Ander werk van deze auteur:

Encyclopedie van misvattingen
De eerste stap in de wetenschap
Goochelen met getallen
Je reinste wetenschap
Een gezonde geest
Zoete koek en speculatie
Echte mannen willen niet naar Mars
Archimedes, Newton, Murphy

Hans van Maanen

Broddelwetenschap

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam / Antwerpen

© 2014 Hans van Maanen
Omslagontwerp Herman van Borstelen
Typografie Hans van Maanen
E-book 358atwork, Almere
ISBN 978 90 450 2794 4
D/2014/0108/777
NUR 740/757

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2793 7.

www.atlascontact.nl
www.vanmaanen.org

Inhoud

Inleiding

Ketchup voor het hart

Goed voorbeeld doet goed volgen

Slank door chocola

Chocola tegen beroerten

Vis kan niet vroeg genoeg

Laat ze bloemkool eten

Twee stuks fruit per dag

Rood vlees bekort het leven

Van de noot een deugd

De peperpersoonlijkheid

Een moederhart, een gouden hart

Mager baren

Roken ‘riskanter voor vrouwen’

Hond ruikt longkanker

Ragfijne intuïtie

Waar de schoen wringt

Rode lippen, hoge fooien

Mannenlust en vrouwenspijt

Het gemak waarmee zij klaarkomen

Waarom wij monogaam zijn

Scheiden doet lijnen

Meer echte liefde onder ouderen

Voor de duvel niet bang

Hart voor het Opperwezen

Blokje om met parkinson

Eerlijk duurt het langst

Mannen met grote ballen

Muziek voor boefjes

Weg met de frisdrankautomaat

Frisse industrie

Zonde van de tijd en de ratten

Wel feesten, niet opruimen

Relatieve daling

Paarlen voor de muskieten

Een beetje kennis

Impact

Statistische vuistregels

Verantwoording

Register

Over de letters

Over de auteur

Inleiding

ER is een aardige cartoon, ik heb niet kunnen achterhalen van wie en van wanneer, waarop een wat nuffig mannetje in een laboratoriumjas een persconferentie houdt: ‘We hebben enig indirect bewijs dat erop zou kunnen wijzen dat de kans bestaat dat er misschien een geringe mogelijkheid is dat er ooit, drie miljard jaar geleden, leven op Mars zou kunnen zijn geweest.’ Waarop de verzamelde journalisten gillend uit hun dak gaan. ‘Hoorde je dat? Leven op Mars!’ ‘We zijn niet alleen!’ ‘Een nieuw tijdperk breekt aan!’ Onder de tekening het zinnetje: ‘Laten we hopen dat het leven op Mars intelligenter is dan het leven op aarde’.

Als ik beter had opgelet bij de tekenles, zou ik waarschijnlijk een nieuwe versie van de cartoon kunnen maken. Een kluwen onderzoekers die om het hardst om de aandacht van de verzamelde pers schreeuwt — ‘Vlees is slecht!’ ‘Chocola maakt slank!’ ‘Dieet vervangt medicijn!’ ‘Kanker wordt chronisch!’ — en de journalisten, sceptisch gebarend, ‘Ho ho ho’, ‘Niet zo snel’ en ‘Klopt dat wel?’

Cartoons overdrijven, maar het punt zal duidelijk zijn. Was het vroeger voor een journalist haast onmogelijk een hoogleraar uit de tent te lokken en te verleiden tot een net wat pittiger uitspraak, nu bellen ze zelf om hun onderzoek en hun instituut onder de aandacht te brengen, tussen neus en lippen door erop wijzend dat er nog veel geld nodig is. Het ene persbericht is nog ronkender dan het andere — als er geen sprake is van een Nobelprijs, dan toch zeker van ‘een van de grootste wetenschappelijke doorbraken aller tijden’. Er wordt veel opgeschept in de wetenschap.

