Waar kun je naar luisteren als je net je favoriete plaat hebt gehoord? Wat hebben de makers van die plaat gehoord en welke andere muzikanten hebben zich door hen laten inspireren? Voor iedereen die wel eens met deze vragen naar muziek luistert, is Luisteren &cetera een boek om zijn hart aan op te halen.

Vanaf de jaren tachtig begint de popmuziek volwassen te worden – vooral door na de decadente jaren zeventig weer te vertrouwen op de kracht van de muzikale eenvoud. Van new wave en punk tot hiphop, van heavy metal tot dance, Pieter Steinz en Bertram Mourits beschrijven de 25 invloedrijkste platen en stromingen en geven je een verrassend beeld van muziek die je al kende of die je wilt leren kennen.

Pieter Steinz en Bertram Mourits

LUISTEREN
&CETERA

het web van de popmuziek
in de jaren tachtig en negentig

2014

Uitgeverij Atlas Contact

AMSTERDAM | ANTWERPEN

© 2014 Pieter Steinz en Bertram Mourits

Omslagontwerp en typografie binnenwerk Bart van den Tooren

E-book: 358atwork, Almere

ISBN 978 90 450 2792 0

NUR 660

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2791 3.

www.atlascontact.nl

Inhoud

… dan moet je dít eens luisteren…

Inleiding

De zelfmoordbrief van Ian Curtis

Joy Division – Closer (1980)

Drugs & Dance & Rock-’n-roll

Madchester

De dominee en de Koran

David Byrne & Brian Eno – My Life in the Bush of Ghosts (1981)

Pats Boem Pats Boem

Over het geluid van de drums

Altijd ruzie

The Police – Ghost in the Machine (1981)

Als je haar maar goed zit (1)

Het hedonisme van de Nieuwe Romantiek

Esperanto-pop

Michael Jackson – Thriller (1982)

De toppen van prefab

Boybands en meidengroepen

Muziek uit het ondergrondse

Tom Waits – Swordfishtrombones (1983)

Retro is niet de dood in de pot

Sounds of the seventies

Ongewoon gewoon

The Smiths – The Queen Is Dead (1986)

Als punks weer muziek gaan maken

New wave

Monsters of marionetten

Metallica – Master of Puppets (1986)

Als je haar maar goed zit (2)

Van hardrock tot hairmetal

‘Township jive’, het beste medicijn tegen de midlifecrisis

Paul Simon – Graceland (1986)

In het Westen gebeurt het

Mali, Senegal

De grootste viermansband aller tijden

U2 – The Joshua Tree (1987)

Mandela uit de gevangenis en honger de wereld uit

Wereldverbeteraars

Zestien liedjes in bijna evenzoveel stijlen

Prince – Sign ☮’ the Times (1987)

Urban op MTV

R&b en nu-soul

Grimmige feestelijkheid

The Pogues – If I Should Fall from Grace with God (1988)

Made in Europe

Andere Europese popmuziek

Van Ierland tot Bulgarije, en verder

Kate Bush – The Sensual World (1989)

Met uitgestreken smoel op nummer 1

Pop en het concept

Niets klopt, maar alles past

Urban Dance Squad – Mental Floss For The Globe (1989)

Wereldberoemd in eigen land

Nederpop

Mother Fuck Him And John Wayne

Public Enemy – Fear of a Black Planet (1990)

Basket Case

Crossover tussen rock en rap

Publiek bezit

Madonna – The Immaculate Collection (1990)

Van de dansvloer langzaam terug naar de studio

Dance

Een lekkere plaat van alternatieve rockers

R.E.M. – Automatic for the People (1992)

Voorbij Nashville en dan nog verder

Nieuwe wegen voor countryrock

God zit in de muziek waar je van houdt

Jeff Buckley – Grace (1994)

Een glimmend schijfje

Adult contemporary

Krakend vinyl en etherische zang

Portishead – Dummy (1994)

Zenuwachtig kalm

Triphop

Kosten en baten van ‘Teenage Angst’

Nirvana – MTV Unplugged in New York (1994)

De Amerikaanse herontdekking van de rock-’n-roll

Grunge

Op de schouders van de grootsten

Oasis – Definitely Maybe (1994)

De zoveelste jeugd van Britse rock

Britpop

Er is veel dood na de dood

Tupac Shakur – Me Against the World (1995)

Van hippie to the hip hop tot Things Fall Apart

Rap

Passionele moordenaars

Nick Cave – Murder Ballads (1996)

De grenzen naar binnen

Avant-garde in de popmuziek

Van de stad via de woestijn naar de zee

Beck – Odelay (1996)

Verantwoord behang

Jazz, lounge en easy listening

‘Onze Lieve Heer moet ons wel een beetje tijd gunnen’

Buena Vista Social Club –Buena Vista Social Club (1997)

Non-label maakt school

Wereldmuziek

Alternatieve progrock

Radiohead – OK Computer (1997)

Buitenaards, hard en warm

Elektronische rock en dance

De jaren tachtig én negentig

Epiloog

Verantwoording

Register

… dan moet je dít eens luisteren…

INLEIDING

Een van de grootste hits uit 1981 is ‘Stray Cat Strut’ van de Stray Cats, een liedje dat klinkt alsof het vijfentwintig jaar eerder is opgenomen. Geproduceerd door pubrocker en muziekarchivaris Dave Edmunds klinkt het alsof het zo uit de Sun Studios komt, de plek waar Elvis Presley en Carl Perkins hun eerste hits opnamen – alleen de voortreffelijke geluidskwaliteit verraadt dat we hier met een revival te maken hebben.

De muzikale jaren tachtig beginnen met een nostalgische terugblik, maar wel een die de energie van 1956 heeft. Of van 1963, toen The Beatles hun liedjes begonnen op te nemen. Of van 1976, toen het debuutalbum van de Ramones verscheen.

