De meisjes en vrouwen in Afghanistan worden gediscrimineerd, vernederd en beschouwd als last voor de gemeenschap. Veel ouders vermommen een van hun dochters als jongen om betere kansen voor zichzelf en hun familie te creëren. Zo kunnen deze meisjes wel een opleiding volgen, geld verdienen en de maatschappelijke positie van de familie verstevigen. Maar zodra ze in de puberteit komen wordt er van ze verwacht te veranderen in gehoorzame, huwbare vrouwen.

Voor veel meisjes is deze ommekeer allesbehalve eenvoudig. De vrijheid en het respect die ze genoten staan in schril contrast met wat de toekomst hun biedt. Jenny Nordberg geeft een stem aan deze vrouwen en meisjes. Zo is de vijfendertigjarige Shukria, moeder van drie kinderen, tot een huwelijk gedwongen en voelt ze zich van haar man vervreemd. De vijftienjarige Zahra weigert om vrouw te worden: als alles je wordt afgenomen, waarom zou je dan een vrouw willen zijn?

JENNY NORDBERG

De verborgen meisjes van Kabul

Verhuld protest in Afghanistan

VERTAALD DOOR MIEBETH VAN HORN

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Jenny Nordberg

© 2015 Nederlandse vertaling Miebeth van Horn

Oorspronkelijke titel The Underground Girls of Kabul

Oorspronkelijke uitgeverij Crown Publishers

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Adam Ferguson

Foto auteur Magnus Forsberg

E-book 358atwork, Almere

ISBN 978 90 450 2804 0

NUR 740

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2803 3.

WWW.BACHAPOSH.COM

WWW.ATLASCONTACT.NL

Voor alle meisjes
die hebben bedacht dat ze
harder konden rennen
en hoger konden klimmen
als ze een broek aanhadden

Dit verslag komt uit Afghanistan, Zweden en de Verenigde Staten tussen 2009 en 2014. Een groot deel van de gebeurtenissen die hier worden beschreven, vond plaats in 2010 en 2011. Ik heb de verhalen van de hoofdpersonen verteld zoals ze aan mij zijn doorgegeven, en ik heb geprobeerd elk detail dat ik niet met eigen ogen heb kunnen aanschouwen bevestigd te krijgen. Iedereen heeft erin toegestemd om voor dit boek te worden geïnterviewd en kon zelf kiezen of hij of zij anoniem wenste te blijven. In sommige gevallen zijn namen of details waaruit iemands identiteit viel af te leiden veranderd of weggelaten om de persoon in kwestie te beschermen. Niemand die in dit boek voorkomt, heeft geld aangeboden gekregen of in ontvangst genomen voor zijn of haar medewerking. Tolken hebben betaald gekregen. Fouten die zijn voortgevloeid uit de vertaling of mijn eigen beperkingen, zijn geheel voor mijn rekening.

Dit is een subjectief verslag.

Maar geen Afghaanse vrouw

Ik zou van alles willen zijn op deze wereld

Maar geen vrouw

Ik zou een papegaai kunnen zijn

Ik zou een ooi kunnen zijn

Een hert of

Een mus die in een boom leeft

Maar geen Afghaanse vrouw.

Ik zou een Turkse dame kunnen zijn

Met een lieve broer die me bij de hand neemt

Ik zou een Tadzjiekse kunnen zijn

Een Iraanse

Of een Arabische

Met een man die me vertelt

Dat ik mooi ben

Maar ik ben een Afghaanse vrouw.

Wanneer er gebrek is

Sta ik ernaast

Wanneer er gevaar is

Sta ik voorop

Wanneer er verdriet is

Grijp ik het

Wanneer er rechten zijn

Sta ik erachter

Macht is goed en

Ik ben een vrouw

Altijd alleen

Altijd een voorbeeld van zwakte

Mijn schouders zijn zwaar

Van de last van alle pijn.

Wanneer ik wil praten

Krijgt mijn tong de schuld

Mijn stem kwetst

Gekke oren kunnen me niet verdragen

Mijn handen zijn nutteloos

Ik kan niets met

Mijn dwaze benen

Ik loop

Zonder doel.

Hoe lang moet ik nog aanvaarden dat ik lijd?

Wanneer zal de natuur mijn bevrijding aankondigen?

Waar is het huis van de gerechtigheid?

Wie heeft mijn lot geschreven?

Zeg hem

Zeg hem

Zeg hem

Dat ik alles in de natuur wil zijn

Maar geen vrouw

Geen Afghaanse vrouw.

Roya. Kabul, 2009¹

Voorwoord

De overgang begint hier.

Ik doe de zwarte hoofddoek af en stop hem in mijn rugzak. Mijn haar laat ik in een knotje op mijn achterhoofd zitten. We zijn toch snel genoeg in de lucht. Ik ga wat rechter zitten en sta mijn lichaam toe om meer ruimte in te nemen. Ik denk niet aan oorlog. Ik denk aan roomijs in Dubai.

We drommen samen op de kleine, met vinyl overtrokken stoelen in de vertrekhal van het internationale vliegveld van Kabul. Over een paar uur verloopt mijn visum. Een uitgesproken feestelijk gestemde groep Britse expats viert dat ze voor het eerst in maanden even het leven achter prikkeldraad en bewapende bewakers achter zich kunnen laten. Drie vrouwelijke vrijwilligers in spijkerbroek en strakke top hebben het uitgelaten over een badplaats. Een stukje zwart tricot is van een schouder gezakt en onthult een al gebruinde huid.

Ik zit naar het ongewone vertoon van huid te staren. De afgelopen paar maanden heb ik ternauwernood mijn eigen lichaam gezien.

Het is zomer 2011, en de uittocht van buitenlanders uit Kabul is al ruim een jaar gaande. Ondanks nog een laatste inzet hebben velen in zowel de militaire gemeenschap als in die van de buitenlandse hulporganisaties het gevoel dat Afghanistan verloren is. Sinds president Obama aankondigde dat de Amerikaanse troepen zich vanaf 2014 zouden gaan terugtrekken uit Afghanistan, heeft de internationale karavaan grote haast om naar elders af te reizen.² Het vliegveld van Kabul is de eerste halte op weg naar de vrijheid voor de opgesloten, verveelde en op het randje van waanzin verkerende adviseurs, aannemers en diplomaten. De handelaars in vrede en internationale ontwikkeling verheugen zich op nieuwe werkplekken, waar de experimenten in ‘natievorming’ en ‘armoedebestrijding’ nog niet spaak zijn gelopen. Ze halen nu al herinneringen op aan die eerste, hoopvolle dagen van bijna een decennium geleden, toen de Taliban net waren verslagen en alles mogelijk leek. Toen Afghanistan zou worden omgevormd tot een seculiere democratie naar westers model.

De landingsbaan van het vliegveld is overspoeld met middaglicht. Mijn mobieltje heeft net één streepje bereik bij een van de ramen, en ik draai het nummer van Azita. Met een klikje maken we contact.

Ze is nog een beetje giebelig van een ontmoeting met de minister van Justitie en een paar andere functionarissen. De pers was eveneens aanwezig. Als politica is Azita dan in haar element. Ik hoor haar glimlachen als ze haar outfit beschrijft: ‘Ik heb me heel modieus aangekleed. En diplomatiek. Ze hebben allemaal foto’s van me gemaakt. De BBC, Voice of America en Tolo TV. Ik had die turkooizen sjaal om – die je pas geleden nog hebt gezien. Je kent hem wel. En het zwarte jasje.’

Ze valt even stil. ‘En een hoop make-up. Flinke lagen make-up.’

Ik haal diep adem. Ik ben de journalist. Zij het onderwerp. De afspraak is om geen emotie te tonen.

Azita hoort mijn stilte en begint me meteen gerust te stellen. Het wordt binnenkort allemaal beter. Dat weet ze zeker. Ik hoef me geen zorgen te maken.

Mijn vlucht wordt omgeroepen. Ik moet weg. We zeggen de gebruikelijke dingen: ‘Dit is maar voor even. Geen afscheid. Ja. Tot gauw.’

Als ik opsta van de vloer, waar ik me tegen het raam heb gedrukt om de verbinding niet kwijt te raken, fantaseer ik over mijn terugkeer. Het zou de laatste scène uit een film kunnen zijn. Dat ene moment waarop een plotseling inzicht tot een wanhopige sprint door de luchthaven leidt om alles recht te zetten. Om een mooi einde te krijgen. Wat geeft het dat ik weer een middag bij kolonel Hotak op kantoor moet doorbrengen om de les te worden gelezen over mijn verlopen visum? Een paar kopjes thee, een stempel in mijn paspoort, en hij laat me gaan.

Terwijl ik in mijn hoofd elke stap doorneem, weet ik dat ik het nooit zal doen. En hoe zou dit – deze laatste daad van me – dan verlopen? Zou ik met aan weerszijden Amerikaanse soldaten Azita’s huis binnenstormen? Of met de Afghaanse Human Rights Commission? Of in mijn eentje, met mijn zakmes en mijn vaardigheden als onderhandelaar, gedreven door woede en de overtuiging dat alles kan worden rechtgezet als je maar net even iets meer je best doet?

Als ik door de gate loop, vervagen de scenario’s. Dat doen ze altijd. Ik volg de anderen en opnieuw doe ik wat we allemaal doen.

Ik stap op het vliegtuig en vertrek.

DEEL EEN

Jongens

1  De rebelse moeder

AZITA, EEN PAAR JAAR EERDER

‘Ons broertje is eigenlijk een meisje.’

Een van de gretig kijkende tweeling knikt nog eens om haar woorden kracht bij te zetten. Dan wendt ze zich tot haar zusje. Die is het ermee eens. Ja, echt waar. Zij kan het bevestigen.

