Na een halve eeuw oorlog tussen het gearabiseerde noorden en het zwarte Afrikaanse zuiden leek de onafhankelijkheid van Zuid-Sudan in 2011 een streep te zetten onder het traumatische verleden van racisme en kolonialisme. Maar oorlog is een gewoonte geworden langs de Nijl – van Khartoum en Darfur in Noord-Sudan tot Malakal, Bor en Juba in Zuid-Sudan. Koert Lindijer heeft de bevrijdingsoorlog vanaf het allereerste begin gevolgd en beschrijft een pijn die teruggaat tot de slavenhandel aan het begin van de negentiende eeuw en het racisme van bruin tegen zwart.

Koert Lindijer

De vloek van de Nijl

Gestrand in de oorlog van Sudan

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

ISBN 978 90 450 2800 2

© 2014 Koert Lindijer

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld en illustraties binnenwerk Petterik Wiggers

Foto auteur Merlijn Doomernik

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

Kaarten Ton Markus

www.atlascontact.nl

www.koertlindijer.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2014, ISBN 978 90 450 2799 9

Inhoud

1 Een geschiedenis van slaven en verzet

2 De dorpsgek van Kapoëta

3 Leven er goede mensen in het zuiden?

4 De oorlog binnen een oorlog

5 Een zeemeermin in trieste streken

6 Geloof, gom en leugens

7 Blijft het leven altijd zo?

8 De Grote Tent

9 De verloren jaren

10 Vast in de oorlog

11 Epiloog

Illustratiekatern

Chronologie

Dank aan

Afkortingen en vreemde woorden

Geraadpleegde literatuur

Over de auteur

1

Een geschiedenis van slaven en verzet

Een vliegtuig van Nairobi naar Juba hoeft nauwelijks op te stijgen. Vanaf de hooglanden bij de Keniase hoofdstad zakt het land vanzelf weg. Eerst komen de meren in de grote scheur van de Riftvallei en dan wordt het beneden geler, tot in het noordwesten de woestijn opdoemt. Over de grens met Zuid-Sudan blijft het tot aan Juba plat, laag en vrijwel leeg.

De weg duikt buiten Nairobi naar de bodem van de Riftvallei. In december 1980 reed ik voor het eerst naar Zuid-Sudan. Ik had de Nederlander Simon Simonse ontmoet, die met zijn Landrover naar Zuid-Sudan ging voor een baan aan de Universiteit van Juba. Hij bood me een lift aan. Ik had geen visum maar nam het aanbod gretig aan. Haastig graaide ik wat kleren bij elkaar en de volgende ochtend vertrokken we richting Noordwest-Kenia.

Het overgrote deel van de reis ging over Keniase bodem. Na de aangeharkte streken met boerderijen in de Riftvallei en het stadje Kitale doemde een rauwere wereld op. Toen ik in 1977 dit gebied in Kenia verkende, behoorde deze uithoek van het land nog net als Zuid-Sudan bij het moeilijk te doordringen hart van Afrika. Een incidentele vrachtauto of een politiewagen waren de enige vervoermiddelen op de ongeplaveide wegen met verraderlijke modderpoelen. Het afgelegen Kapenguria bestond uit één plakkerige modderstraat met één klein hotel en een kamer voor één gulden per nacht. Je kon er de vogels horen fluiten.

Wat een groot verschil kan de aanleg van een verharde weg uitmaken voor de omgeving. Ik zoefde nu in 1980 over zachtaardig asfalt naar Kapenguria. Het goede wegdek had een dikke streep gezet onder het isolement van het verleden. De eerste nacht na ons vertrek brachten we door in het stadje, waar het serene leven was veranderd in een bruisend bestaan, met briesende vrachtauto’s, drukke disco’s en drankhallen, hinderlijke hoeren en jubelende kerkgemeenschappen. Met de bevolkingsexplosie in Afrika worden de lege ruimtes direct volgezogen met mensen zodra er een verharde weg ligt.

De volgende dag begonnen de onverharde wegen, die ons door een bergpas voerden en vervolgens over stoffige vlaktes naar Lodwar, het enige bestuurscentrum in Noordwest-Kenia. Hierheen verbanden de Britse kolonisten in 1959 de Keniase nationalist Jomo Kenyatta, zoals Napoleon ooit was weggemoffeld op Sint-Helena aan het einde van de wereld. Uit het door zinderend zand omgeven Lodwar zou Kenyatta nooit ontsnappen.

Toen wij Lodwar binnenreden, klonk in de afgekoelde avonduren joviale Afrikaanse muziek en het gebral van beschonken barbezoekers. In het enige hotelletje vonden we een slaapplaats en de volgende ochtend, toen de laatste mannen uit de enige nachtclub stapten, reden we de stad al weer uit.

Buiten Lodwar werd de weg een spoor. De wereld leek er ontdaan van mensen. Ik voelde me alleen op de wereld in de schraalte van keien en sprietjes gras. Een goed gevoel van eenzaamheid, de ruimte werkte bevrijdend. Na uren hobbelend rijden zagen we aan de voet van een berg een verzameling kralen van de Turkanastam. Het was Lokichokio, een gehucht volgens de kaart vlak bij de grens met Zuid-Sudan. Er stond één houten huisje van de immigratiedienst, symbool voor de meest afgelegen aanwezigheid van het Keniase gezag, omringd door de haveloze hutten van de Turkana’s. Een flesje Coca-Cola, teken van modernisering in andere delen van Kenia, gold er als een illusie.

We lieten er onze paspoorten afstempelen in het houten hok van de douane. ‘Nu wacht ons nog slechts onzekerheid. Ik hoop dat we een Sudanese grenspost vinden,’ prevelde Simon toen we naar zijn Landrover stapten. ‘En ik wens dat ze me toelaten zonder visum,’ mompelde ik.