Er zit een vertrouwd ritme in de ontwikkeling van de popmuziek. Zodra een genre of vorm zelfgenoegzaam dreigt te worden, komt de straat of de dansvloer orde op zaken stellen. Toen de Eagles en Queen maandenlang in de studio zaten om een handjevol liedjes tot in de meest absurde details vorm te geven, werd het tijd voor de kaalslag van punk en new wave. Ging symfonische rock zich te buiten aan quasiliteraire zweverigheid, dan volgde de ontnuchtering met de jongens en meisjes die de gitaar net ontdekt hadden en voor wie drie akkoorden weer genoeg bleken te zijn. En toen klinische perfectie de mainstream van de dansmuziek teisterde, ontstond een van de meest basale genres die de popmuziek kent: rap. Zo begonnen de jaren tachtig, met genres die teruggrepen naar de basis. Elk nieuw wees naar het verleden: new wave combineerde punk, psychedelica en krautrock; de ‘new romantics’ winkelden in de artrock. Hitproducers ontleedden disco, metal was opgevoerde hardrock.

Eind jaren tachtig ontstond er een genre waaraan inhoud vrijwel geheel ontbrak, en eigenlijk alles wat menselijk was. Grotendeels door computers gemaakt, samengesteld uit geluiden die al bestonden, niet meer met de bedoeling een verhaaltje te vertellen maar bedoeld om een ervaring te geven, als het even kon in combinatie met andere zintuigen, en in groot gezelschap. De ultieme feestmuziek: dance – de belangrijkste muzikale ontwikkeling in de jaren negentig.

Het zijn ontwikkelingen die voor een deel los van elkaar staan, maar die soms ook met nauwelijks zichtbare draadjes aan elkaar zijn verbonden. Om die draadjes is het ons te doen in Luisteren &cetera. Want na ons boek over ‘het web van de popmuziek in de jaren zeventig’ is dit de tweede poging om een deel van de popgeschiedenis in kaart te brengen. We kozen vijfentwintig albums die in de jaren tachtig en negentig een belangrijke rol hebben gespeeld, albums waaraan schatplichtigheid en invloed zijn af te horen. Geen encyclopedische volledigheid dus, en al helemaal geen informatie met wetenschappelijke pretenties, maar de uitwerking van het idee dat als je de Stray Cats leuk vindt, je eens moet luisteren naar wat er uit de Sun Studios is voortgekomen, want dat lijkt er wel een beetje op. Wie Duran Duran tot zijn guilty pleasures rekent, moet eens naar Roxy Music of T-Rex luisteren. Public Enemy kon niet bestaan zonder The Last Poets, en er loopt een lijn van Metallica terug naar Van Halen, Led Zeppelin, Howlin’ Wolf, helemaal naar Big Bill Broonzy.

Dat uitwerken doen we aan de hand van schema’s waarin we laten zien welke platen van invloed zijn geweest op de sleutelalbums die we gekozen hebben, en ook welke muzikanten zich weer door die platen hebben laten beïnvloeden. Want hoewel de puzzelstukjes nooit precies passen, is het een plezierige manier van luisteren: waar heeft Oasis het allemaal vandaan? Waarom werden The Smiths dé Britse band van de jaren tachtig? Waarom wordt 1994 wel ‘het beste jaar van de popmuziek’ genoemd? Waarom veroverde Cubaanse muziek de wereld pas aan het eind van de twintigste eeuw, toen de meeste hoofdpersonen de zeventig al gepasseerd waren? Hoe combineer je Afrikaanse trommels, New Yorkse straatpredikanten en het geluid van new wave? En is het resultaat dan vernieuwend of juist gedateerd? Was triphop in de jaren negentig het eerste genre waarin popmuziek vooral ter ontspanning was? En hoe komt het dat het drumgeluid in de jaren tachtig zo eenvormig was? Of het nou om de bluesrock van de J. Geilsband ging, de symfonische rock van Yes of de hitgevoeligheid van ABC, het klonk allemaal patsboem.

Dat alles komt omdat het web van de popmuziek via onvoorspelbare maar traceerbare wegen geweven wordt.

Bertram Mourits (BM) en Pieter Steinz (PS)

De zelfmoordbrief van Ian Curtis

JOY DIVISION – CLOSER (1980)

Erg origineel ben je niet als je Closer een zelfmoordbrief noemt. Het tweede album van Joy Division, gestoken in een hoes met de afbeelding van een begrafenismonument, laat zich ondergaan als de afdaling in een hel van eenzaamheid, angst en frustratie. Dat heeft op het eerste gehoor te maken met de weinig opwekkende muziek – zware, kale drumslagen, kille elektronica, slepende gitaren, onheilszwangere vocalen. Ook de titels van nummers als ‘Atrocity Exhibition’ en ‘Isolation’ zijn behoorlijk deprimerend, en de teksten van schijnbaar minder beladen liedjes brengen bepaald geen verlichting. ‘A cloud hangs over me, marks every move,’ klaagt de zanger in ‘Twenty-Four Hours’.

Maar de eigenlijke reden om Closer te beluisteren als een suicide note is de wetenschap dat de zanger van deze doem-lp zeven weken na de opnames zelfmoord pleegde. Zonder de dood van Ian Curtis, op 18 mei 1980, zou Closer waarschijnlijk de geschiedenis zijn ingegaan als een ‘gewone’ postpunkplaat uit het rijtje Seventeen Seconds (The Cure), Crocodiles (Echo & The Bunnymen) en Jeopardy (The Sound). Een heel goede, dat wel, en vooral een heel invloedrijke, die honderden depri-rockers zou inspireren – maar toch: geen mythische zwanenzang.

De echte zwanenzang van Ian Curtis is Closer trouwens ook niet. Dat is de single ‘Love Will Tear Us Apart’, die een maand later werd opgenomen en waarin Curtis de relatieproblemen bezong waarmee hij al een tijdje kampte. Relatieproblemen die natuurlijk al doorklonken in de teksten voor Closer. De 23-jarige zanger was al geen lachebekje, maar in de eerste maanden van 1980 werd hij ook nog verteerd door schuldgevoel omdat hij zijn vrouw bedroog met een Belgische journaliste.

