Voor de één is het een bijna ontoegankelijke ijswoestijn vol uitdagingen, voor de ander de plek waar grondstoffen en fossiele brandstoffen vandaan gehaald kunnen worden, en voor weer een ander is het poolgebied een gewoon woon- en leefgebied. De exploitatiegeschiedenis van de poolgebieden behoort tot de meest fascinerende hoofdstukken uit de geschiedenis van de mensheid.

Louwrens Hacquebord deed vijfendertig jaar lang onderzoek naar de exploitatie van de poolgebieden. Op basis van zijn expedities beschrijft hij hoe de bewoners van het gebied door de eeuwen heen onder barre omstandigheden hebben overleefd. Hij vertelt over de jacht op walvissen en ijsberen, walrussen en zeehonden, over hoe men steenkool uit de bevroren grond haalde en hoe men er tegenwoordig olie en gas wil winnen. En ook hoe natuurbeschermingsorganisaties de gebieden proberen te beschermen.

Louwrens Hacquebord

Wildernis, woongebied
en wingewest

Een geschiedenis van de poolgebieden

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Louwrens Hacquebord

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagbeeld Frits Steenhuisen

Foto auteur privéarchief Louwrens Hacquebord

Kaart Frits Steenhuisen

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2790 6

D/2015/0108/510

NUR 900/935

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2789 0.

.

Inhoud

Inleiding

1 Jagers/verzamelaars

2 Veehouders op Groenland

3 Walvisjagers uit het zuiden

4 Nieuwe walvisvaarders

5 Walvisjagers in het ijs

6 Russische pelsjagers in het noorden

7 Avonturiers op Frans Jozefland

8 Rotterdamse kooplieden op steenkoolavontuur

9 Moderne walvisjagers in Antarctica

10 De burgers van Antarctica

11 Politici, ingenieurs en actievoerders in de Arctis

Epiloog

Literatuur

.

Inleiding

Door de eeuwen heen is er heel verschillend tegen het poolgebied aangekeken. In de Griekse mythologie werd het Noordpoolgebied gezien als een mooi en vruchtbaar land dat zich onder de Poolster uitstrekte maar moeilijk te bereiken was. In de Renaissance was het de woonplaats van de duivel, maar leverde het ook belangrijke grondstoffen: de walvisvangst en robbenjacht produceerden scheepsladingen traan die voorzagen in een enorme behoefte op de Europese markt. In het begin van de negentiende eeuw was het een wildernis met een sublieme natuur die kunstenaars inspireerde tot prachtige creaties. Na de industriële revolutie in diezelfde eeuw produceerde de Europese Arctis steenkool, ontstond in het grensgebied tussen Canada en Alaska een heuse goldrush en werden de zeeën rondom Antarctica beroofd van hun zeehonden en walvissen. Tegenwoordig zien oliemaatschappijen het Noordpoolgebied als een nieuw wingebied voor olie en gas maar zien natuurbeschermingsorganisaties het als een kwetsbaar natuurgebied dat tegen de in hun ogen nooit aflatende hebzucht van de oliemaatschappijen moet worden beschermd.

Honderd jaar geleden ontstond een discussie over het ware gezicht van het poolgebied toen ontdekkingsreizigers als Fridtjof Nansen, Robert Peary, Frederick Cook en Roald Amundsen hun vizier op de polen richtten. Duidelijk werd dat om de polen te bereiken een weerbarstige ijswoestijn doorkruist moest worden, maar hoe de situatie rond de polen zelf was wist niemand. Evenmin wist iemand of die ijswoestijn op land of op zee lag. Er waren nog steeds mensen die dachten dat het centrale deel van de Noordelijke IJszee een open zee was en anderen veronderstelden land rond de Noordpool net als bij de Zuidpool. Wel duidelijk was dat er tot in het hoge noorden mensen woonden die het gebied als woon- en leefgebied gebruikten.

Er waren ook mensen die het Noordpoolgebied wilden koloniseren en economisch benutten. De Amerikaan Vilhjalmur Stefansson was een groot supporter van die zienswijze. Hij noemde het gebied zelfs The Friendly Arctic en probeerde de Canadese overheid ervan te overtuigen het poolgebied te koloniseren en het te gebruiken als weidegebied voor rendieren en muskusossen.

De Sovjet-Unie zag het noorden van Siberië als een ontwikkelingsgebied. De winning van delfstoffen moest bewijzen dat het communistische systeem superieur was aan het kapitalistische. In beide politieke invloedssferen werd, in competitie met elkaar, een groeiende hoeveelheid delfstoffen gewonnen. De wereldmarkt schreeuwde immers om grondstoffen. Tijdens de Koude Oorlog was het Noordpoolgebied grensgebied tussen twee wedijverende wereldmachten. De Sovjet-Unie en de Verenigde Staten legden er toen waarschuwings- en verdedigingssystemen aan die grote invloed hadden op het leven en werken van de inwoners van het gebied.

Recente ontdekkingen van olie en gas en de verwachting dat er in het Noordpoolgebied nog veel meer gevonden kan worden, hebben de kuststaten geïnteresseerd voor de exploitatie van het gebied. Het afsmelten van het zeeijs heeft het gebied toegankelijker gemaakt waardoor het winnen van de natuurlijke hulpbronnen in het Noordpoolgebied geen onmogelijkheid meer is. In het Zuidpoolgebied ligt dat voorlopig anders. Hier is door de deelnemers in het Antarctisch Verdrag een moratorium afgesproken dat de exploratie en exploitatie van mineralen tot 2048 verbiedt.

Natuurbeschermingsorganisaties als het Wereld Natuur Fonds en Greenpeace doen al decennia via de publieke opinie een beroep op de betrokken regeringen om de exploitatie van de natuurlijke hulpbronnen in de poolgebieden te voorkomen. Vanaf het begin van de jaren zeventig van de vorige eeuw veranderde in de geïndustrialiseerde landen, mede onder invloed van de Club van Rome, heel langzaam het denken over het mondiale gebruik van grondstoffen. Deze club sprak toen zijn bezorgdheid uit over de wijze waarop de mensheid met de grondstoffen op aarde omging. De club nodigde een onderzoeksgroep uit Massachusetts (VS) uit om een studie te maken van de ontwikkelingen in de winning en het gebruik van grondstoffen in de wereld. De uitkomst van dit onderzoek was dat de combinatie van bevolkingsgroei, uitputting van de grondstoffen en verontreiniging van het milieu de ineenstorting van de wereldeconomie zou veroorzaken. Deze zeer verontrustende conclusie werd gepubliceerd in het Rapport van Rome (1972), maar er werd verder weinig mee gedaan.