Nu zou dat op zich nog niet zo erg zijn — in het bedrijfsleven en de boksring is het niet anders — als de journalistiek zich van deze verschuiving rekenschap had gegeven. Dat lijkt echter niet het geval (wat dat betreft is mijn cartoon zelfs een beetje optimistisch). Wetenschappers worden nog steeds vrijwel voetstoots geloofd, peerreview wordt nog steeds als garantie tegen oplichting en onzin gezien, op motieven en belangen letten journalisten ondanks alle waarschuwingen amper. Aan de vraag of het onderzoek deugt, of de juiste steekproef is genomen, de goede statistiek is gebruikt en de conclusies bij de resultaten passen, wagen wetenschapsjournalisten, laat staan gewone journalisten, zich al zeer zelden.

Het is jammer, het doet de geloofwaardigheid van wetenschap noch journalistiek goed. Zoals een film- of restaurantrecensent ongeloofwaardig wordt als hij alleen vijf sterren en negens en tienen uitdeelt, zo is de lezer (en de wetenschap) gebaat bij oplettende, kritische wetenschapsrecensies. Alleen vertellen wat je ziet is niet altijd genoeg.

In dit boek heb ik weer een aantal onderzoeken bijeengezet die, hoop ik, laten zien wat ik bedoel: niet alles wat blinkt in de wetenschap is goud, hoe vlijtig het ook is opgepoetst (en de enkele keer dat het wel edelmetaal is, overschreeuwen de onderzoekers zich zo dat het lijkt alsof ze leven op Mars hebben ontdekt). Het is ook niet altijd echt ‘broddelwerk’, maar er zit altijd wel ergens een deukje in of een vlekje op.

Veruit de meeste hoofdstukken in dit boek zijn uitwerkingen van stukken die ik eerder voor mijn rubriek ‘Twijfel’ in de zaterdagse wetenschapsbijlage van de Volkskrant heb geschreven. Ik heb ze enigszins op thema gesorteerd. Allereerst een aantal stukken op het gebied van voeding en gezondheid — een terrein waar broddelwetenschap hoogtij viert. Vervolgens komt de psychologie met aanhangende vakken ter sprake.

In drie langere hoofdstukken ga ik wat dieper in op kwesties die in de krant en op internet voor wat meer dan de gebruikelijke ophef en rumoer hebben gezorgd: de muzieksmaak van jongeren voorspelt hun criminele carrière, frisdrank zonder suiker helpt overgewicht bestrijden, en mannen met grote ballen zijn slechte vaders.

Ten slotte volgen dan een aantal beschouwende en samenvattende stukken over wetenschap, journalistiek en wetenschapsjournalistiek. En over cijfers, persberichten en maatschappelijke impact.

Omdat in veel stukken de statistiek een belangrijke rol speelt, met termen als ‘significantie’ en ‘correlatie’, heb ik in het hoofdstuk Statistische vuistregels geprobeerd die termen zo eenvoudig mogelijk uit te leggen — uiteraard meer als geheugensteun dan als volwaardige inleiding in de statistiek. Daar zijn andere boeken voor.

In de Verantwoording geef ik verwijzingen naar de wetenschappelijke literatuur, zonodig nog wat extra details en als het even mogelijk is verdere roddel en achterklap.

Ik heb mijn twijfels met een korte onderbreking van 2003 tot de zomer van 2013 in de Volkskrant mogen uiten. Het kostte, moet ik zeggen, niet eens zo heel veel moeite om elke week een voorbeeld van twijfelachtige wetenschap en broddelwerk te vinden — en dat is misschien nog wel het meest verontrustende van alles. De affaires rond ondeugdelijk tot zelfs frauduleus onderzoek stapelden zich op, en ook buiten de academische wereld werd steeds duidelijker dat de wetenschap haar zaakjes niet op orde had. Ik twijfel er geen moment aan dat er voor de komende tien jaar ook nog stof genoeg zou zijn geweest.

Dit is, ter afsluiting, een mooie gelegenheid om nog eens alle onderzoekers te bedanken die mij bij het schrijven van mijn stukken en het formuleren van mijn kritiek met raad en daad terzijde hebben gestaan — elke journalist is immers slechts zo goed als zijn netwerk. Epidemiologen, wiskundigen, psychologen, voedingsonderzoekers en artsen waren steeds bereid mij te laten zien hoe het wel en hoe het niet moest, hoe zwak of hoe sterk redeneringen en statistieken waren, en waar meer literatuur of deskundigheid te vinden was. Soms klapten ze uit de school, geregeld deden ze complete analyses over, vaak behoedden ze mij voor lelijke missers. Dat er nog steeds fouten in dit boekje staan, is geheel buiten hun schuld. Maar als er over tien jaar onverwachts toch wat minder aanleiding voor twijfel is, is dat zeker ook aan hun inspanningen te danken.