Er heerste sinds 1972 geen oorlog meer in Zuid-Sudan maar het gonsde van geruchten over aanvallen op reizigers door de weerspannige Toposa-stam. We passeerden militaire controleposten. Eventjes later zagen we een gebouwtje met het opschrift ‘Sudanese Immigratie’. Simon claxonneerde. Dit bracht geen beweging in de lijzige hitte. Pas toen ik uitstapte en naar een klein nabijgelegen lemen huis liep, verscheen een man die haastig zijn uniform aantrok. Hij verborg zich achter een bos struikgewas om het glad te strijken, wandelde met opgeheven gezicht naar het immigratiekantoor, opende het luik en vroeg: ‘Wat kan ik voor u doen?’ Zonder een blik in mijn paspoort zette hij er een stempel in. ‘Hebt u misschien wat drinkwater,’ vroeg hij als wederdienst en we lieten hem drinken uit onze jerrycan.

In Zuid-Sudan kreeg het landschap een wat groener gezicht. Tot nu toe hadden we niet meer dan een paar rommelige igloachtige onderkomens van de Turkana’s en Toposa’s gezien, nu verschenen er nette ronde huizen van hout, klei en met rieten daken, de typische Sudanese tukuls. We schoten in het moeilijke terrein slechts langzaam op en pas net voor zonsondergang bereikten we Torit. De volgende dag, vier dagen na vertrek uit Nairobi en een afstand van 900 kilometer, arriveerden we in de Zuid-Sudanese hoofdstad.

Over de baileybrug – een uit de Tweede Wereldoorlog daterend geschenk van Nederland – reden we vanaf de oostoever van de Nijl Juba binnen. De Nijl verbond Juba met het veel grotere Khartoum, de hoofdstad van geheel Sudan. Juba stelde niet veel voor. Het herbergde een handvol lage regeringsgebouwen en een universiteit, bars en een grote openluchtdisco. Op een stoffig en verdroogd stuk grond dat de te hoog gegrepen naam Unity Garden had gekregen, stond een wat prutserige sculptuur van een Arabier en een zwarte Afrikaan die elkaar triomfantelijk de hand reikten. Het monument moest de Sudanese eenheid weergeven.

Eenheid? Ik zag hoe Noord-Sudanezen in hun lange witte gewaden, de jalabiya’s, samenhokten onder een boom voor afkoeling, op veilige afstand van zwarte Zuid-Sudanezen. De eigenaren van de winkels waren gearabiseerde noorderlingen, zwarte Afrikaanse vrouwen zaten in hurkzit langs de weg sinaasappels te verkopen. Beide bevolkingsgroepen leken zich niet te mengen, hun eigen taal en gewoontes hielden hen op afstand van elkaar.

Toen ik enkele dagen later op zoek naar een goede kop koffie een eettent binnenliep, vroeg de Arabische eigenaar wat me in godsnaam naar Juba had gebracht. ‘Het leek me fascinerend om zo’n afgelegen plaats te bezoeken,’ begon ik. Hij haalde zijn neus op. ‘Juba is een uitgestorven boel,’ kapte hij me af. ‘Ik kom uit Khartoum.’ Met die mededeling had hij de scheidslijn getrokken. Hij maakte een gebaar de verte in, alsof die stad in een ander land lag, een andere wereld, een andere beschaving. ‘Daar is tenminste cultuur.’

Khartoum! De bekoring van de oude vertellingen van ontdekkingsreizigers had me enkele maanden eerder naar de Sudanese hoofdstad gelokt. Wie eenmaal water van de Nijl heeft gedronken, blijft altijd naar Khartoum terugkeren. Veel meer lyrische woorden dan deze spreuk vallen er niet te bedenken over de plaats waar de Blauwe en de Witte Nijl samenvloeien. Beide rivieren zijn metaalachtig bruin. De een stroomt uit de Ethiopische hooglanden, de andere via Juba uit het natte hart van Afrika.

Voordat ik naar Juba reisde, had ik verlangd voet te zetten op dat magische punt vanwaar de ontdekkingsreizigers zeilden naar het toen nog onbekende Zuid-Sudan. De penetrante stank van opgehoopt vuil op de ontmoetingsplaats van de twee rivieren smoorde het sprookjesachtige gemijmer over de grote avonturiers twee eeuwen eerder. Mijn afschuw werd nog meer gevoed toen ik tot mijn ontsteltenis in Khartoum de Zubeir Pashastraat ontdekte. Een straat genoemd naar een Noord-Sudanees die zijn fortuin verdiende door Zuid-Sudanezen te verkopen? Een eerbetoon aan een slavenhandelaar? Wat zei dat over de eenheid van het grootste land van Afrika?

Juba en Khartoum behoorden tot hetzelfde land maar de steden ademden een bijna tegenstrijdige sfeer. Het ingetogen karakter van het noorden contrasteert met de extroverte dynamiek van het zuiden. In Khartoum genoot ik van bioscopen en theaters, in Juba klonken overal de drums, wiegden de heupen en vloeide de drank. In weinig delen van Afrika bestaan natuurlijke grenzen – de meeste zijn een kunstmatige creatie van kolonisten – maar Noord- en Zuid-Sudan zijn wel degelijk heel anders.

De gigantische zandbak met kamelen rond Khartoum maakt zuidwaarts plaats voor groene velden met hier en daar een kleine berg. Khartoum kent een wreed woestijnklimaat, met zandstormen die een roestkleurig stof over de gebouwen leggen. Inwoners vechten er overdag tegen een temperatuur van rond de vijftig graden, soms daalt ’s nachts de temperatuur tot bij het vriespunt.

Ook Juba is berucht om een onplezierig klimaat. De stad ligt in een kom die de vochtigheid van de Nijl binnenzuigt, vasthoudt en op de bewoners drukt. Ventilatoren lopen vast in de klamme lucht. Juba ligt echter omgeven door groene boomsavannes en er heerst niet de schaarste van de woestijn. De Zuid-Sudanezen kunnen eten uit rivieren, van akkers en hun rijke schat aan vee.

Bij de onafhankelijkheid in 1956 behoorde Sudan tot de meest diverse naties van Afrika, een multicultureel, multi-etnisch en multiraciaal gebied zo groot als West-Europa. Het grootste land van het continent. Té groot misschien?

