In 1969 schreef Jan Donkers zijn laatste stuk over muziek. In 1979 deed hij dat weer. En in 2000 besloot hij dat het voor de laatste keer was dat hij een muziekfestival zou presenteren. Net als in 2010. Steeds dacht hij: Nu ben ik een oude man – het begint belachelijk te worden dat ik me met die ‘kindermuziek’ bezighoud.

2013: Jan Donkers is zeventig en hij begint een radioprogramma op KXRadio: hij draait platen van bandjes waarin zijn kleinkinderen hadden kunnen spelen. Belachelijk? Allerminst. Wat Donkers in 1969, 1973 en 1979 niet wist, weet hij nu: terwijl hij ouder werd, werd zijn lievelingsmuziek tijdloos. In Rock-’n-roll voorbij de midlifecrisis vertelt Donkers over zijn lange, bijzondere reis: via de muzikanten die hij sprak, de reizen die hij maakte, culminerend in – nota bene – een cruise. Hoe dat mogelijk is, begrijpt Donkers nog steeds niet. Want ouder hoeft niet per se wijzer te betekenen.

Jan Donkers

ROCK-'N-ROLL

VOORBIJ DE MIDLIFECRISIS

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Jan Donkers

Omslagontwerp Bart van den Tooren

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2787 6

D/2015/0108/550

NUR 660

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2786 9.

‘I know this won’t last. I give the Stones another two years.’

– Mick Jagger, juni 1964

‘So go ahead and throw some seeds of your own

And somewhere between the time you arrive

And the time you go

May lie a reason you were alive

But you’ll never know

In the end there is one dance you’ll do alone’

– Jackson Browne, ‘For a dancer’, 1974

.

INHOUD

Groningen 2012. Proloog

DEEL I  Schrijven over popmuziek, kan dat?

1  Cayamo 2009

2  de Volkskrant en daarna: de recensent als fundamentalist

3  De recensent als socioloog

4  Hitweek – ‘een eigen alles voor iedereen’

5  VPRO – Er is rock-’n-roll voorbij de midlifecrisis

DEEL II  De overbrugbare generatiekloof: rock groeit op

6  Cayamo 2010

7  The Rolling Stones

8  ‘Het “schrikbewind” van de rock-’n-roll is zijn hoogtepunt gepasseerd.’ Rock-’n-roll in Nederland

9  Rock-’n-roll als protest

10  De Top 2000 als verschijnsel

DEEL III  Ouder worden is geen pretje. De luisteraar groeit op

11  Cayamo 2012

12  Ouder worden is geen pretje

13  De muzikant/recensent als hypochonder

14  Waiting on old people waiting to die. Over Patty Griffin

DEEL IV  Verhalen zonder einde. Muzikanten groeien op

15  Sandy Beaches I

16  Shadows are falling and I’m running out of breath. Over Warren Zevon en de dood

17  De singer-songwriter als autobiograaf: The Wainwright Family

18  Richard Thompson

19  Er is geen model voor ouder worden als rockster

DEEL V  Muziek van de lange adem. Uitgestelde volwassenheid

20  Sandy Beaches II

21  De muzikant als gedistingeerde oudere heer. Over Allen Toussaint

22  De uitgestelde volwassenheid

23  Fred Eaglesmith

DEEL VI  Kabaal en sentiment: eeuwige jeugd voor rock-’n-roll

24  Sandy Beaches III

25  Oorwurmen

26  KXradio: de zwanenzang van een dj

27  De muzikant/recensent/dj/fan na zijn laatste adem

Groningen 2013. Epiloog

Dankwoord en verantwoording

Noten

.

GRONINGEN 2012. PROLOOG

Het is 15 september 2012. Mooi, rustig herfstweer. Zo dadelijk stappen we in de auto om naar Groningen te rijden waar ik morgen de vijftiende editie van het Take Root Festival zal presenteren. Ik ben nu negenenzestig jaar.

In mijn tas: kleren, toiletspullen, uitdraaien van internet met informatie over alle bandjes en solisten die ik ga aankondigen. Doug Paisley, Angel Olsen, Maggie Björklund... nog nooit van gehoord tot vorige week. De tijd dat de promo-cd’s in kartonnen dozen bij mij thuis of bij de VPRO werden afgeleverd ligt al bijna tien jaar achter me. Cd’s bestaan zo ongeveer niet meer, mijn vriendin Anneke heeft me gewaarschuwd er ook niet meer om te vragen voor mijn documentatie en voorbereiding. ‘Het zet je meteen neer als ouwe lul, iedereen zoekt alles op internet op.’

Ouwe lul. Neergezet.

Ik neem de inhoud van mijn weekendtas nog eens door. Spijkerbroek, die draag ik altijd, zwarte broek als afwisseling, tekent af, mooi zwart hemd, een beetje rock-’n-roll, witte sneakers maar ook halfhoge blue suede shoes, nieuw, nog niet helemaal ingelopen, voor het eind van de avond misschien. Ik ben, zorgvuldig calculerend, drie weken geleden naar de kapper geweest – Ron in de Bijlmer, die mijn kale kop met een drietje millimetert, elke zes weken. Na drie weken is het net goed, niet buldog-eigenaar-tattoo kaal, maar ook nog lang niet Professor Zonnebloem. Daar is over nagedacht.