Ze zijn twee identieke meisjes van tien, allebei met zwart haar, eekhoornogen en een paar sproetjes. Even daarvoor hebben we nog gedanst met mijn iPod die ik op shuffle had gezet, terwijl we wachtten tot hun moeder een telefoongesprek had beëindigd in de kamer ernaast. We gaven de oortjes aan elkaar door terwijl we onze mooiste dansbewegingen ten beste gaven. Ik slaagde er weliswaar niet in om hun ingewikkelde heupbe-wegingen te evenaren, maar ik kon hun goedkeuring wegdragen met een paar van mijn meest geïnspireerde meegezongen flarden van nummers. Het klonk ook best goed, zoals het weerkaatste tegen de ijskoude betonnen muren van de flat in het door de Sovjets gebouwde doolhof waar een groot deel van de kleine middenklasse van Kabul woont.

Nu zitten we op de met goud geborduurde bank, waar de tweeling een theeservies heeft klaargezet van glazen bekers en een thermoskan op een verzilverd dienblad. De mehman khana is de chicste kamer in een Afghaans huis, die de rijkdom en de verhevenheid van de eigenaren moet uitdragen. Op een hoektafeltje met een barst erin die met plakband is gerepareerd, liggen cassettebandjes met Koranverzen en perzikkleurige bloemen van stof. De tweeling zit met hun benen keurig onder zich gevouwen op de bank en is een beetje beledigd door mijn gebrek aan reactie op hun grote onthulling. Tweelingzus nummer 2 buigt zich naar me toe: ‘Echt waar. Hij is onze kleine zus.’

Glimlachend knik ik hen toe. ‘Ja.’ Het zal wel.

Op een ingelijste foto op een bijzettafeltje staat hun broer, met v-halstrui en stropdas, samen met zijn grijnzende besnorde vader. Het is de enige foto in de woonkamer. De oudste dochters spreken een gammel, maar enthousiast soort Engels dat ze hebben opgestoken uit schoolboeken en van de satelliet-televisie dankzij de schotel op het balkon. Misschien is er hier gewoon sprake van een taalbarrière.

‘Oké,’ zeg ik, omdat ik vriendelijk wil zijn, ‘ik snap het. Jullie zús. En wat is je lievelingskleur, Benafsha?’

Ze twijfelt tussen rood en paars voordat ze de vraag doorspeelt aan haar zus, die er al even ernstig over nadenkt. De tweeling, gekleed in een oranje vest en een groene broek, doet de meeste dingen kennelijk in volmaakte meisjesachtige synchroniciteit. Hun knikkende hoofden worden bekroond door haarelastieken van glitterstof en alleen als de een zwijgt, zijn de glitters van de ander een paar seconden onbeweeglijk. Die momenten bieden een beginneling de kans om ze uit elkaar te houden: een moedervlekje op de wang van Beheshta is de aanwijzing. Benafsha betekent ‘bloem’, Beheshta ‘paradijs’.

‘Ik wil later lerares worden,’ draagt Beheshta ons volgende onderwerp aan.

Als een van de tweeling aan de beurt is om een vraag te stellen, willen ze allebei hetzelfde weten: of ik getrouwd ben.

Mijn antwoord is ze een raadsel, aangezien ik – zoals zij laten weten – erg oud ben. Ik ben zelfs een paar jaar óúder dan hun moeder, die op haar drieëndertigste moeder van vier kinderen is. De tweeling heeft nog een zus, afgezien van hun broertje. En hun moeder zit in het parlement, zeg ik tegen de tweeling. Dus er zijn heel wat dingen die ik niet ben, vergeleken bij haar. Ze lijken die manier van formuleren wel te waarderen.

Ineens verschijnt hun broertje in de deuropening.

Mehran van zes heeft een gebruind, rond gezicht, diepe kuiltjes in zijn wangen, wenkbrauwen die op en neer gaan als hij grijnst, en een brede spleet tussen zijn voortanden. Zijn haar is net zo zwart als dat van zijn zussen, maar dan kort en stekelig. Gestoken in een strak overhemd van rode denim en een blauwe broek, met zijn kin naar voren en zijn handen op zijn heupen, komt hij vol zelfvertrouwen de kamer in, kijkt me recht aan en richt een speelgoedpistooltje op mijn gezicht. Hij haalt de trekker over en roept bij wijze van begroeting: pauw! Als ik niet dood neerval of terugschiet, haalt hij een plastic superheld uit zijn kontzak. De achtervang heeft blond haar, blinkend witte tanden, twee wapenriemen over zijn uitpuilende borstkas en is gewapend met een machinegeweer. Mehran zegt iets in het Dari tegen het poppetje en luistert dan gespannen naar hem. Ze zijn het er kennelijk over eens: de aanval is geslaagd.

Naast me komt Benafsha tot leven en ze ziet haar kans schoon om haar bewering eindelijk hard te maken. Ze zwaait met haar armen om de aandacht van haar broer te trekken: ‘Zeg maar, Mehran. Zeg maar tegen haar dat je ons zusje bent.’

Mehrans mondhoeken gaan omlaag. Hij steekt zijn tong uit en schiet weg, waarbij hij bijna tegen zijn moeder op botst die net de kamer in komt.

Azita’s ogen zijn omrand met zwarte kohl, en ze heeft wat blusher op. Of misschien komt dat door de mobiel die ze tegen haar oor gedrukt heeft gehouden. Nu is ze er klaar voor, roept ze in mijn richting. Om me te vertellen waarnaar ik kom vragen: hoe het is om bijna tien jaar na het begin van de langste oorlog die Amerika ooit heeft gevoerd, en na een van de langdurigste buitenlandse-hulpinspanningen van onze generatie, een Afghaanse vrouw in dit land te zijn.

De dag dat wij elkaar voor het eerst ontmoeten, ben ik bezig met onderzoek voor een televisiedocumentaire over Afghaanse vrouwen, en is Azita inmiddels vier jaar lid van het tamelijk nieuwe parlement van het land. Ze is gekozen in de Wolesi Jirga, een van de wetgevende afdelingen die een paar jaar na de verdrijving van de Taliban in 2001 is geïnstalleerd, en ze heeft haar kiezers op het platteland van de provincie Badghis beloofd dat ze een groter deel van de buitenlandse hulp naar hun arme uithoek van Afghanistan zou laten stromen.³

Het parlement waar zij deel van ging uitmaken, werd voor een groot deel bevolkt door drugsbaronnen en krijgsheren, en leek in een staat van verlamming te verkeren door diepgewortelde corruptie, maar het was in elk geval een poging de democratie in te voeren waar veel Afghanen naar zeiden uit te kijken.⁴ Het was de opvolger van vele vormen van mislukt bestuur in de afgelopen eeuw: de absolute monarchie, communisme, en een islamitisch emiraat onder de Taliban. Of helemaal geen bestuur, in tijden van burgeroorlog.

Sommige buitenlandse diplomaten en medewerkers van hulporganisaties rond Kabul leerden Azita kennen als een ontwikkelde vrouwelijke parlementariër die niet alleen Dari, Pasjtoe, Urdu en Russisch sprak, maar ook Engels, en die er relatief vrijzinnige opvattingen op na hield, en dus werd ze overladen met uitnodigingen voor evenementen in de buitenwereld. Ze was naar diverse Europese landen gevlogen en naar Yale in de Verenigde Staten, waar ze over het leven onder de Taliban sprak.

Het was ook niet ongebruikelijk dat Azita buitenlanders uitnodigde in haar huurhuis in Macroyan, om haar versie van een normaal leven in de buurt van Kabul te laten zien. Hier flappert de was aan de balkons van moddergrijze gebouwen van vier verdiepingen hoog, met hier en daar een vlek groen, en in de vroege ochtend komen de vrouwen samen bij de piepkleine bakkerijtjes, terwijl de mannen stramme gymnastiekoefeningen doen op het voetbalveld. Azita stelt er een eer in om gastvrouw te zijn en zichzelf neer te zetten als de uitzondering op de manier waarop Afghaanse vrouwen in de buitenwereld worden afgeschilderd, afgezonderd in hun huis, vrijwel zonder contact met de maatschappij, vaak analfabeet en onder de duim van demoniserende echtgenoten die hun het daglicht niet gunnen. En die al helemaal geen bezoek ontvangen van farandzjie, oftewel buitenlanders, zoals de indringers uit het verleden ooit door Afghanen werden genoemd. Tegenwoordig heten ze meestal amrícan, ongeacht hun paspoort.

Azita vindt het heerlijk om haar stromend water, de elektriciteit en de televisie in de slaapkamer te laten zien; allemaal betaald met geld dat zij als kostwinner heeft verdiend. Ze weet dat dat indruk maakt op buitenlanders, en met name op vrouwelijke buitenlanders. Met haar blozende wangen, scherpe gelaatstrekken en haar kaarsrechte houding, van top tot teen elegant verpakt in zwarte stof, en met een warme geur van muskus vermengd met iets zoets om zich heen ziet Azita er ook echt anders uit dan de meerderheid van de Afghaanse vrouwen. Met haar 1 meter 68 – en misschien nog wat meer op haar pumps met open hiel en puntneus – steekt ze zelfs boven sommige bezoekers uit. Die verschijnen meestal met verstandiger schoenen aan hun voeten, alsof ze op wandelvakantie zijn.