Ik luisterde lang genoeg naar het verhaal van de Arabische koopman over de superioriteit van Khartoum en Noord-Sudan om hem beleefd vaarwel te kunnen zeggen. Ik wandelde naar het oude stadscentrum voor registratie bij de politie, een verplichting voor iedere buitenlander. Achter de markt bij een gebouwtje met afbladderende verf zaten arrestanten met voetboeien aan elkaar gebonden. Een politieagent bewaakte hen. Hij wees me de weg naar de hoofdcommissaris. De hoge ambtenaar bladerde door mijn paspoort, hield het ondersteboven en liet me eruit voorlezen. Hij sprak Engels noch Arabisch. Met een diepe zucht wierp hij het op een stapel vergeeld papier op zijn bureau. Ik begreep er niets van. Hij commandeerde twee onderknuppels. Die namen me bij de hand en voerden me af naar een gebouwtje op het terrein van de grote gevangenis van Juba.

Hier gebaarden ze me op de grond te zitten bij een groepje gevangenen. Een gevangenbewaarder sprak Engels. Hij legde me uit dat ik was gearresteerd op beschuldiging van wapensmokkel.

Toen ik de hele dag niet was komen opdagen in de woning van Simon, besloot hij door het stadje te rijden en voorbijgangers te vragen of ze een jonge blanke hadden gezien. Zo had hij me snel opgespoord. Hij bracht me een maaltijd, die ik gebroederlijk met een gevangene en een agent deelde. Sterke onderlinge verhoudingen zorgen in Afrika voor menselijkheid in inhumane omstandigheden. Gedetineerden en cipiers begroetten elkaar hartelijk en wisselden gemoedelijk nieuws van buiten en binnen de gevangenismuren uit.

De temperatuur achter de tralies moet halverwege het kookpunt hebben gelegen. Een cipier wenkte me en ik mocht buiten op een stoel onder een boom zitten ‘want het is zo hels warm binnen’. Mijn lot had een positieve wending genomen. Een collega van Simon betaalde mijn borgsom. Na mijn korte detentie zat ik niet meer gevangen in een cel, maar nog wel in Juba. Wachtend op mijn rechtszaak. Na vier dagen leverde de politie mijn rapport bij de rechtbank af. Het was één dag voor het begin van de feestdagen rond Kerstmis en mijn zaak zou dus pas zes dagen later voorkomen. Mijn eerste grote wachten in Sudan was begonnen.

*

De enige geasfalteerde weg van Zuid-Sudan omcirkelde het wooncentrum van tukuls, waar stof in het gouden zonlicht danste. Er woonden nog geen vijftigduizend mensen in Juba en zij gingen vrijwel allen te voet. Een enkele gammele taxi tufte over het asfalt. Zware bomen belommerden de weg en gaven bescherming tegen de beukende zon.

Urenlang wandelde ik. Op een dag viel me bij een rotonde een vervallen gedenksteen met rode baksteentjes op. Ik kwam dichterbij en zag moeilijk leesbaar een rij namen: Samuel en Florence Baker, Ignatius Knoblecher, Romolo Gessi, Wilhelm Junker, Louis Sabatier, Ferdinand Werne, Louis Napoleon Chaltin en vele andere. Ze herinneren aan de ontdekkingsreizigers die erin slaagden Juba te bereiken, zoals het echtpaar Baker, dat anderhalve eeuw geleden met een kopje thee John Hanning Speke en James Grant verwelkomde na hun twee jaar lange trektochten door Centraal Afrika. Mijn oog viel op een Nederlandse naam: Alexandrine Tinne.

Er kwamen toen soms vlak bij Juba boten aanvaren vanuit het verre Khartoum. De door muggenbeten opgezwollen gezichten van de vermagerde ontdekkingsreizigers in vodden tuurden naar de groene zoom langs de rivier. Kleurig met kralen uitgedoste Afrikaanse strijders in lendendoeken bespiedden hen vanaf de oever, speren in de aanslag. En dan opeens op 30 september 1862 verscheen niet een boot met verweerde mannen maar met twee victoriaanse dames uit Den Haag: Alexandrine Tinne en haar moeder Harriët, ieder gedragen door vier zwarten, vergezeld door bedienden, een paard, ezel en vijf huishonden. Twee bemiddelde maar avontuurlijke vrouwen die het saaie bourgeoisbestaan aan de Lange Voorhout beu waren.

Met in mijn gedachten deze eeuwenoude beelden stapte ik naar een groezelig eettentje langs de weg. Afrika kent miljoenen van deze voedselkiosken. Ze zijn de restaurants voor de gewone man, het potje pruttelt er de gehele dag. Gebukt ging ik de keet van jute wanden en golfplaten dak binnen. In de hoek stonden een stoof, een paar pannen, wat bordjes en een emmer met water voor de afwas.

‘Welkom, eet een hapje mee,’ nodigde een rijzige jongeman met vooruit staande tanden me uit. In Sudan eet je nooit alleen. Op zijn bordje lagen bonen, linzen, slijmerige okra en een stuk vlees, alles drijvend in overvloedig vet. Een jong keukenhulpje goot er nog een extra scheut olie bij. ‘Ik heet Augustino Deng. Ik ben een Dinka en werk als boodschapper voor Arabische handelaren.’ Met zijn lange vingers kneedde hij de maaltijd tot een stamppot. ‘Ik zie je al een paar dagen door Juba lopen. Wat komt een kawadja (blanke) hier doen?’

‘Ik onderzoek de slavenhandel,’ schoot me als eerste te binnen. Mijn vermeende status als wapensmokkelaar hield ik liever verborgen. Mijn gedachten waren blijven steken bij de dames Tinne. Alexandrine was 22 jaar oud toen ze op 9 januari 1862 vanuit Khartoum met haar moeder de Nijl afzakte naar het woongebied van de Dinka’s en de Shilluks en verder naar waar nu Juba ligt. In haar in 1960 door Clara Eggink geredigeerde reisverslag schreef ze ‘dat er onbeschrijfbare vreselijke dingen gebeurden. Hier was het dat ik voor het eerst gezien heb hoe de negers behandeld worden. Nog nooit was ik zo verstomd en geschokt geweest. Ik had wel gelezen over de slaventroepen, maar ik had geen idee van de omvang en de wreedheid van dit bedrijf, noch ook van de cynische wijze waarop er gehandeld werd. Alle Arabische handelaren en het merendeel van de Europeanen hebben zogenaamde lijfwachten die allen slavenjagers zijn, die de dorpen verbranden en alles roven wat ze tegenkomen. Zij verzamelen honderdtallen negers in de schepen waarin zij in het geheim verborgen worden om ze zo binnen te smokkelen in de staten van de onderkoning. Hier geschiedt alles zonder de minste schaamte en daar de handel dit jaar bloeit, was de hele oever bedekt met grote donkere plakkaten. Toen ik dichterbij kwam, zag ik dat dat vlak tegen elkaar aangebonden negers waren, die op deze wijze gemakkelijk te bewaken waren. Allen waren naakt en de mannen droegen om de nek zware kettingen die zij niet alleen optillen konden. De slaven die ziek zijn of die men meent niet te kunnen verkopen, zoals blinden bijvoorbeeld, laat men op de oever achter om te sterven, of men gooit ze in het water.’