Terwijl ik alles inpak pijnig ik mezelf met de vraag of ik Johan Kleine straks, in het Italiaanse restaurant in Groningen, zal vertellen dat dit mijn laatste keer is. Het zal me pijn doen. Ik houd van die jongen. Al die jaren in het Hoge Noorden een festival neergezet dat aanvoelt als een verjaardagsfeestje. De entourage is me ook al zo dierbaar: die mannen in zwarte pakken die de organisatie doen, allen doordrenkt van de rootsmuziek waarvan ik houd. In de jaren negentig zag ik ze elk jaar in Austin, Texas, bij het SXSW Festival, steevast als groepje in hun zwarte broeken en jassen. Tieme was er toen ook nog bij maar die is nu dood. Sommigen van hen, Johan ook, voetbalden ook mee in het Zilker Park, elke laatste zaterdag van het festival, in de wedstrijd die ik organiseerde, tussen de Nederlandse afvaardiging van dat jaar en mijn oude club, de Austin Wanderers. Nederland verloor bijna altijd, behalve die keer dat De Dijk meedeed. Na afloop steeds bier en barbecue, lachen.

Of zal ik het Johan pas na afloop van het festival vertellen? Dat het belachelijk is een man van zeventig een popfestival te laten presenteren? Maar dat is zo’n domper, dat doe je niet. Je zegt ook niet tegen een actrice de waarheid een minuut na de première van een waardeloos stuk. Dus het zal wel laf per e-mail gebeuren, in de loop van volgende week. En ik weet hoe Johan dan zal reageren. ‘Dit schreef je ook al toen je zestig werd.’

Hij heeft gelijk. Tijdens het etentje bij Giovanni’s aan het Gedempte Zuiderdiep (met Johans vrouw Margriet, collega-presentator Hubert van Hoof, Peter Sikkema en nog enkele medewerkers) blijkt het me meer dwars te zitten dan ik dacht. De anekdotes over vorige edities schieten nog sneller over tafel dan de wijnkaraffen. De avond van het festival verloopt vlekkeloos, als altijd. Zoals een van de Amerikaanse muzikanten een paar jaar geleden verbaasd opmerkte: dit is helemaal geen rock-’n-roll meer, alles begint op tijd!

Merkwaardig: ik word vaker aangeklampt in de wandelgangen dan vorige jaren, waarschijnlijk omdat ik de afgelopen maanden een aantal malen aanschoof bij De Wereld Draait Door.

‘Meneer Noordhoek, mag ik met u op de foto?’

‘Pardon, maar ik ken u ergens van. Bent u er een van Stoffer en Bentz?’

‘Mijnheer Donkers, dit is een kijkje in de hel’ (als ik om de hoek van de Grote Zaal sta te gluren bij de onheilspellende muziek van Wovenhand).

‘Gaat het nog Jan?’ (mooie jonge vrouw die me met enige moeite de trap ziet aflopen in mijn strak zittende blauwe suède schoenen. Opvallend trouwens dat ze Jan zei, en niet meneer Donkers, zoals al jaren gebruikelijk is.)

Calexico is de afsluiter. Geweldige band, ook om te zien, met die twee nerds, Joey Burns en John Convertino als centraal duo. Een mengeling van woestijn-rock, Ennio Morricone en melodieuze pop. Ik mag er vlak naast zitten op het podium, als presentator. Ach, wat een heerlijk leven heb ik toch. Vooraf had ik om twee verzoeknummers gevraagd, allebei covers. Als ze dat onbeleefd vonden, lieten ze het niet merken. Allereerst Tom T. Hall’s ‘Tulsa Telephone Book’, alleen te vinden op een obscure tribute-cd, maar een heerlijke versie, in mineur gezet met klaterende trompetten. Nee, dat hebben we eigenlijk nooit live gedaan, verontschuldigt Convertino zich. Maar dan wel misschien ‘Alone Again Or’, een hit van Arthur Lee’s Love uit 1967 (!)? Maar natuurlijk, zegt Burns. Het klinkt fantastisch, een halfuur later.

Als alles is afgelopen, zit Johan er backstage uitgeput maar gelukkig bij. Die ga ik helemaal niets vertellen.

I

SCHRIJVEN
OVER POPMUZIEK,
KAN DAT?

1

CAYAMO 2009

Mijn moeder deed er lang over om te sterven. In het voorjaar van 1985 kreeg ze een beroerte in een zwembad in Limburg. Ze lag enkele weken in het ziekenhuis en bij het onderzoek naar de hersenfuncties werd de ziekte van Alzheimer gediagnosticeerd. Een tijdje verbleef ze in de Valeriuskliniek in Amsterdam, tot we de artsen ervan wisten te overtuigen dat mijn vader haar, met enige assistentie, nog best thuis kon verzorgen. Dat deed hij, zo goed en kwaad als het ging, tot ze in haar pyjama op straat begon te lopen, op zoek naar haar huis. Ze was ervan overtuigd dat ze in de Kievitstraat woonde, een paar kilometer verderop in Noord, waar ze was geboren, 77 jaar tevoren. In helderder ogenblikken trok ze haar jas aan en sprak ze mijn vader bestraffend toe: ‘Gaan we nog naar huis toe of hoe zit dat?’ vroeg ze dwingend.

