De Toearegs, het volk uit de Sahara bij wie niet de vrouwen maar de mannen zich sluieren, hebben over belangstelling niet te klagen. In Europa oogsten ze bewondering, maar in Afrika staan ze bij andere bevolkingsgroepen bekend als arrogante vechtersbazen. Hoe komt het dat wij in Europa anders over ze denken? Hebben de Toearegs hun pr zo goed voor elkaar?
Van oudsher zijn de Toearegs veehoudende nomaden. De afgelopen decennia knoopte een aantal Toeareg-leiders in Mali banden aan met al-Qaida, dat in de Sahara veel geld verdient met het ontvoeren van westerlingen.
Gerbert van der Aa gaat op onderzoek uit: van nobele wilden tot puriteinse opportunisten, wat is er gebeurd? Tijdens zijn eerste reis naar Mali in 1992 werd hij ontvoerd en beroofd. Het belette hem niet om in de jaren daarna vele malen terug te keren.

Gerbert van der Aa

Terug naar Timboektoe

Een reis naar de Toearegs in Mali

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Mede tot stand gekomen door

© 2014 Gerbert van der Aa

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld Ingram Image

Foto auteur Merlijn Doomernik

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2798 2

NUR 508

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2797 5.

www.atlascontact.nl

www.gerbertvanderaa.nl

INHOUD

Proloog

1 Overval in de woestijn

2 Onderweg naar Timboektoe (1)

3 Toearegs eten geen eieren

4 Op weg naar Timboektoe (2)

5 Abduh: gast van Khaddafi

6 Op weg naar Timboektoe (3)

7 Het smokkelparadijs

8 Op weg naar Timboektoe (4)

9 De rijkste stad ter wereld

10 Onderweg naar Timboektoe (5)

11 Pakistaanse predikers

12 Op weg naar Timboektoe (6)

13 Nina: zachte heelmeesters

14 Onderweg naar Timboektoe (7)

15 Geen excuses voor de slavernij

16 Onderweg naar Timboektoe (8)

17 Na de dood van Khaddafi

18 Onderweg naar Timboektoe (9)

19 Christelijke Toearegs

20 Onderweg naar Timboektoe (10)

21 Eyadou: muziek als wapen

22 Onderweg naar Timboektoe (11)

23 Altijd op de vlucht

24 Terug naar Timboektoe (12)

25 Pech in de woestijn

Epiloog

Verantwoording

Literatuur

Over de auteur

PROLOOG

De vierbaansweg snijdt futuristisch door het Marokkaanse landschap. Gloednieuwe auto’s zoeven over het asfalt, terwijl in de verte boeren met ezelkarren over hobbelige paden rijden. Aan beide kanten van de snelweg staan hekken, zodat herders niet op het onzalige idee komen met hun schapen over te steken. Ontspannen rijd ik in mijn dertig jaar oude Toyota Land Cruiser naar het zuiden. Veel verkeer is er niet op de snelweg, waarvoor tol moet worden betaald. De meeste Marokkanen rijden liever gratis over de oude weg.

Ik schrik op door een brandend lampje op mijn dashboard. Turend naar de meters probeer ik te ontdekken wat er aan de hand is. En dan gaat er ineens van alles mis. Als ik weer voor me kijk, zie ik met hoge snelheid de achterkant van een auto dichterbij komen. Tussen de moderne bolides die met 120 kilometer over het asfalt razen, rijden ook oude wrakken die niet sneller gaan dan zestig. In een ultieme poging een botsing te vermijden gooi ik het stuur naar links. Ik ben net te laat en schamp hard de auto. Metaal frommelt in elkaar, glas valt rinkelend op de grond. Terwijl ik de Land Cruiser op de vluchtstrook tot stilstand laat komen, haal ik diep adem. Hoe gaat dit aflopen?

Ik ben onderweg naar Timboektoe, de oude karavaanstad in de woestijn van Mali. Ongeveer een week geleden ben ik vertrokken uit Nederland. In het zuiden van Spanje nam ik de veerboot naar de Marokkaanse havenstad Tanger, om van daaruit koers te zetten naar het zuiden. Via de Westelijke Sahara en Mauritanië hoop ik uiteindelijk te arriveren in Mali. Vanuit Nederland is het alles bij elkaar ongeveer tienduizend kilometer rijden.

Timboektoe werd rond het jaar 1000 gesticht door de Toearegs, het volk uit de Sahara bij wie niet de vrouwen maar de mannen zich sluieren. Van oudsher zijn de Toearegs veehoudende nomaden, maar de afgelopen decennia is er veel veranderd. Een aanzienlijk aantal Toearegs knoopte banden aan met al-Qaida. Begin 2012 veroverden ze grote delen van Noord-Mali. In Timboektoe en andere noordelijke steden voerden de extremisten de sharia in. Ze verboden voetbal en alcohol, en hakten handen af van dieven. Toen de extremisten oprukten naar de hoofdstad Bamako, grepen Franse militairen in. Het noorden van Mali is nu bevrijd, maar de extremisten zijn niet verdwenen. Ze houden zich schuil in de woestijn. Een vredesmissie van de Verenigde Naties, met ruim vierhonderd Nederlandse soldaten en onder leiding van Bert Koenders, helpt het Malinese leger om al-Qaida buiten de deur te houden.

Er wonen meer dan duizend verschillende etnische groepen in Afrika, maar samen met de Masai en de Bosjesmannen zijn de Toearegs misschien wel het bekendst. Alleen de Hutu’s en de Tutsi’s komen qua bekendheid enigszins in de buurt, maar zij roepen vanwege de massaslachtingen van 1994 in Rwanda niet zulke fijne associaties op. De Toearegs oogsten van oudsher ontzag en bewondering. Volkswagen vernoemde zelfs een autotype naar hen. Toeareg-muzikanten, zoals Bombino en Tinariwen, treden overal ter wereld op.

Tegenover de bewondering in Europa staat afkeer in Afrika. In alle vijf landen waar Toearegs wonen – Mali, Niger, Algerije, Libië en Burkina Faso – staan ze onder andere bevolkingsgroepen bekend als arrogante vechtersbazen. Voor een volk van maar 1,5 miljoen mensen, valt in Afrika te horen, hebben ze een veel te grote mond. Waarom is de mening over de Toearegs in Europa zo anders dan in Afrika? Verschillen ze op belangrijke punten van de overige Afrikaanse volkeren? Hebben ze hun pr goed voor elkaar? Of zijn er andere redenen?