Onder een onwillig straaltje water uit een ijzeren vat wasten we met waspoeder onze vettige handen. Augustino poetste met een wijsvinger zijn tanden. ‘Ik moest onlangs iets afleveren bij een stamhoofd van de Bari’s. Hij weet alles over slavenhandel,’ zei hij. Als je voor het eerst in een dorp of stadje bent, wil iedereen je helpen. Dat is een goede gewoonte in Sudan en zo leer je gemakkelijk mensen kennen. ‘Ik zal je naar hem toe brengen. Then you can chat.’ ‘Chat’ sprak hij uit als ‘sjet’, zonder de aanraking van de tong tegen het gehemelte. Dinka’s hebben moeite met die klakkende klanken. Hij betaalde de rekening en we liepen voorbij de grote gevangenis en de markt in de richting van de Nijl.

Kleine paadjes onder het bladerdek van mangobomen leidden ons naar de snelstromende rivier waarin eilandjes van papyrusplanten dreven. De Nijl is smaller dan de Congo of de Niger, maar wel de langste rivier van Afrika. Vogels kwetterden en witte reigers keken neer op poedelende naakte mannen. Hier moet Alexandrine Tinne langs zijn gevaren, evenals de Arabische slavenjagers, de blanke ontdekkingsreizigers en de missionarissen. Op deze oevers legden ze aan. Een stuk Afrikaanse geschiedenis waarover de bewoners me misschien meer konden vertellen.

Augustino en ik liepen tussen palmbomen stroomafwaarts, tot bij een klein huisje wild blaffende honden onze weg versperden. Een schrille fluittoon ontsnapte aan het gehemelte van Augustino en de beesten gingen gehoorzaam liggen. We stapten door de opening in de rieten omheining het erf op. Een vrouw met blote borsten rende haar tukul binnen, om even later met uitgestrekte hand terug te keren, dit keer haar boezem verborgen in een hagelwitte bustehouder. ‘Welkom, kawadja. Willen jullie het stamhoofd spreken?’

‘Deze kawadja wil over het verleden weten, toen de Arabieren onze mensen weghaalden,’ antwoordde Augustino. ‘Het stamhoofd heeft een schatkamer aan kennis. Hij weet zoveel over toen.’

Dat klonk als een respectvolle introductie. De vrouw voerde ons naar een stukje schaduw achter het huis. Na korte tijd verscheen Nelson Jada. Zijn haren rezen naar de heiige hemel alsof hij net zijn bed uit was gestapt. Hij stopte zijn pijp en zette die tussen zijn ontvelde roze lippen. Augustino maakte aanstalten te vertrekken en wisselde enkele woorden uit. In het Arabisch. Augustino was een Dinka, het stamhoofd een Bari en ze hadden alleen de taal van de noordelijke Arabieren gemeen. Na het vertrek van de boodschapper nestelde Nelson zich op een grote houten kruk. Ik zette me op een stoelgeraamte met gespannen touw als zitvlak.

De oude mannen van Afrika stralen gezag en kennis uit. Ze dragen het verleden mee. Nelson peuterde tussen zijn tenen en gebood zijn vrouw thee te zetten. Ik vertelde hem van de gedenksteen met namen. Wat herinnerde hij zich van dat verleden?

Er verscheen een bezorgde blik op zijn gezicht. Had ik een te gevoelig onderwerp aangesneden, viel er niet over de slavernij te praten? Er volgde een stilte. Verbroken door een zucht. ‘De Murles hebben gisteren mijn clan van de Bari’s aangevallen,’ vertelde hij. ‘Aiii. Ze gingen er met vele koeien en enkele kinderen vandoor. Aiii. Het lijkt wel slavenhandel. Net als toen.’

De vrouw van het stamhoofd schepte drie eetlepels suiker in een glas en schonk de rest vol met theewater. Op afstand had ze meegeluisterd. ‘Krijgers stelen kinderen en ruilen ze voor koeien. Dinka’s en Shilluks, Bari’s en Murles. Ze doen het allemaal.’ Ze foeterde op haar man alsof hij er iets aan kon doen. ‘Waarom gedragen Zuid-Sudanezen zich altijd zo krijgshaftig?’ Het stamhoofd roerde in zijn glaasje en sipte aan het donkere vocht. ‘Na de aanval van de Murles op ons is Gondokoro vrijwel verlaten.’

Gondokoro! Met die naam doemde het verleden pas echt op. Gondokoro, de verdwenen vesting. Ik had gelezen dat alle sporen van deze nederzetting voor slavenhandel en geloofsverbreiding waren opgeslokt door de tijd. Honderdvijftig jaar geleden noemde de Britse ontdekkingsreiziger Samuel Baker het ‘een miserabele verzameling hutten’. Het lag hier vlakbij aan de oostelijke oever en gold als het grootste warenhuis voor slaven en ivoor in Zuid-Sudan. ‘Gondokoro is een perfecte hel,’ merkte Bakers vrouw Florence op. ‘Ik weet nu hoe de duivel eruitziet en hoe hij leeft.’

‘Laat ik je een verhaal vertellen.’ Ik voelde een golf van opwinding, zoals een kind dat een spannend verhaal krijgt voorgelezen.