Wat de vooruitgang voor vrouwen sinds 2001 betreft geeft Azita weinig blijk van tevredenheid tegenover bezoekende buitenlanders, van wie ik alleen maar de meest recente ben. Jawel, er worden op straat in Kabul en in een paar andere, wat grotere steden meer vrouwen gezien dan toen de Taliban het voor het zeggen hadden, en er worden meer meisjes op school ingeschreven, maar net zoals in vorige periodes toen men hervormingen probeerde door te voeren, beperkt de vooruitgang voor vrouwen zich tot de hoofdstad en een handjevol andere stedelijke gebieden.⁵ In grote delen van dit tot op grote hoogte analfabete land geldt veel van wat de Taliban voor vrouwen hadden verboden en geboden nog steeds. Het zijn nog altijd wetten die in stand worden gehouden door de conservatieve traditie. In veel provincies zijn de boerka’s nog de normale dracht en het komt maar zelden voor dat vrouwen werken of zonder hun man het huis verlaten. De meerderheid van de huwelijken wordt nog steeds opgelegd,⁶ eerwraak is niet ongebruikelijk,⁷ en zodra het justitiële systeem bij een verkrachtingszaak wordt betrokken, draait het er meestal op uit dat het slachtoffer achter de tralies verdwijnt – tenzij ze gedwongen wordt om met haar verkrachter te trouwen, wat een veelvoorkomende oplossing is.⁸ Vrouwen steken zichzelf in brand met brandstof uit de keuken om aan huiselijk geweld te ontsnappen,⁹ en dochters zijn nog steeds een handig, informeel betaalmiddel waarmee vaders hun schulden afbetalen of ruzies beslechten.¹⁰

Azita is een van de weinige vrouwen die een stem hebben, maar in de ogen van velen is ze nog altijd een provocatie, omdat haar leven zo anders is dan dat van de meeste vrouwen in Afghanistan en dus een bedreiging vormt voor degenen die vrouwen eronder willen houden. In haar woorden: ‘Als je naar verafgelegen gebieden in Afghanistan toe gaat, zul je zien dat er niets is veranderd in het leven van vrouwen. Ze zijn nog steeds ondergeschikt. Dieren. Het gaat nog een hele tijd duren voordat de vrouw in deze samenleving als een mens wordt beschouwd.’

Azita duwt haar smaragdgroene hoofddoek naar achteren, waardoor een korte zwarte paardenstaart zichtbaar wordt, en wrijft over haar haar. Ik schud mijn hoofddoek ook af en laat hem langs mijn hals omlaagglijden. Ze kijkt me even aan zoals we daar in haar slaapkamer zitten. ‘Ik wil niet dat mijn dochters ooit zo moeten lijden als ik heb geleden. Ik heb zoveel van mijn dromen moeten vernietigen. Ik heb vier dochters. Daar ben ik heel blij om.’

Vier dochters? Alleen maar vier dochters? Wat is er in dit gezin aan de hand? Ik houd even mijn adem in, in de hoop dat Azita het voortouw zal nemen en me helpt om dit te begrijpen.

En dat doet ze.

‘Wil je ons familiealbum zien?’

We verhuizen weer naar de woonkamer, waar ze twee albums onder een wankel bureautje vandaan haalt. De kinderen bekijken deze foto’s regelmatig. Ze vertellen het verhaal over de totstandkoming van het gezin van Azita.

Om te beginnen een reeks plaatjes van het verlovingsfeest van Azita in de zomer van 1997. Azita’s volle neef, met wie ze gaat trouwen, is jong en slungelig. Op zijn gezicht doen plukjes haar nog steeds hun best om in het midden bij elkaar te komen voor een volle baard – een voorschrift onder de Taliban indertijd. De verloofde heeft een tulband op en is gekleed in een bruinwollen vest over een traditionele witte peran tumban: een lang overhemd met een wijde broek. Niet een van de omstreeks honderd gasten lacht. Naar Afghaanse maatstaven, waar duizend mensen op een feest geen uitzondering zijn, is het een kleine, weinig indrukwekkende bijeenkomst. Het geeft weer hoe de stad het dorp ontmoet. Azita is de op dure scholen opgeleide dochter van een professor aan de universiteit in Kabul. Haar aanstaande: de analfabete zoon van een boer.

Er zijn een paar in scène gezette momenten vastgelegd. De verloofde probeert zijn aanstaande vrouw wat van de roze met gele taart te voeren. Zij draait haar gezicht af. Op haar negentiende is Azita een magerder, ernstiger versie van de vrouw die ze later zou worden, in een kobaltblauwe zijden kaftan met ronde schoudervullingen. Haar nagels zijn felrood gelakt om bij haar bloedrode lippen te passen, die scherp afsteken tegen een wit gepoederd gezicht dat het voorkomen van een masker heeft. Haar haar is een stijf gespoten vogelnest. Op een andere foto biedt haar toekomstige echtgenoot haar een feestelijke bokaal aan waaruit zij geacht wordt te drinken. Ze staart in de camera. Over haar mat gepoederde gezicht lopen verticale lijnen vanuit donkerbruine ogen.

Een paar pagina’s verderop poseert de tweeling met Azita’s moeder, een vrouw met hoge jukbeenderen en een krachtige neus in een gezicht met diepe rimpels. Benafsha en Beheshta geven allebei kushandjes aan hun bibi-jan, die nog steeds met hun grootvader in het noordwesten van Afghanistan woont. Algauw doet een derde meisje haar intrede op de foto’s. Middelste zus Mehrangis heeft staartjes en een iets ronder gezicht. De kleine poseert naast de twee mini-Azita’s, die er ineens wel erg groot uitzien in hun witte jurken met ruches.

Azita slaat de bladzijde om: Nowruz, het Perzische nieuwjaar, 2005. Vier kleine meisjes in crèmekleurige jurken. Keurig op maat gerangschikt. De kleinste heeft een strik in haar haar. Het is Mehran. Azita legt haar vinger op de foto. Zonder op te kijken zegt ze: ‘Je weet dat mijn jongste ook een meisje is, hè? We kleden haar als een jongen.’

Ik werp een blik in de richting van Mehran, die aan de periferie rondhangt sinds we in gesprek zijn. Ze is alweer op een andere stoel gaan zitten en is opnieuw aan het praten tegen de actieheld.

‘Er wordt geroddeld over mijn gezin. Als je geen zonen hebt, is dat een groot gemis, en iedereen heeft met je te doen.’

Azita zegt het alsof het een doodeenvoudige verklaring is.

Je moet op zijn minst één zoon hebben om hier in aanzien te staan. Een gezin zonder zoon is niet alleen incompleet, maar in een land zonder rechtsstaat wordt het ook als zwak en kwetsbaar beschouwd. Dus is het de plicht van iedere getrouwde vrouw om zo snel mogelijk een zoon te baren – het is een levensdoel, en als ze dat niet in vervulling brengt, is er duidelijk iets mis met haar in de ogen van anderen. Ze kan worden weggezet als een dokhtar zaí, ‘zij die alleen dochters voortbrengt’. Maar dit is nog lang niet zo vreselijk als de belediging die ze gebruiken voor een vrouw die helemaal geen kinderen heeft: een sanda of khoshk, dat ‘droog’ betekent in het Dari. Een vrouw die in een patrilineaire cultuur geen zoon kan voortbrengen, schiet echter ook – in de ogen van de samenleving en vaak ook van haarzelf – fundamenteel tekort.

In grote gebieden is de geletterdheid niet hoger dan 10 procent en veel ongefundeerde beweringen worden nooit onderuitgehaald.¹¹ Een daarvan is de wijd en zijd aangehangen overtuiging dat een vrouw het geslacht van haar kind kan kiezen door het zich vast voor te nemen. Het gevolg is dat een vrouw die er niet in slaagt om zonen te krijgen, niet veel medeleven oproept. In plaats daarvan wordt ze door de maatschappij en haar eigen echtgenoot veroordeeld als iemand die blijkbaar niet genoeg een zoon heeft gewenst. En de vrouwen zelf geven hun eigen lichaam en hun zwakke geest vaak de schuld dat ze geen zonen voortbrengen.

In de ogen van anderen stapelen de karakterfouten van zo’n vrouw zich vaak nog verder op: ze is vast en zeker ook lastig en onhebbelijk. Misschien zelfs wel kwaadaardig. De meeste mensen weten eenvoudig niet dat het de vader is die het geslacht van een kind bepaalt, aangezien het sperma de drager is van de chromosomale opmaak van een kind.

Voor Azita stond het ontbreken van een zoon alles in de weg wat ze als politica wilde bereiken. Toen ze in 2005 met haar gezin in Kabul arriveerde, sloegen de vervelende opmerkingen en de achterdocht over het ontbreken van een zoon algauw onvermijdelijk om in twijfels over haar capaciteiten als wetgever en publiek figuur. Bezoekers boden hun condoleances aan als ze hoorden dat ze vier dochters had. Ze voelde dat men haar als een onvolledige vrouw beschouwde. Medepolitici, mensen uit haar kiesdistrict en haar eigen uitgebreide familie waren niet bepaald meelevend: waarom zouden ze denken dat zij in de politiek ook maar iets voor elkaar zou krijgen als ze niet eens in staat was haar man een zoon te geven? Zonder een zoon om mee op te scheppen tegenover de constante stroom bezoekende mannetjesmakers begon haar man zich ook steeds meer te generen.

Azita en haar man benaderden hun jongste dochter met een voorstel: ‘Wil jij er net zo uitzien als een jongen en jongenskleren dragen en allemaal leuke dingen doen die jongens doen, zoals fietsen, voetballen en cricket? Wil je op je vader lijken?’

En of ze dat wilde. Het was een prachtig aanbod.

Het enige wat ervoor nodig was, waren een knipbeurt, een lange broek van de bazaar en een denim overhemd met op de rug ‘Superstar’. In één enkele middag veranderde het gezin van een stel met vier dochters in een stel dat gezegend was met drie kleine meisjes en een jongen met stekelhaar. Hun jongste zou niet langer luisteren naar de naam Mahnoush, ‘maanlicht’, maar naar de jongensnaam Mehran. In de ogen van de buitenwereld – en vooral voor Azita’s kiezers in Badghis – was het gezin eindelijk compleet.

Natuurlijk kenden sommigen de waarheid. Maar ook zij feliciteerden Azita. Een zogenaamde zoon hebben is beter dan er geen hebben, en mensen gaven haar complimenten vanwege haar vindingrijkheid. Toen Azita haar provincie – een veel conservatievere plek dan Kabul – bezocht, nam ze Mehran mee. In gezelschap van haar zesjarige zoon kreeg ze meer goedkeuring, merkte ze.

De overstap stelde ook Azita’s echtgenoot tevreden. Er zou niet meer worden geroddeld over deze onfortuinlijke man, die was opgezadeld met vier dochters voor wie hij allemaal echtgenoten zou moeten vinden en wiens bloedlijn met hem zou eindigen. In het Pasjtoe, de tweede taal van Afghanistan, is er zelfs een neerbuigende naam voor een man zonder zonen: hij is een meraat, een term die verwijst naar het systeem waarin een erfenis zoals land vrijwel exclusief via de mannelijke lijn wordt doorgegeven. Maar nu de jongste van het gezin de rol van zoon op zich heeft genomen, is het kind een bron van trots geworden voor haar vader. De nieuwe status van Mehran zorgt er ook voor dat haar zusjes aanzienlijk meer vrijheid hebben, ze kunnen nu het huis verlaten, naar de speeltuin gaan en zelfs naar de volgende straat lopen, als Mehran maar meegaat om hen te escorteren.