Ketchup voor het hart

HET persbericht over de promotie van Merel Hazewindus, in december 2012 aan de universiteit van Maastricht, kopte met benijdenswaardige stelligheid: ‘Tomatenketchup beschermt tegen hartaandoeningen’. Het nieuwtje verspreidde zich dan ook razendsnel. RTL besteedde er achttien seconden aan in een van de nieuwsuitzendingen, NRC Handelsblad meldde dat ‘aangetoond is dat ketchup beschermt tegen hartaandoeningen’, en hartpatiënten kregen het te horen in het verenigingsblad Hartbrug: ‘Tomatenketchup beschermt hart.’ De persdienst had behulpzaam een citaat van de onderzoekster klaargezet: ‘Het is bekend dat de afzonderlijke bestanddelen lycopeen, vitamine C en E een beschermend effect hebben op de ontwikkeling van hartaandoeningen. We wilden echter uitzoeken wat het effect zou zijn van een combinatie van deze bestanddelen in tomaten en tomatenketchup.’ Het werd overal gretig opgediend.

In grote gerandomiseerde studies is inderdaad aannemelijk gemaakt dat lycopeen goed is voor hart en bloedvaten en dat het beschermt tegen kanker, vooral prostaatkanker. Ook naar vitamine C en E zijn inmiddels uitgebreide onderzoeken met vele duizenden proefpersonen gedaan.

Wat kan het proefschrift van Hazewindus daaraan nog toevoegen? Wel, bitter weinig. In ieder geval niet wat je op grond van het persbericht en haar eigen uitlatingen zou mogen verwachten. Heeft ze een nieuwe uitgebreide studie gedaan bij mensen die veel of weinig tomatenketchup eten? Heeft ze hartpatiënten gevraagd of ze vaak pizza aten en die vergeleken met mensen met gezonde harten? Heeft ze haar bevindingen in toonaangevende tijdschriften gepubliceerd?

Niets van dat al.

Het proefschrift telt 128 pagina’s, waarvan een kwart gewoon blanco is of gevuld met spreuken, versjes en teksten van Robbie Williams en Madonna. De tekstpagina’s zijn zeer ruim en smaakvol opgezet; het dankwoord, ook weer rijk verluchtigd met liedteksten van onder anderen Danny Christian en de Spice Girls, beslaat zes pagina’s. Daarna is er nog ruimte voor een fragment van ‘The world’s greatest’ van R. Kelly.

In het eerste hoofdstuk geeft de onderzoekster, na een uitgebreide schets van de tomaat en wat daar allemaal in zit, een overzicht van ontstekingsreacties. Daarin figureren voor de kenners bekende stoffen als interleukine-8, interleukine-10 en TNF-alfa. Vervolgens kijkt ze of die stoffen in een reageerbuis de lipide-peroxidatie (zeg maar het bederven van vet) tegengaan, en of bloedcellen dankzij lycopeen en vitamines meer, minder of evenveel interleukine-8, interleukine-10 en TNFalfa gaan produceren als ze worden geïnfecteerd met stukjes bacterie. Lycopeen bleek de aanmaak van TNF-alfa te remmen (dat is goed), maar vitamines bevorderden de aanmaak ervan (dat is slecht).

In de volgende hoofdstukken blijft Hazewindus in de weer met chemicaliën, ontstekingsstofjes en bloedcellen, maar in het laatste hoofdstuk komt ze zowaar met een proef met echte mensen. Zoals ze het zelf aankondigt: ‘De veelbelovende resultaten van de voorgaande studies vormden de basis om onze research uit te breiden om de functionele effecten van tomaten te onderzoeken in gezonde menselijke vrijwilligers.’ In het persbericht staat het ook: ‘Zo liet ze een aantal proefpersonen maaltijden eten met en zonder tomatenketchup.’

