-

Het jaar 2014 was een dieptepunt in de verhouding tussen Poetins Rusland en het Westen. In Oekraïne sloeg de opluchting na Majdan om in verbijstering over Ruslands agressie. In Rusland verdween de euforie over de inlijving van de Krim door de roebelcrisis.

Poetin noemde Euromajdan een ‘fascistische coup van de Kiev-junta’.

Ruslands selectieve verontwaardiging over de Tweede Wereldoorlog is in Oost-Europa maar al te bekend. De angst voor de ‘grote broer’ herleeft.

‘Oekraïners zijn geen fascisten, ze verdedigen gewoon hun vaderland,’ zegt Ojārs Aleksis (91) in Riga. Hij werd in 1943 gedwongen gemobiliseerd voor de Letse SS-legioenen en is daar zijn hele leven op aangekeken.

Laura Starink reisde door Letland, Rusland, Polen en Oekraïne en zag hoe de geschiedenis nadreunt in het voormalige wereldrijk.

-

LAURA STARINK

DE SCHADUW VAN DE GROTE BROER

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam • Antwerpen

-

Copyright © 2015 Laura Starink en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Tessa van der Waals

Omslagbeeld NOOR/Yuri Kozyrev. 21 februari 2014. Demonstranten op het Majdanplein in Kiev hebben net gehoord dat president Janoekovitsj is gevlucht.

E-book Suzan Beijer

Kaarten G-O graphics, Wijk bij Duurstede

ISBN 978 90 450 2813 2

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2812 5

-

Aan mijn vader Jan Starink

-

-

PROLOOG

Op familiebezoek in Duitsland keek ik zondagavond 9 november op televisie naar de feestelijkheden bij de herdenking van de val van de Muur, 25 jaar geleden. Een miljoen gasten kwam naar Berlijn om te zien hoe duizenden witte ballonnen, die de route van de Muur volgden, de lucht in vlogen op het exacte tijdstip waarop de eerste Oost-Berlijners bij de Bornholmer Strasse destijds de slagbomen doorbraken. Bij de Brandenburger Tor dirigeerde Daniel Barenboim Beethovens ‘Ode an die Freude’.

Bondspresident Angela Merkel stak een roos tussen de betonblokken van het laatste restje echte muur dat nog als relikwie overeind staat en noemde de DDR ‘ein Unrechtsstaat’ en ‘ein ideologiebesessenes Regime’. Ze gaf haar toespraak duidelijk een politieke ondertoon: ‘We kunnen de dingen ten goede keren, dat is de boodschap van de val van de Muur. In deze dagen richt die boodschap zich tot Oekraïne, tot Syrië, tot Irak en vele, vele andere gebieden in de wereld.’

Een van de bekendste gasten in Berlijn was Michail Gorbatsjov. Hij is in Duitsland een held. Zonder hem was de Muur niet gevallen en was Duitsland nooit herenigd. Maar Gorbatsjov, 83 jaar, maakte op het feest een verre van gelukkige indruk. Hij zag er moe en oud uit. Al voor zijn vertrek naar Duitsland beklemtoonde hij in Moskou dat hij er ‘absoluut van overtuigd was dat Poetin vandaag beter dan wie ook de belangen van Rusland beschermt’. Eerder noemde hij de annexatie van de Krim een ‘vreugdevolle gebeurtenis’ en de Verenigde Staten de ‘pest van de wereld’. Hij is fel tegen de westerse sancties gekant. In Berlijn zei hij: ‘Het is nu niet het moment elkaar wederzijds te beschuldigen. Laten we eraan werken het vertrouwen te herstellen.’ Ook voor Gorbatsjov blijft het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, in gang gezet door zijn aartsrivaal Boris Jeltsin, een onverwerkt trauma. Hij is niet de enige Rus die daar last van heeft.

Nadat Moskou het Oostblok had moeten laten gaan, duurde het nog twee jaar voor de Sovjet-Unie zelf verdween. Ik werkte destijds als correspondent van NRC Handelsblad in Moskou. De ineenstorting van het wereldrijk dat zo lang onze tegenstander was geweest was adembenemend om te beschrijven. Wij journalisten vreesden dat het op een burgeroorlog uit zou lopen, maar die bleef uit, hoewel er hier en daar kleine felle brandhaarden ontstonden. Vijftien unierepublieken gingen voortaan als zelfstandige staten verder. Een enorm koloniaal imperium was ten onder gegaan. Het Oostblok en de Baltische landen werden geleidelijk aan in de Europese Unie en de NAVO opgenomen. Wit-Rusland kreeg de twijfelachtige eer de laatste dictatuur van Europa genoemd te worden en Oekraïne werd een onduidelijke bufferstaat tussen Oost en West. De Russische Federatie bleef veruit het grootste en machtigste land.