Er is nog een bijkomende reden voor deze stap. Azita zegt het lachend en ze buigt een beetje naar me toe om haar kleine daad van rebellie te onthullen: ‘Ik wilde mijn jongste laten zien hoe het leven er aan de overzijde uitziet.’

Dat leven kan het oplaten van vliegers inhouden, of zo hard rennen als je maar kunt, keihard lachen, een potje springen omdat dat zo fijn voelt, in bomen klimmen om de opwinding te voelen wanneer je je niet laat vallen. Je kunt met een andere jongen praten, bij je vader en zijn vrienden zitten, op de voorbank van de auto plaatsnemen en naar de mensen op straat kijken. Je kunt ze recht in de ogen kijken. Je kunt hardop praten zonder bang te zijn, en er zal naar je worden geluisterd, en maar zelden zal iemand aan je vragen waarom je alleen op pad bent, in makkelijke kleren die je bewegingen niet belemmeren. Allemaal ondenkbaar voor een Afghaans meisje.

Maar wat gebeurt er als de puberteit aanbreekt?

‘Je bedoelt als hij opgroeit?’ zegt Azita, en ze geeft met haar handen de vorm van een vrouw aan. ‘Geen probleem. Dan veranderen we haar weer in een meisje.’

2  De buitenlandse

CAROL

Er is een restaurantje dat erg in trek is bij de chique dames van Kabul (die er dus wel degelijk zijn), waar lokale variaties op quiche lorraine en verfijnde sandwiches worden geserveerd terwijl in de ongeziene buitengewesten een oorlog woedt. Het gele gebouw met een kleine tuin is weggestopt in een steegje achter een ministerie en wordt geflankeerd door voldoende wegblokkades om het een acceptabel uitje te maken voor buitenlandse diplomaten en mensen van hulporganisaties. Net als op veel andere plekken valt de elektriciteit er zo’n beetje elk halfuur uit, maar de gasten zetten algauw hun gesprekken weer voort in de diepe duisternis tot de schakelaar tussen de generators de lampjes weer heeft doen oplichten. Al die tijd blijft iedereen rustig zitten terwijl kleine wezentjes af en toe onder de tafel langs hun voeten schieten. Ik was hier om de grande dame van de expats in Kabul te spreken, in de hoop dat zij wat licht zou kunnen werpen op het zoveelste geheim van Afghanistan.

Tot nu toe was ik vooral verzet tegengekomen.

Na mijn eerste bezoek aan het gezin van Azita speurde ik internet en de archieven van kranten af in de veronderstelling dat ik iets fundamenteels over het hoofd had gezien tijdens mijn huiswerk over dit land. Maar wat ik ook zocht, ik kwam geen informatie tegen over andere meisjes in Afghanistan die zich als jongens voordoen. Was Azita dan een ongewoon creatieve vrouw? Of was het misschien zo, zoals ik vermoedde, dat in meer Afghaanse gezinnen dochters in zonen werden veranderd als een manier om je zowel te schikken naar als je te verzetten tegen een onmogelijk rigide maatschappij?

Ik had ook deskundigen geraadpleegd, er waren vele om uit te kiezen.

Meisjes en vrouwen waren na de val van de Taliban een van de dringende doelstellingen geworden van de internationale hulpverlenende gemeenschap, waardoor talrijke specialisten op het gebied van de Afghaanse vrouw voor een kort dienstverband het land in en uit reisden vanuit Washington en diverse Europese hoofdsteden. Aangezien veel donorlanden van ontwikkelingsprojecten – van landbouw tot politiek – eisten dat ze zich met name toelegden op de vraag op wat voor manier het leven van Afghaanse vrouwen kon worden verbeterd, was Kabul veranderd in een plek waar het wemelde van de ‘gender-deskundigen’ – een term die velen van de in het buitenland geboren hulpverleners, sociologen, adviseurs en onderzoekers omvatte, die van alles hadden gestudeerd, van conflictoplossing tot en met feministische theorie.¹²

Nadat ze jarenlang de boosaardige manier waarop de Taliban meisjes en vrouwen behandelden, hadden geobserveerd en in hoge mate hadden genegeerd, was men het er onder de buitenlanders over eens dat het nodig was om Afghaanse vrouwen zo snel mogelijk in de richting van een westerse versie van gelijkheid te loodsen. In zo’n beetje elk wat chiquer hotel in Kabul leek wel een ‘genderworkshop’ te worden gegeven, waar Europese en Amerikaanse vrouwen met etnische sieraden om en in geborduurde tunieken seminars hielden en op schoolborden cirkels trokken rond woorden als ‘empowerment’ en ‘awareness’. In heel Afghanistan waren honderden uiteenlopende hulpprojecten gaande, waarvan de in eufemistische termen geformuleerde doelstellingen waren om Afghanen zaken bij te brengen over onderwerpen als ‘gender-mainstreaming’ en ‘genderdialoog’.

Maar hogere functionarissen van de Verenigde Naties en deskundigen van zowel de overheid als van onafhankelijke hulporganisaties ontkenden het unaniem toen ik hen benaderde: Afghanen verkleedden hun dochters niet als zonen om zich tegen de gesegregeerde maatschappij te verzetten. Waarom zouden ze dat in vredesnaam doen? Ik kreeg te horen dat deze experts, die zich immers enórm hadden verdiept in de problemen van Afghaanse vrouwen, zeker op de hoogte zouden zijn als er meer meisjes waren zoals Mehran. Antropologen, psychologen en historici zouden er zeker notitie van hebben genomen, omdat zoiets volkomen inging tegen alles wat ze wisten van de Afghaanse cultuur, waarin men zich kleedt in overstemming met zijn of haar gender. Dan zouden er wel boeken over zijn geschreven en academische onderzoeken naar zijn verricht. En dus bestond zo’n gebruik – als het al een gebruik was, en niet zomaar een eigenaardigheid – eenvoudigweg niet. Ik kreeg regelmatig te horen dat de scheiding tussen de genders in Afghanistan een van de strengste ter wereld is, waardoor zo’n actie werkelijk ondenkbaar was. Om niet te zeggen gevaarlijk.

Maar toen ik onder Afghanen bleef doorvragen, leverde dat een ander, zij het enigszins onduidelijk beeld op. Mijn mannelijke tolk liet eens achteloos vallen dat hij gehoord had over een in de verte verwant nichtje dat zich als een jongen verkleedde, maar dat hij het nooit had begrepen en er nooit echt verder over had nagedacht. Andere Afghanen vertelden over geruchten die af en toe de ronde deden over zulke meisjes, maar gaven me unaniem het advies me er niet verder in te verdiepen; het was nooit een goed idee om als buitenlander in de privézaken en tradities van gezinnen te snuffelen.

Uiteindelijk kwam een Afghaanse diplomaat met een verslag uit de eerste hand, toen hij een herinnering ophaalde aan een vriend die ten tijde van de Taliban in de jaren negentig in zijn buurtvoetbalelftal zat. Op een dag verdween de jongen eenvoudigweg, en dus meldde een aantal teamgenoten zich bij hem thuis. Zijn vader stapte naar buiten en zei dat hun vriend helaas niet meer zou komen. Ze was terug veranderd in een meisje. De twaalfjarigen van het elftal stonden verbijsterd op straat.

Maar dit was iets heel ongewoons, verzekerde de diplomaat me. Zulke onbeschaafde wanhoopsmaatregelen konden alleen maar worden toegeschreven aan de gruwelen van het Taliban-tijdperk. De Afghaanse speelfilm uit 2003 Osama ging zelfs over een meisje dat zich tijdens het regime van de Taliban als jongen had verkleed. Maar dat was natuurlijk fictie. En bovendien was er nu een nieuwe, verlichte tijd in Afghanistan, zei de diplomaat.

Maar was dat echt wel zo?

Voor een verslaggever was dat agressieve wegduwen door zowel deskundige buitenlanders als Afghanen hoogst intrigerend. Stel dat dit op iets groters wees dan het gezin van Azita – iets wat vragen zou oproepen over wat we nog meer over het hoofd hadden gezien in onze decennium lange queeste om Afghanistan en zijn cultuur te begrijpen?

Ik hoopte dat Carol le Duc misschien wat te zeggen had over het onderwerp. Carol, met haar rode haar en felgekleurde zijden sjalwars, leek nooit zulke overtuigde en vaak herhaalde stellingen te debiteren over Afghanen en over welk basaal begrip van westerse waarden hun land nodig had. ‘Ik zou mezelf nooit een feministe noemen,’ had ze bijvoorbeeld de eerste keer dat ik haar ontmoette gezegd. ‘Dat laat ik liever aan anderen over.’

Carol is iemand die de expatkliek liever ontloopt en er de voorkeur aan geeft om te gaan met de Afghaanse gezinnen met wie ze jaren geleden vriendschap heeft gesloten, in de tijd dat er niet zoveel buitenlanders in het land werden toegelaten, tijdens het Taliban-regime. Volgens velen heeft ze het scherpste institutionele geheugen in Kabul, en ze is beroemd omdat ze een van de weinige vrouwen is geweest die ooit met de Taliban hebben onderhandeld toen die aan de macht waren.

Carol belandde in 1989 na haar scheiding in dit deel van de wereld. Terwijl ze de rest van haar leven heel comfortabel in Engeland had kunnen slijten. Maar daar koos ze niet voor. ‘Ik heb een hekel aan reizen en langs plekken trekken. Ik wil mensen leren kennen. Ik wil de diepte in,’ had ze me verteld. ‘En ik besefte dat ik een volslagen vrije vrouw van negenenveertig was.’ In de bijna twee decennia die ze daarna in Afghanistan en Pakistan heeft doorgebracht, heeft ze voor non-gouvernementele organisaties gewerkt en als adviseur voor ministeries. Ze heeft antropologie gestudeerd in Oxford en is betrokken geweest bij onderzoek naar Afghaanse vrouwen, kinderen en politiek.