Kort na de opnames ontdekte Deborah Curtis de affaire en ze dreigde met een scheiding. Dat, plus het vooruitzicht van een afmattende tournee door Amerika, vanaf de negentiende mei, gaf Curtis het laatste zetje. In de kleine uurtjes van de zondagochtend verhing hij zich in de keuken van zijn huis in Macclesfield bij Manchester. Zijn vrouw vond hem een halve dag later; het laatste tv-programma waarnaar hij had gekeken was de film Stroszek van Werner Herzog, over een man die liever zelfmoord pleegt dan te moeten kiezen tussen twee vrouwen.

Overspel en onbehagen. Dat is de kortste samenvatting van Ian Curtis’ wereld toen hij op 18 maart de studio inging met de andere leden van Joy Division: gitarist/toetsenist Bernard Albrecht, bassist Peter Hook en drummer Stephen Morris. De in Manchester geboren zanger-tekstschrijver leed sinds zijn jeugd aan depressies, die verergerd waren door de medicijnen die hij slikte tegen epilepsie. Volgens zijn vrouw Deborah, die in 1995 een nietsontziende biografie van Curtis publiceerde, kon zelfs de geboorte van hun dochtertje in april 1979 geen einde maken aan zijn eeuwige gefilosofeer over zelfmoord. Hij had al eens geprobeerd de daad bij het woord te voegen – door na het drinken van een fles Pernod op zichzelf in te steken met een mes.

Niemand was dan ook verbaasd dat Curtis’ teksten voor het nieuwe Joy Division-album, de opvolger van het succesdebuut Unknown Pleasures, opnieuw gingen over existentiële angsten. ‘I’m ashamed of the things I’ve been put through,’ klaagde hij in ‘Isolation’. ‘I’m ashamed of the person I am.’ En ook uit de rest van de teksten kun je blijven citeren: ‘This is the crisis I knew had to come, destroying the balance I kept’ (‘Passover’); ‘Existence – well, what does it matter’ (‘Heart And Soul’); ‘Now that I’ve realized how it’s all gone wrong, gotta find some therapy – this treatment takes too long. Deep in the heart of where sympathy held sway, gotta find my destiny before it gets too late’ (‘Twenty-Four Hours’).

Je kunt het puberaal noemen, maar de impact van Closer was enorm. Gelukkig niet op de volksgezondheid, want hoewel de fans ontroostbaar waren, gingen ze niet massaal over tot copycat-gedrag, zoals de lezers van Goethes roman Die Leiden des jungen Werthers twee eeuwen eerder hadden gedaan – maar wel op de muziekgeschiedenis. De doom and gloom van de door Martin Hannett geproduceerde Joy Division-sound zou niet alleen veel bands van de eigen generatie inspireren, maar ook acts die lang na Curtis’ dood geboren werden, zoals The Killers en Bloc Party. En het gebruik van synthesizers en mechanische ritmes, dat karakteristiek zou worden voor New Order – de ‘doorstart’ van Joy Division na Curtis’ dood –, beïnvloedde de house van eind jaren tachtig en de dance uit (waar anders?) Manchester.

Wie had het daar over ‘Isolation’? PS

Invloeden op Joy Division

JAREN ZESTIG

Vaag en zweverig: het is meer de vorm dan de inhoud die je bij Joy Division terughoort van The Doors, vooral van debuutalbum The Doors (1967), dat wel eens tot proto-punk is gedoopt. Ian Curtis heeft in elk geval goed gekeken en geluisterd naar Jim Morrison.

De oergaragerock van The Stooges onder aanvoering van Iggy Pop (The Stooges, 1969, waarvan ‘No Fun’ het motto van Curtis had kunnen zijn).

De arty garagerock van The Velvet Underground (White Light/White Heat, 1968): rauw, zwart, ongecontroleerd.

EXPERIMENTEN

David Bowie – Low (1977). Het sombere, industriële geluid van de combinatie Bowie-Eno raakte Curtis, die zijn groep niet voor niets eerst Warsaw doopte, naar het nummer ‘Warszawa’ van deze in Frankrijk opgenomen Berlijnse plaat.

Talking Heads – 77 (1977). Zenuwachtig, springerig, bij vlagen gestoord debuut, maar ook erg swingend en een tikje intellectueel: de waanzin kreeg geen greep op voorman David Byrne. ‘Psycho Killer, qu’est que c’est?’

(POST)PUNK

The Sex Pistols – Never Mind the Bollocks, Here’s the Sex Pistols (1977). Met hun optredens hadden Johnny Rotten c.s. meer invloed dan met hun enige echte album: Peter Hook kocht zijn eerste basgitaar na een Sex Pistols-gig, zo wil het verhaal.

Siouxsie and the Banshees – Kaleidoscope (1980). Verrassend houdbare plaat van een van de creatiefste (post)punkartiesten.

Postpunk is ook het etiket dat je kunt plakken op albums van verschillende tijdgenoten: de melodieuze kunstzinnigheid van Wire (154, 1979) en de uitgebeende duisternis van The Cure (Seventeen Seconds, 1980).

Albums van Joy Division

Unknown Pleasures (1979). Het debuutalbum, dat na een paar gruizige singles als een overdonderende verrassing kwam. Nog steeds hard, donker, koud, maar wel gepolijster, goed uitgevoerd en daarom overtuigender.

Closer (1980). Verscheen ruim een jaar later. De ontwikkeling zag er interessant uit, maar werd dus abrupt afgebroken.

Substance (1988). Onmisbare compilatie vanwege de singles die zowel vóór als na de reguliere albums verschenen: van ‘Warsaw’ tot en met ‘Love Will Tear Us Apart’, de grootste hit.

The Peel Sessions (1990). BBC-opnames van vlak voor Unknown Pleasures. Veel van wat ze in de studio hadden bedacht, bleek op het podium herhaalbaar.