In 1987 kwam de Commissie Brundtland van de Verenigde Naties met het rapport Our Common Future, waarin voor het eerst het begrip duurzame ontwikkeling werd gebruikt. De commissie wilde met duurzame ontwikkeling een langetermijnstrategie uitzetten die vanaf 2000 geleidelijk tot een duurzame economie moest leiden waardoor een economische crisis zou kunnen worden voorkomen. Het begrip duurzame ontwikkeling werd door de commissie gedefinieerd als een manier om in de huidige behoeften te voorzien zonder de economische mogelijkheden van toekomstige generaties aan te tasten.

In 1991 kreeg het rapport van de Club van Rome een vervolg in de publicatie De grenzen voorbij. Dit boek benadrukt wederom dat er grote tekorten zullen ontstaan als de wereld niet snel duurzaam met haar grondstoffen zal omgaan. Ondanks alle goede bedoelingen moeten we constateren dat de wereld sindsdien niet veel duurzamer met haar grondstoffen is omgegaan. De mondiale delfstofwinning heeft zich sinds de United Nations Conference on Environment and Development (UNCED) in Rio de Janeiro (1992) alleen maar uitgebreid.

De uitkomsten van de Club van Rome, de Commissie Brundtland en de recente geopolitieke ontwikkelingen in het Noordpoolgebied zijn zeer bepalend geweest voor de richting van mijn onderzoek in het poolgebied. In dit onderzoek staat de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen, de wijze waarop en de gevolgen ervan voor het milieu en de geopolitieke verhoudingen centraal. Dit verhaal gaat over jagers, vissers en boeren die naar het noorden trokken en daar moesten overleven op de beschikbare natuurlijke hulpbronnen, maar ook over walvisvaarders, mijnwerkers en werkers in de olie- en gasindustrie die probeerden en proberen zo veel mogelijk geld te verdienen aan de productie van traan, steenkool, olie en gas. Nederlanders hebben in de exploitatie van de poolgebieden altijd een belangrijke rol gespeeld en ook nu nog zijn Nederlandse bedrijven er actief bij de winning van olie en gas.

In dit boek worden antwoorden gegeven op vragen als: hoe gingen mensen in het poolgebied om met natuurlijke hulpbronnen? Hoe geschiedde de exploitatie? Hielden ze rekening met de eindigheid van die bronnen, met andere woorden: gebruikten ze de beschikbare bronnen duurzaam? Ook heb ik geprobeerd erachter te komen of de mensen in de loop der eeuwen anders tegen de bronnen zijn gaan aankijken en of ze iets geleerd hebben van eerdere ervaringen.

Uitgangspunt van het boek zijn de expedities die ik de afgelopen vijfendertig jaar voor de Rijksuniversiteit Groningen heb georganiseerd en uitgevoerd naar beide poolgebieden om het gebruik van natuurlijke hulpbronnen te onderzoeken. Op mijn zoektocht kwam ik niet alleen op veel plaatsen in de poolgebieden, maar ook in archieven in arctische en niet-arctische landen. Het boek is gebaseerd op eigen verkenningen, veldaantekeningen, archiefonderzoek en de resultaten van de archeologische onderzoekingen op locatie.

1

Jagers/verzamelaars

De Twin Otter trilde en de motor brulde toen we voor de tweede keer een doorstart maakten. Het vliegtuigje scheerde met de landingswielen over het grind van de spoelvlakte naast de Friggfjord in Pearyland in het noorden van Groenland. De piloot was dit maal wel erg ver gegaan maar hij durfde de Twin Otter uiteindelijk toch niet aan de grond te zetten. De grond was doornat en hij was bang dat de wielen in het grind zouden wegzakken waardoor het vliegtuigje voorover zou slaan. De zomer was dit jaar laat begonnen in het hoge noorden, waardoor het smeltwater nog niet de tijd had gehad weg te stromen. De piloot besloot naar het noorden uit te wijken om in een baai aan de noordkust te landen, in de hoop dat de grond daar droger zou zijn. Maar ook hier bleek het na enkele pogingen onmogelijk te landen. We vlogen verder naar het noorden, naar Kaap Morris Jesup, de noordelijkste punt van Groenland, waar de bodem waarschijnlijk nog wel bevroren zou zijn. Toen we aanvlogen, zag ik vanuit mijn raampje de landingsplek liggen. Het was niet meer dan een strook grind die was afgezet met roestige olievaten. Ondanks een sterke zijwind lukte het hier aan de grond te komen. Het vliegtuig stond vrijwel direct na de landing stil.

‘Hier moeten jullie het mee doen,’ zei de piloot, ‘haal zo snel mogelijk jullie rugzakken uit de kist want ik wil de lucht weer in voordat het nog harder gaat waaien. Ik kom jullie ijs en weder dienende over twee weken weer ophalen,’ zei hij grinnikend. We haalden snel onze rugzakken uit het vliegtuigje en deden de deur van het vliegtuig dicht. De Twin Otter draaide, nam een aanloop en zat weldra weer in de lucht.

Daar stonden we dan op de kale koude noordkust van Groenland op 83°37’ NB, ‘slechts’ 700 kilometer van de Noordpool. De Twin Otter verdween snel uit het zicht, de wolken in. Achtenhalf uur was het vliegtuigje ons onderkomen geweest. We vlogen ermee van Akureyri op IJsland via Mesters Vig, Danmarkhavn, Station Nord naar Kaap Morris Jesup op de noordkust van Pearyland. Kilometers van ons oorspronkelijke doel. Mijn teleurstelling was groot.