Ze is er stellig van overtuigd dat thee met een vleugje geplette kardemom, geserveerd in fijne porseleinen kopjes, elke ramp – en daar krijgt Kabul zijn gerechte deel van – een beetje draaglijker maakt, en ze woont in de bescheiden pracht van een perzikkleurig stenen huis, omgeven door een goed onderhouden tuin met twee pauwen ‘omdat die mooi zijn om naar te kijken’. In de winter is haar haard een uitzondering in Kabul; die doet het namelijk. En in de zomer maken haar ruime rotanstoelen onder een traag wentelende plafondventilator augustus net een beetje draaglijker. Iedere Afghaan die bij de taxibedrijven werkt die voorzien in de behoeften van de aanwezige buitenlanders, kent haar ommuurde huis aan een modderige straat in Kabul als het ‘Carol-huis’, en de plaatselijke bewoners spreken met het soort genegenheid en respect over haar dat is voorbehouden aan mensen die deel zijn gaan uitmaken van hún eigen geschiedenis, hetgeen verder teruggaat dan de meest recente oorlog.

Maar af en toe wordt Kabul zelfs Carol een beetje te veel, en dan neemt ze het vliegtuig naar haar ‘hut op het platteland’ in Peshawar, een gewelddadige Pakistaanse stad die ooit onder Brits bestuur stond en waar de Afghaanse koning vroeger de zomer doorbracht. Tegenwoordig wordt Peshawar als een van de gevaarlijkste plekken ter wereld beschouwd. Het wemelt er van de islamitische extremisten; maar weinig westerlingen bezoeken de stad vrijwillig, en als ze het doen is het met een legerescorte. Maar voor Carol, die eraan gewend is om zich te voet door Kabul te verplaatsen, die totaal geen oog heeft voor de ‘beveiliging’ waar buitenlanders het altijd over hebben en weigert haar vuurrode haar onder een hoofddoek te verstoppen, is het bestaan in Peshawar alleen maar een beetje ingewikkelder. Natuurlijk is het op het vliegveld een enorme chaos; er is geen welkomstbalie maar steevast een ‘meneer Inlichtingendienst’ die op haar afkomt in de veronderstelling dat ze een Amerikaanse is. En elke keer schept Carol er weer groot genoegen in om te verklaren dat ze Bríts is. En verder niets.

‘Wil je de speciale witte thee of zullen we de speciale rode proberen?’ vraagt ze me in het restaurant, als ze naar mijn dilemma heeft geluisterd. Na een knik van Carol schenkt de ober de illegale rode wijn uit een dikbuikige blauwe theepot.

Een Afghaans meisje dat als jongen wordt opgevoed, vindt Carol iets heel begrijpelijks: ‘Waarom zou je als vrouw in Afghanistan niet naar de andere kant willen oversteken?’ roept ze uit. Ze vindt het wel een vermakelijk idee: het appelleert aan haar opstandige kant.

Ze heeft het verschijnsel nooit onder kinderen waargenomen, maar herinnert zich van enige jaren geleden wel een tocht het binnenland in met een klein hulpverlenersteam, naar de provincie Ghazni, een bolwerk van de Taliban. De mannen en vrouwen van een bepaald dorpje woonden daar strikt gescheiden, en toen Carol werd uitgenodigd voor de thee in de vrouwenvertrekken trof ze daar tot haar verbazing een man aan. De vrouwen noemden hem ‘Oom’ en hij leek een speciale status te hebben in het dorp. De vrouwen gaven hem thee en behandelden hem met veel respect. Oom had een ruig uiterlijk, maar wel met een iets zachter gezicht dan andere mannen. Het duurde even, en er moest wat behulpzaam worden gefluisterd, voordat Carol begreep dat Oom in feite een volwassen vrouw was met een tulband op en in mannenkleren.

Oom functioneerde als tussenpersoon tussen de mannen en de vrouwen, als een ere-man die boodschappen kon overbrengen en andere vrouwen escorteren als ze moesten reizen, zonder dat Oom een bedreiging vormde, omdat ze zelf een vrouw was.

Net als Azita’s dochter Mehran was Oom als jongen opgevoed, had Carol te horen gekregen. Blijkbaar had de plaatselijke moellah dat bedacht: Oom was als zevende dochter in een gezin zonder zonen ter wereld gekomen. Als zielenherder van het dorp had de moellah medelijden gekregen met de ouders. Dus een paar uur na de geboorte van het meisje decreteerde hij dat ze voortaan de zoon van haar ouders zou zijn. Hij gaf het kind een jongensnaam en stuurde toen haar ouders op pad om het kind dat nu hun zoon was geworden voor te stellen. De officiële aankondiging van de moellah dat er een zoon was geboren, werd dankbaar aanvaard door de ouders – het verhoogde hun status en ze waren nu bevrijd van de onvermijdelijke minachting van de rest van het dorp.

Maar waarom was Oom bij het begin van de puberteit niet terug veranderd in de sekse waarmee ze was geboren? Hoe had ze kunnen ontsnappen aan een gedwongen huwelijk? En wekte ze de indruk dat ze content was met deze regeling? Carol haalt haar schouders op bij mijn vragen; dat weet ze niet. Oom had geen man of kinderen van zichzelf, maar ze had wel een hogere status dan de vrouwen. Ze was ‘een tussenfiguur’.

Wat Carol betreft is het volkomen begrijpelijk dat niemand in heden of verleden het bestaan van andere ‘Ooms’ of kleine, als jongens geklede meisjes lijkt te hebben gedocumenteerd. Als ze er al zijn, is er weinig documentatie die de diverse oorlogen en draaideurregimes in Kabul heeft overleefd. En bovendien houden Afghanen er niet van om over hun gezin te worden ondervraagd: overheidsfunctionarissen en de bijbehorende instanties worden op zijn best met achterdocht bekeken.

Datgene wat nog het meest een Afghaans nationaal archief benadert, wordt beheerd door een Amerikaanse die al heel lang in Kabul woont en die ik ook had geconsulteerd: Nancy Duprée, een scherpzinnige Amerikaanse historica van in de tachtig, die bij velen bekendstaat als de ‘grootmoeder van Afghanistan’. Ze heeft in de jaren zeventig diverse reisgidsen over de meest afgelegen gebieden van Afghanistan gepubliceerd en samen met haar inmiddels overleden echtgenoot, de archeoloog Louis Duprée, heeft ze de cultuur en de geschiedenis van Afghanistan gedocumenteerd.¹³ Dat neemt niet weg dat Nancy nog nooit iets gezien of gehoord had van meisjes die zich als jongens verkleden en ze kon zich evenmin uit al die tijd die ze in Afghanistan had doorgebracht documentatie over dit onderwerp herinneren – en ze woonde er al sinds de tijd van de laatste koning, die in 1973 werd verdreven.¹⁴ Maar ze ‘keek absoluut niet op’ van mijn verhaal over een klein meisje dat als jongen werd opgevoed. Min of meer op dezelfde manier als Carol vond Nancy het in zekere zin begrijpelijk: ‘Segregatie vereist creativiteit,’ had ze tegen me gezegd.

Nancy kwam ook aanzetten met een oude foto die het voormalige Afghaanse hof bij haar in bewaring had gegeven. Op de vergeelde zwart-witfoto uit het begin van de twintigste eeuw houden vrouwen in mannenkleding de wacht bij de harem van Habibullah Khan.¹⁵ De harem kon niet worden bewaakt door mannen, omdat die mogelijk een bedreiging waren voor de kuisheid van de vrouwen en de stamboom van de koning. Deze als mannen verklede vrouwen vormden een mooie oplossing voor dit dilemma, en dit zou erop kunnen duiden dat zulke oplossingen in de hogere kringen van de Afghaanse samenleving in het verleden wellicht vaker werden gebruikt.

Maar wat er zich zoal afspeelt in het afgeschermde leven van Afghaanse gezinnen is misschien nooit erg toegankelijk geweest voor buitenlanders die onderzoek doen, suggereert Carol. En al helemaal niet voor de recente zondvloed aan buitenstaanders die Afghanistan willen veranderen. Zoals een buurtbewoner zich kan beklagen over een sfeer die verloren is gegaan, zo beschrijft Carol wat er de laatste jaren van Kabul is geworden: een cementgrijs fort waar gewone Afghanen uit verdreven zijn als gevolg van de verhitte oorlogseconomie en de torenhoge huren die nog maar weinig mensen kunnen opbrengen, behalve dan de buitenlanders die betaald worden door internationale organisaties.¹⁶ Zo is er een plek ontstaan waar de angst en de geruchten waar het expatcircuit op drijft elkaar in stand houden.

‘De meeste buitenlanders leiden bijna net zo’n leven als de meest afgezonderde Afghaanse vrouwen die ze proberen te bevrijden,’ merkt Carol sarcastisch op.

De Afghaanse cultuur bestaat uit duizend jaar oude gebruiken en regels die van generatie op generatie worden doorgegeven. De geschiedenis van de vrouwen is nauwelijks vastgelegd. Van wel meer landen is de geschiedenis vooral een geschiedenis van oorlogen, die heel af en toe onder aanvoering van een koningin zijn gevoerd. Het meeste sociologische onderzoek in Afghanistan is verricht door buitenlanders, en dan vrijwel zonder uitzondering door mannen, die zelden toegang hadden tot vrouwen en dus alleen te horen kregen wat Afghaanse echtgenoten, broers en vaders hun vertelden.