New Order – Power, Corruption & Lies (1983). Joy Division zonder Ian Curtis werd een industriële danceband die met ‘Blue Monday’ (op een losse 12") een wereldhit zou scoren.

INTERESSANT

Radiohead – OK Computer (1997). Op het eerste gehoor nogal koude muziek met een sombere ondertoon gaat nog een stap verder: gecompliceerder en met een bredere blik op de wereld.

Tindersticks – Curtains (1997). Stuart Staples mag dan eerder aan Scott Walker doen denken, de crooner noir heeft zich naar eigen zeggen wel degelijk ook door Ian Curtis laten inspireren.

zZz – Sound of zZz (2005). Met slechts een orgel en een drumstel weet dit Amsterdamse duo een donker en broeierig geheel te creëren.

Editors – The Back Room (2005). Als geen andere groep in de jaren nul in de geest en stijl van Joy Division en Echo & The Bunnymen: duister en dramatisch, zij het in tegenstelling tot hun voorlopers niet dodelijk pessimistisch.

Wat te beluisteren na Closer?

VOOR ER BRITPOP WAS

U2 – Boy (1980). Ook diepgevoeld, maar Bono is heel wat optimistischer over de wereld dan Curtis. En de energie gaat naar buiten, héél ver naar buiten.

The Sound – From the Lion’s Mouth (1981). Document humain van zwartkijker Adrian Borland, die bijna twintig jaar na Ian Curtis de hand aan zichzelf sloeg. Zijn groep behoort samen met Joy Division en Echo & The Bunnymen tot de grote doem-drie van de postpunk.

The The – Soul Mining (1983). Eerste plaat onder groepsnaam van Matt Johnson, die er ook geen mooi wereldbeeld op nahoudt, maar met ironie en betrokkenheid het leven wel aankan.

Echo & The Bunnymen – Ocean Rain (1984). Vierde en beste album van Ian McCulloch c.s., waarop de psychedelica uit de begintijd is omgevormd tot pakkende gitaarpop met weelderige strijkers.

ZWARTKIJKERS

Nick Cave – From Her to Eternity (1984). Maniakaal solodebuut van literaire punk-rocker.

Veel alternatieve gitaargroepen in soorten en maten vallen te bestempelen als Joy Division lite – niet voor niets waren ze vaak ook succesvoller.

Killing Joke was met het industriële en agressieve Killing Joke (1980) in elk opzicht over the top.

The Sisters of Mercy waren met First and Last and Always (1985) dansbaar.

The Cult schurkte met Love (1985) tegen de hardrock aan.

ER MAG GEDANST WORDEN

Depeche Mode – Music for the Masses (1987). Ironisch getitelde bestseller vol onweerstaanbare stadionpop in het verlengde van elektropop en new romantics.

Na Joy Division zou de invloed van de Manchester-bands eind jaren tachtig nog veel groter worden: van de Happy Mondays (Bummed, 1988) tot The Stone Roses (The Stone Roses, 1989) – introspectie, dans, drugs en rock.

The Wombats – A Guide to Love, Loss and Desperation (2007). Met ‘Let’s Dance to Joy Division (and celebrate the irony)’. Een veel te vrolijk liedje, en dat wisten ze.

Drugs & Dance & Rock-’n-roll

MADCHESTER

‘Europa’s belangrijkste muzikale bedevaartsoord in spe,’ noemde OOR het in 1990: Manchester. Met ironische distantie constateerde Erik van den Berg hoe fanatiek de Engelsen hun hypes koesterden. Het hoefde voor hem niet zo nodig: ‘misschien zijn we er wel te nuchter voor,’ schreef hij, maar hij had dan ook net The Stone Roses geïnterviewd en dat ging niet zo soepel. ‘Geen enkele journalist is in staat om in twintig minuten een juist beeld van ons te krijgen. Hij krijgt geen band met ons en wij niet met hem. Als we dan ook nog domme vragen te verwerken krijgen, hoeft het voor ons helemaal niet meer. Dan geven we simpelweg geen antwoord.’

Leadzanger Ian Brown begon vervolgens een joint te rollen, want ze waren immers in Amsterdam, en als het aan hem lag, was het enige interview dat The Stone Roses aan de Nederlandse pers zouden geven bij dezen afgerond.

Het cliché van de verveelde rockster paste The Stone Roses voortreffelijk. De band had triomfen gevierd met hun titelloze debuut, een plaat waarop dance en gitaarrock gecombineerd werden op een manier die veel vanzelfsprekender was dan je zou verwachten; want de twee werelden stonden nogal ver van elkaar af. De plaat begint heel atmosferisch – en op het eerste gehoor ook wat ironisch met ‘I Wanna Be Adored’. Tinkelende toetsen en donkere gitaren tegen de achtergrond van een vervreemdend geluidsdecor: psychedelisch, maar geen love & peace.

‘She Bangs The Drums’ is weer pure popmuziek maar in ‘Don’t Stop’ krijgen psychedelische effecten een kans onder een monotone beat. Pas aan het eind van de plaat komt alles samen, in ‘Fools Gold’, een nummer van tien minuten – zeg maar gerust: een trip. Het is een bijzonder geluid dat zich lastig laat omschrijven: net zoveel Chic als Rolling Stones, en dan met een drumgeluid dat klinkt als de sample van James Browns funky drummer (Clyde Stubblefield), met wat geluidsbewerking. Dance met lange gitaarsolo’s: het clubpubliek en het danspubliek vonden elkaar moeiteloos in dit wonderlijke nummer. En dan die zang: een aan verveling grenzende nonchalance markeert het nieuwe geluid. Voor een journalist was het lastig werken, OOR kreeg er in ieder geval geen vat op.