‘Maar lieverd, je huis is hier, op de Purmerweg,’ antwoordde mijn vader dan. ‘Maar dan begon ze te stampvoeten, je weet hoe je moeder is,’ vertelde hij me en hij beschreef hoe hij haar pas tot bedaren kon krijgen door samen in de auto te stappen en naar de Kievitstraat te rijden, waar ze voor de deur van haar geboortehuis uitstapte en naar het naambordje keek. ‘Daar stond dan Yilmaz of Yulmuz, nou ja zo’n buitenlandse naam zal ik maar zeggen. Dan begon ze zachtjes te huilen en snikte. “Als mijn vader dat merkt, zwaait er wat.” En als ik dan zei: “Lieverd, je vader is al veertig jaar dood”, dan deed ze er peinzend het zwijgen toe. Onderweg naar huis zag ik haar piekeren. Ik heb geen idee meer wat er in haar hoofd omgaat.’

Hij hield het nog een paar jaar vol tot de zorg hem boven het hoofd groeide en ze op de verpleegafdeling van het Eduard Douwes Dekker Huis werd opgenomen. Ik zocht haar geregeld op, maakte elke week een tochtje met haar. Na een tijdje steeds dezelfde route door het Waterland omdat die toch iedere keer weer nieuw voor haar was. Een volgende attaque nam ook haar spraakvermogen weg, ze kon alleen nog woordloos brabbelen. Toen de diagnose Alzheimer werd gesteld gaf men ons een prognose van nog een jaar of vijf. Het werden er twaalf. In die laatste jaren nam ik af en toe mijn zoon mee als ik haar bezocht. Of ze die nog herkende betwijfelde ik zeer, met mij had ze soms al de grootste moeite. Ze zat maar voor zich uit te staren te midden van de andere zielenpoten, bevuilde zich, moest op het eind haar bed in en uit getakeld worden. Als we wegreden, vroegen Sander en ik ons aarzelend af of ze, als ze een keuze had, het leven nog wel de moeite van het leven waard zou vinden. Het pijnlijke was natuurlijk dat, als dat niet zo was, ze geen enkele mogelijkheid meer had om het ons duidelijk te maken.

Het moet tijdens een van die gesprekken zijn geweest dat ik tegen Sander zei: ‘Bij mij is het duidelijk: als ik aankondig dat ik wil gaan golfen of op een cruise wil gaan, dan is aangetoond dat ik niet meer compos mentis ben. Dan heb je toestemming een kussen op mijn gezicht te duwen en door te drukken.’ Branie van een late vijftiger, voor wie de dood nog in een onvoorstelbaar verschiet ligt.

Fast forward, tien jaar later. Ineens zoemde er iets door muziekminnend Amsterdam. Er was nu toch iets moois in Amerika! Een cruise die vanuit Miami vertrok, je voer een week door het Caribisch gebied, deed een stel mooie stranden aan en de avonden en dagen dat je op zee was kon je je laten meeslepen door optredens van de allerbeste muzikanten die er in jouw genre denkbaar waren: Emmylou Harris, Lyle Lovett, John Hiatt, Joe Ely... En het was allemaal nog heel betaalbaar ook. ‘Wij gaan volgend jaar!’ meldde het eerste bevriende echtpaar. ‘Jij toch ook?’

‘Geen sprake van,’ antwoordde ik ferm. ‘Cruises zijn voor bejaarden. Een cruise is net zo erg als golfen of nordic walken; als je dat doet geef je definitief toe aan het feit dat je oud bent geworden. Dan kun je net zo goed toegeven dat je al dood bent.’

‘Ik ga ook,’ deelde mijn vriendin, enthousiast gemaakt, enkele weken later mee. ‘Zal ik voor ons samen boeken?’

‘Geen denken aan,’ herhaalde ik. ‘Zoek maar een andere bejaarde.’

Een halfjaar later scheepten we ons in Miami in op de Norwegian Dawn. Eind februari was het en, toegegeven, een prachtige tijd om op zonvakantie te gaan. Koud in Nederland, en ruim voorbij het gevreesde hurricane season in de wateren ten zuiden van Florida. Een taxi leverde ons af in de haven. Douaneformaliteiten, gefotografeerd voor de keycard voor je hut die tegelijkertijd je creditcard aan boord is, goodiebag in ontvangst nemen (rugzakje, zonnebril, sleutelhanger, programmaboekje). Al doende kregen we een eerste indruk van onze medepassagiers. Die zagen er niet uit als doorsnee cruise-Amerikanen: ietsje minder vet, joliger, jonger, dikwijls gekleed in T-shirts met de namen van hun favoriete muzikanten. Een liefhebberspubliek. Nog leuker werd het toen ik bij de douane-ingang in de rij voor me tussen een stel gitaarkoffers John Hiatt ontwaarde.

‘Cayamo: A Journey Through Song’ heette de trip, georganiseerd door Sixthman, een bedrijf dat gespecialiseerd is in bijzondere muziekevenementen. Onderweg zouden de Dominicaanse Republiek, de Maagdeneilanden en de Bahama’s worden aangedaan. Vanaf de eerste dag aan boord verzekerden talloze opvarenden, muzikanten voorop, elkaar om het hardst dat ze tot voor kort hadden gedacht nog niet dood op een cruiseschip aangetroffen te willen worden. Dat klonk me bekend in de oren. Maar deze boot was speciaal, toch? Inderdaad, omdat de muziek het belangrijkste element van de trip was, en niet zomaar een afleiding tussen zonnebrand, bingo en casino in. In de hele beschaafde wereld staat het optreden op een cruiseschip voor een artiest zo ongeveer gelijk aan de kus des doods. Einde carrière, dan de boot op. Maar bij de Cayamo-cruise was daar geen sprake van.