‘De mensenhandel in Noord-Sudan gaat eeuwen terug. Gelukkig voor ons gaat de Nijl in het zuiden op in moerassen. Daar kwam lange tijd niemand doorheen. Weet je dat de afstand over de Nijl van Khartoum naar Juba 1600 kilometer is? De eerste 800 kilometer loopt de rivier nog redelijk recht door het zand. Maar bij Malakal buigt ze af naar de kant van de ondergaande zon en raakt de weg kwijt in papyrusmoerassen. Daar hangen wolken muggen boven de stinkende vegetatie en plonzende nijlpaarden. Dat is land noch water. Er zijn nauwelijks oevers om aan te leggen, alleen eilanden van drijvende planten.

Pas in 1841 kwam er voor het eerst een handelsboot door de moerassen heen. De Egyptische onderkoning Muhammed Ali Pasha wilde de bronnen van de Nijl ontdekken. Hij stuurde een expeditie van een paar schepen onder aanvoering van Selim Qapudan.’

‘Wie was Selim Qapudan?’ vroeg ik Nelson.

‘Hij was een dikke Turkse kapitein van Russische afkomst die zich liet vergezellen door zijn favoriete concubine. Ook had hij een eunuch bij zich. De blanken hielden van Afrikaanse vrouwen. Gecastreerde bedienden waren ideaal om op de harems met geroofde vrouwen te passen.’

Een verkoelend vleugje wind woei over Nelsons erf. Hij stak zijn pijp weer aan en tuurde naar voorbijdrijvende boomstammen. Geen moment is een rivier hetzelfde. Over die dag in 1841 toen de zwaarlijvige kapitein bij de Bari’s kwam aanvaren, had zijn grootvader hem verteld. Hij ging op plechtige toon spreken.

‘Logunu verwelkomde hem. Logunu was onze koning. Hij controleerde een gebied zo groot als je vier dagen kunt marcheren naar het noorden langs de Nijl en zeven naar het zuiden. Dertig zingende vrouwen en een band van trommelaars en fluiters vergezelden hem. Logunu ging aan boord met de twee prinsen: Subek en zijn jongere broer Nyiggilo. Logunu zoog aan de wijsvinger van Selim, een groet die bij ons respect uitdrukt.’

De komst van de reizigers uit Noord-Sudan begon al snel de verhoudingen binnen en tussen de Zuid-Sudanese stammen te ontregelen. De Barikoning baseerde zijn overwicht op zijn krachten als regenmaker. Iedere Bariburger betoonde eerbied aan regenmakers. Die verzekerden met hun magie een goede jacht, oogst en militaire zege. Met de komst van de handelaren veranderde dat. Sommige Bari’s gingen slaven verkopen en kregen daarvoor een inkomen. Zo werd rijkdom de grondslag van gezag.

‘Jacht op slaven leidde tot oorlogen tussen onszelf en met andere stammen. Na de dood van Logunu streden zijn zonen Subek en Nyiggilo om de opvolging. Subek won, hij werd koning en ging samenwerken met de slavenhandelaren. Maar Nyiggilo verzette zich en sloot een verbond met de missionarissen die ook naar Gondokoro waren gekomen. In samenwerking met Subek begonnen handelaren dorpen aan te vallen. Ze plunderden er mensen, graan en vee. Per trip kwam een slavenhandelaar met 400 tot 500 slaven in Khartoum terug, die ieder vijf tot zes pond opbrachten.’

Tien jaar na de komst van de gezette Selim Qapudan kwam Andrea Bono aanvaren, een besnorde Maltees met zijn onafscheidelijke zweep als handelsmerk. Hij organiseerde een expeditie van 400 dragers en scheepslui en stichtte zijn hoofdkwartier in Gondokoro. Overal vonden nu massale ontvoeringen plaats, stammen werden uiteengedreven, gebieden raakten ontvolkt. De slavenhandel dompelde Zuid-Sudan onder in oorlogen en leidde tot een racistische trend in de relatie met het noorden. ‘Vanaf dat moment zijn wij en de Arabieren nooit meer gelijk geweest,’ zei Nelson.

Hij schonk me nog wat thee bij. Rond 1860 was de slavenhandel uitgegroeid tot de belangrijkste economische activiteit van Sudan. Zuid-Sudan vormde een gigantisch reservoir aan slaven voor het Midden-Oosten. Britse ontdekkingsreizigers omschreven Khartoum in die tijd als ‘een plaats in de woestijn waar iedere ambtenaar, van de gouverneur-generaal tot de lagere bestuurder, handelde in zwarte mensen.’

‘Hebt u wel eens van Zubeir Pasha gehoord?’ vroeg ik Nelson. Het oude lichaam van het stamhoofd veerde op en hij spuugde op de grond. ‘Hoe durven ze een hoofdstraat in de hoofdstad naar een jager op zwarte slaven te noemen,’ fulmineerde hij. De beruchte koopman in zwarte mensen had de regio’s Bahr al-Ghazal en Darfur tot zijn jachtgronden gemaakt. ‘Mijn grootvader vertelde me over Arabieren die onze handen afhakten en ons verkochten in de Arabische wereld. We moeten nu met de afstammelingen van deze slavenjagers in één natie samenleven. Maar nog steeds zijn we niet gelijk. Anders zou er geen Zubeir Pashastraat zijn.’

Het einde van de slavenhandel kwam in Sudan later dan in andere delen van Afrika. Groot-Brittannië had in 1807 een verbod afgekondigd. In Sudan was de handel echter niet in blanke maar in bruine handen. De Egyptische onderkoning pikte er een graantje van mee en alleen om in goed aanzien te komen bij Engeland benoemde hij Britse tegenstanders van de mensenhandel als zijn gezanten in Sudan, zoals Samuel Baker.

Nelson hoorde van zijn grootvader hoe Baker in 1870 op expeditie ging. ‘Hij trok er met drie stoomboten en 1500 Egyptische en Sudanese soldaten op uit. Een jaar later hees hij de Osmaanse vlag over Gondokoro. Het omringende land tot aan Lake Albert in Uganda riep hij uit tot de Egyptische provincie Equatoria.’