En er waren meer notoir lastige, onhandelbare, recalcitrante bandjes die er plezier in hadden anderen het leven zuur te maken. De Happy Mondays bijvoorbeeld; voorman Shaun Ryder was geen prettig mens en de anekdotes over diens drugs- en drankgebruik zijn legendarisch: ‘Ik herinner me de jaren zestig beter dan de jaren tachtig,’ zegt de in 1962 geboren Ryder er zelf over, maar er zijn genoeg verhalen bewaard gebleven. Dat hij duizenden duiven vergiftigde, is dankzij Michael Winterbottoms film 24 Hour Party People voor de eeuwigheid vastgelegd. Maar er zijn veel meer mooie klassiekers, die worden doorverteld in de Engelse kranten: zo was Ryder ooit te laat voor een optreden van zijn band – hij had in zijn eentje in de kroeg gezeten – maar hij wist zich langs de beveiliging van de zaal te praten en het podium te bereiken. Daar bleek hij opeens tussen de leden van Simply Red te staan, die verderop in dezelfde straat een optreden hadden.

Het is opvallend dat dit genre zo nadrukkelijk aan één plek gebonden was – de donker gekleurde psychedelische dancepop hoorde echt bij Manchester. Zo’n koppeling is ook weer niet uniek – we komen later Bristol, Seattle nog tegen – maar de aantrekkingskracht van de eigen locatie speelt een grote rol.

En de stad Manchester profiteerde ervan. Het was een imago-boost voor de grote stad in het noorden, waar toch altijd een minderwaardigheidscomplex heerste ten opzichte van Londen. De culturele sector werd sterker, de stad een geliefde locatie voor tv-series. Maar de misdaad groeide even hard, vooral – weinig verrassend – als het met drugs te maken had. De Universiteit van Manchester werd, na Oxford en Cambridge, in het begin van de jaren negentig korte tijd de populairste van het land. Maar toen waren de hoogtijdagen van de underground allang voorbij. BM

New Order – Power, Corruption & Lies (1983). Dit was wat er na Joy Division nog mogelijk was. Bijna net zo duister en pessimistisch als toen Ian Curtis nog leefde – maar ook dansbaarder.

The Stone Roses – The Stone Roses (1989). Arrogant, scherp, nonchalant, stevig, rauw, dansbaar, eigenwijs: een van de beste platen die in deze periode in Manchester zijn gemaakt.

Inspiral Carpets – Life (1990). Dichter bij punk dan bij dance; het lullige farfisa-orgeltje geeft de band een eigen geluid.

Happy Mondays – Pills ’n’ Thrills and Bellyaches (1990). Talrijke verwijzingen naar popmuziek uit de jaren zestig en zeventig, zeurderige en venijnige zang van Ryder, avontuurlijk gitaarwerk van Marc Day en de productie van Paul Oakenfold die voor een zweverig geluid zorgt.

The Chemical Brothers – Exit Planet Dust (1995). The Dust Brothers moesten een andere naam verzinnen omdat er in Amerika al een duo onder die naam actief was. Sirenes, gitaren, zangeressen: alles gilt op deze plaat.

De dominee en de Koran

DAVID BYRNE & BRIAN ENO – MY LIFE IN THE BUSH OF GHOSTS (1981)

Er is een liedje dat alleen te vinden is op de eerste persing van My Life in the Bush of Ghosts, en dat is ‘Qu’ran’. Het is 1981: het zou nog zeven jaar duren voordat Salman Rushdie The Satanic Verses voltooide en Deense cartoonisten maakten nog vooral grapjes over Denemarken.

Toch bleef het nummer niet onopgemerkt; vanuit islamitische kring werden er bezwaren geuit, de Islam Council of Great Britain maakte Eno en Byrne erop attent dat het liedje beledigend was, en daarom verdween het van volgende edities. Nooit zou ‘Qu’ran’ terugkeren op welke heruitgave ook, zelfs niet op die uit 2006 – de ‘luxury edition’.

Het is een goed nummer: een lome midtempobeat, een basale basgitaar, oosters klinkende melodietjes uit het keyboard, ratelende percussie, Arabische zang; verzen uit de Koran dus. De bezwaren werden blijkbaar beleefd geformuleerd, want tot een schandaal kwam het niet. Eigenlijk pas ná 2001 werd er in kringen van fans gemopperd.

Byrne reageerde nuchter. Zeker, dit is een staaltje zelfcensuur, zei hij – maar dat is helemaal niet zo erg. ‘Je kunt jezelf zo nu en dan censureren, zo werkt menselijke sociale interactie,’ aldus Byrne in een gesprek met de muziekwebsite Pitchfork.

Welke grenzen My Life in the Bush of Ghosts ook overschreed, het waren geen politiek-maatschappelijke. Elektronische muziek, ambient, wereldmuziek, sampling: het was allemaal eerder vertoond, maar nog nooit zo vanzelfsprekend, en zelden klonk experiment zo lékker als hier. De nadruk op bas en percussie maakt er bijna een dansplaat van, de samples – zowel gezongen als gesproken, van Arabisch tot en met Amerikaanse domineestaal – geven een bijzondere sfeer. Het gebeurt niet vaak dat het contrast tussen de methode en het effect op de luisteraar zo groot is. Het studiogeknutsel en de intellectuele exercities leveren een plaat op waar je op allerlei manieren onrustig van wordt, om te beginnen omdat je er niet bij kan stilzitten, maar ook omdat de ongebruikelijke combinatie je het gevoel geeft dat je door een stad dwaalt die je niet kent – en of de buurt wel helemaal te vertrouwen is, is niet zeker.

Eno en Byrne kenden elkaar nog niet zo heel lang. In 1978 werkten ze voor het eerst samen, op More Songs about Buildings and Food, de tweede plaat van Talking Heads. Zenuwachtige pop, new wave met felle ritmegitaren en een enorm funky ritme-sectie. Volwassener dan het debuut 77 – en met de subtiele cover van ‘Take Me to The River’ scoorden ze zelfs een hit.

De invloed van Eno ligt niet heel erg aan de oppervlakte: de plaat klinkt vooral veel beter dan het debuut, maar juist omdat zijn werk zo in het verlengde ligt van wat Byrne met de band wil maken, klikt het tussen de twee. Op My Life…klinkt Eno funky’er dan ooit, en kan Byrne meer freaken dan met de band, waarin hij toch gebonden is aan een liedjesstructuur; het is een beetje alsof ze vakantie hebben genomen van het ‘gewone’ muziek maken.