Het was ondertussen begonnen te regenen en de druppels bevroren zodra ze de bodem raakten. Waar was ik aan begonnen? Het expeditieplan was goed, want Ko de Korte, Peter Baldwin en ik konden voor relatief weinig geld met een aantal Amerikaanse bergbeklimmers meevliegen naar het noorden van Groenland om er te zoeken naar prehistorische jagerskampen. Wij zouden door de Twin Otter bij de Friggfjord afgezet worden om ons onderzoek te doen maar in plaats daarvan zaten we nu op de kale onherbergzame noordkust van Groenland waar mogelijk nooit een jager is geweest.

Op enige afstand stonden bij het strand twee hutten: een werkhut en een leefhut. Het was duidelijk te zien dat ze te klein waren om ons allemaal te herbergen. We moesten andere mogelijkheden zoeken om te slapen. Ik pakte mijn rugzak en liep naar de hutten toe om er te schuilen tegen de ijskoude regen. Eerst maar even bijkomen van de vlucht en dan een plan maken. Ik zag achter de hutten het ijs van de Noordelijke IJszee hoog opgestuwd liggen. We stonden met zijn drieën in de beschutting van de hut naar die muur van ijs te kijken. Het bevroren zeewater en de onderkoelde regen waren het bewijs dat we in de hoge Arctis waren aangekomen. De harde wind maakte het nog kouder dan het werkelijk was. Het koude natte weer maakte me huiverig. Het was al 2 juli, maar het was nog lang geen zomer en terwijl ik om me heen keek, twijfelde ik of het hier wel ooit zomer zou worden. Ko en ik dachten hetzelfde: wat moesten we in vredesnaam op deze kale, koude plaats doen. Misschien een uitdagende plaats voor onze Amerikaanse reisgenoten, maar wij hadden 150 kilometer zuidelijker moeten zijn. Daar waren de prehistorische jagerskampen die we zochten en dat was het doel van onze expeditie.

Het was ondertussen iets minder gaan regenen en we besloten een slaapplek te zoeken. Vier Amerikanen hadden ondanks de regen en wind al een tent opgezet en de rest was in de leefhut gaan liggen. Wij besloten met zijn drieën op de vloer in het werkhutje te gaan slapen en morgen een tent op te zetten. We kropen in de slaapzak en hoopten dat het weer snel beter zou worden.

De noordelijke kustvlakte van Pearyland is een zacht glooiend landschap bedekt met veel stenen van allerlei vorm en grootte. Er valt minder dan 200 mm neerslag per jaar en er is nauwelijks begroeiing. Daarom wordt de vlakte door vegetatiekundigen een poolwoestijn genoemd. De lage temperatuur, het gebrek aan neerslag en de veelvoorkomende harde wind zijn de redenen waarom er nauwelijks vegetatie voorkomt. Hier en daar groeit ondanks alles toch een plant, meestal een paarse steenbreek of een poolwilg. De paarse steenbreek wordt een pionierplant genoemd omdat ze een van de eerste planten is die in zo’n poolwoestijn gaat groeien. De plant heeft niet veel nodig om te groeien, soms is ze in zo groten getale aanwezig dat een vlakte er paars door kleurt. Andere planten groeien alleen op plekken met wat beschutting. Naast de steenbreek groeien in de kustvlakte veel poolwilgen, een boompje dat slechts enkele centimeters hoog wordt en meestal maar één katje heeft. De poolwilg heeft vanwege de permanent bevroren ondergrond een horizontaal wortelstelsel waarmee het boompje in een groot gebied water kan opnemen.

De bergen achter de kustvlakte waren massief en donker. Alleen de toppen waren wit. Er was daar in de nacht verse sneeuw gevallen. Veel lag er echter niet en gedurende de dag smolt het meeste weer weg. Af en toe werd de gebergteketen onderbroken door een dal, waarin een gletsjer lag die bijna geheel met puin was bedekt. Het was duidelijk te zien dat het klimaat in de afgelopen decennia was veranderd, want de gletsjers waren door de hogere temperatuur en het gebrek aan sneeuw behoorlijk gekrompen. Ze lagen als fossiele ijsklompen in veel te grote dalen, omgeven door een enorme hoeveelheid puin.

De rivieren in de kustvlakte hebben een sterk wisselende waterafvoer. Ze banen zich met veel vertakkingen een weg naar de nog bevroren zee zonder zich daarbij diep in de vlakte te snijden. Ze worden vlechtende rivieren genoemd. De beddingen bevatten door het smelten van de sneeuw en het ijs in deze periode van het jaar veel water, waardoor het lastig was om ze over te steken.

De Noordelijke IJszee was nog geheel bevroren, met hier en daar grote hopen kruiend zeeijs. Het geheel had een surrealistisch beeld: wel een zandstrand, maar geen water en geen branding, alleen maar ijs zover je kon zien. Landinwaarts lagen nog enkele fossiele stranden. Ze lagen boven elkaar en strekten zich trapsgewijs uit langs de kust. Ik was benieuwd of er op één van die opgeheven stranden nog resten van kampen van prehistorische jagers te vinden zouden zijn.

De twee hutten waarin we overnacht hadden, stonden op het tweede strandniveau. De werkhut was gebouwd als opslagruimte voor meteorologische instrumenten. Het was niet veel meer dan een kubus van multiplex die met vier staaldraden op de hoeken was getuid. De leefhut was groter en bestond uit een voorportaal met opslagmogelijkheden en een leefruimte met een kachel, een eettafel en een paar stoelen, een bank en een groot bed. Het stonk er enorm naar vis. De stank kwam van de stokvis die waarschijnlijk de hele winter in het voorportaal lag opgeslagen. Ik was blij dat wij de werkhut als slaapplaats hadden gekozen.

Bij de leefhut stond een vlaggenmast waaraan een halfversleten Deense vlag wapperde als symbool van de Deense soevereiniteit over dit gebied. Beide hutten vormden samen het station Kaap Morris Jesup. Station is een groot woord voor twee hutjes en een vlaggenpaal, maar vooruit, het was het noordelijkste punt van de Siriuspatrouilles, de verkenningspatrouilles over lange afstand van het Deense leger, en dat maakt het tot een speciaal punt in dit kale landschap. De patrouilles gaan met hondensleden langs de oost- en noordkust van Groenland om de Deense soevereiniteit op deze onbewoonde kusten te handhaven. Ze hebben een traditie die teruggaat tot in de Tweede Wereldoorlog.