Er ging een wereld voor me open toen ik voor vertrek op Google het woord ‘thema-cruises’ intikte. Altijd gedacht dat cruiseschepen niets anders waren dan varende vreetschuren, die weinig bemiddelde mensen een week of wat de illusie schonken dat ze tot de leisure class behoorden. Maar kijk eens aan: er bleken meerder blues-cruises te zijn, een heavy-metalcruise, een Southern Rock-cruise met de overblijfselen en nazaten van Lynyrd Skynyrd. En een heuse Elvis Cruise! Met wat, vroeg ik me af, een rondleiding langs een paar doodskisten aan boord? Maar die zou dit jaar voor het laatst zijn, zo vernam ik later, omdat, zoals het discreet werd geformuleerd, ‘er geen groei in die markt zit’. Er zijn ook opera-cruises, literaire cruises, wijncruises, homocruises. Er is zelfs een swingerscruise, waar je ’s nachts geacht wordt met een ander dan je eigen partner de kajuit te delen.

Het leek op de ultieme opgestoken middelvinger van de babyboomers tegen de generaties die voor hun oudedagsvoorziening moeten gaan zorgen. Op de dag dat president Obama een pakket van 3,55 miljard dollar lanceerde om de Amerikaanse economie te redden en een dag nadat bekend werd dat die economie met 6,2 procent was gekrompen, scheepten zich dus meer dan tweeduizend Amerikanen (en ons handjevol Nederlanders) in op de Norwegian Dawn om schaamteloos een week van popmuziek en, o ja, ook een paar tropische stranden te genieten. Alleen babyboomers...? Eh, nee. Onder de ingescheepte liefhebbers ontwaarden we ook jonge stellen met kinderen (die hun eigen kids-zwembad, oppascentrale en Video Arcade hadden), moeders met tienerdochters. Ik telde veel lesbische stellen, niet zelden gebouwd als sumoworstelaars, die zich vanwege een van de hoofdacts, de Indigo Girls (‘God-fearing lesbians’) leken te hebben ingescheept en zich de rest van de week vermaakten in de bubbelbaden. Maar wie waren toch die twee mafkezen uit Florida, met identieke hemden, die dag en nacht vanwege een weddenschap rond zeulden met een mysterieus houten beeldje? En waar kwam die mountain-man vandaan met veel en lang en erg grijs haar, die elke dag een schoon T-shirt droeg met de naam van de hoofdact van die avond?

De aanwezige Americana-liefhebbers leken me over het algemeen niet alleen wat minder dik dan de doorsnee-Amerikaan, ze lazen ook nog steeds papieren boeken (van Nick Hornby tot Dostojevski, maar ook Ayn Rand) en dronken meer dan gemiddeld Merlot en Pinot Grigio (maar ook erg veel bier). Ze waren niet lelijker of mooier, niet opvallend luidruchtiger, maar vooral: veel blanker dan gemiddeld. Andere huidskleuren zag je alleen bij sommige muzikanten en bij het uit lagelonenlanden gerekruteerde en omnipresente personeel. De ware scheiding tussen de generaties deed zich na middernacht voor, als de partybandjes in de bars speelden (veel zydeco!) en de meeste ouderen zich te ruste hadden gelegd in hun kooi.

Deze hele week waren muzikanten en publiek tot elkaar veroordeeld en dus waren artist sightings een dagelijkse gebeurtenis. Zo waren er mannen als de Texaanse zanger Joe Ely en de prettige herriemaker Webb Wilder uit Nashville die wel heel aanspreekbaar waren, elke ochtend bij het ontbijtbuffet te vinden. Het ouder worden had Wilder, een van mijn ja-rentachtighelden, goed gedaan, zeker zijn uiterlijk. Toen hij in 1986 de rockwereld binnen denderde met het album It Came From Nashville (vooral het nummer ‘How Long Can She Last (Going That Fast)’) was zijn nerdy uiterlijk (brilletje, stropdasje, wijkende kin) een interessant contrast met de loeiharde, tegen rockabilly aanleunende muziek die hij maakte. Zijn credo was ‘work hard, rock hard, eat hard, sleep hard, grow big... wear glasses if you need ’em’. Het tweede deel van dat credo deed hij nog steeds eer aan en die bril stond hem nu zelfs bijna... waardig.

Lyle Lovett liet zich veel minder vaak zien, maar een van mijn reisgenoten bleek een paar hutten bij hem vandaan te bivakkeren en had enkele ontspannen conversaties met hem van buur tot buur. Bij de verplichte veiligheids-drill, nog voor het anker werd gelicht, hielden we allen de camera’s schietklaar in de hoop die prachtige kop van hem, waaraan alles scheef is, maar die toch maar mooi vele jaren lang het hoofdkussen heeft gedeeld met Julia Roberts, te kunnen vereeuwigen boven een reddingsvest. Hij was blijkbaar vrijgesteld.

Andere artiesten hielden het bij roomservice op hun eigen balkon of spendeerden hun vrije uren op het suite-dek dat alleen met een extra pasje bereikbaar was. Maar ook dit kon gebeuren: ergens tussen Tortola en Nassau stapte mijn favoriete zangvogeltje Patty Griffin bij me in de lift. Ze had een safarihoedje over haar voorhoofd gedrukt, ze tuurde naar de grond maar ik zou haar overal herkennen, en niet alleen door de initialen op haar gitaarkoffer. Het postuur van Edith Piaf, een motoriek die zei: let maar niet op mij. Ze stapte in op dek zes, en drukte de knop in van dek twaalf. Ik had dus zes haltes de tijd om iets tegen haar te zeggen – of juist niet. De rol van fan heeft me altijd moeilijk gelegen. Een dozijn potentiële vragen wentelde in mijn hoofd, een dozijn vragen over haar repertoire dat me zo ontroert, maar geen enkele die me niet als vervelende verstoorder van haar privacy zou identificeren. En dus bleef het bij een ‘Looking forward to your show, tonight’, terwijl we samen uitstapten. ‘Thank you,’ zei ze met een beleefd lachje.