1 Overval in de woestijn

MALI 1992

De auto’s voor ons hadden tientallen strepen getrokken door het zand. Soms liepen de bandensporen netjes in dezelfde richting, om dan plotseling uiteen te waaieren. In het kale heuvelachtige landschap van Noord-Mali groeiden alleen wat laag struikgewas en af en toe een paar acacia’s. We passeerden een tentenkamp van een groep nomaden met kamelen. Bij een kapotte brug moesten we afdalen in een droge rivierbedding, waarna we aan de andere kant weer omhoog hoopten te rijden. Midden in de bedding kwam een van de auto’s vast te zitten. Door zand weg te scheppen en plankjes onder de wielen te schuiven kwamen we weer los.

Het was juli 1992. Samen met Michiel, net als ik student, trok ik dwars door de Sahara. In twee oude personenauto’s, een Peugeot 505 en een Honda Accord, waren we tien dagen eerder uit Nederland vertrokken. In Spanje namen we de veerboot naar Marokko. Na het passeren van de grens met Algerije hadden we koers gezet naar het zuiden, waar we al snel op de eerste zandduinen stuitten. Een paar honderd kilometer verder, na de Algerijnse stad Reggâne, hield het asfalt op en begon 1300 kilometer onverharde piste, die zou eindigen in de stad Gao in Mali. Van daaruit was het nog een dag rijden naar Timboektoe, de legendarische karavaanstad in de woestijn van Mali.

De vorige dag hadden we in de Algerijnse grensplaats Bordj Mokhtar de uitreisformaliteiten geregeld. Het hoofd van de douane, een dikke norse man met een snor, had ons met een scheef oog aangekeken. ‘Mali is gevaarlijk,’ zei hij. ‘Hier in Algerije is je veiligheid gegarandeerd. Maar daar zijn overal dieven.’ Ik wist dat er in het noorden van Mali recent roofovervallen waren gepleegd op toeristen, maar ik probeerde me er geen zorgen over te maken. Je las wel vaker verhalen over berovingen; ik had de indruk dat de gevaren bijna altijd werden overdreven. Uit de berichten bleek dat de meeste beroofde toeristen geen haar was gekrenkt. Het ergste wat ons kon gebeuren, was het verlies van onze bezittingen. Dat risico wilde ik wel nemen.

In de weken voor vertrek las ik zo veel mogelijk over de actuele situatie in Mali. Internet bestond nog niet. Dagenlang had ik in bibliotheken knipselmappen uitgespit. In het voorjaar van 1990 waren guerrillagroepen van Toearegs een gewapende strijd begonnen voor onafhankelijkheid. Om hun kas te spekken beroofden ze toeristen en ontwikkelingswerkers. Het goede nieuws was een vredesakkoord, dat in april 1992 was getekend.

Op de ambassade van Mali in Brussel, waar we onze visa hadden gehaald, kreeg ik tot mijn geruststelling te horen dat de rust was teruggekeerd. ‘De problemen zijn opgelost,’ zei de dame van de receptie. ‘U kunt weer veilig door Mali reizen.’ Eenmaal in de Sahara was de twijfel toch weer toegeslagen. Drie jaar eerder, toen ik ook door de Sahara trok, had ik onderweg in Algerije heel veel toeristen ontmoet die met de auto op weg waren naar Mali of Niger. Nu kwamen we helemaal niemand tegen. Ook lokaal verkeer was er bijna niet. De hele vorige dag waren we maar twee andere auto’s tegengekomen. Gingen we te lichtzinnig om met mogelijke gevaren?

Op het onverharde traject door de woestijn was slechts een handvol kleine nederzettingen. Werkende telefoons bestonden hier niet. Elektriciteit was alleen beschikbaar voor mensen met genoeg geld om hun eigen generator te kopen. Benzinestations waren er alleen aan het begin en het eind van de 1300 kilometer lange route. In Reggâne hadden we daarom ieder tweehonderd liter extra in jerrycans ingeslagen. Ook hadden we voor een week voedsel bij ons, en heel veel water. In de winter hoef je in de woestijn niet zoveel te drinken, maar nu, in de zomer, wel. Elke dag gebruikten we zeker vijf liter per persoon.

We navigeerden door de palen te volgen die om de paar kilometer in de woestijn waren neergezet: vijf meter lange metalen buizen op een betonnen sokkel. Helaas waren sommige palen in de loop der jaren verdwenen, waardoor we soms het spoor bijster raakten. In het gebied waren smokkelaars actief, die van de hoofdroute afweken om controleposten te omzeilen. Gelukkig vonden we door het meest bereden spoor te volgen telkens de juiste weg terug. Slechts een keer waren we te lang geen palen tegengekomen, waarna we besloten om te keren. Twintig kilometer eerder bleken we per ongeluk de verkeerde afslag te hebben genomen.

Aan het eind van onze reis hoopten we onze auto’s met winst te verkopen. Wie het handig aanpakte, had een gratis vakantie. We reisden met twee auto’s om het risico op een verdorstingsdood te verkleinen. Als een van de auto’s kapot zou gaan, hadden we altijd nog de andere om onszelf in veiligheid te brengen. Hoewel ook dat geen garantie was. In het Duitse weekblad Stern had ik vlak voor vertrek een verhaal gelezen over een groep Duitsers die niet ver hiervandaan van de dorst waren omgekomen. Ze waren verdwaald, waarna de benzine was opgeraakt. Vergeefs hadden ze gewacht op hulp, waarna ze een voor een doodgingen.

Ik had het gevoel dat ik de kans om te komen van de dorst kon beperken door weloverwogen beslissingen te nemen. Maar een overval was anders, die kon uit onverwachte hoek komen. Om het risico te verkleinen hadden we besloten onderweg niet te lang op één plaats te blijven hangen, zodat lokale types geen tijd hadden om Toeareg-strijders te informeren over een nieuw doelwit in aantocht. ’s Nachts kampeerden we wild, zo veel mogelijk verscholen in de woestijn. Tot nu toe werkte onze tactiek goed, zo had ik het idee. We reisden al een paar dagen zonder problemen door de woestijn.