Een jaar eerder stond Ko de Korte opeens voor me in het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is bioloog en heeft een groot deel van zijn leven in het poolgebied doorgebracht. We verbleven in 1990-1991 twee maanden samen op Deception-eiland in Antarctica en waren in 1992 op Nova Zembla geweest op de plek waar Willem Barentsz en de zijnen in 1596-1597 hadden overwinterd. We hadden elkaar tijdens die expedities goed leren kennen. Ko vroeg of ik mee wilde naar Pearyland in Groenland. Een Amerikaanse vriend van hem wilde met een aantal bergbeklimmers een expeditie naar het noorden van Groenland organiseren. Het plan was om samen in IJsland een vliegtuig te charteren en daarmee naar Pearyland te vliegen. Er waren nog een paar plaatsen vrij. Ik was meteen enthousiast, meldde me de volgende dag al aan bij de organisator en ging op zoek naar geld.

Ko deelt mijn interesse voor arctische jagers en de archeologie van arctische jagersvolken. Zijn belangstelling komt vanuit de biologie en de mijne vanuit de archeologie. Hij is erg geïnteresseerd in de gevolgen van de jacht voor de jachtdierpopulaties en mij boeit vooral het gedrag van de jager, zijn materiële cultuur en zijn gedachtewereld. Wij hebben avonden en nachten gediscussieerd over de wijze waarop de arctische jagers hun bestaansbronnen exploiteerden, hoe ze met hun jachtdieren omgingen en welke strategieën ze hebben ontwikkeld om in het poolgebied te overleven. Deze expeditie was een prachtige mogelijkheid om door middel van een archeologische verkenning meer te weten te komen over de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen door de eerste jagers in Pearyland.

Deze jagers hebben materiële sporen achtergelaten die door de vindplaatsen langs de Independencefjord, bij archeologen bekendstaat als Independencecultuur. Samen met de archeologische Pre-Dorset-, Early-Dorset- en Dorset-cultuur in Canada en de Saqaq-cultuur in West-Groenland vormen ze de materiële neerslag van een volk dat in de verhalen van de Inuit Tuniit wordt genoemd. De Independencecultuur is vooral interessant omdat, voor zover wij nu weten, het hier gaat om de eerste mensen in het noorden van Groenland. Alle genoemde archeologische culturen kenmerken zich door kleine vuursteenvoorwerpen en benen jachtgereedschappen. Zij hadden effectieve jachtgereedschappen, huidententen en kleding die hen goed tegen de arctische weersomstandigheden beschermden. Ze hadden echter nauwelijks brandstof en waarschijnlijk geen licht. Vooral de poolnacht, die hier 134 dagen en nachten duurt, moet erg geweest zijn; waarschijnlijk hebben deze mensen de poolwinter in het donker in hun tent moeten uitzitten. Hun ontdekker, de Deen Eigil Knuth, veronderstelde dat ze net als zoogdieren dicht tegen elkaar aan lagen om warm te blijven en de poolwinter doorbrachten in een staat van verdoving.

In de zomer was de situatie in het Noordpoolgebied echter ideaal voor deze jagers want op de toendra leefden grote groepen dieren en die gemakkelijk te doden waren. Het gebied herbergde, door het vrijwel ontbreken van competitie, veel van dezelfde dieren en daarnaast trokken in de zomer walvissen, zeehonden en kariboes langs vaste routes naar het noorden. Tijdens deze seizoenmigratie waren de dieren eenvoudig op te wachten en te doden. De rivieren en meren zaten ’s zomer vol met vis en de toendra was het foerageer- en nestgebied van veel trekvogels. Jagersvolkeren als Tuniit en later Inuit hebben daar volop gebruik van gemaakt.

Antropologen en natuurbeschermers willen ons vaak doen geloven dat inheemse jagers zorgvuldig en duurzaam met hun natuurlijke omgeving omgingen door niet meer dieren te doden dan strikt noodzakelijk was. Niets is echter minder waar. Een van de overlevingsstrategieën van de prehistorische jagers was juist om zo veel mogelijk dieren te doden. Ze namen de beste stukken van de gedode beesten mee, deelden die met anderen en sloegen een deel op voor de winter; de rest van het beest bleef gewoon op de toendra liggen. Van een duurzaam omgaan met de jachtdieren was geen sprake. Van de Inuit weten we dat de arctische jagers geloofden in de wedergeboorte van hun jachtdieren. De jacht zagen ze als een overeenkomst tussen jager en prooidier, waarbij de prooi zich aan een kundige jager aanbood om gedood te worden. Als de jager het lichaam van de prooi met respect en op de voorgeschreven manier behandelde behaagde hij de ziel van het gedode dier, zodat het dier op een andere plaats wedergeboren kon worden om zich dan opnieuw aan te bieden aan een goede jager. De afname of het verdwijnen van diergroepen werd en wordt door inheemse jagers nog steeds niet toegeschreven aan overbejaging maar geweten aan een gebrek aan respect van de jager voor het jachtdier. Onze expeditie naar Pearyland was bedoeld om het gedrag van prehistorische jagers in extreme gebieden te onderzoeken.

Ko de Korte had een jaar eerder langs de Friggfjord resten van prehistorische jagerskampen gezien. Hij had in een publicatie van Eigil Knuth gelezen dat het kampplaatsen van de Independencecultuur waren. Knuth had de grootste vindplaats zelfs een naam gegeven: Adam C. Knuth-site. Ko vermoedde dat er nog meer van dit soort kampplaatsen langs de Friggfjord waren, maar hij had ze niet kunnen vinden. De Amerikaanse expeditie was een mooie gelegenheid om ze te zoeken.