In de loop van de week bleek de Norwegian Dawn een varend paradijs. Patty Griffin had de meer dan voortreffelijke gitarist Doug Lancio bij zich die ook bij John Hiatt speelde en maakte diepe indruk, vooral met een groot deel van het repertoire van Impossible Dream, een van haar meest recente platen. Behalve de overige genoemde headliners, die optraden in het grote Stardust Theater, waren er nog meer dan dertig acts, die de halve dag en nacht bij het zwembad, in de bars en in het kleinere theater te horen waren. Onder hen ook niet de minsten: behalve de al genoemde Joe Ely en Webb Wilder ook de melodieuze Canadese Kathleen Edwards, de hardwerkende Zac Brown Band, Vienna Teng en een ook in Europa langzaam bekendheid verwervende band als Over the Rhine. ‘Als dit schip vergaat, is het gedaan met de Amerikaanse muziek,’ mompelde een man naast me, terwijl we naar deze laatste band stonden te luisteren bij het zwembad. Het was wat overdreven, maar hij keek er gepast zwaarmoedig bij.

Bovendien waren de gebruikelijke geneugten van de cruise voorhanden. Onbeperkt schransen natuurlijk, tot walgens toe, in een van de veertien restaurants waarvan sommige 24 uur per etmaal open waren. Ik zag het met verbijstering aan, hoog opgetaste borden, de hele dag door. Tijdens het optreden van Over the Rhine, naast het zwembad in de warme Caribische zon, zat ik achter twee flikflooierige vriendinnen met identiek supersize postuur. Halverwege een nummer stapte een van de twee gedecideerd op, om tien minuten later waggelend terug te keren met een bord waarop een heuse berg frankfurters (en dan bedoel ik een berg), die ze vervolgens alsof het borrelnootjes waren een voor een kirrend in elkaars mond stopten. Tussen het schransen en luisteren door zouden de opvarenden zich ook, indien gewenst, kunnen laten botoxen, zich juwelen of andere glimmende dingen laten aansmeren, zich op zijn Zweeds laten masseren... Op zijn Zwééds?!

In de categorie ‘al wat minder eng’ was er tai chi onder de inspirerende leiding van singer-songwriter Jim Lauderdale, een wijnproeverij, karaoke, een gitaarworkshop. Tijd tekort eigenlijk, een veelvoorkomend probleem voor babyboomers. En er was natuurlijk het casino, waar gerookt mocht worden; de staf daar constateerde met nauwelijks verholen, aan minachting grenzende teleurstelling dat de bezettingsgraad tijdens deze cruise een laagterecord aangaf.

Ik vermaakte mij, kortom, bovenmatig. Sterker nog, maakte al ter plekke met mijn reisgenoten plannen voor het volgend jaar, wanneer ook Mexico aangedaan zou worden! Al waren er ook minpuntjes te noemen, want het blijft wel een cruise natuurlijk. En dat betekende bijna onherroepelijk dat je drie keer in die week als met een plons in de werkelijke wereld terechtkwam: een Caribisch eiland dat vaak bijna al zijn exotische allure had verloren, met duizenden Amerikanen van concurrerende cruiseschepen door de straten van St. Thomas of Nassau sjokken, verblind door etalages met glimmende belastingvrije rommel, verbeten aangeklampt door telkens nieuwe verkopers voor wie alle toeristen hetzelfde zijn. De trottoirs van de oude koloniale stadjes zijn berekend op twee gearmde personen naast elkaar, maar door omvang gedwongen drentelde men er tamelijk vreugdeloos in rijen achter elkaar, de dagtasjes argwanend tegen het lijf gedrukt.

Maar toch: ‘Volgend jaar weer?’ vroeg iemand toen we met onze ingepakte koffers aan het eind van de week weer in Miami aan land stapten. ‘Volgend jaar weer.’

2

DE VOLKSKRANT EN DAARNA: DE RECENSENT ALS FUNDAMENTALIST

Ik zie hem nog zo de trap op komen lopen van ons semi-legale kraakpand op het Kattenburgerplein. Het moet 1966 zijn geweest, Tineke en ik waren nog niet eens getrouwd. Hij droeg een grijze jas en hield moeizaam zijn verbazing in bedwang bij de aanblik van ons bijeengegaarde studentenmeubilair. Hij was chef-kunst van de Volkskrant. Op die redactie was het nieuwtje doorgesijpeld dat ergens in Amsterdam een student rondliep die verstand had van die lawaaimuziek die je tegenwoordig overal hoorde. Hij was redacteur van het studentenblad Propria Cures en zou waarschijnlijk wel een behoorlijke zin kunnen schrijven. The Beatles hadden twee jaar eerder heel Amsterdam op zijn kop gezet tijdens een rondvaart door de grachten. Er broeide iets onder de jeugd, niet alleen onder de provo’s maar ook onder de ‘gewone’ jongelui. Zou het niet goed zijn als de krant daar eens voorzichtig aandacht aan ging besteden?