Arabieren en Europeanen, slavenhandelaren en missionarissen, allen leverden hun aandeel in het binnendringen van Centraal Afrika. Tussen 1856 en 1867 openbaarden Britse ontdekkingsreizigers de geheimen van de Witte Nijl. Waren zij op dat tijdstip niet het binnenland van Afrika binnengetrokken, dan hadden Zuid-Sudan en andere landen in Centraal Afrika misschien nu deel uitgemaakt van de moslimwereld. De Britten waren de Arabieren op een cruciaal moment net voor geweest. Vanaf 1898 lokte de Britse gouverneur Reginald Wingate missionarissen naar Zuid-Sudan, als dam tegen de stroom van islamisering zuidwaarts in Afrika.

Onder Zuid-Sudans grootste stam, de Dinka, staat de negentiende eeuw bekend ‘als de tijd dat de wereld bedorven raakte’. De Shilluks spreken nog steeds over ‘de vloek van de Nijl’, omdat over de rivier de Turken, Arabieren en blanken binnendrongen en slavenhandel en onderdrukking brachten. Tussen 1800 en 1870 waren vermoedelijk twee miljoen slaven naar Egypte, het Arabisch schiereiland en de Golf geëxporteerd. Ter vergelijking: langs de door Britten opgezette slavenroute vanuit West-Afrika naar Amerika werden er elf miljoen naar Amerika getransporteerd.

Het werd avond. Het zakkende zonlicht viel in stralen door het palmenbos. Water klotste opstandig tegen de oeverrand. Nelson begon te zingen. ‘Het daagt me weer.’ Hij wreef over zijn voorhoofd, zijn voeten zetten de maat, het lied ontwaakte. Ik hoorde namen. ‘De ouderen van de clan van mijn grootvader zongen deze liederen. Met de namen van wie er werden weggevoerd: Luate Kenyi, Kodugu Lemi, Tongun Jada, Lokiko Loduba.’

Nelson begeleidde me naar de ingang van zijn erf. ‘Waarom komt er vrijwel nooit een Sudanees naar Gondokoro om er zich zijn geschiedenis te herinneren?’ vroeg hij zich hardop af. ‘Waarom wel een monument voor ontdekkingsreizigers en niet voor zwarte slachtoffers?’ Hij dacht even na, zijn ogen stonden ondeugend. Snel en met onverwachte driestheid zei hij: ‘We moeten ons afscheiden van de Arabieren. Zelfs het recht op onze eigen geschiedenis ontnamen ze ons.’

*

Ik wachtte al dagen op mijn rechtszaak. Slenterend door het stof of over het stukje asfalt kwam ik de tijd door en hield de monotonie op afstand. Ik dronk kopjes gifzwarte koffie bij noordelijke venters. Voor de verkoeling verkoos ik aan het eind van de dag de Sunrise Bar tot drinkplaats, vlak bij de universiteit, en dronk er flesjes bier uit Zaïre (zoals Congo toen heette) of het Sudanese Camelbier. In de avond trok ik naar het Cultureel Centrum vlak buiten de stad. Hier schafte je voor een paar dollar een uit Zaïre gesmokkelde fles Johnnie Walker aan. Om weg te spoelen onder muziek van een Zaïrese band in gezelschap van Zaïrese hoeren.

In de Sunrise Bar ontmoette ik op een dag John Parumena, een jonge student sociale wetenschappen. Met zijn studieboeken en een flesje Fanta zat hij moederziel alleen aan een tafeltje. Ik ging bij hem zitten en bood hem een fles bier aan. Hij schoof zijn studiemateriaal ter zijde en begon te vertellen over gedonder op de campus. Die universiteit was in 1977 gesticht om Zuid-Sudanezen een goede opleiding te geven, in een poging de ongelijkheid in opleidingsniveau tussen de twee delen van Sudan te overbruggen. Vroeger konden Zuid-Sudanezen alleen in het voor hen vreemde Khartoum studeren. ‘De overheid plaatst steeds meer leerlingen uit Noord-Sudan op onze universiteit,’ zei hij boos. ‘En de noordelijke professoren kijken op ons neer.’ Hij ging luider spreken. ‘De Arabieren proberen de beperkte bestuursautonomie van Zuid-Sudan terug te draaien. Ze gunnen ons nog steeds geen onderwijs.’ Het klonk als een oorlogsverklaring. Hij schrok er zelf van, dempte zijn stem en fluisterde: ‘We moeten in actie komen.’

Ik was nieuw in Juba maar het was me al snel duidelijk hoe diep de tribale tegenstellingen lagen. Zeker, iedereen praatte denigrerend over de Arabieren uit het noorden maar menigeen schimpte ook over de Dinka. ‘Wij zijn verenigd in onze weerzin tegen het noorden maar verdeeld door het wantrouwen tegen elkaar,’ vond John.

De twee grote tegenspelers in het zuiden waren Abel Alier en Joseph Lagu. Alier, een Dinka, was een medewerker van de regering in het noorden, die hem in 1972 tot de eerste president van de regio Zuid-Sudan benoemde. In 1978 werd hij vervangen door Joseph Lagu, een voormalige verzetsstrijder en afkomstig van een kleine stam in de zuidelijke regio Equatoria.

John nam een slok van zijn bier. ‘We laten ons maar al te vaak door het noorden tegen elkaar uitspelen. Onder Alier als president stroomden de Dinka’s naar Juba voor de banen die hij voor zijn stamgenoten beschikbaar stelde. Tot grote ergernis van de stammen in Equatoria.’

Afkeer van Dinka’s loopt als een rode lijn door de recente geschiedenis van Zuid-Sudan. Zuid-Sudan telde zes miljoen inwoners, van wie twee miljoen Dinka’s. De stam is verdeeld in 25 verschillende subgroepen. Vóór de onafhankelijkheid in 1956 kregen Dinka’s nauwelijks overheidsbanen. De Britse kolonialen rekruteerden hun ambtenaren, politie en soldaten liever onder de stammen in Equatoria. Lagu wilde dat de Dinka’s uit Juba vertrokken.