Met zijn honderden meters hoge zandduinen en uitgestrekte vlaktes oefende de Sahara al een paar jaar een onweerstaanbare aantrekkingskracht op mij uit. Minstens zo gefascineerd was ik door de Toearegs, die met minimale middelen overleefden in dit barre landschap. Kamelen en geiten leverden vlees, leer en melk. In oases plukten ze dadels van de palmbomen. Veel meer hadden ze niet nodig, zo leek het. De tegenstelling met de westerse consumptiemaatschappij kon haast niet groter. De Toearegs waren voor mij de nobele wilden over wie de Franse filosoof Jean Jacques Rousseau in de achttiende eeuw had geschreven.

In mijn jeugd had ik weinig gereisd. Met mijn ouders was ik nooit verder gekomen dan Parijs. Pas tijdens de middelbareschooltijd zag ik voor het eerst de Middellandse Zee, toen ik liftend op weg was naar Monaco. Dat smaakte naar meer. Terug in Nederland maakte ik plannen voor een reis naar Afrika. Als ik in de zomer naar Marokko liftte, zou ik van daaruit de Sahara kunnen oversteken. Afrika kende ik alleen van de televisie. Ik wilde wel eens weten hoe het echt was. Nadat ik mijn propedeuse geschiedenis had gehaald aan de Universiteit van Amsterdam besloot ik het erop te wagen. De reis verliep boven verwachting. In tien weken liftte ik naar Nigeria, waarna ik met het vliegtuig terugkeerde naar huis.

Onderweg maakte ik al plannen voor een volgende reis. Liftend in de Algerijnse Sahara zag ik elke dag auto’s met Europese nummerplaten voorbijkomen. Achter het stuur zat telkens een blanke Europeaan. Voor een lifter hadden ze vaak wel plaats. Een oude auto die in Nederland of Frankrijk duizend gulden kostte, begreep ik, leverde in West-Afrika het drievoudige op. Wie het handig aanpakte had een gratis vakantie. Als arme student leek dat mij ook wel wat. Sommige Nederlandse vrienden vroegen zich af of het moreel wel verantwoord was om geld te verdienen over de rug van arme Afrikanen, maar die kritiek deed me niks. Het probleem zat juist bij ons in het Westen, vond ik. Wij leefden in een wegwerpcultuur, waar tweedehands spullen niet op waarde werden geschat.

Het gebeurde vroeg in de ochtend. Ik reed voorop, over een hobbelig spoor dat om een heuvel heen draaide. Na de bocht ontwaarde ik vier gesluierde mannen naast een donkerblauwe Peugeot 504. Eenmaal dichterbij schoot een van de mannen in de grond. Een ander maakte een gebaar dat we moesten stoppen. Hij rukte de portieren van mijn auto open en zei in het Frans dat ik moest uitstappen. Nadat we gefouilleerd waren, stapten twee van de mannen in mijn Peugeot. Michiel moest terug achter het stuur van zijn Honda. Ik kreeg de opdracht naast hem te gaan zitten. Een van de overvallers nam achter ons plaats met een kalasjnikov op zijn knieën.

Het konvooi zette zich in beweging, met de auto waarin wij zaten als laatste. Waar zouden we heen gaan? Op mijn vraag aan de gesluierde man op de achterbank kreeg ik een onduidelijk antwoord. ‘Dat zul je wel zien,’ zei hij. Dit was geen gewone beroving, schoot het door me heen. Anders hadden ze ons gewoon uit de auto kunnen zetten. Een paar kilometer eerder waren we nog een nomadenkamp gepasseerd, zodat we niet van de dorst zouden omkomen. Maar wat waren ze dan met ons van plan? Met een zorgelijk gezicht keek ik Michiel aan. Hij keek zorgelijk terug.

Na een minuut of vijftien stopten we. In de schaduw van een paar acacia’s rolden de bandieten een kleed voor ons uit. Terwijl een van de mannen een vuur maakte om thee te zetten, begonnen de anderen onze bagage uit te laden. Al snel hadden ze mijn tas met geld en paspoort te pakken. Omdat er in de Sahara maar weinig banken zijn, reisden we ieder met meer dan duizend gulden contant geld op zak. Met pijn in het hart zag ik hoe ze het geld telden en onderling verdeelden. In de broek die ik droeg had ik achthonderd gulden verstopt door het in te naaien. Die biljetten vonden ze gelukkig niet.

Zwijgend kregen we een glaasje thee aangereikt. Toen ik voor het eerst de sterke zoete thee dronk, die mensen overal in de Sahara maken, vond ik die niet zo lekker. Maar na verloop van tijd was ik er steeds meer van gaan genieten. De sterke zoete smaak gaf een opkikker en beviel me beter dan de slappe thee die Nederlanders meestal drinken. Sommige mensen in de Sahara noemen de lokale thee niet voor niks whisky africain.

Vanaf onze plek in de schaduw had ik alle tijd om de vier mannen goed in me op te nemen. Ik schatte hen rond de dertig. Allemaal droegen ze stevige legerschoenen. De man die bij ons in de auto had gezeten en de thee had gezet was de zwartste van de vier. Hij droeg een bril en was groot en sterk. De anderen hadden een lichtere huid en waren wat kleiner. Drie mannen droegen een militair uniform in camouflagekleuren. Nummer vier was gekleed in een lang blauw gewaad, net zoals de nomaden die hier rondtrokken.

Ik vroeg de man die thee voor ons had gezet of hij Toeareg was. Bevestigend deed hij de mouw van zijn legerjack omhoog en wees op zijn huid. ‘Wat dacht je dan?’ antwoordde hij. ‘Je ziet toch dat ik blank ben?’

Behalve geld verdeelden de vier mannen ook de rest van onze bezittingen. Alleen een oude spijkerbroek en een Duitstalig boek over de Toearegs mocht ik houden. Nadat ze alles hadden uitgezocht deden ze die bezittingen in mijn rugzak, die ik ook mocht houden. Daarna namen de mannen afscheid van hun collega in burgerkleding. Maar vlak voordat hij zou vertrekken ontstond er ruzie over de radio-cassettespeler in mijn auto. De Toeareg in burgerkleding vond bij nader inzien dat hij daar ook recht op had. Na enig heen-en-weergepraat mocht hij hem eruit schroeven. In de donkerblauwe Peugeot 504, blijkbaar buitgemaakt bij een vorige overval, ging hij ervandoor.