Het werd een vriendelijk maar aftastend gesprek. De man had bij wijze van voorbereiding enkele van mijn stukjes in Propria Cures gelezen, en inderdaad, zei hij, schrijven kon ik. Hij aarzelde een beetje over de noodzaak aandacht te besteden aan die kindermuziek. Maar was ik niet met hem van mening dat je, door het verschijnsel serieus te nemen, de kinderen die ernaar luisterden op deze manier een beetje op het spoor kon zetten van échte muziek? Al duurde dat misschien een paar jaar?

Ik moet instemmend geantwoord hebben want enkele weken later, medio 1966, ging ik aan de slag. Mijn contactman bij de Volkskrant was redacteur Han van der Meer, die later roem zou vergaren als presentator van diverse tv-programma’s, en in zijn functie werd opgevolgd door Gerard Pâques, met wie ik bevriend zou raken. Beiden konden gelukkig goed leven met mijn iets te opzichtige pogingen op ironische wijze te laten merken dat ik niet van de straat was. Zo maakte ik er melding van dat The Kinks hun ‘roze’ periode waren binnengetreden met hun nieuwe lp en besprak ik de tweede lp van Tim Buckley onder de kop ‘De Gerrit Achterberg van de popmuziek’ – ook hij had namelijk als belangrijk thema ‘de verdwenen geliefde’.

Ik schreef veel en enthousiast, vanaf midden 1966. Over Spencer Davies, The Beach Boys en Otis Redding, Aretha Franklin, en nog veel meer soul. Over de tweede Velvet Underground, een plaat ‘om de visite het huis mee uit te jagen’. Over Eric Burdon, heel vals, als ‘de Clinge Doorenbos van de popmuziek’. Over The Rolling Stones, keer op keer. Over de ‘geweldige’ The Mama’s & the Papa’s, die met hun uitzonderlijke verschijning ‘zo uit een nieuwe filmnachtmerrie van Fellini lijken te stappen’. Over het Windsor Festival in de zomer van 1968. Over Cuby & The Blizzards met Eddie Boyd. Over Ritchie Valens, die met hetzelfde vliegtuig was verongelukt als Buddy Holly en bij wiens postume Greatest Hits ik tranen voelde opkomen: ‘Zulke oprechte, pretentieloze rock-’n-roll, van al weer een heel decennium geleden, kom daar nu eens om.’ Veel woorden besteedde ik ook aan nieuwe lp’s van Britse one hit wonders, zoals bijvoorbeeld in een stuk getiteld: ‘Redelijk fijne feestplaat van Dave Dee, Dozy, Beaky, Mick & Tich’. Pollens! Dat zal veel mensen naar de platenboer hebben doen hollen!

In 1966 een recensie van de lp Revolution van de Haagse Q65, en ik kan net als toen mijn lachen niet inhouden terwijl ik de hoestekst citeer: ‘Hierbij hebben we getracht een origineel bluesnummer met een ongeorganiseerd einde te maken. In het laatste zijn we wel geslaagd, in het eerste natuurlijk niet, want we zijn geen negers.’ De vraag: ‘Can white men sing the blues?’ (later door de Bonzo Dog Band Doo Dah Band veranderd in ‘Can blue men sing the whites?’) beheerste toen nog niet de discussies in de muziekbladen. Dat zou pas in de jaren zeventig serieus aan de orde komen toen blues-puristen die vraag met een ferm ‘neen’ gingen beantwoorden omdat a) het hier om grof geld verdienen ging met het culturele erfgoed van arme zwarten en b) omdat blanke langharige jongens nooit het leed zouden hoeven doorstaan dat die arme zwarten te verduren hadden gehad en het genre derhalve nooit zouden beheersen. (Dat het in bluesteksten vaker over neuken ging dan over leed werd in die discussie doorgaans over het hoofd gezien.) Het was overigens niemand minder dan B.B. King die wat mij betreft het laatste woord had in deze discussie, in Martin Scorcese’s geweldige documentaireserie The Blues (2003) waarin hij een ferm gearticuleerd ‘Thank you very much’ uitspreekt richting Rolling Stones. Eric Clapton, the Bluesbreakers en hun Amerikaanse tegenhangers, voor het toegankelijk maken van de blues voor een blank publiek.

In oktober 1968 een interview met Frank Zappa, die pleitte voor infiltratie in de bestaande media. Met de hippie-beweging had hij het toen al helemaal gehad (getuige de eerder dat jaar verschenen lp We’re Only In It For the Money), en in het Amsterdamse Hilton legde hij uit: ‘Veel beter dan je eigen undergroundblaadje uit te geven kun je je als een soort undercover-agent met kort haar en een net pak in bestaande media begeven. Dat is pas écht underground, dat is volgens mij moedig en revolutionairder dan je door een agent verrot te laten slaan. De moed opbrengen je daarin te werken en elke dag die oorlog te voeren met de onwetende mensen, daar bereik je iets mee en niet door met een vlag te gaan zwaaien. Het is een heel ondankbare taak, er is geen glorie aan verbonden, het lijkt veel heroïscher om op straat agenten uit te schelden, maar je hebt uiteindelijk meer kans dat je de zaken kunt veranderen.’ Arme Frank... Zijn advies werd sindsdien door talloze ex-langharigen opgevolgd, maar dan zonder de ideologische motivatie. De media zijn er niet beter door geworden. En over de samenleving als geheel heb ik ook zo mijn twijfels.