Het kwam hem goed uit dat president Gafaar Mohamed Numeiri in Khartoum en zijn minister van Justitie Hassan al-Turabi in 1980 Zuid-Sudan in drie regio’s wilden opdelen. Iedere stam zou zijn eigen regio krijgen. Dus moesten alle Dinka’s in het overheidsapparaat uit Juba hun biezen pakken. ‘Het was een droevig spektakel om duizenden Dinka’s met schamele bezittingen op het hoofd uit Juba te zien wegtrekken naar hun woongebied in de regio Bahr al-Ghazal,’ zei John. ‘Het is een politiek van verdeel-en-heers door de regering in het noorden.’

Haat voor de historische vijand in het noorden, jegens de nazaten van de slavenhandelaren, vormde dus onvoldoende impuls voor de vorming van een eenheid in het zuiden. Hoeveel bloed moesten de noordelingen onder de nagels van de zuiderlingen weghalen voordat er een nieuwe opstand uitbrak?

John keek weer in zijn studieboeken. Zijn ogen leken de zinnen niet te vatten. ‘Thuis is geen stroom om te studeren,’ morde hij met afwezige blik. Met het aanbod van nog een drankje bracht ik zijn gedachten terug bij ons gesprek. De zon zakte uit een roodgloeiende hemel en de barman drukte een muziekcassette in. ‘Er is olie gevonden in de streek rond de stad Bentiu. En de Arabieren willen deze rijkdom van ons afpikken.’ Hij klonk nu geagiteerd. ‘Ze gunnen ons niets. Zelfs niet als God het aan ons heeft geschonken.’

De in 1972 ontdekte olie is, naast het Nijlwater, Zuid-Sudans belangrijkste hulpbron. ‘Het nationale parlement in Khartoum stelde op voordracht van Hassan al-Turabi voor om de olievelden in het zuiden bij het noorden in te lijven. Bentiu in de olievelden zou bij het noorden gaan horen.’ John was woedend. Met andere studenten was hij vorige maand in protest naar het parlement in Juba gemarcheerd. ‘Wij zuiderlingen hebben nu een troefkaart: olie. President Numeiri wil de situatie in Zuid-Sudan kalmeren. Daarom is hij nu erg vriendelijk tegen zuiderlingen.’

Abrupt stopte hij zijn verhaal. ‘Ik heb een belangrijke afspraak met vrienden,’ excuseerde hij zich. ‘We horen er niet bij in Sudan. We moeten plannen maken.’

Hij nam zijn boeken onder zijn arm. ‘O, dat vergat ik je nog te zeggen. De president heeft om ons christelijke zuiderlingen te plezieren het kerstfeest met een week verlengd. Alle overheidsgebouwen blijven gesloten. Ik zie je hier morgen weer.’ Mijn rechtszaak was opnieuw uitgesteld.

In de klassieke oudheid verdeelden de Egyptenaren de wereld in naar het westen het Land van Libië, aan de oostkant het Land van de Aziaten, zuidwaarts het Land van de Zwarten en ten slotte Egypte zelf als het Land van de Mensen. In de middeleeuwen omschreven reizigers en schrijvers het gebied ten zuiden van Egypte als Bilad al-Sudan, het Land van Zwarten. Ze duidden daarmee ruwweg de drie christelijke koninkrijken Nobatia, Makuria en Alodai van de Nubiërs aan.

In wat nu Noord-Sudan heet, is de bevolking vele eeuwen later al lang niet meer echt zwart. De huidskleuren van de inwoners schakeren rond de koffie-met-melkvariant, met uitschieters naar bijna blank tot zwart. Een mengras kortom. Bij een volkstelling rond Sudans onafhankelijkheid in 1956 vertelde 39 procent Arabier te zijn en 55 procent Afrikaan, waarvan 30 procent in het zuiden en 25 procent in de noordelijke regio’s Darfur en Kordofan en langs de grens met Ethiopië. Ook in Noord-Sudan leven dus nog vele Afrikaanse volkeren, zoals de Nubiërs, die een geschiedenis hebben die teruggaat tot het koninkrijk van Kush uit de achtste eeuw voor onze jaartelling.

De mengelmoes van Noord-Sudan is het gevolg van de komst van Arabische handelaren die honderden jaren lang door de Sahara, over de Rode Zee en langs de Nijl zuidwaarts trokken en hun islamitische geloof en cultuur exporteerden. Later voerden legers vanuit het noorden invasies uit. Met de Arabische verovering in 640 van Egypte waren de deuren opengegaan voor Arabische penetratie zuidwaarts. De Arabieren voeren de Nijl op en begonnen zich te vestigen in de woongebieden van de christelijke Nubiërs (niet te verwarren met de Nuba’s die verder zuidelijk leven). De Nubiërs waren de eersten die zich de Arabische cultuur en de islam eigen maakten. In een verdrag uit 640 verplichtten ze zich om jaarlijks 360 slaven aan de islamitische heersers in Egypte te verstrekken in ruil voor voedsel, wijn, paarden en kleren.

In 1504 werd in Midden-Sudan een sultanaat gesticht door de Funj, een Afrikaans volk dat eerst christelijke en traditionele godsdiensten beleed en vervolgens de islam adopteerde. In die jaren vestigden steeds meer Arabische groepen zich in Noord- en Midden-Sudan. Ze vermengden zich met inheemse Afrikaanse volkeren, waarna hun zuivere Arabische afkomst alsmaar verder zoekraakte. In 1620 werd in West-Sudan het sultanaat van Dar Fur gesticht, door zwarte Afrikanen die ook moslim waren geworden. Beide sultanaten handelden in slaven.

Menig Noord-Sudanees die op zoektocht gaat naar zijn etnische afkomst, wacht verwarring. De scheidslijn tussen Afrikanen en Arabieren is wazig. Het aantal ‘zuivere’ Arabieren ligt vermoedelijk veel lager dan de 39 procent volgens de volkstelling in 1956. Als een Sudanees zich als Arabier identificeert, dan uit hij daarmee vaak zijn voorkeur. In de sociale omgang is het immers beter je Arabische voorvader te benadrukken dan het Afrikaanse in je genen. Het is een zelfgekozen identiteit en in de Sudanese context betekent het ook een politieke keuze.