Wat er met ons ging gebeuren was nog steeds niet duidelijk. Het was nu al zeker drie uur geleden dat we gevangen waren genomen, maar de mannen maakten nog geen aanstalten om ons vrij te laten. Nadat alle bagage was ingeladen, moesten we weer instappen in de Honda. Urenlang reden we door de woestijn. Op mijn vraag waar we heen gingen antwoordde de Toeareg op de achterbank dat we richting Gao reden. Ik geloofde er niks van, want te zien aan de stand van de zon reden we nog steeds naar het noorden. Precies de andere kant op. Toen ik daarop wees, bleef het stil op de achterbank. Onze bewaker haalde alleen maar zijn schouders op. ‘Je zult het wel zien,’ zei hij.

De auto’s waarmee Michiel en ik vanuit Nederland naar Mali waren gereden, hadden we gekocht via advertenties in De Telegraaf. Op een zonnige dag in juni hadden we ze opgehaald, de ene bij een Nederlands gezin in Amersfoort, de andere bij een Turk in Vleuten. Beide auto’s waren wat roestig, maar leken verder in goede staat. We hadden de lak bijgewerkt en de motor laten nakijken door de buurman van mijn ouders, een automonteur. Alleen een remleiding hadden we moeten vervangen. Na maanden achter de boeken vond ik het heerlijk in mijn vrije tijd te klussen aan auto’s.

Ik genoot van autorijden door de Sahara. Reizen over asfalt vond ik ook leuk, maar off the road was vele malen spannender. Al een paar jaar keek ik begin januari op televisie naar de rally Parijs-Dakar. Auto’s die over rotsige bergpaden joegen, of over gigantische zandduinen. In het zand reed ik vaak lekker hard door een bocht, waardoor de achterkant van de auto wegschoot. Achter het stuur van mijn Peugeot had ik me de afgelopen dagen soms een echte rallycoureur gevoeld.

Nu leek aan dat avontuurlijke project abrupt een einde te komen. Michiel en ik hadden ieder al zeker tweeduizend gulden uitgegeven aan onze auto’s en benzine. En dan hadden de Toeareg ook nog eens tweeduizend gulden aan contant geld van ons ingepikt. Allebei hadden we bijna al ons spaargeld in deze reis geïnvesteerd. Het zag ernaar uit dat we dat allemaal kwijt waren. Nog steeds vertrouwde ik erop dat we ongedeerd uit dit avontuur tevoorschijn kwamen, maar financieel zou het een flinke klap worden.

We hielden halt bij een waterput, een ronde betonnen constructie die waarschijnlijk ooit door een hulporganisatie was aangelegd. Naast de put lagen een lang touw en een rubberen waterzak, gemaakt van een oude binnenband. Ik keek in de put, ver in de diepte zag ik water spiegelen. Even verderop stond een groepje bomen, in het zand lag de poep van kamelen die hier gedrenkt waren. Dikke zwarte torren snuffelden aan de uitwerpselen. ‘We gaan wat eten,’ vertelde de Toeareg die de afgelopen uren bij ons op de achterbank had gezeten. Hij rolde opnieuw een kleed voor ons uit, waarna hij zich excuseerde. ‘Ik ga me wassen voor het middaggebed. Daarna maken we een pan rijst.’

De drie Toearegs zetten hun kalasjnikovs tegen een boom en deden hun tulband af. Daarna liepen ze naar de put om water omhoog te takelen. Onze bewaker wenkte ons toen de eerste lading boven was. ‘Fris je lekker op,’ zei hij. We plensden wat water in ons gezicht en wasten onze handen. In de zinderende middaghitte was dat een welkome verfrissing. Het zweet liep me al uren over de rug, mijn kleren plakten aan mijn lichaam. Pas nadat Michiel en ik ons hadden verfrist wasten de mannen zichzelf.

Terwijl we terugliepen naar onze plek in de schaduw seinde Michiel met zijn ogen naar de drie kalasjnikovs tegen de boom. Met een veelbetekenende blik keek hij me aan. ‘Zullen we ze pakken?’ stelde hij voor. Ik schrok. ‘Beter van niet.’ We wisten niet eens waar we waren. Als we er al in slaagden onze belagers te overmeesteren, zouden we waarschijnlijk hopeloos verdwalen in de Sahara. Al urenlang waren we geen nomaden meer tegengekomen. Daarbij kwam dat ik, in tegenstelling tot Michiel, niet in militaire dienst was geweest. Ik wist niet eens hoe ik een kalasjnikov moest bedienen. Ook het vooruitzicht om misschien als moordenaar terug te keren naar Nederland stond me niet aan.

Voor vertrek hadden we afgesproken ons bij een eventuele overval niet te verzetten, omdat de Toeareg-rebellen hun slachtoffers vrijwel altijd ongedeerd hadden laten gaan. Tegelijkertijd moest ik erkennen dat we in een nogal onverwachte situatie waren beland. Met een ontvoering had ik geen rekening gehouden. Zouden ze ons meenemen naar een rebellenkamp in de woestijn? Zover ik wist hadden de Toearegs nog niet eerder buitenlanders voor lange tijd ontvoerd. Elders in de Sahara was het wel voorgekomen. De Tubu’s, het oostelijke buurvolk van de Toearegs, hadden in Tsjaad een Franse vrouw meer dan een jaar lang vastgehouden. In 1990 was daar de film Le captive du désert over gemaakt. Volgens mijn informatie was het de enige ontvoeringszaak in de Sahara.

Michiel legde zich neer bij mijn tegenwerpingen. Zittend op het kleed erkende hij zich misschien te veel als held te willen gedragen. Ik knikte instemmend, maar was er niet helemaal gerust op. Eigenlijk kende ik Michiel helemaal niet zo goed. Dat we samen op reis waren, had meer te maken met een gemeenschappelijke fascinatie voor de Sahara dan met hechte vriendschap. Ik had me de afgelopen dagen gestoord aan zijn obsessie met ‘neuken’ en ‘zuipen’. Ook films met veel geweld vond hij net iets te leuk.

In de verte kwam tot mijn verrassing een rijtje kamelen voorbij, met daarnaast twee mannen te voet. Onze belagers, inmiddels klaar met bidden, hadden de karavaan ook opgemerkt. Ze pakten onze doos met voedsel uit de auto en haalden er een paar blikken conserven uit. Daarna stapten ze met z’n tweeën in mijn Peugeot. Terwijl de derde Toeareg bij ons achterbleef zag ik hen wegrijden richting de kamelenkaravaan. Het duurde niet lang voordat ze terug waren. Onze blikken waren ingeruild voor een schaal verse kamelenmelk, waarvan we zoveel mochten drinken als we wilden. Daarna maakten ze een schaal rijst. Vanwege de hitte kreeg ik maar een paar kleine happen door mijn keel.