Tijdens Knuths Pearyland-expeditie in 1948 ontdekte hij deze kampplaatsen voor het eerst langs de zuidelijker gelegen Independencefjord. Die sporen van menselijke activiteiten konden volgens hem onmogelijk afkomstig zijn van historische Inuit-jagers. De C14-dateringen van het gevonden materiaal gaven hem gelijk. Het ging hier om resten van een ongeveer 4000 jaar oude jagerscultuur die deel uitmaakte van het Tuniit-volk. Dit volk bestond volgens de overlevering uit grote, sterke en vredelievende mensen, die door de voorouders van de Inuit in aantal werden overklast en geleidelijk van de toendra verdreven. De Tuniit moeten enkele duizenden jaren geleden uit Siberië naar Amerika zijn gekomen en zich op de west- en noordkust van Alaska hebben gevestigd. Later zwermden ze uit over het Noordpoolgebied tot in Groenland. Hun materiële nalatenschap is volstrekt anders dan die van oudere archeologische culturen in Noord-Amerika en het materiaal lijkt nog het meest op archeologische vondsten uit het oosten van Siberië. Opvallend is de overeenkomst met tentringen die in Siberië en Noord-Scandinavië zijn gevonden.

Knuth vond op de opgeheven stranden langs de Independencefjord in Noordwest-Groenland, 10 tot 23 meter boven de zeespiegel, tientallen tentringen. Hij onderscheidde een vroege en een late variant in de tentringen en dateerde ze van 2400-2000 v.Chr. en van 800-400 v.Chr. Hij noemde de archeologische resten Independence I- en Independence II-cultuur. Op zijn latere expedities ontdekte Knuth ook in het Wandeldal, langs de Midsommermeren en langs de Jørgen Brønlandfjord tentringen van het Independencetype en nog weer later zag hij ze dus ook op de stranden in een zijdal van de Friggfjord.

De vaak ovale tentringen bestonden uit rolstenen, die waarschijnlijk op de uiteinden van muskusoshuiden hebben gelegen die rond tentpalen waren gespannen. De tenten, waarin deze mensen ook in de winter woonden, hadden bijna zonder uitzondering een centrale vuurplaats in een middenpassage die gemaakt was van verticaal staande, platte natuurstenen en gevuld was met rolstenen.

Behalve wat drijfhout gebruikten de Independencemensen vooral wilgenwortels en gedroogde poep van muskusossen als brandstof. Vanwege het gebrek aan brandstof gebruikten ze het vuur waarschijnlijk alleen om eten te bereiden. Door rolstenen in het vuur te leggen probeerden ze na het koken de warmte nog wat vast te houden. Het was de enige manier om in de strenge, donkere poolwinter een beetje warm te blijven in de tent.

De mensen van de Independencecultuur waren nomaden. Ze trokken in de zomer van de ene jachtplek naar de andere. Alleen op deze manier konden ze in dit barre gebied overleven. Uit het feit dat er slechts weinig botten en artefacten in de tentringen zijn gevonden, maken de archeologen op dat de meeste tentplaatsen slechts enkele dagen zijn gebruikt. Alleen in het gebied rond de Independencefjord zelf werden sporen van langere bewoning gevonden. Aangenomen wordt dat de Independencefjord het centrum van deze jagerscultuur op Groenland was. De vuursteencollectie bestond uit kleine voorwerpen, die bestaan uit afslagen, klingen, schrapers, mesjes en boortjes. De verfijnde bewerking van het vuursteen toont aan dat deze jagers over een hoogontwikkelde vuursteentechnologie beschikten. De jacht werd uitgevoerd met speren die van been waren gemaakt, maar de buit werd verwerkt met de mesjes en schrapers van vuursteen.

Naast artefacten trof Knuth langs de Independencefjord ook afvallagen aan met etensresten die, zo bleek uit de botten, afkomstig waren van muskusossen, sneeuwhazen, poolvossen, sneeuwhoenders, koningseiders en rotganzen. Opvallend was dat er weinig botten van zeezoogdieren bij waren en dat rendierbotten bijna helemaal ontbraken. Kennelijk jaagden de jagers van de Independence I-cultuur niet op rendieren en heel weinig op zeehonden, walrussen en kleine walvissen. Mogelijk was de milieusituatie zodanig dat deze dieren op dat moment niet in dit gebied waren.

Ik had heel goed geslapen, maar toen ik uit mijn slaapzak kroop, merkte ik dat de harde vloer van het hutje mijn rug geen goed had gedaan. De deur van de hut stond op een kier en ik zag dat het weer een stuk beter was dan toen we aankwamen. De bewolking was opgetrokken en het was droog. Ik besloot een eindje langs het strand te gaan lopen om de stramheid uit mijn lijf te krijgen en over de ontstane situatie na te denken. Het probleem was eigenlijk heel simpel. Het was onmogelijk om in de tijd die we hadden van Kaap Morris Jesup naar de Friggfjord te lopen en daar dan nog onderzoek te doen ook. Daarom besloot ik de archeologische verkenning naar de noordkust van Pearyland te verleggen en mijn eventuele bevindingen te vergelijken met de gepubliceerde gegevens van de Adam C. Knuth-site zodat ik me een beeld kon vormen van de eerste ‘kolonisatie’ van het noorden van Groenland. Het voordeel was dat ik op deze manier het landschap van Pearyland en zijn planten en dieren leerde kennen en me dus beter kon voorstellen hoe eventuele jagers in dit gebied hebben geleefd. Bovendien konden we de fauna inventariseren, zodat we konden bepalen of hier onder de huidige omstandigheden mensen zouden kunnen leven. Mijn beide metgezellen vonden het een goed plan. Na het ontbijt gingen we op pad.

Het te verkennen gebied was erg groot en strekte zich uit van Sandsfjord in het westen tot het Sifsdal in het oosten. Op basis van de informatie uit Knuths publicaties zochten we de opgeheven stranden langs de noordkust af naar tentringen. Tegelijkertijd inventariseerden mijn metgezellen alle beschikbare dieren. Ik wist van Knuth en de Canadese archeoloog Moreau Maxwell dat ik de stranden tussen de 10 en 23 meter boven de zeespiegel in het leefgebied van de muskusos moest afzoeken en bij voorkeur in de buurt van plekken met open water, vogelkolonies en zoetwatermeertjes.

We begonnen onze speurtocht op de stranden in de buurt van de hutten van Kaap Morris Jesup. Het smelten van de sneeuw en het ijs was nog maar net begonnen, waardoor het water in de rivieren erg hoog stond. Door de pijpen van de regenbroek met elastieken om de laarzen te binden konden we met droge voeten door de rivieren lopen maar helemaal droog hielden we het niet.