De verovering in 1821 van het sultanaat Funj door de Turkse heersers van Egypte leidde de Turks-Egyptische heerschappij over Sudan in. De afkeer van deze bezetting veroorzaakte zestig jaar later een opstand geleid door een geestelijke die zichzelf zag als een reïncarnatie van Mohammed.

Deze Mohammed Ahmed ibn Abdalla riep zichzelf in 1881 uit tot de mahdi, de hoogste geestelijke leider van Bilad al-Sudan. De mahdi beloofde Sudan te zuiveren van Egyptenaren en terug te keren naar de soberheid van het ware geloof. Als een zandstorm raasde zijn leger door het land. In 1885 slaagde het erin de Egyptenaren uit Sudan te verdrijven. De woedende strijders van de moslimmessias hakten tijdens de verovering van Khartoum het hoofd af van de Britse generaal Charles Gordon. Hij was benoemd door Egypte maar zijn moord betekende bovenal een diepe vernedering voor het oppermachtige Groot-Brittannië.

De mahdi had de eerste grote antikoloniale opstand in Afrika geleid nog voor het kolonialisme hier goed en wel op gang was gekomen. Hij riep een theocratische staat uit. De slavenhandel schafte hij niet af maar hij verbood wel de export van slaven en moedigde hen aan dienst te nemen in zijn leger, met de belofte van compensatie voor de slaveneigenaar.

Het zou dertien jaren duren eer de Britten een troepenmacht op de been hadden gebracht om de religieuze strijders te verslaan en wraak te nemen voor de dood van generaal Gordon. Met het zojuist uitgevonden automatische machinegeweer maaiden ze meer dan tienduizend mahdisten neer. Omdat de mahdi intussen door natuurlijke oorzaken was overleden, liet de Britse generaal Horatio Herbert Kitchener zijn tombe openbreken en diens schedel bij hem afleveren, als vergelding voor het afgehakte hoofd van Gordon. In 1899 nam Engeland officieel Egypte in en eiste de gehele Nijlvallei tot aan Uganda op.

De Britten bepaalden dat Zuid-Sudan ten zuiden van de tiende breedtecirkel liep, een gebied van 650000 vierkante kilometers onderverdeeld in de regio’s Bahr al-Ghazal, Equatoria en Upper Nile, met als belangrijkste stammen de Dinka, de Nuer en de Shilluk en kleinere stammen als de Azande, de Bari en de Acholi.

De Britten begonnen de koloniale periode in het noorden met grootschalige ontwikkelingsprogramma’s: ze werkten aan industriële ontwikkeling, zetten een regeringsapparaat op en stimuleerden hoger onderwijs en irrigatieprojecten. In het zuiden voerden ze een heel ander beleid. In 1906 kondigden ze een verordening af waaronder soldaten, bestuurders, handelaren en politie alleen met speciale toestemming in Zuid-Sudan mochten komen. Zuiderlingen waren het niet waard opgeleid te worden tot ambtenaren. Het waren, in de woorden van een Britse bestuurder, ‘barbaren’ voor wie de stamhoofden maar zorg moesten dragen. ‘De Britten sloten ons op als dieren in een kooi,’ merkte Clement Mboro bitter op, een van de eerste Zuid-Sudanezen die in 1949 in Khartoum een opleiding tot bestuurder mochten volgen.

In Afrika brak in de jaren vijftig de hoopvolle periode aan van ontwaking en bewustwording, maar in Zuid-Sudan groeide de wanhoop. In de woorden van Joseph Lagu raakten ‘wij zuiderlingen er steeds meer van overtuigd dat ons land door Arabieren werd gekoloniseerd. We begonnen te zien dat de aanstaande onafhankelijkheid van Sudan niet meer zou betekenen dan de vervanging van de ene heerser door de andere. Noordelijke ambtenaren keken op de zuiderlingen neer, ze discrimineerden ons openlijk. Ze bleven ons beledigen en misbruiken, vaak noemden ze ons abid, slaven.’

Iedere keer dat ik John Parumena ontmoette, leek hij onder grotere spanning te staan. Toen ik hem voor het eerst een sigaret zag opsteken, besloot ik te vragen naar zijn kopzorgen. Hij zuchtte, draaide zijn hoofd af, staarde naar een vochtplek in het plafond en keerde zich weer naar mij. ‘Weet je nog dat ik de vorige keer weg moest voor een afspraak?’ Hij begon te fluisteren. ‘Enkele van mijn vrienden hebben besloten Juba te verlaten. Ze trekken de bush in en sluiten zich aan bij een rebellenbeweging, Anya-Nya nummer 2.’ Hij liet zijn gezicht in zijn handpalmen zakken. John vocht met zijn geweten. ‘Wat moet ik doen? Ik wil doorgaan met mijn studie. Of zal ik gaan vechten. Ik vind dat ik moet vechten maar durf het niet te vertellen aan mijn vader.’

John had me al eerder verteld over zijn vader. Die vocht in Anya-Nya tijdens de oorlog van 1955 tot het vredesverdrag in 1972. ‘Zullen we samen je vader opzoeken?’ stelde ik voor. John knikte instemmend en dronk zijn flesje leeg. We liepen over nauwe paadjes door het labyrint van tukuls en sprongen over open riolen. De dag liep op zijn einde en bewoners kwamen hun huizen uit om hun behoeften te doen en zich te wassen. In de verte klonken zalvende kerstliederen uit de grote kathedraal. Bewoners flaneerden door de milde namiddagzon. We troffen Johns vader Panuel Parumena voor zijn eenvoudige huisje, gekleed in een uniform van de Wildlife Forces. Na de oorlog werden veel gedemobiliseerde verzetsstrijders opgenomen in een legertje om wilde dieren te beschermen. Zuid-Sudan had veel wilde dieren maar geen natuurparken en toeristen. Alleen een enkele rijke Europeaan, zoals de Nederlandse prins Bernhard, kwam er jagen.

‘Welkom,’ nodigde Panuel me uit en leidde me zijn tukul binnen. Hij zakte op zijn ledikant met een gehaakte sprei, ik ging op een houten bank zitten. Naast zijn kussen lag een bundeltje plastic rozen. De moeder van John was tijdens de guerrilla weggelopen en nooit meer teruggekeerd.