Dat klopt inderdaad. Zes gezonde mannen mochten drie dagen geen tomaten, noten, fruit en groente eten, en kregen de eerste dag van het experiment een ontbijt van 200 gram rijst met een vinaigrettedressing. ’s Middags en ’s avonds kregen ze een standaardmaaltijd, en na een nacht vasten de volgende ochtend weer rijst maar nu met 200 gram (een halve fles) ketchup. Zes uur na elk ontbijt stonden ze wat bloed af, en daarmee ging Hazewindus naar het laboratorium. Het klinkt als proefpersoon, maar het is gewoon weer reageerbuis.

En de resultaten vielen, laten we eerlijk zijn, een beetje tegen. Uiteindelijk bleek het enige significante resultaat dat de hoeveelheid TNF-alfa in het bloed was gehalveerd na het eten van een sloot ketchup. Op interleukine-8 en interleukine-10 had de ketchup geen invloed, en over enige vorm van samenwerking en versterking horen we niets meer.

Maar zelfs als we zo’n experiment met zes mannen serieus nemen, wat betekent dan een halvering van TNF-alfa? Wederom, bitter weinig. Sterker, het is volgens de kenners eigenlijk volslagen achterhaald om ontstekingsreacties via interleukines en TNF’s te bepalen. Op TNF-alfa blijkt hoe dan ook weinig peil te trekken bij ontstekingen, en interleukine-8 en interleukine-10 werken vooral in de buurt van een ontsteking, dus het heeft weinig zin die te bepalen door zomaar ergens wat bloed af te nemen. Geen wonder dat de onderzoekster haar bevindingen niet in toonaangevende tijdschriften heeft gepubliceerd — hoewel publicaties tegenwoordig vereist zijn voor een behoorlijke promotie, luisterde het hier kennelijk niet zo nauw. In het weekblad van de universiteit van Maastricht, Observant, zei Hazewindus later ter verdediging dat ze in korte tijd, drie en een half jaar, was gepromoveerd. ‘Mijn artikelen liggen nu op de redacties van tijdschriften. Ik ga ervan uit dat ze worden gepubliceerd.’

De persvoorlichters van Maastricht denderen intussen gewoon door. Handelaren in tweedehands auto’s zijn betrouwbaarder. ‘De mannen die de tomatenketchup hadden gegeten, waren beter beschermd tegen de ontwikkeling van hartaandoeningen, gezien het verlaagde niveau van ‘‘disease initiators’’ in het bloed. Deze resultaten versterken het bewijs dat tomaten en tomatenketchup een beschermende rol spelen tegen hartaandoeningen.’

Misschien is het, tot slot, toch nog goed om even op te merken dat in de eerder gemelde uitgebreide studies met vele duizenden proefpersonen in het geheel niets is gebleken van enige bescherming, noch door vitamine C noch door vitamine E, tegen hartaandoeningen. Wie de frase ‘gezien het verlaagde niveau van “disease initiators’’ in het bloed’ heeft bedacht, verdient een prijs voor de mooiste sciencefiction.

Hadden journalisten en redacteuren hierop bedacht moeten zijn? Of is dit een nieuw staaltje van de pers bij de neus nemen? Door de universiteit? Door Hazewindus? Door haar promotors, Aalt Bast en Guido Haenen? Of door de firma Heinz, die de tomatenketchup leverde en het onderzoek deels betaalde?

Goed voorbeeld doet goed volgen

EEN vraag waarmee elke middelbare scholier worstelt: heeft het eten van chocola invloed op acne? Misschien niet direct, maar wel indirect via ontstekingsreacties, is het antwoord dat Stejara Netea en acht coauteurs in een artikel in het vakblad Cytokine leveren. Een van die acht is Mihai Netea, misschien wel Nederlands beste immunoloog, werkzaam aan de Radbouduniversiteit in Nijmegen, en de vader van Stejara. Zij blijkt het onderzoek met een medegymnasiast te hebben uitgevoerd als project voor school — hun resultaten vond hij interessant genoeg om ze aan te bieden aan een wetenschappelijk tijdschrift.

Het onderzoek is zeker fraai werk voor twee scholieren. Het zou misschien zelfs een tweedejaars student niet misstaan. Maar voor zeven door de wol geverfde immunologen is het toch wat karig.