De plaat is grotendeels opgenomen tussen Fear of Music en Remain in Light in – twee Talking Heads-klassiekers waarop het experiment weliswaar niet geschuwd wordt maar waar de band toch ook klinkt alsof ze op zoek zijn naar de hit. Met succes overigens, zelfs nog wat meer nadat Brian Eno uit beeld verdwijnt.

My Life in the Bush of Ghosts houdt zich niet bezig met ‘de hit’. Alles kan, en het meeste gebeurt ook. Je kunt horen dat de makers bij Talking Heads-platen betrokken waren, maar ook waar ze een andere weg inslaan. Na Remain in Light, de plaat waarop de invloed van Eno het duidelijkst te horen is, is er flink gediscussieerd in de band over de rol van de producer en blijkbaar besloten ze een andere weg in te slaan dan de experimentele: Brian Eno zou geen Talking Heads-platen meer produceren.

Enerzijds kun je vaststellen dat Talking Heads zonder Eno nooit meer zo’n goede plaat zou maken als Remain in Light. Aan de andere kant kwam het echt grote commerciële succes pas daarna. Maar dat Byrnes motivatie niet bij publiekssucces lag, bleek wel uit de reeks eigenzinnige soloprojecten die hij ter hand zou nemen.

Invloeden op David Byrne en Brian Eno

DE VROEGE JAREN ZEVENTIG

Velvet Underground – Loaded (1970). Volledig door Lou Reed geschreven plaat waarop de meeste ‘gewone’ liedjes staan. Experiment in dienst van de beknopte vorm.

Miles Davis – Bitches Brew (1970). Baanbrekende jazzrockplaat die zich aan geen enkele wet houdt, de fantastische muzikanten krijgen veel ruimte, de uiteindelijke ‘liedjes’ zijn het resultaat van knipwerk in de studio.

Fela Kuti – Expensive Shit (1975). And the groove goes on: grenzeloze muziek, gebaseerd op ritme, ritme, ritme.

PROGROCK

Peter Gabriel – Peter Gabriel. Tussen 1977 en 1982 verschenen vier platen met deze titel: hitgevoeligheid en experiment wisselen elkaar af, Gabriel deed na Genesis precies waar hij zin in had.

Roxy Music – Roxy Music (1972). Artrock in optima forma: een onwaarschijnlijk geslaagde combinatie van flirterige Ferry en experimentele Eno.

King Crimson – Larks’ Tongues in Aspic (1973). Muziek die je niet moest willen begrijpen maar ervaren, en die desondanks met het intellect in elkaar was gezet.

GRENZEN

Yellow Magic Orchestra – Yellow Magic Orchestra (1978). Bandlid Ryuichi Sakamoto zou met David Bowie en David Sylvian samenwerken. Ze zijn wel ‘de Japanse Kraftwerk’ gedoopt, maar dat is te kort door de bocht: zeer oorspronkelijke muziek.

Talking Heads – Fear of Music (1980). Directe voorganger van My Life, en de beste plaat van Talking Heads – de plaat die het verst buiten de lijntjes durft te kleuren.

Albums van David Byrne en Brian Eno

My Life in the Bush of Ghosts (1981). De plaat is zowel een tussendoortje als een baanbrekend experiment dat zijn weerga niet kent.

Everything That Happens Will Happen Today (2008). Minder invloedrijk dan de voorganger, maar de heren wekken niet de indruk dat ze bezig zijn met het schrijven van geschiedenis, ze maken gewoon een plaat met fijne liedjes.

DAVID BYRNE EN…

… Fatboy Slim – Here Lies Love (2010). Een musical over Imelda Marcos: een absurd concept, dat werkt mede dankzij een indrukwekkende lijst medewerkers, onder wie Florence Welch, Rufus Wainwright, Natalie Merchant, Tori Amos.

… St. Vincent – Love This Giant (2012). Byrne maakt met dwarse gitarist en liedjesschrijver Annie Clark een cerebrale dansplaat – dat genre was hem niet vreemd.

... en wereldmuziek op Rei Momo (1989). Byrne was als producent actief op zoek naar muziek uit Afrika en Zuid-Amerika. Dit is zijn eigen verwerking.

BRIAN ENO EN…

… Robert Fripp – No Pussyfootin (1973). Alternatieve gitaarpop, of artrock vanuit producersperspectief. Weinig commerciële potentie, maar het klinkt volkomen eigentijds.

… Karl Hyde – High Life (2014). Eno en Hyde maakten twee platen in 2014: een liedjesplaat (Someday World) en een album waarop het meer om het geluid ging. De uiteenlopende invalshoeken leverden in beide gevallen sterke muziek op – maar High Life is de beste van de twee.

... solo op Before and After Science (1977). De plaat waarop Eno’s pogingen liedjes te schrijven het fraaist botsten met zijn wens om bijzondere geluiden te maken.

Wat te beluisteren na My Life in the Bush of Ghosts?

ARTROCK

Laurie Anderson – Big Science (1982). ‘Oh Superman’ was een hit die niemand zag aankomen – in de woorden van muziekcriticus Robert Christgau: een verzameling ‘spannende korte verhalen waarvan niemand de afloop kan voorspellen’.

Kate Bush – The Dreaming (1982). Vreemdste plaat van Bush: niets mag hier gewoon klinken, dus kwamen er ook geen grote hits vanaf. Meer dan ooit ontdekte ze hier de studio als instrument.

Björk – Debut (1983). Eerste, echt eigen plaat van Björk, een prachtig album, hitgevoelig, scherp, erotisch geladen, tijdloos.

DE KOUDE JAREN TACHTIG

Hula – Murmur (1984). Band werkte met geluidscollages en film, geestverwanten van Cabaret Voltaire, maar Hula bleef obscuurder.

Cabaret Voltaire – The Covenant, the Sword and the Arm of the Lord (1985). Klinische en dansbare elektronica; er viel maar weinig te lachen.