Vlak bij het station troffen we een echte kairn aan. In deze hoop gestapelde stenen vonden we een gesloten koperen buis met een bericht, een blikken trommel met een opgevouwen Amerikaanse en Deense vlag, twee flessen sterkedrank en een blik voedsel. Op het deksel van de trommel stond Sirius geschreven met het jaartal 1965. De koperen container was ouder en bevatte ongetwijfeld een bericht van een vroegere expeditie, maar we hebben hem niet opengemaakt om het te checken. Later in de week vonden we nog meer kairns met berichten van expedities.

We vervolgden onze tocht naar het oosten over de oude stranden naar de Constablebaai en het Sifsdal. Het Sifsdal is een lang noord-zuid lopend dal dat begint bij de Sifsgletsjer. Dit dal vormt een van de mogelijke verbindingen met onze oorspronkelijke bestemming: de Friggfjord. Overal zochten we naar sporen van prehistorische kampplaatsen en muskusosslachtplaatsen. Op daarvoor geschikte plaatsen keken we naar aanwijzingen voor fossiele vogelrotsen.

De zomer duurt maar kort in Pearyland. Door de noordelijke ligging is het van 8 april tot 5 september continu licht en van 16 oktober tot 26 februari is het donker. De gemiddelde temperatuur ligt van midden juni tot midden augustus boven nul, waarbij er niet veel verschil is tussen de dag- en nachttemperatuur. In de tweede helft van augustus begint het ’s nachts alweer te vriezen en in september liggen de temperaturen onder nul, om tijdens de wintermaanden tot waarden rond de -45 °C te dalen. Het noorden van Groenland ligt meestal onder invloed van een hogedrukgebied waardoor het vaak onbewolkt is en er weinig neerslag valt. De stormfrequentie is hoog en er blijft dan ook niet veel sneeuw liggen.

In juni zijn de Noordelijke IJszee en de fjorden in de noordkust van Groenland nog bevroren. Een maand later is het meeste ijs langs de kust gesmolten, maar door stuwing is er ook dan vaak geen open water. Alleen als de wind aflandig is, kan er direct voor de kust een smalle strook open water ontstaan. Een aanlandige wind echter zorgt voor een ijsstapeling op het strand. De strook open water is dan verdwenen en het pakijs van de Noordelijke IJszee lijkt in zulke gevallen gesloten. Doordat het land zomers sterker opwarmt dan de zee, smelt het ijs in de fjorden zeewaarts. De Frederick Hydefjord is bijvoorbeeld in juli vanaf het begin tot voorbij de Friggfjord ijsvrij, maar dezelfde fjord is pas in september ook aan de monding ijsvrij. Daarom komen er pas laat in de zomer zeehonden voor. De noordelijke Sandsfjord heeft in de zomermaanden wél open plekken maar is bijna nooit helemaal ijsvrij. Een noordelijke aanlandige wind vult de fjord vanuit de Noordelijke IJszee steeds weer opnieuw met ijs. Zelfs voor de zeehonden is het dan lastig te overleven. Er zijn er daarom weinig in dit gebied: tijdens ons verblijf aan de noordkust zagen we slechts één kleine zeehond. In de Friggfjord komen meer kleine zeehonden voor.

Eind september groeit het pakijs weer aan en vriezen alle fjorden dicht. De meren zijn in juli doorgaans nog gedeeltelijk met ijs bedekt. In het midden ligt dan ijs terwijl langs de randen open water is ontstaan. In augustus is het ijs meestal geheel weg en ook in de eerste helft van september zijn de meren ijsvrij. Midden september bevriezen ze weer en eind september is het gehele gebied weer in de greep van koning winter.

We liepen uren over de oude stranden naar het eerstvolgende dal. Nergens zagen we sporen van kampplaatsen van de Independencejagers. Wel zagen we het skelet van een muskusos zonder lange botten. De beste stukken vlees zijn door de jagers meegenomen en de rest van het beest is blijven liggen. Het dier is helemaal uit elkaar getrokken. Geen enkel bot lag nog in anatomisch verband. Dit leek niet zo lang geleden gebeurd te zijn, want de botten waren nog niet erg verweerd en er lagen stukken vacht bij. Vossen, maar mogelijk ook wolven hebben het resterende beest opgegeten. Ik stond even stil om de banden van mijn rugzak te verschuiven en zodoende de druk op mijn schouders wat te verleggen. Mijn schouders moesten nog wennen aan de 18 kilo zware rugzak maar mijn algemene conditie viel me niet tegen. Voor ons lag een baai vol met ijs en iets verder in het dal zag ik het witte nog bevroren Ammalortoqmeer. De zomer was inderdaad laat dit jaar. Toch hadden we onderweg al redelijk wat vogels gezien. Een vlucht kleine rietganzen, een roodkeelduiker, een kleinste jager en enkele kanoetstrandlopers waren voorbij gekomen. Overal zagen we sporen van ander wild: een vossenhol met keutels ervoor, keutels van muskusossen, keutels van sneeuwhazen, keutels en sneeuwnesten van lemmingen. We liepen nog een stuk verder naar het meer en besloten hier de tent op te zetten. Toen we dat gedaan hadden, merkten we dat we vlak bij een mogelijke kampplaats van Independencejagers waren. Het was een kale plek met enkele rolstenen maar zonder structuur. Er was geen sprake van een middenpassage en de stenen gaven niet de indruk er langer dan een paar jaar gelegen te hebben. Toch begon ik enthousiast op mijn knieën de plek af te zoeken naar vuursteenafslagen, houtskool en verbrand bot, maar vond niets. Ik bepaalde de hoogte met mijn hoogtemeter en realiseerde me toen dat de plek onmogelijk een oude kampplaats van Independence I-jagers kon zijn geweest omdat hij 4000 jaar geleden onder water heeft gelegen. Ik nam voor de zekerheid een gps-positie zodat ik de plek altijd terug kon vinden. Mogelijk was het een kampplaats uit recentere tijd, een plek waar een jaar of tien geleden geologen of biologen een tent hebben opgezet.