Terwijl de twee anderen met de auto’s bezig waren, vroeg ik onze vaste bewaker opnieuw wat er met ons ging gebeuren. Net als eerder op de dag kreeg ik geen antwoord. Maar op mijn vraag waarom ze onze spullen afpakten, reageerde hij tot mijn verrassing een stuk spraakzamer. ‘Luister,’ zei hij met een doordringende blik. ‘Wij zijn arm, jullie zijn rijk. Ik doe zelf ook liever geen onschuldige mensen kwaad, maar wij Toearegs leven al jaren in heel moeilijke omstandigheden. De regering van Mali doet helemaal niks voor ons. We hebben geen andere keus dan met geweld te grijpen wat ons toekomt.’

De eerste gedachte die door me heen schoot was dat ik naar Nederlandse maatstaven helemaal niet zo rijk was, maar meteen daarna voelde ik me een huichelaar. Ik was wel degelijk vele malen rijker dan mijn ontvoerders. Als ik er dieper over nadacht, voelde ik zelfs sympathie voor deze vrijheidsstrijder, die waarschijnlijk jarenlang in bittere armoede had geleefd. Met mijn geld kon hij zichzelf en zijn familie een beter leven geven.

Toen het even stil was, nam onze bewaker ons in vertrouwen. Hij vertelde fluisterend dat hij het niet zo goed met de andere twee kon vinden. Hij voelde zich gebruikt. Ze bespraken nooit de plannen met hem en hij moest altijd de minst leuke karweitjes opknappen, zoals eten koken en water uit putten takelen.

Dat gijzelaars sympathie voelen voor hun ontvoerders is niet ongewoon. Wetenschappers spreken over het stockholmsyndroom: de neiging om degenen die je van je vrijheid beroven toch het voordeel van de twijfel te gunnen. De term werd voor het eerst gebruikt na de gijzeling in 1973 van vier bankmedewerkers in de Zweedse hoofdstad Stockholm. Vijf dagen zaten ze vast. Na hun vrijlating toonden ze tot ieders verrassing begrip voor hun ontvoerders. Er ontstond een langdurige vriendschap tussen een van de gijzelaars en een ontvoerder. Ook zamelden de slachtoffers geld in voor een advocaat voor hun gijzelnemers.

Ik moet bij het stockholmsyndroom altijd denken aan vrouwen die op foute mannen vallen. Ze weten dat ze met een slecht persoon te maken hebben, maar voelen toch een onweerstaanbare aantrekkingskracht. Sommigen zullen zeggen dat liefde blind maakt, maar dat is niet het hele verhaal. Mededogen voelen voor mensen die zich misdragen is een diepgewortelde menselijke eigenschap. Juist door begrip te tonen, hoop je hen te kunnen veranderen.

Sommige psychologen verklaren het stockholmsyndroom uit de evolutie. Eeuwen geleden was het betrekkelijk normaal dat mannen vrouwen roofden van andere bevolkingsgroepen. Onder sommige stammen in Afrika, zoals de Murles in Zuid-Soedan, komt dat nog steeds voor. De geroofde vrouwen schieten er niks mee op om hun hele leven kwaad te blijven. Door sympathie te ontwikkelen voor degenen die hen ontvoerden, kunnen ze hun nieuwe omgeving makkelijker accepteren. In de loop der eeuwen heeft dit psychologische mechanisme zich in onze genen genesteld.

Het schemerde al toen onze ontvoerders besloten het kamp weer op te breken. De theepot en de glaasjes werden afgewassen en in een doek gewikkeld. Het kleed rolden ze op. In tegenstelling tot eerder op de dag gingen we dit keer maar met slechts één auto op pad. Michiel en ik moesten samen met onze bewaker op de achterbank van mijn Peugeot gaan zitten. De twee anderen namen voorin plaats. De Honda bleef achter bij de put.

Onze ontvoerders negeerden onze regel om altijd met twee auto’s de woestijn in te gaan. Hopelijk kenden ze de omgeving goed, zodat we niet zouden verdwalen. Om nog maar te zwijgen over de kans op autopech. Dat zou helemaal mooi zijn: dat we onszelf lopend in veiligheid zouden moeten brengen.

Het was inmiddels donker. Met brullende motor ploegde de Peugeot zich door het rulle zand. Sinds we met de Toeareg-rebellen onderweg waren, hadden we nog geen enkele keer vastgezeten. Toen we de afgelopen dagen zelf navigeerden was dat wel anders geweest. Elke dag ging het zeker een paar keer fout. In dit warme weer was het elke keer een hels karwei om de auto weer uit te graven. Als we eindelijk los waren, was ik vaak volkomen uitgeteld.

In de verte verschenen autolichten. De stemming werd gespannen. De chauffeur doofde de lichten, terwijl de twee anderen hun ramen naar beneden draaiden. Door de opening staken ze hun kalasjnikovs naar buiten. Veiligheidspallen werden overgehaald. Zenuwen gierden door mijn keel. Zouden we zijn opgemerkt door een patrouille van de Malinese douane? Bestond de kans dat we zo meteen in een vuurgevecht terechtkwamen?

De tegemoet komende auto had ons zonder twijfel gezien. Hoewel onze lichten nog steeds waren gedoofd, kwam hij recht op ons af. De Toeareg achter het stuur draaide de auto negentig graden zodat hij makkelijker zou kunnen ontsnappen. Waarom gaat hij er eigenlijk niet meteen vandoor, vroeg ik me af. Dan hadden we tenminste een voorsprong. Ik dacht na. Er was weinig wat ik kon doen. Midden in de woestijn uit de auto springen om te vluchten was geen optie. De enige mogelijkheid was mezelf klein te maken en er maar het beste van te hopen.

De andere auto was inmiddels tot minder dan honderd meter genaderd. De koplampen zetten ons in een zee van licht. Pas toen de auto langszij kwam zag ik uit het donker een beige Toyota pick-up opdoemen, met in de achterbak een aantal jongeren met wapens. Onze ontvoerders slaakten een zucht van verlichting. Met lachende gezichten sprongen ze uit de auto om de mensen in de andere auto te begroeten. Het waren geen Malinese douaniers, maar bevriende rebellen.