Nog veel meer: John Mayall, Jerry Lee Lewis met zijn zusje, the Bee Gees (‘gaaf, groots, geweldig’) en natuurlijk The Byrds (over Younger Than Yesterday: ‘het hoogtepunt van wat The Byrds tot nog toe presteerden... Wie ben ik eigenlijk dat ik dit mag bespreken?’). Leuk om nu terug te lezen is een stuk over The Monkees, Amerika’s geprefabriceerde antwoord op The Beatles, onder de kop ‘Vooruitgeschoven pionnen in een commercieel schaakspel’. Het haakt aan op een discussie die toen net actueel aan het worden was, en eigenlijk nooit meer uit het discours rondom de popmuziek is verdwenen: wordt een ster gemaakt of geboren? Slikken tieners alles als ze het maar vaak genoeg horen? Ligt het primaat bij de industrie of bij de onvoorspelbare smaak van het publiek? Ik citeer mezelf: ‘Pogingen om talentloze sterren te lanceren begonnen zo langzamerhand vaak grandioos te mislukken. Dit werd toegeschreven aan een veranderende, kritischer houding van het publiek. De mythe van de smaak-dicterende-man-in-de-kameelharen-jas begon uit te sterven. Maar met The Monkees lijkt het allemaal weer als vanouds.’ Terwijl die Monkees helemaal niet zo talentloos bleken: Michael Nesmith bijvoorbeeld zou later als solist een mooi repertoire opbouwen.

Ik leek het best naar mijn zin te hebben in dat metier. Maar dan verschijnt daar ineens een kadertje in de krant van 14 december 1968, nauwelijks tweeënhalf jaar later, waarvan ik zelf bijna schrik als ik het teruglees. Onder het kopje ‘Dag Jan’ staat er: ‘Met ingang van heden ontbreken in deze krant de recensies die onze medewerker Jan Donkers schreef over pop-grammofoonplaten. De heer Donkers heeft om twee redenen besloten zijn werkzaamheden wat dit betreft te staken. Allereerst omdat zijn studie (jazeker!) hem meer dan ooit in beslag neemt, en op de tweede plaats omdat hij van mening is dat hij aan datgene, wat hij de afgelopen jaren in de Volkskrant over het eigentijdse muziekwezen heeft geschreven, weinig nieuws meer heeft toe te voegen. Jammer, maar ja. De taak van de heer Donkers wordt vanaf vandaag overgenomen door Peter Schröder. REDACTIE.’

Wat bezielde de heer Donkers ermee op te houden? Te druk met zijn studie? Dat kan nauwelijks de reden zijn geweest. Ik had weliswaar mijn kandidaats sociologie gehaald en werkte als assistent van professor Goudsblom in het Sociologisch Seminarium in de Amsterdamse Spinhuissteeg, maar mijn studie vorderde niet echt en het verbaasde niemand, mijzelf nog het minst, dat ik anderhalf jaar later besloot ermee te stoppen. Tineke en ik hadden het jaar ervoor een zoon gekregen die we Alexander hadden willen noemen, maar toen de kroonprins kort voor hem ter wereld kwam besloten we tot de wat minder pompeuze naam Sander. Het vaderschap kan ook niet echt zo’n tijdrovende bezigheid zijn geweest. ‘Parenting’ was toen nog niet zoiets als een deeltijdbaan, het was iets wat je gewoon deed.

Maar dan dat ‘weinig toe te voegen’. Er zal iets anders aan de hand zijn geweest. Wat moet ik wérkelijk gedacht hebben, voor ik dat besluit nam? Een stukje in Het Parool, een week later, leidt misschien naar de werkelijke verklaring. Onder het kopje ‘Jammer!’ wordt het afscheid gemeld van ‘Nederlands beste en meest consciëntieuze poprecensent’ (dank! dank! alsnog) maar ook het volgende: ‘Jan Donkers duikt elders in de Volkskrant van vorige zaterdag op als recensent van Geheugen, spreek van Vladimir Nabokov.’

Er waren nog meer reacties. Zo was er een mooie uitlui in de vorm van een (hoogstwaarschijnlijk door redacteur Gerard Pâques gefingeerde) ingezonden brief van twee fans uit Beverwijk. Maar de overstap van The Monkees naar Nabokov die Het Parool signaleerde raakt toch hoogstwaarschijnlijk de kern.

Ik besloot al na een paar jaar dat het maar eens afgelopen moest zijn met die popmuziek. Ik wilde journalist worden, de wereld in, boeken schrijven, en je kon toch niet je hele carrière bouwen op iets wat voor kínderen was bedoeld? Ik was redacteur geweest van het genadeloze Amsterdamse studentenweekblad Propria Cures, in die jaren nog een vrijbrief voor toegang tot zo ongeveer alle media die Nederland toen rijk was. Ik besprak al boeken voor de Schrijfkrant, schreef voor De Groene Amsterdammer, het nieuwe hippe maandblad Tiq, ik was redacteur geworden van Hitweek, waarover later meer. Ik werd ‘tweede man’ achter Bob Bertina op de filmredactie van de Volkskrant en zat dikwijls ’s ochtends vroeg in kleine zaaltjes naast Ellen Waller naar films te kijken.