De volgende dag hebben we de oevers van het Ammalortoqmeer afgelopen maar nergens sporen gevonden die wezen op een vroegere aanwezigheid van Independencejagers. In de klei van de oever vonden we wel pootafdrukken van ten minste één wolf, wat ik heel bijzonder vond omdat ik nog nooit een wolf in het poolgebied had gezien. Ik wist dat ze in Pearyland voorkwamen maar ik had er niet op durven hopen dat we ze ook werkelijk zouden zien. De pootafdrukken maakten de kans dat we ze te zien zouden krijgen wel groter. De oevers van een ander meer in het Sifsdal vertoonden hetzelfde beeld. Ook hier zagen we pootafdrukken van wolven. De oevers waren overigens heel geschikt voor kamperende prehistorische jagers want er was in de zomer zoet water en dus waren er veel jachtdieren. Ook de hoogte van de terrassen klopte, maar bewijzen van een vroegere aanwezigheid van jagers zagen we niet.

We vonden wel weer enkele slachtplaatsen van muskusossen, maar ook die waren van recente datum. De slachtplaatsen bewezen dat ze hier nog af en toe bejaagd werden. Ze waren dus niet door de Independencejagers uitgeroeid. Het is wel mogelijk dat de dieren een tijdje uit Pearyland zijn weggeweest, maar de slachtplaatsen toonden ook aan dat ze hier recentelijk nog waren. En inderdaad zagen we op de terugweg in de verte een kleine kudde muskusossen op de toendra. De donkerbruine dieren liepen dicht bij elkaar te grazen. De haren waren zo lang dat ze bijna de grond raakten. Een oud mannetje stond op enige afstand de omgeving in de gaten te houden. De dieren leken ons niet op te merken. Er waren ook jongen bij en we wisten dat we dan voorzichtig moesten zijn. De nieuwsgierigheid won het uiteindelijk van de voorzichtigheid. We besloten toch nog wat dichter bij de kudde te gaan. We liepen tegen de wind in naar ze toe en slaagden erin vlak bij de kudde te komen. Het was een prachtig gezicht deze haast prehistorische dieren op de toendra met de bevroren Noordelijke IJszee op de achtergrond. Het gaf een ijstijdgevoel. Toen het mannetje ons opmerkte begon hij luid te loeien waarop de andere reageerden door zich opnieuw te groeperen. Ze gingen rondom de jongen staan en bogen de kop naar beneden, de hoorns vooruit. Wij besloten de dieren verder met rust te laten en weg te gaan. We wisten nu zeker dat er nog muskusossen in Pearyland waren.

De volgende ochtend regende en sneeuwde het. We hadden weinig reden om uit de slaapzak te komen. Alles was nat en een natte tent zou de rugzak tweemaal zo zwaar maken. Toch stonden we op om ontbijt te maken. We besloten de tent te laten staan en ondanks het slechte weer toch naar de Sandsfjord te gaan. We liepen eerst rond het meertje bij onze kampeerplaats. Ook dit was een ideale plek voor jagers, maar ook hier waren geen archeologische sporen te zien. Het was snijdend koud en het bleef maar sneeuwen, natte plaksneeuw die overal in doordrong en alles nat maakte. We liepen naar de kust en volgden die naar het westen. Af en toe moesten we door een diep dal waardoor het een behoorlijk zware tocht werd. Een voordeel was wel dat het beneden in het dal wat beschutter was zodat we even verlost waren van de harde wind en de natte sneeuw. Onderweg zagen we nog één drijfnatte sneeuwhaas. Het leek wel alsof al het leven door het slechte weer even uit het gebied verdwenen was. De sneeuwhaas deed me denken aan het verhaal van Thorild Wulff, de Zweedse botanicus die vegetariër was en geen sneeuwhaas wilde eten, zelfs niet toen de Thule II-expeditie in 1916-1918, die onder leiding van Knud Rasmussen Noordwest-Groenland verkende, een tekort aan voedsel kreeg. Wulff stierf er in 1917 van de honger. Je kon je toen in het poolgebied kennelijk niet veroorloven vegetariër te zijn.

We troffen ook in dit deel van Pearyland nergens tentringen van Independencejagers aan. Onze expeditie begon steeds meer op een mission impossible te lijken. Het heeft er alle schijn van dat het noorden van Pearyland in het Subboreaal (3000-500 v.Chr.) onbewoond is geweest.

Was er een tekort aan jachtdieren en speciaal muskusossen in Pearyland toen de Independencejagers in de buurt waren? Als dat zo is, lijkt het vreemd dat hun op één na grootste Independencenederzetting bij de Friggfjord is gevonden. Was het gebergte tussen de Friggfjord en de noordkust van Pearyland te hoog of waren er te weinig beesten in het noordelijke deel van Pearyland? Het gebergte kan niet het probleem geweest zijn, want het Sifsdal, de Sandsfjord en het gletsjerdal in het verlengde daarvan zijn zeker in de winter begaanbare verbindingen. Bovendien is de noordkust via Kaap Ole Chiewitz vanuit het oosten bereikbaar en bij deze kaap zijn drie Independencekampplaatsen gevonden. Klimaatonderzoek heeft aangetoond dat de weersomstandigheden in het Subboreaal ongeveer hetzelfde waren als tegenwoordig. Onze inventarisatie van de huidige fauna kan daarom aangeven of er toen een tekort aan dieren is geweest.

We zagen in het hele verkende gebied een tiental vossen, dertig sneeuwhazen, veel nesten van lemmingen, sporen van wolven, een tiental sneeuwhoenders, honderd strandlopers, een enkele roodkeelduiker, enkele koningseiders en drieduizend ruiende kleine rietganzen. Behalve enkele kleinste jagers, een grote burgemeester en een paartje noordse stern zagen we geen zeevogels, zelfs geen ivoormeeuwen. Nergens troffen we vogelrotsen aan, ook geen fossiele. Van de muskusos troffen we er slechts twintig aan. We zagen een kudde en enkele losse individuen, waarschijnlijk mannetjes. Het is echter mogelijk dat er meer naar het oosten toe nabij de Blissbaai-regio meer muskusossen waren, maar erg waarschijnlijk is dat niet.