Tussen de gestaltes in de laadbak van de pick-up ontwaarde ik een vrouw van hooguit twintig. Een kalasjnikov hing aan haar schouder. ‘Ben je bang?’ riep ze toen onze ogen elkaar ontmoetten. Zo nonchalant mogelijk schudde ik mijn hoofd. Ze lachte. ‘Er is helemaal geen reden om bang te zijn,’ zei ze. ‘We doen je niks.’ Daarna richtte ze in het Tamashek, de taal van de Toearegs, het woord tot een van onze ontvoerders. De stemming was opperbest. Nadat de laatste nieuwtjes waren uitgewisseld, namen we afscheid en gingen beide auto’s hun eigen weg. De ontmoeting had niet meer dan vijf minuten geduurd.

We vervolgden onze tocht door de donkere nacht. Buiten was het stil. De temperatuur was nog steeds hoog, hoewel de zon was ondergegaan. Na ongeveer een uur rijden werden in de verte lichtjes zichtbaar. We naderden een kleine stad. In de Toeareg-kampementen langs de route brandden ’s avonds hooguit wat houtvuren. Het witte licht in de verte kwam van andere bronnen, het moesten lantaarnpalen zijn.

De auto stopte. We moesten uitstappen. Uit de kofferbak haalden de drie Toearegs onze bijna volledig leeggeplunderde rugzakken, met onder meer mijn Toeareg-boek. Ook onze paspoorten en rijbewijzen kregen we terug. Maar ons geld en onze travelcheques waren we definitief kwijt. Als laatste overhandigden de mannen ons een fles water. ‘We laten jullie hier achter,’ zei onze bewaker. ‘Daar in de verte ligt Bordj Mokhtar. Ik denk dat het ongeveer vier kilometer lopen is. Sterkte.’ De portieren klapten dicht en de auto reed kalm weg. Langzaam verdwenen de achterlichten in de verte.

2 Onderweg naar Timboektoe (1)

Met trillende benen stap ik uit om de schade op te nemen van de botsing op de snelweg in Marokko. De bumper van mijn auto is in elkaar gedrukt, mijn rechtervoorlicht is kapot. Maar verder lijkt het mee te vallen. De Renault waar ik tegenaan ben gebotst ziet er een stuk slechter uit. De achterkant zit volledig in elkaar. De bestuurder, een kleine gezette man met een snor, staat er beteuterd bij te kijken. Gelukkig is er niemand gewond. Een andere weggebruiker is gestopt om te zien wat er aan de hand is.

De Marokkanen om me heen kijken me vragend aan. ‘Het spijt me heel erg,’ zeg ik verontschuldigend. ‘Het is mijn fout. Ik zag de auto te laat.’ Ze schudden hun hoofd, alsof ze niet begrijpen hoe iemand zomaar tegen een voorligger aan kan botsen. Ik moet zeggen dat ik het zelf ook een behoorlijk domme actie vind. Zou ik de afgelopen uren misschien te weinig pauzes hebben genomen, waardoor mijn aandacht is verslapt? Ik heb mijn uren achter het stuur niet geteld, maar het kan best dat ik vermoeider ben dan ik denk. Ik heb wel vaker de neiging om lang door te rijden.

‘Ik denk dat het geen goed idee is om de politie erbij te halen,’ zegt de eigenaar van de Renault. ‘Dan moeten we mee naar het bureau en zijn we de rest van de dag bezig met formulieren invullen.’ De man stelt voor dat ik zonder tussenkomst van de politie de schade vergoed, die volgens hem ongeveer drieduizend dirham (driehonderd euro) bedraagt. Ik doe een tegenvoorstel van tweehonderd euro. Na even te hebben nagedacht, accepteert de man mijn aanbod. Met een ferme handdruk gaan we uit elkaar.

Opgelucht stap ik in mijn Land Cruiser. Alles bij elkaar heeft het oponthoud niet meer dan een halfuur geduurd. Het had veel slechter kunnen aflopen. Terwijl ik de auto start en de weg weer op rijd, denk ik aan een veelgehoord advies aan Afrika-reizigers. Het is belangrijk om voorzorgsmaatregelen te nemen tegen tropische ziektes, zegt mijn huisarts, maar vergeet niet dat de meeste buitenlanders in Afrika omkomen door verkeersongelukken.

Bij een benzinestation laat ik de tank van mijn Toyota volgooien. In het bijbehorende café drink ik koffie. Aan de tafel naast mij zitten twee zwarte Afrikanen, die net als ik een tweedehands auto uit Europa naar Afrika brengen. Nog steeds zijn oude auto’s in landen als Mali en Niger een paar duizend euro meer waard dan in Europa. ‘Het is ons beroep,’ zegt Abdoulaye, een lange slanke Malinees. Hij is gekleed in een vale hippe spijkerbroek en een zwart overhemd, en vertelt dat hij een paar keer per jaar op en neer reist. ‘Ik heb een Frans paspoort,’ zegt hij. ‘Als ik de auto heb verkocht, neem ik het vliegtuig terug om een nieuwe auto op te halen.’

De afgelopen dagen ben ik al heel wat Afrikanen tegengekomen die tweedehands auto’s door de Sahara rijden. Europeanen vormen nog maar een kleine minderheid. Ook de route is veranderd. Bijna niemand rijdt door Algerije, omdat de autoriteiten daar vanwege de terrorismedreiging grote delen van de Sahara hebben afgegrendeld. Tegenwoordig loopt de meest gebruikte trans-Sahararoute parallel aan de kust van de Atlantische Oceaan.

Ik vraag Abdoulaye hoe het zit met de veiligheid in Mali. ‘In het grootste deel van het land is er geen enkel probleem,’ antwoordt hij. ‘Zolang je maar niet naar het noorden gaat.’ Als ik hem vertel dat ik juist wel naar het noorden wil, om Timboektoe te bezoeken, fronst hij zijn wenkbrauwen. ‘Dat lijkt me niet zo’n goed plan. Het is daar erg gevaarlijk.’