SAMPLES

Aphex Twin – Windowlicker (1999). Nom de plume van Richard James, die met geluids-decors muziek maakte waarvoor je geduld moet hebben.

Godspeed You Black Emperor – Lift Your Skinny Fists Like Antennas to Heaven (2000). Prekende dominees sieren deze atmosferische, dreigende muziek van Canadese post-rockband.

PURE POP

Underworld – Dubnobasswithmyheadman (1994). Technoband met goeie livereputatie. Voorman Karl Hyde gaat jaren later met Eno samenwerken.

Arto Lindsay – Noon Chill (1997). Experimentele jazzgitarist maakt gebruik van zijn Braziliaanse roots om een bijzonder geluid te creëren. Vampire Weekend – Contra (2010). Powerpop van een band die ook wel eens naar wereldmuziek luistert.

PRODUCERS

Jim White – Wrong Eyed Jesus! (1997). Americana met een twist; thematisch verhaal over de gevaren van bewondering, gezet op vervreemdende muziek.

Timbaland – Tim’s Bio (1998). Sterproducer, mixer en dj Timbaland was – ondanks de titel – nooit bezig met zijn eigen ego; het beste materiaal bewaarde hij voor anderen.

Daniel Lanois – Shine (2003). Kalme soloplaat waarin Lanois weinig zingt en zijn gastmuzikanten de ruimte laat. Meer geluid dan liedjes.

Thievery Corporation – Radio Retaliation (2008). Elektronica, oosterse geluiden, samples: de ingrediënten voor loungemuziek zijn aanwezig, maar er gebeurt te veel om de muziek alleen op de achtergrond te beluisteren.

Natuurlijk, onvermijdelijk, kwam er een reünie met Eno: Everything That Happens Will Happen Today (2008), een prachtige plaat vol liedjes die commerciëler en toegankelijker zijn dan het populairste werk van Talking Heads, de band die toen al bijna twintig jaar was opgeheven. Everything… klinkt weer alsof Eno en Byrne eventjes genoeg hadden van het experiment: vrolijk en hitgevoelig. Geen nadruk op samples, geen ‘studiogeknutsel’, maar gewoon een erg goede plaat. Eigenlijk net als My Life in the Bush of Ghosts, met of zonder ‘Qu’ran’. BM

Pats Boem Pats Boem

OVER HET GELUID VAN DE DRUMS

Pats – jaren tachtig

Een van de aanstekelijkste liedjes uit de jaren tachtig is ‘Centerfold’ van de J. Geils Band. Een prettig nonchalante rock-’n-rollzang, een pittige ritmegitaar, een wat steviger gitaar die overal leuke loopjes tussen stopt, een stuwende bas, een prominent zeurorgeltje en heel veel koortjes die ‘doo-waa’ en ‘nanana’ zingen.

Deze beschrijving gaat ook op voor veel aanstekelijke liedjes uit de jaren zestig en zeventig. Maar er is één element waaraan onmiddellijk te horen valt in welk decennium dit liedje werd gemaakt: het drumgeluid, en dan vooral dat van de snare.

De eerste eighties-snareklap is van Phil Collins, werd opgenomen door technicus Hugh Padgham en staat op de derde plaat van Peter Gabriel. Er werd veel echo op de drum gezet, en die werd (via het ‘noisegate’-effect) snel afgeknepen zodat er een geluid ontstond dat zich lastig laat omschrijven (metalige klappen, een beetje handklap-achtig, een omgekeerde echo) maar dat je uit duizenden herkent, en dat in talloze jarentachtighits terugkomt.

Het paste niet zo bij de J. Geils Band om concessies te doen aan de hitlijsten. Het was lange tijd een simpele, lekkere rock-’n-rollband met liedjes als ‘Love Stinks’, ‘One Last Kiss’, ‘Give It To Me’: stoere mannen met leren jasjes en een attitude. De videoclip van ‘Centerfold’ is passend plat en nogal seksistisch: veel dansende meisjes (geen echte centerfolds, maar wel het type van wie je vermoedt dat ze Robert Palmer op een idee hebben gebracht). Na een kleine drie minuten, op het moment dat die klinische drum met een stevige break weer invalt, volgt een visueel grapje dat misschien wel een heel bescheiden protest is tegen de terreur van de hitgevoelige productie: wanneer de drumstok het vel raakt, blijkt de snaredrum vol met melk te zitten. Vond de J. Geils Band het geluid misschien te soft? In elk geval was het succes zo groot dat ze er geen spijt van gehad zullen hebben, al zouden ze dat succes nooit meer evenaren.

En er zijn nog wel meer van dit soort stevige rockbandjes die in de jaren tachtig enorme hits scoorden met een moderner geluid dan eigenlijk bij ze leek te horen. Greg Kihn bijvoorbeeld was een felle singer-songwriter met een folkachtergrond en veel elektrische gitaren, die zijn grote hit scoorde in 1983 met ‘Jeopardy’, een fijn, poppy liedje dat weinig te maken had met de gitaarpop die hij de jaren daarvoor had gemaakt. Kihn had zijn ziel aan de duivel van de drumklap verkocht.

Foreigner was ooit een hardrockband. Geen erg harde hardrockband, maar toch. In 1981, met de plaat 4 is het geluid echter helemaal bij de tijd. De synthesizer krijgt een grotere rol, en de drums? Pats boem.

Het is makkelijk om deze opsomming uit te breiden: INXS klonk van pats boem, The Beat Farmers ook, Deacon Blue, enzovoort. De Schotse band Texas liet zich graag inspireren door het diepe Zuiden van de VS en de naam van de band is zelfs ontleend aan de film Paris Texas. Maar de desolate akoestische slidegitaar die de film inkleurde, was voor Southside vervangen door… pats boem. Zelfs ZZ Top ging in de jaren tachtig platen maken waarop alles door de machine is gegaan: er is iets wat blijkbaar zó aanstekelijk is aan dit drumgeluid dat vrijwel niemand eraan wist te ontsnappen. Onmiddellijk weet je waar een liedje vandaan komt als je ‘patsboem’ hoort: de jaren tachtig.