Dit is allemaal nog te verklaren. Maar hoe komt het dan dat er in oktober 1969 (nog niet eens een jaar later!) al een stuk in de NRC verschijnt ‘van een medewerker’ over een Folk-nacht in het Concertgebouw? Een maand later komt die medewerker uit de kast, zij het niet helemaal: Pim de With (een van de vele pseudoniemen waarvan ik me ook later in Hitweek bediende, enkele andere waren Karel Nufaer, Rous Slootje en John Liner) schreef over ‘een document uit het repertoire van The Byrds’. ‘Pim de With’ zou blijven schrijven over muziek voor die krant, terwijl hij tegelijkertijd ook nog over boeken en diverse andere zaken zou blijven schrijven voor de Volkskrant én tweede tv-recensent was voor het nog niet met de NRC gefuseerde Algemeen Handelsblad. Dat laatste op verzoek van redacteur Philip van Tijn, tot het moment dat hoofdredacteur Henk Hofland, die daarvoor ongetwijfeld een goede reden had, een bijdrage over Christina Deutekom in de prullenmand wierp.

Wat bezielde Pim de With? Waarom schreef hij niet onder zijn eigen naam? En vooral: waarom hield hij er na een jaar alwéér mee op, alleen maar om, onder de ondertussen al bijna vergeten naam Jan Donkers, een jaar of wat later opnieuw muziek te gaan bespreken voor De Groene Amsterdammer? Ik lees de stukken van Pim en Jan alsof het vrienden zijn uit een ver verleden, mensen die me vertrouwd voorkomen maar die toch vreemden zijn geworden. Ik erger me lichtelijk aan zijn pedanterie en ben het af en toe behoorlijk oneens met wat hij schrijft. In 1979 fulmineert ‘Jan’ tegen het verschijnsel biopic als vervalsende popgeschiedenis, met name naar aanleiding van Elvis, The Movie, met Kurt Russell als the King.

‘We zien hier het gedramatiseerde levensverhaal van een man wiens leven en loopbaan op miljoenen meters film is vastgelegd. Een man van wie het iedereen nog vers in het geheugen ligt hoe hij bewoog, praatte, zong, lachte. Een levende legende, toen hij er nog was. Een zanger en acteur die zijn gelijke niet had, niet in de zin dat niemand beter was dan hij, maar letterlijk gesproken, een man die iets unieks had wat hem tot een fenomeen maakte. Twee jaar na zijn dood wordt gedaan alsof die gigantische voorraad aan filmmateriaal niet bestaat, sterker nog, niet bestaan heeft en niet in de herinnering van kijkers voortleeft, en krijgen we zijn tot enkele uren gecondenseerde levensverhaal voorgeschoteld, vertolkt door een van de honderden klonen die aan het imiteren van the King een dikke boterham verdienen. De hamvraag luidt: waarom? Het pregnantst doet die zich voor ten aanzien van het slot van de film, waar we de pseudo-Elvis zien tijdens zijn pseudo comeback in pseudo Las Vegas in pseudo 1969. Ik hoop niet dat ik de enige ben die van het volslagen absurdisme van dit schouwspel is doordrongen, want het optreden waar dit een matige kopie van is, is niet alleen volledig vastgelegd op film, maar ook nog eens verpakt in de documentaire Elvis. That’s the Way It Is. Waarom dit alles door namaakmensen in een per definitie slechtere versie over te laten doen?’

En zo gaat ‘Jan’ nog honderden woorden door, om te besluiten met de opmerking dat over de manier waarop Kurt Russell de hoofdrol vertolkt ‘weinig knorrigs te melden valt. Maar hij heeft nu eenmaal een handicap waar hij bar weinig aan kan doen: hij is Elvis niet.’ Ik ben het, vijfendertig jaar later, maar gedeeltelijk met de strenge ‘Jan’ eens. Er zijn sinds de jaren zeventig nog veel meer bio-pics van zangers verschenen die met bovengenoemde bezwaren te kampen hebben (denk aan Gary Busey als Buddy Holly) en dikwijls had ik, al kijkend en luisterend, het gevoel dat er iets van me afgenomen werd, vooral wanneer er, zoals in genoemde gevallen, muziek werd nagemaakt die per definitie niet kon tippen aan het origineel dat we allemaal zo goed kennen. Maar er zijn ook positieve voorbeelden. Het leven van Johnny Cash schreeuwde natuurlijk om een filmverhaal en I walk the line is als zodanig uitstekend, vooral omdat er ook nog eens heel goede muziek in wordt gemaakt. Ander voorbeeld: Cadillac Records, over de historie van het Chess-label, omdat daar een stuk weinig bekende geschiedenis wordt ingevuld en bovendien weinig bekende muziek heel adequaat wordt nagespeeld. En niet te vergeten: La Bamba, want hoe hoog ik Ritchie Valens ook heb zitten, ga postuum maar lekker achterover leunen als Los Lobos je muziek onder handen neemt.

De stukken zijn verzameld in een map die zo sterk vergeeld en door papierrot is aangetast dat lezen af en toe erg bemoeilijkt wordt. Wat is het eigenlijk een pedant jochie dat daar aan het woord is, koketterend met het sociologische jargon ontleend aan zijn net opgezegde baan aan de universiteit! Een voorbeeld uit een recensie over Dions Sanctuary: ‘Op de andere kant van de lp bewijzen “Harmony Sound”, “Please Be My Friend” en het titelnummer vooral dat Dion ook in dit genre een distinctieve, niet te onderschatten wijze van expressie heeft, gekleurd door een vaag-doorleefde visie die in zijn geval een uiterst oprechte indruk maakt.’ Huh??