-

In 1957 emigreert de negenjarige Henk van Woerden met zijn familie naar Kaapstad – muts over de oren, glazen oog in de kas. Pas veertig jaar later ontdekt hij waarom het Zuid-Afrika was geworden.

De emigratie van het gezin is het begin van een bestaan als buitenstaander en zal de rode draad vormen in zowel zijn schilderijen als zijn (bekroonde) literaire werk. Koning Eenoog is het verhaal van de eeuwig zoekende migrant Henk van Woerden (1947-2005), die in zijn ontheemdheid niet alleen met onder meer de romans Moenie kyk nie en Ultramarijn een schitterend oeuvre naliet, maar ook de Nederlandse literatuur over Zuid-Afrika veranderde.

-

Toef Jaeger

KONING EENOOG

EEN MIGRANTENVERHAAL

LEVEN EN WERK VAN HENK VAN WOERDEN

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

De auteur kreeg steun van het Fonds voor Bijzonder Journalistieke Projecten en een reisbeurs van het Fonds voor de Letteren

© 2015 Toef Jaeger

Omslagfoto Klaas Koppe

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2802 6

D/2015/0108/514

NUR 321

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2801 9

-

Voetjie vir voetjie

Voetjie vir voetjie word mens immigrant…

Toevallig uit, toevallig tuis, gestrand

op hierdie teennatuurlike terras

sonder om ooit onloënbaar aan te land.

Elisabeth Eybers (Kruis of munt, 1973)

-

PROLOOG

Op 19 januari 1957 stapt een negenjarig jongetje op de SS Waterman, leren tas in de hand, mutsje over de oren, sjaal om de nek, glazen oog in de kas. [1] Het al langer aangekondigde vertrek naar de Kaap vanaf Loods J aan de Sumatrakade in Amsterdam is een feit. Het jongetje, Henk, past goed op zijn broertje Hans en zusje Anneke, zodat zijn moeder haar aandacht kan richten op baby Carl. Het is druk en iedereen is zenuwachtig voor het vertrek. De voorbereidingen zijn voortreffelijk geweest. Maandenlang heeft moeder Jopie huisraad en kleren aangeschaft, gemaakt en vermaakt – van zomeronderbroeken tot overhemden voor vader Joop van Woerden – of zelf gebreid, zoals de hemden van jaegerwol. Ondertussen moeten ook de matrassen en kinderbedden naar Zuid-Afrika overgeheveld worden. [2] De hele inboedel uit de eigen woning aan de Kapteynstraat in Leiden is verpakt in speciaal daarvoor gemaakte kisten. Zo ook grootmoeders ‘halsstarrige Groningse stoelen en een stijfgerugde bank, met een staande lamp uit Paterswolde waarvan het gekrulde sierijzer onbegrijpelijk blijft’. [3] Kaapstad moet een nieuw begin worden, maar met vertrouwde spullen.

Het is het begin van een gewoon emigratieverhaal – op het glazen oog na. Net als Henk van Woerden vertrekken halverwege de jaren veertig en vijftig veel gezinnen naar West, Oost of Zuid. Emigratie is een voor de hand liggende oplossing voor problemen. De Nederlandse overheid hield er in die jaren een actieve emigratiepolitiek op na. Zuid-Afrika is voor Nederlanders niet de populairste bestemming, maar beslist de moeite van het overwegen waard.

‘Dit is Zuid-Afrika, het tweede vaderland van Engelsen, Nederlanders, Duitsers en andere immigranten, die in deze uithoek van het Zwarte Werelddeel een nieuw bestaan opgebouwd hebben,’ schrijft inleidster Margaret Lessing in een fotoboek over Zuid-Afrika uit 1956. [4] Het boek staat voor een belangrijk deel in het teken van de erfenis van de Nederlanders, die uiteraard begint met Van Riebeecks kasteel, de Hollands-Kaapse huizen tot en met de volksdansen die een eerbetoon zijn aan de Voortrekkers, de groep blanke Zuid-Afrikaanse Boeren die in de negentiende eeuw op de vlucht sloegen voor de Britten om zich landinwaarts te vestigen.

In een artikel dat Henk van Woerden in 1996 schrijft, vat hij de emigratie naar Zuid-Afrika kort samen: ‘In de periode tot 1976 vestigden zich 50.000 Nederlanders in de republiek, maar de grootste verhuizing vond vlak na de bevrijding plaats (in een steekproef uit 1955 geeft negen procent van de ondervraagden als reden voor vertrek naar Zuid-Afrika overigens het “foute” oorlogsverleden aan).’ [5] In 1957 gingen 1224 Nederlanders naar Zuid-Afrika, tegenover maar liefst 11.724 emigranten naar Canada en 9074 naar de Verenigde Staten. [6] De meesten lieten het vaderland achter zich vanwege een somber toekomstperspectief. Soms werd dat pessimisme ingegeven door economische omstandigheden. In het buitenland hoopten ze een baan te vinden of ruimte voor een boerenbedrijf. Anderen vertrokken uit angst voor een derde wereldoorlog, een vrees die in 1948 al was verwoord door premier Willem Drees toen hij zich afvroeg of er nu een nieuwe wereldoorlog aankwam door de steeds verder verslechterende relatie tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten.

Wanneer in 1952 beelden vrijkomen van proeven met de waterstofbom, zit de schrik er helemaal in. Een jaar later houdt de NAVO realistische oefeningen: Duitsland wordt twee dagen lang met 355 denkbeeldige nucleaire bommen bestookt. Ondertussen krijgen journalisten te zien wat dat betekent en horen ze hoe er bij een dergelijke oorlog miljoenen doden tegelijk zullen vallen. [7]

Dat Margaret Lessing Zuid-Afrika presenteert als een tweede vaderland, hangt samen met het idee van ‘verkleefd’ zijn met Afrikaners, dat tijdens de Boerenoorlogen is ontstaan en tot ver na de Tweede Wereldoorlog nog leefde. Afrikaners zijn stamverwanten die zo goed als dezelfde taal spreken. [8] Anthonie Donker had het in zijn kritische reisverslag De bliksem speelt om de doringboom (1949) in iets andere bewoordingen, maar op een vergelijkbare manier verklaard: ‘Wat is het dat zovelen erheen [Zuid-Afrika] trekt, dat de immigratie zo begeerlijk maakt? Niet alleen de drukkende zorgen van het Europese bestaan, de strijd erom, de moeilijkheden van de voedselvoorziening, de rantsoenering op haast elk gebied, de dichtbevolktheid, de politieke dreiging veroorzaken den trek naar dit ruime land. Ook, omgekeerd, natuurlijk de grote verwachtingen die men ervan koestert, een heerlijk klimaat, de minerale schatten, goud en diamant, mogelijkheden van zo niet rijk worden als in vroeger jaren dan toch van beter vooruitkomen dan in Europa, met hard werken overigens, en niet opzien tegen de grote moeilijkheden van het begin, met name de worsteling met den woningnood ook hier.’ [9]

De familie Van Woerden vormt dus in die tijd geen uitzondering; er zijn er al veel die die kant op zijn getrokken. Wat de persoonlijke redenen voor het vertrek zijn, weet de jonge Henk niet. Zijn vader heeft motieven genoeg om Nederland te verlaten, maar houdt zijn kinderen in het ongewisse. Het lijkt allemaal één groot avontuur. Henk stelt weinig vragen, maar baseert zijn verwachtingen – zoals zijn moeder opmerkt in een brief aan oma Scheepstra – op wat hij leest in avonturenboeken over ontdekkingsreizigers en dappere mannen in verre oorden. Zelf omschrijft hij zijn houding in Een mond vol glas als ‘gelaten’. [10]

Wanneer hij wel vragen gesteld zou hebben, zou hij geen antwoord hebben gekregen: Joop presenteert de Kaap aan iedereen in zijn omgeving als een nieuwe uitdaging, een zorgeloos leven zonder financiële perikelen omdat hij daar altijd een baan zal hebben. Dat er nog andere, pijnlijker redenen zijn, daar komt Henk pas ruim veertig jaar later achter. Als jongen vindt hij de reis spannend, maar dat die zo onomkeerbaar en bepalend voor de rest van zijn leven zal zijn, beseft hij op dat moment nog niet.