Acne wordt veroorzaakt door een bacterie, P. acnes geheten, en kan worden verergerd door een andere, S. aureus. Om aan te tonen dat chocola en acne iets met elkaar te maken hebben, deden de onderzoekers twee immunologische proefjes — we kennen de gang van zaken uit het vorige hoofdstuk.

Figuur 1. Invitro-effecten van flavonoïden op de productie van TNF (links, in pg/ml) en interleukine-1- bèta (rechts, in pg/ml) na blootstelling aan P. acnes en S. aureus. Grafieken uit het artikel.

Van zeven gezonde vrijwilligers werden witte bloedlichaampjes geïsoleerd. Die werden blootgesteld aan het cacaobonen-extract Omnicoa — dus niet aan chocola, zoals in de grafiek in het artikel (hier figuur 1) staat, maar aan een voedingssupplement met een zeer hoge concentratie flavonoiden. Direct daarna of een dag later werden de bloedlichaampjes blootgesteld aan dode bacteriën. Als het goed is, reageren ze daarop met de aanmaak van allerlei signaalstoffen om de afweerreactie op gang te brengen en te regelen.

Bij gelijktijdige toediening gebeurde er niets, maar als het flavonoïdenpreparaat een etmaal had kunnen inwerken, verhoogden beide bacteriën ‘significant’ de productie van TNFalfa en interleukine-1-bèta in de bloedcellen — althans, zo staat het letterlijk in de tekst van het artikel, maar volgens figuur 1 was alleen de productie van TNF na blootstelling aan P. acnes significant verhoogd: p = 0,02 (de ‘N.S.’ in de rechterfiguur betekent ‘niet significant’, maar normaal gesproken tellen p = 0,06 en p = 0,07 eveneens als niet-significant: daarvoor moet de p-waarde lager dan 0,05 uitkomen).

En op de aanmaak van interleukine-10 en interferon, ook belangrijke signaalstoffen, hadden noch P. acnes noch S. aureus enige significante invloed.

In een tweede proef werd de activiteit van witte bloedcellen van wederom zeven gezonde vrijwilligers vergeleken voor en na het eten van vier dagen achtereen een reep melkchocola. De onderzoekers noemen het ‘in vivo’, maar het is eigenlijk ook weer laboratoriumwerk. In de batterij geteste signaalstoffen — een stuk of zes, zo te zien — was het twee keer raak: de interleukine- 1-productie verdubbelde na blootstelling aan P. acnes, interleukine-10 ging flink omhoog na blootstelling aan S. aureus. De rest deed niks, behalve interleukine-22: dat was gemiddeld bij de zeven proefpersonen na een week een beetje verlaagd, maar dat zou gewoon toeval kunnen zijn (p = 0,08).

Knap van twee VWO’ers — al is het dan met hulp van een ploeg van zeven analisten en wetenschappers (wat natuurlijk enerzijds de vraag doet rijzen of dit nog wel telt als schoolwerkstuk, en anderzijds wat die onderzoekers aan deze betrekkelijk basale experimenten hebben bijgedragen dat ze zich allemaal als auteur opvoeren).

En is het voldoende voor de conclusie dat ‘immuunmodulatie een belangrijk mechanisme kan zijn waardoor chocoladeconsumptie acne kan beïnvloeden’, zoals het in de samenvatting van het artikel heet? Er is geen acnepatiënt aan te pas gekomen, een flavonoïdenextract is geen chocola, en gecorrigeerd voor meervoudige metingen is er ook al niet (tussen al die metingen zal op een gegeven moment wel een toevallige uitschieter komen; de statistiek geeft methoden om daar rekening mee te houden). Zelfs een controlegroep ontbreekt, toch een eerste voorwaarde voor behoorlijk wetenschappelijk onderzoek. Hoe bewegen al die interleukines en TNF’s als er geen chocola is gegeten? Of als de proefpersonen een gevulde koek krijgen om te corrigeren voor de extra calorieën? Daarover horen we niets. In plaats daarvan speculeren de onderzoekers alvast volop dat door die (niet eens significante) afname van interleukine-22 de aanmaak van defensines in de huid afneemt waardoor S. aureus meer kans krijgt en ‘de huidschade verergert en het herstel vertraagt’. Moeten scholieren zo kennismaken met de wetenschap?