Boem – jaren negentig

Maar de synthetische klappen hadden niet het eeuwige leven, en in de jaren negentig beleefde een studio met een even beroemd als karakteristiek drumgeluid een enorme comeback: Sound City, net buiten Los Angeles. Een geluid voor gitaarrock (Tom Petty) en typische Westcoastpop (Fleetwood Mac, Rick Springfield).

Twee dingen maakten de studio beroemd: het mengpaneel (een Neve) en de ‘drum room’. Gitaren klinken overal hetzelfde (meestal staat de microfoon immers vlak voor de versterker), maar het drumgeluid is sterk afhankelijk van de plek waar het wordt opgenomen, het is veel te ingewikkeld om hierbij louter met kunstmatige echo te werken. Sound City bracht het tegenovergestelde van het geluid dat de jaren tachtig karakteriseerde. Het is open, breed, kamervullend en organisch. En natuurlijk ook veel tijdlozer – al in de jaren zeventig was Sound City een bepalende studio. Het open geluid werkte niet alleen voor de zorgvuldig gemaakte popmuziek van Tom Petty of Santana, maar ook voor de stonerrock van Kyuss en Masters of Reality.

De vooruitgang werd weer eens in het verleden gevonden. BM

Phil Collins – Face Value (1982). De plaat waarop het typische drumgeluid van de jaren tachtig, dat ‘uitgevonden’ was op de derde Peter Gabriel-plaat, vervolmaakt werd.

The Beat Farmers – Van Go (1986). Smerige teksten, vuige gitaren, en dan die véél te scherpe snare. Een leuk curiosum, maar je gunt deze plaat een remix.

Deacon Blue – Raintown (1987). Natuurlijk, je kunt honderden voorbeelden noemen, maar dit is een van de weinige platen die écht volkomen organisch klinken, zelfs met de

klinische snare.

Nirvana – Nevermind (1991). Met deze plaat begon de revival van Sound City: drummer Dave Grohl was vanaf dit moment verliefd op de studio.

Rage Against The Machine – Rage Against The Machine (1991). Grotendeels live opgenomen, in één avond met wat vrienden als publiek; een overdonderende plaat, met intimiderend drumgeluid van Brad Wilk.

Altijd ruzie

THE POLICE – GHOST IN THE MACHINE (1981)

Misschien zijn twee van de drie leden van The Police wel de begaafdste muzikanten die punk en new wave hebben opgeleverd. Sting is weliswaar een prima bassist, maar gitarist Andy Summers en drummer Stewart Copeland zijn virtuozen – eigenzinnige muzikanten die heel veel kunnen maar dat lang niet altijd laten horen, en juist daarom werkt het zo goed: altijd is er de onderhuidse spanning van muzikanten die zich lijken in te houden en zo een gevoel van mogelijkheden geven dat The Police vanaf het begin kenmerkt.

Op hun debuut, Outlandos d’Amour, klinken ze al behoorlijk volgroeid. Ze hebben de energie van de punk, en ook nog eens vlijmscherpe liedjes. Meezingers, zeg maar gerust meebrullers: ‘Roxanne’, ‘So Lonely’, ‘Can’t Stand Losing You’ – het kan meteen al niet op. En nooit via de voor de hand liggende weg: op het eerste gezicht klinkt plaatopener ‘Next to You’ als een rechttoe-rechtaan punkstamper, maar de akkoordenwisselingen liggen niet voor de hand, en ergens achter de felle ritmegitaar waaieren jazzy akkoorden. En dan komt de solo: een slidegitaar, al helemaal niet typisch punk dus, en drummer Copeland vond het maar niks: ‘Very old wave bullshit.’ De plaat blijft verrassen: ‘Hole In My Life’ zit tussen jazz en reggae. ‘Be My Girl’ gaat over een opblaaspop – je ziet het allemaal niet aankomen.

De tweede plaat, Reggatta de Blanc, is iets minder verrassend, maar met ‘Walking on the Moon’ en ‘Message in a Bottle’ ook sterk. Op de derde plaat blijkt echter dat The Police niet echt een albumact is: Zenyatta Mondatta heeft met ‘Don’t Stand So Close to Me’ een van de mooiste liedjes die de band ooit opnam, maar is ook onevenwichtig. Sting baalde er achteraf van dat ze weer moesten toeren en dat de plaat daarom wat haastig was gemaakt.

Toch zou opvolger Ghost in the Machine al een jaar later het licht zien, en ook deze plaat is als album niet helemaal geslaagd. Dat drummer en gitarist veel meer in huis hebben dan minimalistische pop-reggae, hoeft geen probleem te zijn, maar dat de drie bandleden een steeds grotere hekel aan elkaar krijgen, begint wel een beetje lastig te worden.

Bovendien wil Sting het geluid verbreden: toetsen! blazers! en dat strookt niet met de ambities van de andere twee. Andy Summers vertelt hoe teleurgesteld hij was met Ghost in the Machine: ‘Blazers, synthesizers; het fantastische gevoel een rauw trio te zijn, raakten we kwijt. We werden langzaam maar zeker de begeleidingsband voor de ster: Sting.’

Jaren later kan Copeland er in interviews geamuseerd en amusant over vertellen, maar het is duidelijk dat het nooit leuk werken geweest kan zijn in die tijd. ‘“Every Little Thing She Does” was door de platenmaatschappij al bij voorbaat tot potentiële hit gebombardeerd en dat gaf het werk eraan een onprettig laagje, besmet door de industrie,’ aldus de drummer: ‘Andy en ik deden ons best om er Police-liedjes van te maken. Dat wil zeggen: Stings arrangement in de prullenbak. Het liedje was goed, de teksten waren goed, maar we moesten van Stings arrangementen af. Uiteindelijk speelden we gewoon de demo na, en dat werd de plaat.’