De muskusossen zijn naar het noorden van Groenland getrokken om het subboreale vochtige, instabiele klimaat in het zuiden van Groenland te ontlopen. Muskusossen hebben een droog en stabiel winterklimaat nodig: hoe continentaler hoe beter. Het dier leeft van de poolwilg, grassen en zeggen. ’s Winters trekt de muskusos hoger de bergen in op zoek naar korstmossen en planten die daar op de hellingen onder een dun laagje sneeuw voorkomen. Als het echter ijzelt voordat de sneeuw valt, kan de muskusos net als het rendier niet bij zijn voedsel komen en gaat dood.

Tijdens de aanwezigheid van de Independencejagers heerste in grote delen van Groenland een erg wisselvallig klimaat. De muskusos kon toen alleen overleven in het uiterste noorden van Canada (Ellesmere-eiland) en Groenland (Pearyland). Door het continentale klimaat waren deze gebieden uitermate geschikt voor de muskusos. Om echter daarmee de hele migratie van de Independencecultuur naar het noorden van Groenland en Canada te verklaren gaat te ver. Uit het botonderzoek van de woonplaatsen langs de Independencefjord is immers gebleken dat de Independencejagers op alle dieren jaagden die ze tegenkwamen en ze waren dus niet alleen van de muskusos afhankelijk.

Aangezien het noorden van Groenland ongeveer 4000 jaar geleden een klimaat had dat gelijk was aan het huidige, vertoonde de dierenwereld overeenkomsten met de huidige fauna. Volgens de Deense bioloog Christian Vibe was er toen in het noorden van Groenland een muskusospopulatie die zowel in aantal als wat betreft gezondheid te vergelijken is met de populatie in de twintigste eeuw. Dit betekent dat, zelfs als we het aantal door ons waargenomen dieren verdubbelen, de bestaansmogelijkheden in het noorden van Pearyland minimaal waren voor grotere groepen mensen. Uitgedrukt in kilocalorieën zou er dan totaal ongeveer 42 miljoen kcal aan voedsel voorhanden zijn geweest. Een man heeft bij licht werk in het Noordpoolgebied 3400 kcal per dag nodig en in rust 2500 kcal. Als we ervan uit mogen gaan dat een Independencejager zes maanden (poolzomer) 3400 kcal per dag en zes maanden (poolwinter) 2500 kcal nodig had, komen we uit op 1.076.750 kcal per jaar. Hieruit volgt dat een groep van 40 volwassenen een jaar van de totale voedselvoorraad in Pearyland zou kunnen leven. Als we van een meer duurzaam gebruik uitgaan, waarbij jaarlijks maximaal vier muskusossen, 200 ganzen, 10 sneeuwhazen, 10 andere vogels, enkele vossen en 200 bergforellen worden geconsumeerd, dan zou een groepje van acht tot twaalf mensen enkele jaren van de opbrengst van dit gebied kunnen leven. Of dat genoeg is voor een migratie naar dit gebied, lijkt niet waarschijnlijk en bovendien is een duurzaam gebruik van jachtdieren in strijd met de gewoonten van de inheemse jagers.

Toen we bij onze tent terugkwamen, was het weer iets beter dan de voorgaande uren maar er stond nog steeds een harde wind. Het leek wel of het altijd waaide in dit deel van Groenland. We braken de tent af en gingen terug naar Kaap Morris Jesup en hier sneeuwde het alweer. In het begin van de expeditie veronderstelde ik al dat het hier misschien wel helemaal geen zomer zou worden. De leefhut was bezet door twee kajakvaarders die door de inmiddels aanwezige open plekken in het ijs van de Noordelijke IJszee waren gekomen. De Amerikanen hadden hun tenten opgezet waardoor zij de leefhut niet meer als slaapplaats nodig hadden. Ze hadden zich vermaakt door de noordelijkste berg van Groenland te beklimmen en waren nu bezig hun uitrusting in te pakken voor de lange reis terug naar IJsland. Wij besloten maar weer in het werkhutje te gaan slapen. Het wachten op de Twin Otter was begonnen. We maakten nog enkele tochten in de buurt om de inventarisatie van de fauna af te ronden.

Het heeft er dus alle schijn van dat de Independencejagers nooit in het noorden van Pearyland zijn geweest, maar waarom was er dan wel zo’n grote nederzetting als de Adam C. Knuth-site aan de rand van het gebied? Om die vraag te kunnen beantwoorden moeten we meer weten van de nederzetting zelf. Gelukkig is ze intensief archeologisch onderzocht, eerst drie zomers door Eigil Knuth en recentelijk enkele weken door een groep onderzoekers van de Deense Geografische Vereniging en het Groenlands Nationaal Museum en Archief.

Knuth onderscheidde 25 structuren van rolstenen die tentringen en opslagplaatsen waren. Op het eerste terras, dat 10 meter boven de zeespiegel lag, bevonden zich 4 tentringen, een vuurplaats en enkele opslagplaatsen. Het tweede terras (10-16 m boven de zeespiegel) had 5 tentringen en het derde en oudste terras (22-23 m boven de zeespiegel) telde 5 tentringen en 6 opslagplaatsen. Knuth heeft een tentring met een middenpassage op het tweede terras opgegraven. Hij ontdekte een 50 cm dikke afvallaag die rijk aan bot- en vuursteenmateriaal was. De grote hoeveelheid afslagen gaf aan dat er in de tent vuursteengereedschappen zijn gemaakt. In 2001 is de plek bezocht door de groep van de Deense Geografische Vereniging en het Groenlands Nationaal Museum en Archief. Zij hebben ook het door Knuth opgegraven materiaal opnieuw geanalyseerd. De niet geheel volledige botcollectie vertelt ons op welke dieren de bewoners hebben gejaagd. Het overgrote deel van het botmateriaal (80%) was afkomstig van zoogdieren, 16% van vogels en 4% van vis. Meer dan de helft van de zoogdierbotten was van de poolvos, ongeveer een derde was muskusos en de rest sneeuwhaas en zeehond (4%). Van de vogelbotten was 73% afkomstig van sneeuwhoenders.