In Afghanistan is geen kinderbescherming die je kunt bellen, geen betrouwbaar kantoor dat statistieken bijhoudt, geen onderzoeksuniversiteit met een gevestigde reputatie. Niemand kan zelfs met veel zekerheid zeggen hoeveel mensen er in Afghanistan wonen – de grote hulpverlenende instanties strooien met cijfers tussen de 23 en de 29 miljoen.¹⁷

De eerste en enige volkstelling in Afghanistan werd in 1979 uitgevoerd, en latere pogingen om de Afghanen te tellen zijn omstreden en niet zonder problemen tot stand gekomen. Drie decennia van onafgebroken oorlog en de verplaatsing van grote hoeveelheden vluchtelingen maakt nauwkeurigheid onmogelijk. En de taak wordt nog gecompliceerder vanwege de ingewikkelde etnische samenstelling van de Afghanen en het voortdurende debat over waar precies de grens met Pakistan ligt.

Mensen die diplomatiek willen zijn, zeggen dat Afghanistan bestaat uit een verzameling minderheden, de zichtbare erfenis van de vele veroveraars die door de hele geschiedenis heen van verschillende kanten het land binnentrokken. De grootste minderheid, ruwweg 40 procent van de bevolking, bestaat uit de voornamelijk soennitische Pathanen, van wie velen zichzelf als etnische Afghanen beschouwen. Zij wonen vooral in het zuiden en oosten. De tweede grote minderheid zijn de Tadzjieken, die het sterkst vertegenwoordigd zijn in het noorden en midden van Afghanistan. De Hazara worden door velen beschouwd als de voorouders van de Mongolen en werden onder de Taliban genadeloos vervolgd als aanhangers van de sjiitische richting binnen de islam. Vooral in het noorden wonen ook Afghanen van Oezbeekse, Turkmeense en Kirgizische afkomst. Ook leven er Kuchi-nomaden in het land. Er zijn weliswaar allianties aangegaan, en verbroken, tussen de verschillende etnische groepen, maar binnen elke groep is men vaak achterdochtig jegens andere volkeren. Dit is nog een reden waarom er weinig vrijwillig informatie wordt gegeven over bijvoorbeeld hoeveel kinderen er in een bepaalde streek of binnen een groep worden geboren, en al helemaal niet over van welk geslacht die zijn.

Carol is van mening dat het Westen misschien meer geobsedeerd is met de rollen die kinderen al naar gelang hun gender krijgen toebedeeld, dan de Afghanen zelf. De Afghaanse samenleving stoelt weliswaar op de strikte scheiding tussen de seksen, maar in de jeugd doet gender in zekere zin minder ter zake dan in het Westen. ‘Hier worden mensen gedreven door iets veel basalers: seksualiteit. Alles wat zich voor de puberteit afspeelt, is slechts een voorbereiding op de voortplanting. Dat is het belangrijkste doel van het leven hier.’

En misschien moeten wij als westerlingen ook wel onze ideeën bijstellen om zelfs maar iets van een soort inzicht te krijgen in Afghanistan, waar een lange tribale organisatie veel machtiger is dan wat voor overheid dan ook, waar taal poëzie is en maar weinig mensen kunnen lezen en schrijven, maar waar het ook heel gewoon is dat een analfabeet het werk van Pathaanse of Perzische dichters uit zijn hoofd kent en meer dan één taal spreekt, en waar de kenmerken van gevestigde waarheden en kennis op andere manieren tot uitdrukking komen dan de manieren die buitenstaanders makkelijk herkennen.¹⁸ Of zoals Carol het zei: in een land van dichters en verhalenvertellers ‘zijn de gedeelde fantasieën datgene wat er werkelijk toe doet’.

En dus kun je in Afghanistan alleen maar dingen uitzoeken als je de informele structuren in ogenschouw neemt. Zo zijn degenen die Afghaanse vrouwen het beste kennen, geen buitenlanders, geen Afghaanse mannen, maar de Afghaanse vrouwen zelf – en de artsen, docenten en vroedvrouwen die uit de eerste hand het wanhopige verlangen naar een zoon meemaken en weten wat vrouwen bereid zijn te doen om die zonen te krijgen. En ze zullen nooit meteen met geheimen komen, waarschuwt Carol. ‘Je moet luisteren naar wat ze niet zeggen.’

Om de zaak nog eens extra effect te geven valt de generator in het restaurant voor de derde keer uit en alweer zitten we in het donker. Ik haal diep adem. In de duisternis wordt Carols krachtige geur van mandarijn met zwarte bessen nog geprononceerder en uiteindelijk vraag ik naar de wolk van geurwater die ons beiden omringt. Ze is heel blij met mijn vraag.

‘Ach ja. Er is een man in Peshawar… die in essences en oliën handelt. Hij vertelde dat ze ook leveren aan een Franse parfumeur die hiervan iets maakt wat behoorlijk bekend is. Dat is natuurlijk geklets, maar het is heel aangenaam, hè?’

Ik knik, maar ik kan mezelf er niet toe brengen om Carol te vertellen dat haar leverancier de waarheid spreekt. Het is een geur die ik heel goed ken. Zodra het licht weer aangaat, glimlach ik. Ik ben ook een volslagen vrije vrouw en net als Carol heb ik de tijd om de diepte in te gaan.

Maar kon ik eigenlijk wel over het gezin van Azita schrijven? In de loop van enige maanden voeren we verschillende keren hetzelfde gesprek.

‘Je hebt me verteld dat je vier dochters hebt,’ begon ik mijn eerste telefoongesprek met haar. ‘Je hebt me ook verteld over de zoon in het gezin…’

Het was voor haar een kans om het allemaal terug te nemen en tegen me te zeggen dat ik niet meer moest komen. Ik hoopte bijna dat ze die kans zou aangrijpen. Pas later begreep ik dat ze toen al had besloten.

‘Ik denk dat we de waarheid moeten vertellen.’

‘Maar dit is jullie geheim. Weet je het echt zeker?’

‘Ik denk het wel. Het kan interessant zijn voor mensen. Dit is de realiteit in Afghanistan.’

En meteen werd ik weer uitgenodigd bij haar thuis. En in haar gezin.

3  De uitverkorene

AZITA

Om vijf uur ’s ochtends dwingt ze zichzelf overeind te komen van het harde bed met de langgerekte, dikke kussens op de vloer in de eetkamer die ook als slaapkamer dienstdoet.

Voordat ze haar kinderen achter hun vodden gaat zitten, neemt ze even een carrousel van beelden door, op zoek naar vijf goede minuten van de dag ervoor, om haar ziel met goede gedachten te laten ontwaken. Misschien heeft ze kunnen spreken zonder te worden onderbroken door een van haar mede-parlementariërs. Of misschien heeft een van de meisjes haar een nieuw schilderij laten zien en was het echt heel goed.

Pas daarna loopt ze door de gang om haar vier dochters wakker te maken, die in hun stapelbedden liggen te slapen onder blauwe Winnie de Poehdekens. Dan breekt er gewoonlijk een kleine oorlog uit tussen Mehrangis en Mehran om toegang tot de badkamer. De tweeling eet meestal wat yoghurt en naanbrood dat van de dag ervoor is overgebleven. Mehran zal weer geen ontbijt willen, maar wel een broodje, een paar gesuikerde koekjes of een sinaasappel.

De oudste drie meisjes trekken zwarte jurken tot onder de knie aan, met een witte hoofddoek en een rode stropdas. De jongste kleedt zich in een lange broek, een wit overhemd en een rode stropdas. Alle vier pakken ze een van de grote, identieke nylon rugzakken. Die van Mehran is veel te groot voor haar, maar ze draagt hem met trots, net als haar oudere zussen. Hun vader loopt met zijn kinderen mee naar de schoolbus, waarbij hij alleen Mehran bij de hand houdt.

Azita heeft nog een kwartier om zich te verkleden. Maar ze is snel. In die tijd ondergaat ze een transformatie. Zodra ze het huis uit stapt, zal ze niet alleen de eer van haar man en haar familie hooghouden, maar ook die van haar provincie en haar land. Haar uiterlijk speelt daarbij een grote rol. Ze moet zich zorgvuldig kleden: eerder om de aandacht af te leiden dan om die te trekken.

Reputatie is meer dan alleen iets symbolisch in Afghanistan; het is een goed dat lastig te herstellen is als het eenmaal is beschadigd. Het is net zoiets als wanneer je bij een bureau voor kredietregistratie staat geregistreerd; die ‘status’ moet je voortdurend aandacht schenken en, als dat enigszins mogelijk is, verbeteren. Mannen en vrouwen worden erdoor gedwongen zich te houden aan een complex web van strenge sociale regels. Bij de keuze van elk detail van haar kleding houdt Azita rekening met de basisvoorschriften die gelden in de van eer doortrokken cultuur van Afghanistan, waar de reinheid van een vrouw al eeuwenlang samenhangt met de reputatie van haar familie. De Taliban zijn weliswaar niet meer aan de macht in Kabul, maar de kledingvoorschriften voor vrouwen zijn nog steeds uiterst conservatief.¹⁹ Carol le Duc legde me het informele, maar daarom niet minder werkelijk bestaande straf-systeem uit: ‘Een vrouw die ongepaste aandacht op zich vestigt, is onvermijdelijk een hoer.’

Als een vrouw wordt vergeleken met een hoer omdat ze zich op de verkeerde manier kleedt, of erop wordt betrapt dat ze met een man praat die haar echtgenoot niet is, kan dat grote consequenties hebben: haar buren zullen over haar praten, haar ouders zullen diepbedroefd zijn, er zal schande komen over haar familieleden en misschien zullen hun reputatie en aanzien in de maatschappij worden geschaad. Voor een vrouwelijke politicus is dit spel zo mogelijk nog ingewikkelder, omdat de politiek nu eenmaal een zekere mate van zichtbaarheid vereist.

In de ogen van de conservatieven kan een Afghaanse, als ze dan zo nodig moet werken, op zijn hoogst docent worden voor een klas met alleen maar meisjes. Elk beroep waarin vrouwen met mannen moeten communiceren of door hen kunnen worden geobserveerd, is problematischer, aangezien dat het risico met zich meebrengt dat de reputatie van haar familie wordt geschaad. Vrouwen die met buitenlanders samenwerken, die er andere gewoonten op na houden, zijn nog verdachter. En Azita, die zitting heeft in de nationale assemblee en daarmee in het middelpunt van de publieke belangstelling staat, maakt op allerlei niveaus reacties los.