Eenmaal in de Kaap valt het avontuur tegen. Hij voelt zich een buitenstaander. Al snel is hij een Hollander die het als zoveel emigranten moet stellen met een beeld van zijn vaderland dat hetzelfde blijft als het Nederland zoals dat eruitzag toen ze vertrokken. Wanneer hij tien jaar later terugkeert, is hij opnieuw een buitenstaander. Het is zaak om zichzelf opnieuw uit te vinden, zoals zoveel migranten moeten doen. Henk doet dat via de kunsten. Het buitenstaanderschap vormt vanaf het begin een rode draad in zijn oeuvre, zowel in de schilderkunst als in zijn literaire werk.

DE KOFFER VAN OMA SCHEEPSTRA

Henk is in Zuid-Afrika van alles kwijtgeraakt: zijn moeder, geborgenheid en het gevoel van een thuis. Het verlies van die drie komt duidelijk terug in zijn literaire werk, maar ook – zij het minder nadrukkelijk – in zijn beeldende kunst en fotografie. Wat hij onderzocht was, zoals hij het zelf noemde, het ‘dilemma van de migrant’ en de daaraan gekoppelde vraag wat thuis eigenlijk is. In zijn literaire werk doet hij dat vanuit het perspectief van een tiener (Moenie kyk nie), de teruggekeerde migrant (Tikoes), de moordenaar op de Zuid-Afrikaanse apartheidsarchitect Hendrik Verwoerd (Een mond vol glas) en een Griekse muzikant (Ultramarijn). Vanaf het moment dat hij op zijn negentiende Zuid-Afrika verlaat, blijft het vinden van een thuis via het verleden een obsessie.

Heen, terug, nergens thuis: het is een universeel thema. Belangrijk is dat Henks verwerking hiervan in zijn literaire werk ook een uniek beeld geeft van de verhouding tussen Nederland en Zuid-Afrika. De meeste verhalen van Nederlandse schrijvers die voor Moenie kyk nie geschreven werden, zijn óf geschreven vanuit het buitenstaandersperspectief óf uit sympathie en identificatie met de onderdrukte zwarte bevolking. Anders dan Moenie kyk nie getuigen deze boeken vaak van een politiek bewustzijn, iets waar het Henk, zeker in zijn debuut, niet om te doen is. Bij hem zijn stellingname, heldendom en plaatsvervangend leed ingeruild voor het verhaal van een arm blank gezin en daarmee een voor die tijd nieuwe uitwerking van het emigrantenleed. Of zoals Henk het in een aantekening uit 2001 zelf verwoordde: ‘Iemand die onderdeel is van een diaspora moet weerstand bieden tegen mythevorming, het hoofd bieden aan de vrijwel onweerstaanbare verleiding er maar wat op los te fantaseren.’ Zoals zal blijken, zijn Moenie kyk nie, Tikoes en Een mond vol glas nieuwe invullingen van koloniale literatuur, waarbij het zo vertrouwde tempo doeloe-gevoel volledig ontbreekt.

Dat Henk zo uitgebreid over zijn jeugd aan de Kaap kon schrijven, is deels te danken aan zijn oma, die in de ‘koffer van oma Scheepstra’ alles bewaarde. Henk vertelde er wel eens over wanneer ik hem bezocht om over zijn werk te praten of wanneer we met een groep schrijvers en redacteuren bij hem op bezoek waren om een nieuw programma voor het jaarlijkse literatuurfestival Winternachten in elkaar te zetten.

Van alles wat hij had meegemaakt voordat zijn moeder overleed, zijn sporen te vinden in die koffer, maar ook brieven en foto’s uit latere perioden bewaarde oma Scheepstra erin. Het ding had in mijn hoofd inmiddels mythische proporties aangenomen. Toen ik de Scheepstra-koffer na zijn overlijden meekreeg van zijn weduwe Nicole om dit boek te maken, was hij veel minder groot dan ik dacht. Een gewone, stevige bruine koffer, maar inderdaad met een schat aan verhalen. Hij barstte bijna uit elkaar van de brieven van vlak voor het vertrek naar de Kaap, en ook zijn er talrijke brieven die Henks moeder Jopie vanuit de Kaap had verstuurd. Behalve de brieven zaten er ook kindertekeningen in, rapporten en een babyboek. Henk heeft er dankbaar gebruik van gemaakt voor zijn werk, en ze gecombineerd met eigen herinneringen. Dat deed hij in zijn debuut als volgt:

19 januari 1957. Met van bof opgezette wangen dool ik door de vertrekloods aan de Sumatrakade in Amsterdam. Er is te veel bagage en te veel lawaai. Ik houd Anneke aan één hand en Hans aan de ander. Zij mogen niet verdwalen. […] Het liefst verstopte ik mijn bof-oor en bof-oog achter wollen wanten. Maar ik heb oma plechtig beloofd voortaan de hoeder te zijn, op z’n minst voor Hans, die zij niet helemaal vertrouwt.

Het verhaal klopt redelijk met de feiten al zit er natuurlijk de nodige overdrijving in. Oma Scheepstra, die aan boord mocht om haar dochter Jopie te helpen zich te installeren op de boot, doet een zakelijk verslag van het gebeuren aan haar moeder, de overgrootmoeder van Henk. In Moenie kyk nie vertelt Henk vanuit zijn eigen perspectief hoe het gegaan is, waarbij hij dankbaar gebruikmaakt van de gegevens die zijn oma heeft achtergelaten.

In Moenie kyk nie verwerkt hij niet alleen de herinneringen aan het vertrek, maar zijn hele jeugd aan de Kaap. Dat doet hij ook in de twee andere delen van zijn Zuid-Afrika-boeken: Tikoes (1996) en Een mond vol glas (1998), en in het hoofdstuk ‘De fuik’ in Notities van een luchtfietser (2002). Het zijn sterk autobiografisch getinte teksten en ze vormen daarom voor mij belangrijke bronnen. Veelzeggend is dat Henk in zijn verhaal ‘De fuik’ over Moenie kyk nie schrijft: ‘Was mijn debuut maar minder opvallend autobiografisch getoonzet.’ [11] Uiteraard loopt een biograaf zo het risico zich te laten sturen door de inkleuring achteraf. Henk heeft zijn jeugd en kunstenaarschap natuurlijk op een bepaalde manier gepresenteerd in zijn romans: om de plotopbouw beter te laten uitkomen of motieven beter naar voren te brengen. Zo legt hij bijvoorbeeld veel nadruk op zijn eenogigheid om zo zijn anders-zijn en scherpe blik te benadrukken.