Nadat ik in 1992 was beroofd, maakte ik een paar jaar geen reizen meer naar Afrika. Ik had er even genoeg van, de kans op een nieuwe beroving hield me thuis. Maar de Toearegs lieten me niet los. Ik wilde alles over hen weten. Ik bestudeerde antropologisch onderzoek, las over de verspreiding van de islam in de Sahara en zocht naar reisverslagen van westerse ontdekkingsreizigers uit de negentiende eeuw.

De reiskoorts was pas weer gaan knagen nadat ik in mijn studie geschiedenis had afgerond. Ik had een baan gevonden op de teletekstredactie van RTL4 Nieuws, maar besefte al snel dat dit niet was wat ik wilde met mijn leven. Ik besloot opnieuw naar de Sahara te gaan, om erover te schrijven voor kranten en tijdschriften. Na al die jaren is de grootste woestijn ter wereld nog steeds veruit mijn favoriete reisbestemming. Ik voel me er meer op mijn gemak dan in zwart Afrika. De landschappen zijn prachtig en ik vind dat woestijnbewoners, of het nu nomaden zijn of bewoners van een oase, bijna altijd relaxed zijn. In het iets zuidelijker gelegen ‘echte’ Afrika zijn mensen doorgaans veel drukker. Nergens kom ik zo tot rust als in de woestijn.

Timboektoe is de beroemdste stad in Toeareg-gebied. De woestijnnomaden trekken er van oudsher heen om vee te verkopen. De stad dankt zijn naam aan een Toeareg-vrouw die Boektoe heette en in de buurt van een put woonde. Als de nomaden met hun vee de woestijn in trokken, gaven ze soms spullen bij haar in bewaring. Letterlijk betekent Timboektoe dus ‘put van Boektoe’. In de loop van de Middeleeuwen ontwikkelde de stad zich tot een knooppunt in de trans-Saharahandel. Kamelen beladen met onder meer goud en zout reisden naar het noorden. Ze werden vergezeld door zwarte slaven, die als vee dwars door de woestijn werden gedreven. In omgekeerde richting bestond de handel onder meer uit textiel en vuurwapens.

Ik wil naar Timboektoe om uit te zoeken wat daar is gebeurd sinds het vertrek van al-Qaida in 2013. Ik heb begrepen dat vrijwel alle Toearegs uit de stad zijn verjaagd. Malinezen van andere etnische groepen willen niet meer met hen samenleven. De Toearegs worden ervan beschuldigd dat ze massaal met al-Qaida hebben gecollaboreerd. Zelf ontkennen de meesten dat ze zouden sympathiseren met de radicale islam. Ze spreken over een lastercampagne. De Malinese pers noemt de Toearegs kakkerlakken.

Of ik Timboektoe echt zal bereiken, weet ik niet. Al sinds mijn vertrek uit Nederland hou ik er rekening mee dat ik mijn bezoek moet annuleren vanwege de veiligheidssituatie. De extremisten plaatsen landmijnen en plegen vanuit schuilplaatsen in de woestijn regelmatig hit and run-aanvallen op de grote steden. Timboektoe is al herhaalde malen bestookt met raketten. Ook op de basis van de Nederlandse militairen in Gao hebben de extremisten projectielen afgevuurd. Ik heb besloten om onderweg zo veel mogelijk informatie in te winnen en dan een definitief besluit te nemen. Om Timboektoe te bereiken ben ik bereid risico’s te nemen, maar niet te veel.

In de Marokkaanse hoofdstad Rabat bezoek ik de ambassade van Mali. Ik heb een visum nodig. Ondanks de slechte veiligheidssituatie worden die nog steeds afgegeven. Van andere reizigers heb ik begrepen dat de aanvraag hier doorgaans binnen een uur wordt afgehandeld. Ik kan er ter plekke op wachten dat het visum in mijn paspoort wordt gezet.

De ambassade is gevestigd in een buitenwijk van Rabat. In een smalle straat, met lage bomen, parkeer ik de Toyota. Een oude man in een geel fluorescerend hesje biedt aan om voor tien dirham (één euro) mijn auto te bewaken. Langs de weg ligt een berg afval. Bij de poort noteert een veiligheidsbeambte mijn naam in een schrift, daarna mag ik verder lopen. De tuin van de ambassade, gevestigd in een villa, is verwilderd. Het gras is niet gemaaid, onkruid groeit tussen de bomen. Ik loop een trap op en open een houten deur. In de hal staat een tafel, met daarachter een Malinese man in een donkerblauw pak.

Ik schud zijn hand en vraag ik of ik een visum kan aanvragen. De Malinees kijkt met een moeilijk gezicht op zijn horloge. ‘Ik denk dat je te laat bent,’ zegt hij, ‘maar ik zal kijken wat ik kan doen.’ Nadat hij heeft getelefoneerd met de consulaire afdeling, krijg ik te horen dat ik kan doorlopen. ‘Je hebt geluk,’ zegt hij. ‘De consul en zijn secretaresse zijn vandaag wat langer op kantoor dan normaal.’ Ik krijg opdracht de gang in te lopen en de tweede kamer aan de linkerkant binnen te gaan.

De secretaresse van de consul heeft er weinig zin in. In haar geel-rode omslagdoek geeft ze me zuchtend de aanvraagformulieren. Ik vul de papieren in, waarna de secretaresse tergend langzaam naar een kast wandelt om de stempel voor het visum te pakken. Een collega die aan een bureau schuin tegenover haar zit, kijkt verveeld voor zich uit. In de gang krijst een baby.

In een poging de stemming te verbeteren, begin ik over de Malinese mango’s die elke zomer in de Nederlandse supermarkten liggen. ‘Mijn kinderen houden heel erg van mango’s,’ zeg ik. ‘Als het even kan koop ik altijd mango’s uit Mali.’ In luttele seconden slaat het humeur van de vrouwen om, hun gezichten beginnen te stralen. ‘Ik hou zelf ook heel erg van mango’s,’ antwoordt de secretaresse. ‘Ik probeer mijn vakanties altijd zo te organiseren dat ik in Mali ben tijdens de mango-oogst.’

De secretaresse vraagt of ik een ogenblik geduld heb. Ze loopt de deur uit om op de eerste verdieping de handtekening van de consul in mijn paspoort te laten zetten. Ik kijk wat rond. Van het plafond bladdert de verf af, de vloerbedekking heeft haar beste tijd gehad. De toerismeposters aan de muur verwijzen naar vervlogen tijden. Nog maar een paar jaar geleden was Mali het democratische voorbeeld voor de rest van Afrika, inmiddels is het land het schoolvoorbeeld van een falende staat.