Haar uniform bestaat uit een soort Iraanse zwarte abaja tot op de grond, met een dunne zwarte hoofddoek om gezag en waardigheid uit te stralen. Ze hoopt iets van verfijning, maar ook iets van uitgesproken conservatisme over te brengen; als ze beweegt, mogen de contouren van haar lichaam niet zichtbaar zijn. De zwarte outfit is afgewerkt met een smalle gouden band langs de rand; meer vertoon van kleur is uitgesloten. In een ander universum, een ander leven, zou Azita’s voorkeur uitgaan naar felrood, maar in Afghanistan is dat een onmogelijke kleur. De kleur van vuur wordt beschouwd als een onverhulde verwijzing naar seksualiteit, een kleur bedoeld om de aandacht van mannen te trekken, voor iemand die flamboyant wil zijn. Bewonderd wil worden. Felgekleurde kleding werd volledig verboden door de Taliban, maar binnen de conservatieve cultuur van Afghanistan is het nog steeds iets ondenkbaars en zelfs potentieel gevaarlijk. Geen eerbare vrouw in Kabul zou buitenshuis rood dragen, en Azita heeft niet één rood kledingstuk.

Binnen een paar seconden heeft ze een dikke zwarte kohl-streep rond haar ogen getrokken en haar gezicht met beige poeder bestoven. Er zijn meestal camera’s aanwezig in het parlement, en ze weet inmiddels dat een matte huid beter te fotograferen is. Als ze het huis verlaat, zet ze een donkere zonnebril met gouden ornamenten op. Een vriendin heeft die voor haar in Dubai gekocht. Ze staat zichzelf nog een paar andere speciale effecten toe: twee Arabische roodgouden ringen en een kopie van een dure handtas. Goud is niet zozeer versiering als wel een vertoon van draagbaar geld, waarmee een vrouw haar status als goede echtgenote en moeder uitdraagt. Wie een goede, eerbare en vruchtbare echtgenote heeft, zal haar goud schenken dat iedereen kan zien. Azita heeft zelf voor haar ringen betaald, maar dat hoeft niemand te weten.

Zodra ze zich op de achterbank heeft geïnstalleerd, wordt de auto opgenomen in de dichte wirwar van wielen en gedeukte spatborden die elke ochtend door Kabul beweegt. Het ritje naar de nationale assemblee aan Karte Seh, dat normaal een kwartier duurt, kost ’s ochtends minstens een uur. Witte Toyota Corolla’s schieten geduldig in en uit enorme gaten in de weg, zigzaggen rond wegblokkades en over hele stukken waar helemaal geen weg is. Het voorjaar, of het begin van het ‘gevechts-seizoen’ zoals dat hier wordt genoemd – wanneer de Taliban en de ‘opstandelingen’ hun gevechten opvoeren –, begint pas over een paar maanden. De harde, ijskoude grond is nog niet overdekt met stof, en de rode granaatappels uit Kandahar worden in de stalletjes langs de weg nog steeds opengekraakt.

De chauffeur van Azita probeert zo veel mogelijk te vermijden dat hij in de buurt van Afghaanse politietransporten komt, de groene Ford Ranger-pick-ups die afgeladen zijn met in het blauw gestoken politieagenten die hun geweren naar alle kanten uitsteken. De Afghaanse politie behoort tot de meest geliefde doelwitten van zelfmoordterroristen en bermbommen.²⁰ Politiemensen die in Kabul patrouilleren worden tweemaal zo vaak gedood als militairen, die lastiger te benaderen zijn. In de ogen van opstandelingen zijn beide groepen verraders, die werken voor de door buitenlanders gesteunde regering. Vroeg op de ochtend – wanneer de overtuiging dat hun het martelaarschap ten deel zal vallen en het vooruitzicht van maagden die in het paradijs op hen wachten nog vers zijn – is onder zelfmoordterroristen een geliefd moment om toe te slaan, aangezien het drukke verkeer de beloning van een groot aantal doden in het vooruitzicht stelt.²¹

Azita is aanhanger van de bekende Afghaanse redenering: Als het je tijd is, dan is het je tijd. En God beslist wanneer dat het geval is. Ze kan zich tijdens dat ritje elke ochtend niet gaan zitten afvragen of haar tijd is gekomen. Azita en haar chauffeur hebben al diverse explosies op een paar seconden na gemist. Elke dag neemt ze een risico door alleen al de deur uit te stappen. Elke week komen er bij haar op kantoor of thuis gemiddeld twee anonieme doodsbedreigingen binnen, waarin haar wordt aangeraden uit het parlement te stappen, of anders… Om die dreigementen en het vervelende gedoe te vermijden, koopt ze geregeld een nieuwe SIM-kaart voor haar mobiel, om een ander nummer te krijgen, maar ze blijven bellen. En het is duidelijk wat haar overtredingen zijn: ze is een vrouw die het waagt om in een parlement zitting te nemen, en ze is een prominent symbool van een omstreden, door het Westen ondersteunde regering. De bedreigingen zijn een vaste routine geworden. Soms gaat ze in discussie met degene die belt, en onderhoudt ze hem over het feit dat de Koran moord van de hand wijst. En het is altijd een hij. ‘We weten dat je niet om je eigen leven maalt, maar denk aan je kinderen,’ werd er een keer gezegd. Dat dreigement ging gepaard met het geluid van geweervuur. Azita heeft eenmaal geprobeerd de bedreigingen te melden bij de politie, maar toen kreeg ze te horen dat ze zich maar geen zorgen moest maken. Waaraan werd toegevoegd dat ze toch weinig kunnen doen.

Er zijn ook rechtstreeks aanslagen op haar gepleegd. Een jaar daarvoor hadden twee mannen op een motor een handgranaat in de tuin van haar huis in Badghis proberen te gooien. De granaat kwam tegen de stenen buitenmuur tot ontploffing. Toen Azita de keuken uit rende, zag ze haar dochters in een hoekje van de kleine tuin weggedoken zitten.

Politici met meer geld reizen rond in een gepantserde auto omringd door schutters met kortegolfradio’s. Degenen die geld hebben geïnvesteerd in de illegale maar bloeiende papaverhandel – Afghanistan is de grootste opiumproducent ter wereld – hebben meestal ook nog een volgauto, om de kans op een ontvoering zo klein mogelijk te maken.²² Azita kan zich niet veel meer veroorloven dan haar Toyota Corolla, met een chauffeur die een glazen flesje met heilig water uit Mekka op het dashboard heeft vastgeplakt. Dat flesje helpt hem zich te concentreren; hij toetert zelfs niet naar automobilisten die plotseling een u-bocht maken of in de verkeerde richting op hem af komen rijden.

Azita had in het begin wel een lijfwacht in dienst, aangezien diverse collega’s zeiden dat het onfatsoenlijk zou lijken als ze altijd zonder mannelijke geleide verscheen. Maar de lijfwacht had de neiging om in slaap te vallen zodra hij ging zitten, dus ontsloeg ze hem maar. Net als alle andere parlementsleden had Azita een handwapen uitgereikt gekregen om zichzelf te beschermen. Ze was absoluut niet van plan het ooit te gebruiken, en verborg het ergens in haar appartement. Ze helpt zich er regelmatig aan herinneren dat ze kans moet zien het wapen eerder te vinden dan haar kinderen.

In de auto haalt ze haar telefoon tevoorschijn en probeert op het schermpje de website van CNN tevoorschijn te halen, maar met de onbetrouwbare Afghaanse netwerken komt ze niet erg ver.

In plaats daarvan kijkt ze uit het raampje, naar de kooplui die hun karren traag naar de markt voortduwen en de motorfietsen met minstens twee, en soms drie mensen erop, die zich eraan vastklampen, hun gezicht in sjaals gewikkeld ter bescherming tegen de beigekleurige lucht van Kabul. Twee aan twee springen Afghaanse dames op sandalen, met sokken aan, hand in hand over open riolen. Er is hier maar weinig echt wit, weinig echt schoon, behalve de splinternieuwe Landrovers die worden geïmporteerd voor buitenlanders en rijke Afghanen. Binnen de kortste keren krijgt bijna alles hier een modder- of kakikleur. Kaki en cement zijn de primaire kleuren van Kabul, een monotonie die alleen wordt doorbroken door de met papavergeld neergezette huizen die in een met crème doortrokken rood, een warm roze of zelfs groen zijn geschilderd; hier en daar krijg je een glimp van met kwastjes afgewerkte gordijnen – de misleidend vrolijke narcotectuur van Kabul.

Er heerst hier een groot tekort aan bladgroen; de meeste bomen zijn ofwel overleden aan de vervuiling of als brandstof verstookt door de noodlijdenden. Hier en daar zie je een plas mat rood door het grijs van Kabul heen schijnen, in een oude muurschildering of een andere herinnering uit de Koude Oorlog aan degenen die de hoofdstad probeerden te onderwerpen voordat de Taliban en de Amerikanen er waren.

Wat Azita betreft was ‘de Russische tijd’, zoals zij het noemt, niet de langgerekte, brute strijd zoals die wordt afgeschilderd in Engelstalige beschrijvingen van wat de Afghanen ‘de Sovjetoorlog’ in de jaren tachtig noemen. Voor haar vormde die de achtergrond waartegen haar tamelijk idyllische jeugd zich afspeelde.

Haar vader was lid van een grote, maar niet bijzonder welvarende clan, en naar men zegt was hij de eerste man uit Badghis die in Kabul ging studeren. Dat aanzien nam hij mee toen hij naar zijn provincie terugkeerde om er te trouwen. Hij had Azita’s moeder Siddiqua voor het eerst ontmoet toen ze nog maar twaalf was, en volgens de familielegende was hij op het eerste gezicht verliefd geworden. Ze hadden zeven jaar gewacht met trouwen, en in 1977 was hun eerste kind geboren, een dochter die zeer werd bemind en naar wie ze erg hadden uitgekeken. Ze gaven haar een naam die was afgeleid van het Perzische woord voor vuur, azar. Kort na Azita’s eerste verjaardag keerde het gezin terug naar Kabul om daar een leven op te bouwen, net in de tijd dat de Saur-revolutie zich voltrok en de Communistische Democratische Volkspartij in Afghanistan aan de macht kwam.²³

Met ideologische en financiële steun uit Moskou voerde de nieuwe regering agressieve hervormingen door;²⁴ doel was de religieuze wetten te vervangen door een meer seculier systeem, staatsatheïsme te bevorderen en met geweld een modernere samenleving op te bouwen. Elke zakelijke sector en elke overheidsinstantie moest compleet worden gereorganiseerd, van de landbouw en het juridische stelsel tot de gezondheidszorg, en – wat nog het meest omstreden was – het familierecht.