Zoals veel schrijvers die van autobiografische gegevens gebruikmaken, worstelde Henk met de vraag hoe waarheidsgetrouw fictie moest zijn, en waar de grens van fictie ligt wanneer een verhaal de werkelijke gebeurtenissen beschrijft. Geen van zijn boeken over Zuid-Afrika heeft het etiket ‘roman’ meegekregen. Toen hij het genre van een boek wel benoemde, werd hij daarop door sommige recensenten afgerekend: Notities van een luchtfietser werd prompt gezien als onsamenhangend en inconsequent, ‘teleurstellend en eigenlijk onbegrijpelijk’, aldus NRC Handelsblad. Van Woerden loopt zich ‘warm voor een groter project’, schreef de Volkskrant. Dat was meer aan het label dan aan het boek te wijten, want de auteur had zijn methode eigenlijk nauwelijks veranderd. Lovend waren wel weer de reacties op zijn laatste roman, het met de Gouden Uil bekroonde Ultramarijn, dat vlak voor zijn dood verscheen. Het was voor het eerst dat een boek van hem het woord ‘roman’ op het omslag meekreeg – niet voor niets is dit ook het eerste boek dat niet over Zuid-Afrika gaat.

Vanaf Moenie kyk nie ontspon zich al een discussie over welk etiket er nu precies paste op zijn werk: was dit een Bildungsroman, een autobiografie, een familiekroniek? Het is van alles een beetje, maar één ding is zeker: om het verleden te verwerken, had Henk van Woerden de kunst nodig, niet alleen voor de herinnering, maar juist ook om er zijn eigen draai aan te kunnen geven. In de volgende hoofdstukken ga ik in zijn geschreven voetsporen op zoek naar het verhaal van de eeuwig zoekende, van de emigrant die in zijn ontheemdheid, zonder zich daar bewust van te zijn, de Nederlandse literaire kijk op Zuid-Afrika heeft veranderd.

NOTEN

[1] - In ‘De zolder’ schrijft Henk over het vertrek: ‘Ik kom een portretje tegen, een foto vlak voor de emigratie, of misschien wel op de ochtend voor vertrek genomen […]. Ziedaar de al bijna volwassen ontdekkingsreiziger staat bij het tuinhekje, amper negen jaar oud, nieuwe kunstleren schooltas in de dikke handjes, licht naar voren neigend hoofd. Met een ijsmuts op blikt hij recht in de camera, één wenkbrauw omhoog getrokken, alsof hij vastbesloten is de mensheid voortaan vorsend in zich op te nemen. Hij kijkt hartstochtelijk uit naar de lange bootreis, herinner ik me nog’ (Notities van een luchtfietser, p. 18).

[2] - ‘Het is een aanschaf hier of daar maar uiteindelijk haal je dat [=de overtocht] er makkelijk uit. Liever duur en goed dan iets anders,’ redeneerde Jopie, Henk van Woerdens moeder, een jaar voor vertrek in een brief aan haar moeder, oma Scheepstra.

[3] - Henk van Woerden, Moenie kyk nie, p. 94.

[4] - Beeld van Zuid-Afrika. Land van zonneschijn en land van de toekomst. Met een inleiding van Margaret Lessing en T.V. Bulpin, p. 16.

[5] - Dat Zuid-Afrika wordt neergezet als tweede vaderland lijkt wat overdreven als je alleen naar de cijfers kijkt. Tussen 1947 en 1963 emigreerden 410.000 Nederlanders, van wie de meerderheid ‘naar Canada (147.000), Australië (119.000) en de Verenigde Staten (76.000) ging. De overige emigranten (68.000) vestigden zich in Zuid-Afrika, Nieuw-Zeeland of Brazilië. In totaal verliet ongeveer 3½ procent van de Nederlandse bevolking naar overzee blijkt uit Enne Koops, ‘Ik vertrek! Emigratie uit Nederland vroeger en nu’. Geschiedenis Beleven, 28 augustus 2012. (Henk van Woerden, ‘De historische band tussen Nederland en Zuid-Afrika. Gevoelens van verkleefdheid’. NRC Handelsblad 28 september 1996).

[6] - ‘Bijlage IV’, Linda van Putten. Een emigratieland apart? Leiden, 1997.

[7] - Judith Amsenga en Hasan Evrengun, ‘De geschiedenis van de Derde Wereldoorlog’. Historisch Nieuwsblad 8-2001.

[8] - Martin Bossenbroek, De Boerenoorlog, p. 12.

[9] - Anthonie Donker, De bliksem speelt om de doringboom, p. 157.

[10] - Een mond vol glas, p. 17.

[11] - Notities van een luchtfietser, p. 86.

-

1 • NAAR ZUID-AFRIKA

DE ZORGEN VAN JOPIE

Op 6 december 1947 wordt Henk van Woerden in het katholieke ziekenhuis aan de Hooigracht te Leiden geboren met een uitpuilend linkeroog. De druk op het oog is te hoog en dat is dusdanig gevaarlijk dat de zuigeling zeker tot de kerst in het ziekenhuis moet blijven. De artsen hebben geconstateerd dat een vlies over het linkeroog hangt, maar weten niet precies wat ze ermee aan moeten.

Hoewel Henk eind december naar huis mag, staat het eerste levensjaar in het teken van oogonderzoeken. Lang blijft onduidelijk wat er aan de hand is. Een foto van 1 januari 1948 toont een baby met een gewoon oog en een dat bijna twee keer zo groot is, het oogwit ontbreekt bijna volledig. Ruim een halfjaar later, op 17 augustus, stellen de artsen uiteindelijk een diagnose: Henk heeft aangeboren glaucoom – een ‘koeienoog’, wat inhoudt dat zijn linkeroog te snel groeit en vergeleken met zijn rechteroog een paar keer zo groot zal worden. Doordat het oogvocht niet kan afvloeien, neemt de druk toe, waardoor het oog nog groter zal worden. De pijn die dit veroorzaakt, leidt ertoe dat Henk vaak huilt, schrijft zijn moeder. Ondertussen hopen de tranen zich op achter het vlies.

De medici vrezen dat de oogzenuwen zullen afsterven, en nog geen maand na de diagnose ondergaat Henk zijn eerste operatie. Het hele jaar blijft de zorg of het linkeroog even snel zal groeien als het rechter- of dat er scheefgroei zal optreden. En dat lijkt het geval: het linkeroog blijft groter en is vooral vertroebeld. Een nieuwe operatie volgt, vlak voor Henks tweede verjaardag. Hoewel glaucoom niet altijd leidt tot blindheid, zeker niet wanneer de artsen er vroeg bij zijn, wordt in 1953 toch besloten tot een ingreep: het koeienoog wordt eruit gehaald en vervangen door een (blauw) glazen oog.