Mihai Netea staat, zei hij om nadere toelichting gevraagd, ‘volledig’ achter het onderzoek van zijn dochter en zijn lab. ‘Een dergelijk short report beoogt meestal om een interessante waarneming te melden, waarmee andere onderzoekers eventueel verder kunnen. Daar is niets mis mee, het is de raison d’être van zulke short reports,’ reageert hij. En chocola ‘staat nogal in de belangstelling’. Vermelding dat de eerste twee auteurs nog op school zitten, achtte hij onnodig, en de vraag of hijzelf zo’n artikel als peerreviewer zou hebben geaccepteerd, vindt hij niet terzake doen. ‘Er was degelijk peerreview.’

Netea’s directe baas in Nijmegen, Jos van der Meer, nam het in een e-mail voor hem op en meende dat de kritiek ‘een aantal malen de plank misslaat en een beetje laf op de man (en schadelijk op de vader en dochter) speelt’. Niet alle publicaties, meende hij, hoeven van topniveau te zijn: ‘Sommige zijn meer een estafettehoutje voor verder onderzoek.’

Er is uiteraard niets tegen short reports en estafettehoutjes — althans, als ze netjes opgeschreven zijn en niet onder je vingers verkruimelen. Wat stoort, is dat getetter altijd weer: in plaats van te benadrukken dat het gaat om een nogal beperkte laboratoriumproef waar welbeschouwd weinig tot niets uit komt, doen de auteurs alsof ze ‘een belangrijk mechanisme’ op het spoor zijn.

En zelfs als ze oprecht vinden dat er wel iets uit komt — waarom doen ze dan niet eerst nog wat nader onderzoek? Waarom zouden ze niet even wachten tot ze iets substantieels hebben, of op zijn minst iets interpreteerbaars? Voor wie moest dit gepubliceerd worden?

Slank door chocola

ALS een onderzoeker van de Universiteit van Californië in San Diego het zegt, als het is gepubliceerd in een vooraanstaand tijdschrift, als de universiteit een ronkend persbericht wijdt aan de bevindingen en alle grote persbureaus in de wereld het nieuws brengen, dan zal het toch wel goede wetenschap zijn?

Niet als het voedingsonderzoek is. En zeker niet als het afkomstig blijkt van Beatrice Golomb, gepubliceerd in de Archives of Internal Medicine, en over chocola en afvallen gaat — dan weten we vrij zeker dat we het meteen glimlachend terzijde kunnen schuiven.

Niet dat alle media dat deden. ‘Chocola maakt slank’, schreef de Metro in maart 2012. ‘Een beetje chocola maakt dunner’, aldus nu.nl. ‘Chocolade-eters wegen minder dan anderen’, meldden ad.nl en vk.nl opmerkelijk eenstemmig, en Elsevier stond zelfs direct met advies klaar: ‘Afslanken? Af en toe chocola kan helpen.’ Aan het gekrakeel op Twitter te oordelen, was dit het beste nieuws van het jaar.

De meeste mensen denken bij wetenschap, zelfs bij voedingswetenschap, nog steeds dat uitspraken die daarin gedaan worden, stevig zijn onderbouwd en goed zijn onderzocht. Dus als een wetenschapper beweert dat chocola en slank in één zin passen, verwacht je een keurig opgezette studie waarin bijvoorbeeld een grote groep mensen een paar jaar nauwkeurig gevolgd worden in hun chocoladeconsumptie en hun queteletindex (wat in het Engels BMI, ‘lichaamsmassaindex’ heet: gewicht twee keer gedeeld door lengte). Dan kun je een verantwoorde uitspraak doen.

De wetenschappelijke werkelijkheid is anders, om niet te zeggen ontluisterender. Golomb meende, in een ver verleden, dat farmaceuten wat al te luchtig deden over de mogelijke psychische bijwerkingen van hun cholesterolverlagers. Daarom zette ze in 2000 de ‘UCSD Statin Study’ op: duizend mensen zouden een halfjaar cholesterolverlagers (statines) krijgen dan wel een placebo, en dan zou zij kijken of er verschillen waren in stemming, agressie, geheugen en serotonineniveaus. In 2004 werd de studie afgesloten. Spijtig is wel dat ze haar bevindingen nog steeds niet heeft gepubliceerd — je zou haast denken dat de resultaten wat te wensen overlaten.