De Russen waren niet de eersten die gendergelijkheid in Afghanistan probeerden in te voeren, en al evenmin zouden ze de laatsten zijn.

Amanoellah Khan probeerde in de jaren twintig met hulp van zijn echtgenote, koningin Soraya – die ooit in het openbaar haar sluier afdeed – rechten voor vrouwen in te voeren.26, 27 Het koninklijk paar begon ook onderwijs voor meisjes te promoten, het werd verboden om hen voor geld uit te huwelijken, en er werden beperkingen opgelegd aan de polygamie. Het verzet was fors. In de ogen van veel Afghanen, en dan met name de meerderheid die niet in Kabul woonde, waren de hervormingen schandalig: stamleden zouden in de toekomst inkomsten verspelen als ze hun dochters niet konden verkopen of ruilen als bruid. In 1929 werd de koning onder dreiging van een staatsgreep gedwongen afstand van de troon te doen.

Drie decennia later ondernam koning Mohammed Zahir Shah een omzichtiger poging om onderwijs voor vrouwen in te voeren en hen verder te emanciperen met het voorstel hun gelijke rechten en stemrecht te verlenen in de grondwet van 1964.²⁸ Bevoorrechte Afghaanse vrouwen werden naar het buitenland gestuurd om er te studeren en keerden terug als vakvrouwen en academici.

De Amerikaanse ontwikkelingsdeskundige Arline Lederman, die begin jaren zeventig lesgaf aan de universiteit van Kabul, herinnert zich ‘een opwindende tijd’, toen Afghaanse vrouwen uit de elite chiquer waren dan de meesten van hun vooruitstrevende Amerikaanse tegenpolen. Vrouwen uit de koninklijke familie in Kabul droegen regenjassen, zonnebrillen, sjaals en handschoenen van Hermès, en ze ‘konden makkelijk doorgaan voor vriendinnen van Jackie Kennedy op een herfstdag in Boston’, vertelde ze.

De vooruitgang die een kleine groep bevoorrechte vrouwen boekte, was natuurlijk wel veelbetekenend, maar beperkte zich tot Kabul en een handjevol andere stedelijke gebieden. In de rest van het land zat er vrijwel geen beweging in de rol van de vrouw.

Maar toen in de jaren tachtig de hervormingen van de communisten op grote schaal werden ingevoerd, stelde men zich niet tevreden met de kleine elite van Kabul. In dit nieuwe tijdperk mochten vrouwen en meisjes niet langer in afzondering leven – ze zouden verplicht onderwijs krijgen, zelf kiezen met wie ze wilden trouwen en actief deelnemen aan de nieuwe samenleving.²⁹ Toen de reusachtige Sovjettroepenmacht het wankele communistische regime in Kabul kwam ondersteunen, kwamen er ook duizenden door de overheid betaalde Russen naar Kabul om het geïdealiseerde Moskouse plan voor een nieuw Afghanistan te helpen uitvoeren.

Landbouwkundigen, ingenieurs, ontwikkelingswerkers, leerkrachten en architecten zetten met hun Sovjetexpertise grootschalige hulpprojecten op. De programma’s waren erop gericht het hele land snel op de schop te nemen. De Sovjetleiders, die zich erop lieten voorstaan dat ze in eigen land een ideale, superieure samenleving hadden opgebouwd, hechtten aanvankelijk niet veel belang aan gebeurtenissen uit het verleden en de mislukkingen van diegenen die hun waren voorgegaan.

Een doelstelling waar ze duidelijk over waren, was meer vrouwen opleiden en deel laten uitmaken van de beroepsbevolking. Aan de gedachte daarachter mankeerde niets: vrouwen kregen alleen de kans om werkelijk rechten te verwerven en de scheve balans te herstellen als ze ook echte economische macht zouden verwerven. Maar de uitvoering van het plan bleek uiteindelijk al net zo ondoordacht als eerdere pogingen, en alleen gaandeweg, en veel te laat, kreeg men inzicht in de diepgewortelde economische aspecten van het patriarchaat op het platteland.

In Kabul werden wel een paar vrouwelijke ministers en parlementariërs aangesteld. Anderen gingen werken als arts, journalist, politiefunctionaris, bij het leger of als advocaat. Er werden vakbonden opgezet en sommige werden geleid door vrouwen. In de hoofdstad werd segregatie in restaurants en in het openbaar vervoer verboden.

In die progressieve sfeer leidde het gezin zijn bestaan in de hogere middenklasse. Azita’s vader doceerde geografie en geschiedenis aan de universiteit, en na verloop van tijd investeerde hij geld in een kleine buurtwinkel waar papierwaren, gedroogd fruit, noten en andere eerste levensbehoeften werden verkocht. Toen hij in de gaten kreeg dat zijn dochter een talenknobbel had, kocht hij een klein televisietoestel voor haar, zodat ze naar de staatsnieuwsuitzendingen in het Russisch kon kijken en uiteindelijk delen daarvan voor haar ouders kon vertalen. Toen Azita’s vaardigheid bekend raakte bij haar leerkrachten, werd zij naar voren geschoven als een buitengewoon getalenteerd kind.

En daarmee was ze uitverkoren voor een speciaal doel.

Zoals bij elke langdurige invasie en elke poging om een natie op te bouwen, wilden de Sovjets de volgende generatie Afghaanse leiders zelf vormen en zich verzekeren van hun trouw jegens Moskou. De kleine Azita, die een scherpe geest had en bereid was te studeren, werd overgeplaatst naar een school waar zwaardere eisen werden gesteld, met buitenlandse leerkrachten en Russisch als voertaal. Samen met andere, weloverwogen uitgekozen leerlingen zou ze de elite-instituten van het nieuwe systeem doorlopen – de broedplaatsen voor het toekomstige machtscentrum van Afghanistan. Hun scholing zou worden bekroond met een aantal jaar studeren aan de beste universiteiten in Moskou en Leningrad.

Azita herinnert zich dat het een tijd was dat het ‘net Europa’ was in Kabul, waar ze naar school ging met de elektrische tram, die bestuurd werd door een vrouw. Het schooluniform voor meisjes was een bruine jurk met een wit schort, bruine schoenen en witte kniekousen. Op hun hoofd droegen de leerlingen alleen een bruinfluwelen strik.

Tot groot genoegen van de Russische leerkrachten was Azita ook nog eens heel sportief, en ze werd aangesteld als aanvoerder van het meisjesvolleybalteam. Ze was van plan het academische erfgoed van haar vader een stapje verder te voeren en hem nog trotser te stemmen op zijn eerstgeborene. Het gaf helemaal niet dat ze geen jongen was – dit hervormde land waar vrouwen werden aangemoedigd, stond aan haar kant. Ze zou arts worden. En als dat niet lukte – maar dat leek niet waarschijnlijk –, dan zag ze zichzelf, beïnvloed door de ongesluierde, moderne vrouwen die ze op tv zag, wel als nieuwspresentatrice. Azita was de belichaming van de Sovjetplannen voor een nieuw Afghanistan.

Maar in de buitengewesten was de traditie nog aan de macht, en ging het politieke manifest dat gelijkheid tussen de seksen voorschreef rechtstreeks in tegen een groot deel van de Pathaanse gebruiken op het gebied van erfrecht en bezit. Snelle pogingen om de samenleving en de cultuur te veranderen stuitten op hevig verzet en woede jegens de regering, die wetten uitvaardigde tegen kinderhuwelijken en de lucratieve handel in vrouwen en meisjes, en openlijk verklaarde dat vrouwen niet mochten worden verkocht als bruid en niet tegen hun zin mochten worden uitgehuwelijkt.³⁰ Opnieuw zagen stamleden hun geld en hun invloed in gevaar komen. Als vrouwen een opleiding kregen en buitenshuis gingen werken, zouden ze hun familie ‘onteren’ door zich in het openbaar te tonen en misschien wel andere, nog gevaarlijkere ideeën op te doen. En wie zou er voor de kinderen zorgen, als de vrouwen de taken van mannen overnamen? De hele maatschappij zou ongetwijfeld uiteenvallen. Het ergst was nog dat er een wetsvoorstel was ingediend waarmee het voor vrouwen eenvoudiger zou worden om echtscheiding aan te vragen. Het was overduidelijk dat buitenlandse invloeden tot decadentie leidden en Afghaanse tradities ondermijnden. Veel moellahs verklaarden dat de hervormingen on-islamitisch waren.

Intussen nam in het hele land het gewapende verzet tegen de Sovjetbezetting toe. Deels hadden de moedjahedien die zich tegen de bezetting keerden, bondgenoten gevonden in de Pathanen in buurland Pakistan, die maar wat graag een vinger in de pap wilden krijgen in Afghanistan. De door de Sovjets ingevoerde hervormingen bleken een efficiënt excuus om medestanders te werven: scholing en alle vormen van rechten voor vrouwen waren verachtelijke, schadelijke en verderfelijke ideeën die het complete fundament van de cultuur en levenswijze in Afghanistan zouden vernietigen.

De macht is altijd in handen van diegenen die kans zien de oorsprong van het leven te sturen, namelijk door zeggenschap te hebben over het lichaam van de vrouw. Als het gaat om de bedreiging van het persoonlijk eigendom van mannen vat de oude Afghaanse uitdrukking zan, zar waa, zamín goed samen wat altijd de belangrijkste reden is geweest om de wapens op te nemen: vrouwen, goud en land. In die volgorde.