Jopie is bang voor de operatie, schrijft ze aan haar moeder. De vijfjarige Henk ook, vermoedt ze, maar hij laat er weinig over los. In aantekeningen herinnert Henk zich de dag zelf als volgt:

Ik neem me die ochtend voor om tot één miljoen te tellen. Beneden roept moeder dat we moeten opschieten, maar ik raffel eerst de tientallen af en tuur naar de geborduurde kaboutertjes boven het bed van mijn kleine zus. Als iedereen de jas aanheeft, stommel ik de trap af en breek bij de voorlaatste tree door het onzichtbare fragiele lint van de eerste duizend heen. Wij passeren twaalf lantaarnpalen langs de vaart tot de eerste brug, die als we rechtsaf zouden slaan, naar school zou leiden. Vanochtend gaan we eraan voorbij. Er volgen nog 17 bruggen door de binnenstad, één zwaan, één molen, dertien eenden. Vijf jaar ben ik, vier maanden en 17 dagen erbij geteld. Ik tel met de ogen wijd opengesperd. Mijn getallen willen het daglicht zien. […] Er staat een chirurg over mij heen gebogen die kalmpjes mijn linkeroog verwijdert met een heel delicaat mesje. Het oog is rustig en vastberaden, verzet zich niet; voelde zich al een tijdje onwel en weet dat het moment is aangebroken om van een losgewoeld bedje afscheid te nemen. De narcose was vies.

Henk personifieert zijn oog, zodat het past binnen de rol die het speelt in Moenie kyk nie (hij nam de passage maar gedeeltelijk op). Dat hij daadwerkelijk maniakaal telde, is nergens terug te vinden: niet in brieven of verhalen achteraf. Het zijn ook gedachten die niet echt passen bij een vijfjarige, maar wel bij iemand die terugkijkt op de belangrijke gebeurtenissen van zijn jeugd. De angst voor de reacties op het glazen oog lijkt groter dan de angst voor de operatie zelf. Om van de onmogelijkheid dat Henk iets merkte van de operatie zelf nog maar te zwijgen.

Wanneer hij terugkeert uit het ziekenhuis, verstopt hij zich direct. Hij zoekt de duisternis op met een lampje en wat Donald Ducks. Zijn vader maakt er korte metten mee: ‘Hij drukt mijn gezicht door de vitrage en de planten aan de ruit. Geraniums hebben een onaangename geur. Vader zegt: “Laat maar zien dat je anders bent”,’ is in diezelfde aantekeningen te lezen.

De vrees voor buurtkinderen blijft en Henk durft zich niet te vertonen aan zijn vriendjes en buurtgenoten, herinnerde zijn tante Bep van Woerden zich in een gesprek dat ik met haar had. Het duurt een behoorlijke tijd voordat leeftijdgenoten weer met Henk willen en durven spelen, maar naar school moet hij uiteindelijk toch. En dan blijkt dat de katholieke kleuters van drie huizen verderop hem helemaal niet uitlachen.

Henk lijkt ook op school – hij zit op de Montessori school in Leiden – niet heel erg gepest te worden met zijn glazen oog. Moeder Jopie schrijft er in ieder geval niets over. In zijn aantekeningen voor de roman Moenie kyk nie schrijft Henk dat hij het medelijden dat hij krijgt, besluit uit te buiten. De juffen geven hem extra aandacht, en wanneer het uitkomt maakt hij een onbeholpen indruk om iets niet te hoeven doen of om vertedering op te roepen. De methode werkt; ook latere vriendinnen vallen voor de kwestbaarheid die in dit oog verborgen ligt.

Het glazen oog was niet de enige reden dat Henks jeugd niet vrij van zorgen was. Zijn moeder leed vanaf haar geboorte al aan darmproblemen. Over het verloop van het ziekteproces doet Jopie vanaf 1946 uitvoerig verslag in haar brieven aan haar moeder, oma Scheepstra. Haar echtgenoot lijkt weinig betrokken bij het ziekteproces: hij is veel afwezig en in de brieven die Jopie aan haar moeder schrijft over hoe ze zich voelt, komt hij niet ter sprake.

Jopies gezondheid is tijdens Henks hele jeugd een bepalende factor: Jopie kan weinig voedsel verdragen, de kinderen gaan vaak bij anderen eten of uit logeren omdat ze te zwak is om voor hen te zorgen en meerdere malen wordt ze opgenomen in het ziekenhuis. Naast de darmklachten komen er vanaf 1954 problemen met de lever bij, waarvoor Jopie injecties krijgt, zoals in die tijd gebruikelijk is bij een tekort aan vitamine B12. Het grootste probleem is een ‘verkleving’ in de darmwand die ontstaat door ontstekingen in de buikholte. Dr. A.L. Myburgh – die gepromoveerd was op Causes and Treatment of Abdominal Adhesions, een proefschrift over juist haar ziekte dat Jopie van a tot z tot zich neemt – had zich weliswaar lange tijd over Jopie ontfermd, maar zonder resultaat. [12] In 1957 is ze een ‘wandelende tijdbom’ geworden. Er vallen steeds meer gaten in haar darmen, waarschijnlijk veroorzaakt door de ziekte van Crohn, een chronische ontstekingsziekte in het darmkanaal.

De klachten zullen in Zuid-Afrika alleen maar toenemen. Vlak voor vertrek, vanaf november 1956, logeren de twee jongste kinderen, Anneke en Carl, nog bij oma Scheepstra in Paterswolde omdat Jopie niet meer voor hen kan zorgen. Eerder dat jaar wordt ze voor langere tijd in het ziekenhuis in Leiden opgenomen. Ze weegt inmiddels minder dan vijftig kilo. Het verblijf staat in het teken van een reinigingskuur en onderzoeken. Er wordt zelfs een darmoperatie uitgevoerd. Daarnaast moeten wonderolie en samenzang verlichting brengen: elke middag doen de verpleegsters de deur naar de mannenafdeling open, waarna een gezamenlijke bijbelvoordracht en psalmgezang volgen. Het mag allemaal niet baten. Hoewel Jopie na zeven weken weer naar huis kan, houdt ze problemen met voedsel. De vermoeidheid blijft. Met Jopie zal het niet meer goedkomen.

Oma Scheepstra doet wat ze kan. Ze stuurt eten, meel, kolen en kleren. Het hele jaar door laat ze aan de Kapteynstraat in Leiden vlees afleveren, en ’s winters komen daar wekelijks briketten bij. Alles wat Jopie aan voedsel kan verdragen, moet ze ook krijgen. Ongeacht het jaargetijde: sinaasappels en grapefruits worden door de groenteboer aan huis afgeleverd op kosten van oma Scheepstra. [13]

Oma Scheepstra, de dochter van een rijke herenboer en weduwe van een hoofdinspecteur bij de Rijksbelastingen, is dodelijk ongerust. Jopie is haar enige kind en ze vreest dat ze alleen zal achterblijven wanneer ook nog eens haar dochter sterft. Daar komt bij dat de brieven die Jopie stuurt, niet echt geruststellend zijn: zodra zijzelf of een van de kinderen verkouden is, meldt ze dat. Uit de brieven blijkt bovendien dat ze met een weinig zorgzame man is getrouwd, die als het even kan niet alleen overdag weg is naar zijn werk, maar ook ’s avonds na het eten graag de hort op gaat.