Al snel is de secretaresse terug. Als ze mijn paspoort overhandigt, vraag ik wat ze van de Toearegs vindt. ‘Dat zijn lastige mensen,’ antwoordt ze na enig aarzelen. ‘Telkens opnieuw voeren ze oorlog. De laatste keer riepen ze zelfs de hulp in van al-Qaida om de macht te grijpen. Dat is echt heel ernstig.’ Net als veel andere Malinezen vindt de secretaresse de Toearegs arrogante onruststokers. Al sinds de onafhankelijkheid van Mali in 1960 zorgen ze alleen maar voor problemen, zegt ze. ‘Hopelijk wordt er nu eindelijk afgerekend met dat zootje ongeregeld.’

Bij het afscheid heeft de secretaresse een tip. ‘Waarom neem je op de terugweg naar Nederland niet een paar dozen mango’s mee?’ zegt ze. ‘Je kinderen zullen blij zijn. En je kunt een hoop geld besparen.’ Transport is geen probleem, beweert de secretaresse. ‘Van de meeste luchtvaartmaatschappijen mag je veertig kilo bagage meenemen.’ Ik reageer lachend dat ik de tip in overweging zal nemen. Ik zie mezelf al met tien dozen mango’s bij de incheckbalie staan.

Als ik terugloop naar de receptie, valt mijn oog op een foto van een Toeareg-vrouw aan de muur. Ze is een opvallende verschijning tussen de foto’s van andere Malinese vrouwen. Met hun relatief lichte huid, fijne gelaatstrekken en sluike haar verschillen de Toearegs van de omringende bevolkingsgroepen in West-Afrika. Toen ik ruim twintig jaar geleden voor het eerst in de Sahara was, deed het uiterlijk van de Toearegs me denken aan de indianen in Amerika. Inmiddels weet ik dat hun wortels dichter bij huis liggen.

De Toearegs zijn Berbers, een groot volk dat oorspronkelijk uit Noord-Afrika komt. Door die afstamming zijn ze nauw verwant aan de Marokkanen in Nederland, die ook bijna allemaal een Berber-achtergrond hebben. Vanaf de zevende eeuw vielen de Arabieren Noord-Afrika binnen, waarna de Toearegs van alle Berber-volken het diepst de woestijn in vluchtten. Ze bekeerden zich op termijn tot de islam, maar wilden verder zo min mogelijk met de bezetters te maken hebben. Door deze mediterrane origine hebben Toearegs een relatief lichte huid.

Net zoals andere Berbers hebben de Toearegs hun eigen taal. Het Tamashek is volgens linguïsten nauw gelieerd aan andere Berber-talen, die zich tot elkaar verhouden zoals bijvoorbeeld het Nederlands tot het Noors. Naast het Tamashek spreken veel Toearegs Arabisch of Frans, de nationale talen in de landen waar ze wonen. Onderwijs wordt hoofdzakelijk in die twee talen gegeven.

De Berbers zijn samen met de oude Egyptenaren en Ethiopiërs een van de weinige volken in Afrika die in het verre verleden een eigen schrift hadden. Vrijwel alle etnische groepen op het continent waren tot de komst van Arabieren en Europeanen analfabeet. Het tifinagh, zoals het Berber-alfabet heet, is een soort spijkerschrift met rondjes en streepjes. Er zijn ongeveer dertig verschillende letters, met per regio kleine verschillen. Het alfabet van de Berbers is al zeker tweeduizend jaar oud. Hoe oud het precies is, is niet met zekerheid te zeggen.

In Tiznit, een stadje in het zuiden van Marokko, stop ik om een tulband te kopen. Zo hoop ik minder op te vallen. In Marokko zijn geen recente gevallen bekend, maar op de route die ik door Mauritanië neem heeft al-Qaida de afgelopen jaren meerdere westerlingen ontvoerd. Ander pluspunt is dat een tulband bescherming biedt tegen de zon.

De markt is een doolhof van smalle steegjes. Doeken die tussen de gebouwen zijn gespannen zorgen voor schaduw. Elk product heeft op de markt zijn eigen afdeling: schoenenverkopers zitten allemaal bij elkaar, net zoals de mannen met groenten en fruit. De verkopers van tulbanden zijn te vinden bij een van de ingangen van de markt. ‘Welkom in mijn winkel,’ zegt Ahmed, een handelaar die me aanspreekt. ‘Ontdek de gastvrijheid van de Toearegs.’

Ahmed, een kordate man met een baard, maakt een uitnodigend gebaar. Als ervaren verkoper ziet hij meteen dat ik naar de tulbanden kijk, die voor zijn winkel aan een waslijn hangen. De doeken, algauw een paar meter lang, zijn er in verschillende kleuren: wit, geel, groen en blauw. De Toearegs noemen hun tulband tagelmoust. Ahmed klimt op een trap om een paar tulbanden naar beneden te halen.

Een vriend komt binnen met een pot sterke zoete thee. ‘Toeareg-thee,’ zegt Ahmed. ‘Speciaal voor mijn buitenlandse bezoeker.’ Nadat de verkoper een gele tulband om mijn hoofd heeft gewikkeld, pakt hij een stoel en schenkt een glaasje voor me in. Aan de muur van de winkel hangt een foto van een nomadenkamp in de woestijn. Op een andere afbeelding is een rijtje kamelen te zien. ‘Toearegs uit de Sahara,’ zegt Ahmed. ‘Heel bijzonder.’

Ik ben verbaasd. Bij mijn weten wonen er helemaal geen Toearegs in Marokko. De lokale Berbers zijn weliswaar verwant aan het beroemde woestijnvolk, maar behoren tot andere stammen.

Ik vraag aan Ahmed hoe het zit. De winkeleigenaar kijkt me onderzoekend aan. In de lokale Berber-taal overlegt hij kort met de vriend die de thee heeft gebracht, alsof hij me een geheim gaat verklappen. ‘Je hebt gelijk,’ erkent hij even later. ‘We gebruiken de naam om de aandacht van toeristen te trekken. Als je echte Toearegs wilt bezoeken moet je dieper de Sahara in.’ Ik vraag of er Toeareg-immigranten zijn in Tiznit. ‘Misschien dat je er na lang zoeken een paar vindt,’ antwoordt Ahmed. ‘Maar het zijn er niet veel.’