Maar Golomb heeft de data natuurlijk niet voor niets verzameld, en het zou nog spijtiger zijn om ze te laten verkommeren. Bovendien kan aandacht nooit kwaad, dus geregeld druppelt er toch wat uit San Diego naar buiten. Zoals het verband tussen chocola en de queteletindex.

De mensen die zouden meedoen aan de UCSD Statin Study moesten vooraf gescreend worden om te zien of ze wel gezond waren. Zo verkreeg Golomb van 975 mensen gegevens over hun eetgewoonten, lengte en gewicht, gebruik van transvet en verzadigd vet, agressiviteit en depressiviteit, en chocoladeconsumptie. Niets is eenvoudiger dan daar af en toe een statistiekprogrammaatje op los te laten om verbanden bijeen te sprokkelen. Geen onderzoek, toch publiceren, en zo kreeg ze haar ingezonden brief (het was zelfs geen echt artikel) in de Archives met de conclusie, gecursiveerd en al: ‘Vaker eten van chocola hield verband met lagere queteletindex.’ Niet ‘meer’, maar ‘vaker’; over de grootte van de porties heeft ze het niet.

Figuur 2. Beeld uit het promotiefilmpje van de universiteit. Dr. Golomb kiest een bonbon

Dat was alles, maar het was genoeg voor een persbericht compleet met een promotiefilmpje van de onderzoekster in een chocolaterie, malle krantenkoppen en verwoed getwitter. Hoeveel het werkelijk scheelt, maakt ze al evenmin in haar verhaal duidelijk. De Californiërs aten gemiddeld tweemaal per week chocola, maar er waren er ook die elke dag chocola aten. Hun gemiddelde leeftijd was 57 jaar, hun queteletindex 28, zeg maar tien kilo te zwaar.

Golomb heeft het er maar druk mee. In april 2010 verblijdde ze de Archives met de bevinding dat hogere (en frequentere) chocoladeconsumptie samenhing met meer depressie. ‘Of er een oorzakelijk verband is, en zo ja in welke richting, is een zaak voor toekomstig prospectief onderzoek,’ was haar conclusie. In november 2013 hield ze een praatje tijdens het jaarlijkse congres van de American Heart Association waar ze, op grond van dezelfde harde data en subtiele analyse, wees op een mogelijk positief verband tussen het vaak eten van chocola en presteren op een geheugentest.

En in de zomer van 2013 had ze zelfs een ingezonden chocoladebrief in Nature. De Amerikaanse onderzoeker Franz Messerli had, niet geheel serieus, in de New England Journal of Medicine geopperd dat er een verband was tussen de chocoladeconsumptie in een land en het aantal Nobelprijswinnaars per hoofd van de bevolking. In China en Japan wordt amper chocola genuttigd, in Zwitserland heel veel, uit China en Japan komen amper Nobelprijswinnaars, uit Zwitserland heel veel. Nederland scoort op beide maten gemiddeld, alleen Zweden is met een gemiddelde chocoladeconsumptie en een zeer hoog aantal Nobelprijswinnaars een ‘uitbijter’. Maar, opperde Messerli, dat komt misschien doordat de Zweden bijzonder gevoelig voor chocola zijn en dat ‘zelfs minuscule hoeveelheden hun cognitie sterk verbeteren’. Of misschien, zei hij, doordat het Nobelcomité in Stockholm toch een beetje chauvinistisch is.

Waarop Golomb op het idee kwam om eens bij wat Amerikaanse Nobelprijswinnaars te vragen of die een verband zagen tussen hun chocoladeconsumptie en hun prijs. Ze kreeg 23 antwoorden; de meeste geleerden zeiden geen verband te leggen, 14 procent (dat zijn er 3, maar dat klinkt wat armoedig) achtte hun chocoladeconsumptie geheel of gedeeltelijk verantwoordelijk voor hun Nobelprijs en 9 procent (dat zijn er 2) vertrouwden haar toe dat ze hun prijs hadden gekregen ondanks hun chocoladeconsumptie. Dat vond Nature leuk.

Ondertussen wachten we, bijgekomen, nog wel op dat artikel over het verband tussen statines en stemming.

Chocola tegen beroerten