Johanna Wilhelmina Hendrika, oftewel Jopie, is de dochter van Kee Bouma en Hendrik Willem Jan Scheepstra. Ze wordt in 1921 geboren, als tweede dochter. Twee jaar eerder was haar moeder bevallen van een doodgeboren meisje. Afgaand op de foto’s heeft Jopie een beschermde jeugd gehad: zelfs in de zomer gaat ze vaak nog warm gekleed. Het commentaar van oma Scheepstra onder de ingeplakte foto’s is de ene keer ‘je bent weer aangesterkt’, dan weer ‘je ziet wat wit omdat je ziek was’. Behalve beschermd, ziet Jopie er ook goed verzorgd uit. Het gezin gaat vrij vaak op vakantie – vooral naar het strand, dat is goed voor Jopies gezondheid, denkt oma Scheepstra. De vader van Jopie overlijdt in 1946 op 59-jarige leeftijd – hij heeft tot zijn dood bij de belastingdienst gewerkt. Kee Scheepstra gaat in Paterswolde wonen bij haar moeder. Jopie gaat niet mee, ze heeft inmiddels Joop van Woerden ontmoet, hoe en waar is onduidelijk.

In ieder geval wordt op 7 mei 1947 wegens ‘familieomstandigheden’ het huwelijk van Joop en Jopie in stilte voltrokken. Het kaartje dat de familieleden en vrienden op de hoogte stelt, meldt dat dominee A. de Voogd verhinderd was door ziekte. De kerkelijke inzegening wordt tot nader order uitgesteld. Ruim een maand later, op 13 juni 1947, is het kerkelijk huwelijk in de Nieuwe Kerk te Delft, waar Joop opgegroeid is. Vervolgens is er een diner waarvoor familieleden een menukaart hebben gemaakt. Oma Scheepstra wordt in een spotprent bij het menu geplaagd omdat ze overbezorgd is en haar dochter nu toch echt moet laten gaan. Wanneer ze jaren later de brieven van haar dochter ordent evenals de foto’s en andere spullen die ze bewaard heeft ter herinnering aan Jopie, krabbelt ze in de kantlijn van de menukaart: ‘Geen wonder dat moeder bezorgd was, wel?’

Joop heeft op het huwelijkskaartje het beroep ‘Filmtechniker’ gezet, een omschrijving die voor veel interpretaties vatbaar is, maar niet echt duidelijk maakt welke diploma’s hij had. Ongetwijfeld moet ze verhullen dat hij die niet heeft gehad. Bovendien werkt hij op het moment dat hij in het huwelijk treedt, in het familiebedrijf van zijn vader, Henk van Woerden, een groothandel in levenswaren. Filmtechniker spreekt volgens Joop tenminste tot de verbeelding. Wanneer hij bijna tien jaar later naar de Kaap vertrekt noemt hij hetzelfde beroep. Deze keer komt de benaming dichter in de buurt: hij verkoopt losse cameraonderdelen en repareert kapotte fototoestellen.

De ‘familieomstandigheden’ waarop wordt gedoeld, zijn waarschijnlijk die waarin Jopie verkeerde. Zij moet namelijk al zwanger zijn geweest, want zeven maanden later werd Henk geboren. Hij was een zevenponder, dus van een vroeggeboorte kan geen sprake zijn en het ziekenhuisrapport maakt ook geen melding van een zevenmaandskind.

Een huwelijksreis blijft uit en geen enkele brief wijst erop dat Jopie erg verliefd is op Joop of blij is met het huwelijk. Nieuw voor haar is dat ze niet iemand naast zich heeft die haar met goede zorgen omringt. Waar oma Scheepstra haar dochter lijkt te wurgen met liefde en zorgzaamheid, is Joop vooral bezorgd om zichzelf. Vanaf haar huwelijk stuurt Jopie bijna dagelijks brieven naar Paterswolde waarin ze haar moeder bedankt voor het geld, het eten, de kledij en de briketten. Ze schrijft over de maaltijd die ze kookte, of het smaakte en of ze zich nog goed voelde na het eten. Daarnaast heeft ze het over geldgebrek terwijl ze ook meldt welke kleren en spullen ze in de aanbieding heeft gekocht. En natuurlijk vertelt ze uitgebreid over de kinderen. Henk is een stille jongen die graag leest, de twee jaar jongere Hans is drukker. Ze kunnen het goed met elkaar vinden en spelen veel om het huis met andere buurtkinderen. Met Anneke, die in 1952 is geboren, gaat ze vaker de strijd aan over het middagslaapje. Anneke huilt ook wat meer dan de jongens. De in 1956 geboren Carl daarentegen komt in de verhalen terug als een gemakkelijke, luie baby. Hans is het grootste zorgenkind. Hij is dromerig, loopt vaak weg en wordt na uren op een achterpaadje teruggevonden. Tegenwoordig zou hij ongetwijfeld het stempel ADHD krijgen.

Al met al lijkt de jeugd van Henk er een waarin ouderwetse rust en regelmaat overheersen, maar zorgen zijn er natuurlijk wel. Alleen deelt Jopie die weinig met haar man of met de kinderen. Ze lucht haar hart bij haar moeder: ze is bang voor wat er komen gaat en ze is snel moe, maar daar wil ze de kinderen zo min mogelijk mee belasten. Alleen wanneer Henk en Hans op school zitten en de twee jongsten slapen, kruipt ze ook in bed. De hulpen in de huishouding die er soms zijn, lijken voor de kinderen een vanzelfsprekendheid. De jongens spelen na school bovendien bij kinderen uit de buurt en blijven daar dan ook eten. Zelfs de buurt lijkt Jopie wat te willen ontlasten. Op dagen dat het slecht gaat, schrijft Jopie aan haar moeder, helpt Henk haar zonder er veel woorden aan vuil te maken. Opvallend genoeg gaat het in de brieven vooral over praktische zaken, echte emoties komen er niet bij kijken. Jopie zelf lijkt zich niet af te vragen hoe de kinderen haar zwakke gezondheid ervaren, maar dat Henk bezig is met zijn moeder, blijkt uit zijn zorgzaamheid voor haar en broer Hans. Hij probeert in de keuken te helpen, veroorzaakt geen problemen en wanneer Hans weer eens is weggelopen – wellicht om de zorgelijke sfeer thuis te ontvluchten – is het Henk die hem zoekt en thuisbrengt.

De toon in de brieven is over het algemeen redelijk gemoedelijk, maar vlak voor het vertrek naar Kaapstad verandert die. Jopie is erg zenuwachtig, heeft meer last van haar darmen dan ooit en is nog sneller moe dan vroeger. ‘Ik schijn me nerveus te maken, waar ik vroeger totaal geen last van had (al deed ik het toen waarschijnlijk ook wel) maar nu ben ik direct gammel en ik kan er echt niets aan doen. Ik redeneer met mezelf als Brugman, maar dat helpt geen zier.’

Wanneer deze brief geschreven wordt, logeert Henks zusje Anneke bij haar grootmoeder. Spoedig volgt Hans en daarna komen ook Henk en Carl. Schoonmoeder Van Woerden springt nu af en toe eveneens bij, zij het op gepaste afstand. Vanuit Noord-Drenthe houdt oma Scheepstra de regie stevig in handen en ze wil daarbij liever niet te veel familie van vader Joop om haar dochter heen.

Van de Van Woerdens heeft ze namelijk van meet af aan geen hoge pet op. Ze is vastberaden zich niet opzij te laten zetten door haar schoonzoon Joop. Niet geheel verrassend is het dat deze betrokkenheid menigmaal tot problemen tussen haar en haar schoonzoon leidt. Wanneer Joop in 1954 lange tijd slechts halve dagen werkt en soms helemaal niet omdat hij volgens Jopie ‘overwerkt’ is, bereikt de bemoeienis een hoogtepunt. Jopie schrijft haar moeder dat het salaris behouden zal blijven en dat schoonvader zowaar vriendelijker doet nu hij ziet dat zijn zoon, die bij hem in het filiaal in Leiden werkt bij de ‘groothandel in koek, banket, suikerwerken en aanverwante artikelen’, overspannen is. In Paterswolde is er echter weinig vertrouwen in Joops vermogen om voor het gezin te zorgen. Het jaar daarvoor had oma Scheepstra de kredietwaardigheid van de groothandel via een notaris laten uitzoeken. Van der Graaf & Co’s, een ‘Bureau voor den Handel nv’, was tot de conclusie gekomen dat het bedrijf weliswaar altijd solide was geweest, maar dat er zorgen waren over klanten die hun rekeningen niet betaalden.

De zaken gaan inderdaad niet goed. Begin 1955 besluit grootvader Van Woerden ondanks de eerdere afspraken het salaris van Joop flink omlaag te schroeven, nu hij toch maar halve dagen werkt. Het is voor de groothandel financieel niet vol te houden. En dat is niet gelogen: er wordt in die zelfde periode uitstel van betaling aangevraagd. Oma Scheepstra’s pakketten uit het noorden volgen elkaar steeds sneller op.

Joop bekommert zich intussen weinig om zijn gezin. Hij is lid van een toneelvereniging en treedt soms op als regisseur, waardoor hij helemaal opbloeit. In de avonden heeft hij bijeenkomsten met fotografen – een groep mannen voor wie fotografie weliswaar een hobby is, maar wel een die ze zeer serieus nemen. Hij is, kortom, vaak weg en vindt buitenshuis de erkenning die op zijn werk en thuis uitblijft. Joop doet steeds meer wat hij het liefst wil: fotograferen. Hij maakt foto’s op partijen of tijdens festiviteiten in de stad, en ook portretteert hij naakten. Hoewel hij de momentopnames die hij in de stad heeft gemaakt, vaak aan kranten en tijdschriften weet te slijten, levert het werk hem niet genoeg geld op.

Toch blijft het fotograferen voor hem een uiterst serieuze zaak. Dit blijkt ook wanneer hij bijvoorbeeld tijdens de Watersnoodramp in 1953 onmiddellijk voor een paar dagen naar Zeeland vertrekt. Hij fotografeert en kan enkele foto’s verkopen aan verschillende bladen. Daarnaast loopt hij die dagen vooral mee met de marine, in de hoop mensen te redden. Iets wat hem ook lukt, schrijft Jopie aan haar moeder: ‘O.a. was er een man die klaagde over pijn aan zijn buik. Hij had al eerder last gehad van zijn maag. ’t Bleek, in het ziekenhuis, een maagperforatie te zijn. Bij gebrek aan hulp heeft de chirurg Joop laten assisteren. Alles liep goed af en de man is gered.’

Dat Joop het ondanks dit soort ‘heldendaden’ niet naar zijn zin heeft, blijkt uit de brieven van die jaren. Hij is veel van huis, maait braaf het gras wanneer hij wel thuis is en blijft op zoek naar opdrachten.

De behoefte om te vertrekken wordt steeds sterker. Joop wordt vooral door zijn vader voortdurend op de vingers gekeken. De relatie met zijn vader was altijd al slecht, en die is er door het werken in de groothandel niet beter op geworden. In 1953 vindt hij nog tijdelijk een andere baan: research bij telefoniebedrijf Standard Electric in Den Haag. Hij is elke dag langer van huis, maar het gezin gaat er financieel iets op vooruit. Alleen kan hij nu niet meer als fotograaf werken en dat knaagt. Jopie laat dan wel in de brieven aan haar moeder af en toe nog wat positieve geluiden horen over Joops werk, maar al snel blijkt dat de nieuwe baan geen voldoening geeft.

En thuis krijgt hij evenmin de bevestiging die hij zoekt. Het is niet zozeer Jopie als wel zijn schoonmoeder die hem weinig zelfvertrouwen geeft. Oma Scheepstra woont weliswaar ver weg, maar door haar pakketten en brieven is ze nadrukkelijk aanwezig. En ook zijn er regelmatig ‘verrassingsbezoekjes’. Ze benadrukken indirect dat Joop niet goed voor zijn vrouw zorgt en dat zíj het is die het gezin in feite onderhoudt – in veel briefjes stopt ze een papieren rijksdaalder of meer, en vanaf 1954 stort ze af en toe wat op de rekening. Zelfs de afdrukken van de foto’s die bij logeerpartijtjes zijn gemaakt in Paterswolde en die door Joop worden ontwikkeld, vergoedt oma Scheepstra. Het is eenrichtingsverkeer, en dat laat ze blijken ook: Jopies mededeling in een brief dat de foto’s een cadeau zijn, legt ze naast zich neer. Van Joop hoeft ze geen cadeaus. Zij had vanaf het prille begin moeite met het huwelijk van haar dochter en stelt in haar brieven onophoudelijk vragen over Joops functioneren.

Om los te komen van de beslommeringen in Nederland, ouders en schoonmoeder zit er voor Joop maar één ding op: emigreren. Vanaf 1954 maakt hij daadwerkelijk plannen in die richting. Hij wil zo ver mogelijk weg van zijn ouders en zijn hinderlijke schoonmoeder. Als reden geeft hij aan dat Zuid-Afrika een warmer en droger klimaat heeft en dat dit goed is voor Jopies zwakke gestel. Oma Scheepstra gelooft er niets van. Sterker nog, de kans dat de zenuwachtigheid zal toenemen, is volgens haar beslist aanwezig. Bovendien is zij dan niet meer in de buurt om Jopie of de kleinkinderen op te vangen. Haar protest mag niet baten, en haar suggestie dat Joops wens te vertrekken voortkomt uit zijn egocentrisme, vindt bij niemand gehoor.

Haar gelijk zal binnen drie jaar bevestigd worden.

LAND VAN ZONNESCHIJN EN TOEKOMST

Joop gaat voortvarend te werk; het gezin wordt medisch gekeurd en tuberculosevrij bevonden; zijn werkervaring is afdoende. Het echtpaar heeft een twee uur durend gesprek met de emigratiedienst. De meest ‘rare vragen’ komen aan de orde, ‘n.b. tot aan de politiek toe’, schrijft Jopie na afloop aan haar moeder. Maar ook wat meer algemene vragen, zoals: ‘Als u nu maar vier boeken mag meenemen welke neemt u dan?’ Merkwaardige vraag, oordeelt Jopie, ze is juist zo blij dat alle boeken mee kunnen. Terwijl Joop enkele praktische zaken regelt, zoals passagebiljetten, verdiept Jopie zich in het land.

Zo regelt ze, omdat ze Henk te weinig spraakzaam vindt over het vertrek, ontmoetingen met twee kinderen die in Afrika hebben gewoond – in buurland Namibië (toen nog bezet door Zuid-Afrika en Zuidwest-Afrika geheten). Het mag niet baten schrijft ze haar moeder. Volgens haar praat Henk niet omdat hij bang is voor wat er gaat gebeuren. Het lijkt een voortreffelijk staaltje projectie want Henk praat dan weliswaar niet, hij leest des te meer over reizen en avonturen, met dank aan oma Scheepstra die hem boeken stuurt: Winnetou van Karl May en Jules Vernes Een reis om de wereld in tachtig dagen. Later, wanneer het gezin al in Kaapstad woont, bladert hij bijna dagelijks door de Bosatlas. Stuk voor stuk maken ze indruk en keren ze terug in Moenie kyk nie of De luchtfietser. De aankomst in de Kaap beschouwt Henk als ‘een sprookje uit Duizend-en-een Nacht. Ik zag palmen, bergen.’ [14]

Jopie bereidt zich ook voor door vooral veel te lezen, maar dan meer op het land gericht dan Henk. Zo leest ze Zuid-Afrika van W.G.N. van der Sleen. Hoewel het boek al uit 1938 dateert en vol vooroorlogse romantiek staat, kan ze zich het beeld dat hij schetst goed invoelen. In de tijd dat Van der Sleen zijn boek schreef was de apartheid bijvoorbeeld nog niet officieel – dat gebeurde pas in 1948. Over de rassenproblematiek schrijft hij alleen: ‘In 1935 werden eenige wetten door het Parlement goedgekeurd, waarin o.a. besloten werd, dat de inboorlingen in de Kaapkolonie drie blanken mogen kiezen, die hun belangen in het Lager Huis zullen vertegenwoordigen en evenzoo twee blanke afgevaardigden mogen kiezen in den Provincialen Raad. De kleurlingen zijn in de Kaapkolonie reeds lang wettelijk gelijkgesteld met de blanken, hoewel hiervan bijvoorbeeld in trams en bussen en aan de loketten der postkantoren nooit iets blijkt. De kleurling mengt zich daar meestal rustig onder de inboorlingen, al wordt hij wel een enkelen keer in de blanke afdeeling der autobussen aangetroffen.’ Vergeleken met de rest van Zuid-Afrika loopt de Kaap voorop, benadrukt Van der Sleen, omdat ze daar zien dat ‘blank en zwart elkaar voorlopig niet kunnen missen’. [15]

Verder gaat het de schrijver vooral om de natuur. Het gebied rondom Kaapstad is, zoals Jopie kan lezen, vol mooie, geurige flora, de heuvels zijn fotogeniek, de rotsen nadrukkelijk. Na een paar dagen door de Kaap te hebben gereden, kan Van der Sleen maar één ding concluderen: ‘Ik ben blij, dat ik de Kaap de Goede Hoop gezien heb en al die andere punten, die zoo’n groote rol hebben gespeeld in de ontwikkeling onzer zeevaart en waar de kiem is gelegd voor de banden, die thans Zuid-Afrika en Nederland zoo hecht verbinden!’ [16] Het komt overeen met het beeld van Zuid-Afrika zoals geschetst in Rapport van de Kaap. Jaarboek Zuid-Afrika/Nederland 1956/1957, waarin Kaapstad vergeleken wordt met Napels, Rio de Janeiro en San Francisco: in al die steden staan oud en nieuw naast elkaar in plaats van ‘tegenover elkaar’. De warme gevoelens en het idee van verbondenheid zijn typerend voor het beeld dat Nederlanders in die tijd van Zuid-Afrika hebben. Het is ook bepalend voor de manier waarop er lange tijd met kunst uit en over Zuid-Afrika zal worden omgegaan.

Nog meer laat Jopie zich in vervoering brengen door Beeld van Zuid-Afrika. Land van zonneschijn en land van de toekomst. Dit boek, dat een ‘rondreis in 121 foto’s waarvan 26 in kleurendruk’ belooft, is net verschenen en staat vol met idyllische foto’s van mooie natuur, prachtige baaien en schone straten. Bij de eerste foto is het al meteen raak: een jong blank echtpaar ligt onder een parasol, dochterlief is met schep en emmer in de weer en in de verte is de Tafelberg te zien onder wat schapenwolkjes. Het onderschrift: ‘Zuid-Afrika – land van zonneschijn en zorgeloze dagen buiten; land van helderblauw water en diepblauwe bergen, van geel-wit strand en groen gras; land van jeugd en leven, van stuwende kracht en ongelooflijke groei; land van contrasten; land van de toekomst.’

De blije toon en de al even opgewekte foto zijn karakteristiek voor het boek, dat wordt ingeleid door Margaret Lessing, die meer boeken heeft samengesteld waarin Zuid-Afrika aan Nederlanders wordt verklaard. Haar inleiding schetst zo mogelijk een nog romantischer beeld dan al uit de foto’s spreekt: ‘Dit is Zuid-Afrika, het land van tegenstellingen, van wolkenkrabbers en eenzame streken, van medicijnmannen en modern-geoutilleerde ziekenhuizen; van pondokdorpen en wereldsteden, van primitiviteit en hedendaagse kultuur, die hand in hand gaan en toch gescheiden voortgaan op hun ontwikkelingsdrang.’ [17] Met dit romantische, ogenschijnlijk veelzijdige beeld, waar af en toe op een foto nog een blije zwarte of kleurling staat alsof er geen rassenprobleem is, gaat Jopie, en ongetwijfeld ook Henk door de verhalen van zijn moeder, op pad: Zuid-Afrika zal hun geluk brengen. Want dat kinderen heel gelukkig kunnen zijn in Zuid-Afrika, bewijst de laatste foto in Beeld van Zuid-Afrika: twee blanke meisjes, ‘de jeugd van Zuid-Afrika’, zien de toekomst stralend tegemoet. Dat in 1956 premier Hans Strydom in het parlement verklaart dat ‘de enige manier voor Europa om zijn heerschappij te behouden is door niet-Europeanen hun stemrecht te onthouden’, telt minder. [18] De blijheid van Lessing spreekt meer aan. Veel emigranten naar Zuid-Afrika zagen hun land van bestemming als een Europees land in Afrika. En het voordeel van de Kaap was bovendien dat dit gebied als een soort tropisch Nederland werd gezien dat veel weg had van een sprookjesparadijs.

‘Holland is een van de moederlanden van Zuid-Afrika. We hebben culturele betrekkingen, spreken dezelfde taal, hebben dezelfde godsdienstige achtergrond en kunnen bogen op hetzelfde verleden,’ zei premier D.F. Malan nog in 1953 bij de ontvangst van Willem Drees in Zuid-Afrika. Onze minister-president zelf benadrukt in zijn antwoord dat de warme band er altijd is geweest: ‘Nederland is de moeder en Zuid-Afrika de volwassen dochter.’ [19] Hij betuigt zijn blijdschap dat Zuid-Afrika openstaat voor immigratie uit Nederland, en ‘dat versterking van de blanke bevolking nog gewenst is’. Het bezoek is tevens aanleiding voor de KLM om een vaste lijndienst tussen Schiphol en de luchthaven Jan Smuts in Johannesburg op te zetten. Twee jaar daarvoor was er al een Cultureel Akkoord tussen de twee landen gesloten. [20]

Drees’ visie is terug te vinden in een boekje met adviezen dat Hollanders meekrijgen wanneer ze naar Zuid-Afrika emigreren. Ook Jopie neemt de Vraagbaak, waarin praktische informatie over Zuid-Afrika staat, ter hand. De rol van de apartheid wordt als volgt omschreven: ‘Het richtsnoer dat aan dit beleid [van de apartheid] ten grondslag ligt komt hierop neer dat de minder-ontwikkelde niet-blanke bevolking, vooral de Bantoes, door de blanken tot zelfontwikkeling gebracht dienen te worden en tot zelfbestuur, binnen hun eigen gemeenschappen en in hun eigen gebieden.’ [21] De warme banden werden in 1952 verder aangehaald toen er festiviteiten waren ter gelegenheid van de Van Riebeeckherdenking – het was in dat jaar 300 jaar geleden dat Jan van Riebeeck op de Kaap terechtkwam. De populariteit van deze VOC-man nam in die jaren toe – na het ‘verlies’ van de kolonie Indië was men op zoek naar ‘stamverwantschap’. De herwonnen populariteit zou echter niet blijvend zijn. ‘Zowel het geschiedbeeld als het daarmee verbonden idee van stamverwantschap, of liever gezegd “gevoelens van verkleefdheid” zijn in Nederland flexibel.’ [22]

Hoe flexibel, blijkt wel uit een bezoek van prins Bernhard aan Zuid-Afrika in 1954. Tijdens die reis van twee weken onthult hij een standbeeld van Van Riebeeck en zijn vrouw, schenkt hij de luchtmacht een wapenschild en legt hij een krans met de Nederlandse driekleur bij het Voortrekkersmonument, een monumentale kolos even buiten Pretoria die vijf jaar eerder was ingehuldigd door premier Malan.

Het is opvallend hoe druk de prins het heeft, terwijl koningin Juliana in 1949 een bezoek aan Zuid-Afrika nog had geweigerd omdat Nederland het officieel niet eens was met de rassenwetten, [23] een beleid dat Nederland ook uitdraagt in de Verenigde Naties, om er ook elke keer aan toe te voegen dat het hier om een binnenlandse aangelegenheid gaat. Tot en met de jaren tachtig zal de stamverwantschap worden benadrukt. Ook wanneer bij de anti-apartheidsdemonstraties in 1960 in Sharpeville 69 doden vallen, neemt in Nederland de Tweede Kamer een motie aan waarin ze hun bezorgdheid uitspreken over ‘de ontwikkelingen in Zuid-Afrika, “welk land haar met het oog op het stamverwante deel van de bevolking zeer bijzonder ter harte gaat”.’ [24]

Over het ‘land van zonneschijn en land van de toekomst’ denkt oma Scheepstra heel anders. Met een hoofd vol doemgedachten neemt ze afscheid van het inmiddels vaderloze gezin. Joop was drie maanden eerder al vertrokken op zoek naar een huis en een betrekking. En dat verloopt vrij voorspoedig: hij wil als ‘fotograaf-instrumentenmaker’ aan de slag. Hij zal fototoestellen repareren en losse onderdelen verkopen, en het klinkt simpel, maar het was in die tijd een behoorlijk goed idee, vertelt Carl me wanneer ik hem in 2004 in Kaapstad spreek. Want iedereen had in die jaren een fototoestel, maar niemand kon het ding laten repareren wanneer het kapot was omdat losse onderdelen nergens verkrijgbaar waren.

Maar dat was voor later. In Pretoria krijgt Joop na aankomst alle benodigde papieren, inclusief de garantie op drie maanden uitkering zolang hij nog niet aan het werk is, maar hij kan vrij snel aan de slag bij het bedrijf McKinlay, voor een salaris van 70 Zuid-Afrikaanse pond per maand (nu ongeveer € 1200 per maand, gecorrigeerd voor inflatie). Op het moment dat Jopie en de kinderen vertrekken, gaat hij op zoek naar een huis.

Jopie en de kinderen hebben het ondertussen zeer naar hun zin op de SS Waterman, een van de schepen die ooit als troepenschip dienst had gedaan en was omgebouwd tot passagiersschip en al regelmatig emigranten had vervoerd. [25] De eerste dagen zijn alle vier de kinderen weliswaar zeeziek, maar dat leed is snel voorbij en de ontspannen sfeer die daarna volgt weegt er ruimschoots tegenop. Er is een speelkamer, de maaltijden zijn overvloedig en er zijn genoeg passagiers met wie Jopie contact maakt. Henk volgt aan boord iedere avond een cursus figuurzagen, Jopie gaat naar de film wanneer de kinderen in bed liggen of naar de lounge om te dansen.

Op 7 februari 1957 passeert het gezin de evenaar, waarna de vier kinderen en Jopie enthousiast de Neptunusdoop ondergaan. In drie grote reddingsboeien wordt een bad gemaakt van zeildoek, waarna een als Neptunus verklede man eerst de moeders met baby’s doopt. Carl gaat eerst, Anneke krijgt alleen wat water over haar hoofd, Hans en Henk worden het bad in gegooid. De volwassenen drinken gin en eten haringtaart, waarna ze met stijfsel en meel worden ingesmeerd. Jopie weet aan dit laatste ritueel te ontsnappen.

Ondertussen schrijft vader Joop aan oma Scheepstra dat hij mooie huizen op het oog heeft. Zijn toon is opgewekt, hij belooft van alles en zit vol goede voornemens. Zo laat hij zijn schoonmoeder weten dat hij ‘geen behoefte heeft aan andere vrouwen’, wat, zo nadrukkelijk gesteld, als geruststelling misschien wat te wensen overlaat. Daarnaast verontschuldigt hij zich voor het vertrek en drukt hij zijn nog steeds ontstemde schoonmoeder op het hart dat het een verstandige beslissing was om te vertrekken. Verrukt kijkt hij zijn ogen uit in Kaapstad, met zijn grote kantoorgebouwen, bioscopen en bouwprojecten. De stadsdrukte heeft weinig weg van het Leiden waaruit hij is vertrokken. Iedereen (dat wil zeggen alle blanken) in Kaapstad lijkt in het bezit te zijn van een auto, alle wegen zijn dan ook zo goed als geasfalteerd. Joop bezoekt de Compagnietuin en het oude stadhuis, waar volgens het hierboven al geciteerde Beeld van Zuid-Afrika zowel Hollandse als ook Vlaamse meesters zijn te zien evenals ‘een interessante verzameling Bosjemannen op ware grootte, die de levenswijze van deze snel-uitstervende pygmeeën illustreert’. [26]

BLANK IN ZUID-AFRIKA