Twee jaar geleden begon ik me te verdiepen in de vraag of de herwonnen vrijheid in Oost-Europa ook had geleid tot een nieuwe blik op de eigen twintigste-eeuwse geschiedenis. In dit grensgebied tussen nationaalsocialisme en communisme kwam Stunde Null immers niet in 1945, zoals voor het verslagen Duitsland, maar pas rond 1990. De korte maar verwoestende nazidictatuur werd vervangen door een communistisch regime, dat bijna vijftig jaar standhield en ook een ravage heeft aangericht. De ene ideologie verving de andere, op de Duitse moordpartijen volgde de stalinistische repressie, waarmee de Sovjet-Unie zelf overigens al in de jaren dertig hardhandig kennis had gemaakt. Het omvangrijke systeem van Duitse werk-, concentratie- en vernietigingskampen vond een pendant in de Goelagarchipel.

Over het verschil tussen nazisme en communisme zijn bibliotheken volgeschreven. Lieten de nazi’s zich leiden door de smerige roep van het reine bloed, de communisten waren geobsedeerd door de nieuwe mens, die privéopvattingen moest opgeven voor collectief zielenheil. Dat is een substantieel verschil, maar beide ideologieën gebruikten terreur om hun wil op te leggen. In de ‘bloedlanden’, zoals de Amerikaanse historicus Timothy Snyder het twintigste-eeuwse hart van Europa heeft gedoopt, werden tussen 1933 en 1945 veertien miljoen mensen moedwillig vermoord. En dan rekent Snyder de ‘gewone’ slachtoffers op het militaire slagveld niet mee.

Wat de situatie in dit grensgebied tussen Oost en West nog ingewikkelder maakte was de dubbele bezetting, die het gevolg was van het Molotov-Ribbentroppact. Dit niet-aanvalsverdrag tussen Duitsland en de Sovjet-Unie werd op 23 augustus 1939 in Moskou getekend door de ministers van Buitenlandse Zaken van beide landen. In een geheim protocol verdeelden zij Oost-Europa in invloedssferen. Nadat Hitler op 1 september 1939 het westen van Polen was binnengevallen, bezette Stalin drie weken later het oosten en voor de zoveelste keer in zijn geschiedenis werd Polen opgedeeld door twee agressieve buurlanden.

Driekwart jaar later, op 17 juni 1940, nam de Sovjet-Unie de Baltische landen over en voerde direct een terreurbewind in met massadeportaties naar Siberië. Toen Hitler de Sovjet-Unie in 1941, volkomen onverwacht voor Stalin, alsnog de oorlog verklaarde, werden de Duitse legers daarom in de door de Sovjet-Unie bezette gebieden als bevrijders met bloemen ingehaald.

Voor de bewoners van de bloedlanden kwam de terreur nu eens uit het westen, dan weer uit het oosten. Het was voor de gewone burger niet eenvoudig om te overleven. Schone handen houden was praktisch onmogelijk. Bijna iedereen hier heeft in die tijd op enig moment op enigerlei manier met de ene of de andere partij gecollaboreerd. Het van hogerhand ontketende nazigeweld was voor de een een vrijbrief om te moorden, voor de ander een reden om in het verzet te gaan, voor een derde gewoon een kans op carrière. Maar de meeste mensen probeerden gewoon te overleven. De communistische onderdrukking die op de Tweede Wereldoorlog volgde was niet racistisch, maar duurde veel langer; niet collaboreren met de staat was hier nauwelijks een optie.

Het is een kwarteeuw geleden dat het Oostblok, die naar kampen en kazernes ruikende verzamelterm voor landen die ooit heel verschillend waren, van de Europese landkaart verdween. Het was voor Oost-Europa niet makkelijk om weer aansluiting te vinden bij het Westen. Al vóór de oorlog hadden de Oostblokstaten maar zeer beperkte ervaring met democratie en rechtsstaat. En wat ze daarover in het interbellum hadden geleerd was er weer vakkundig uit geramd. Ze waren onzeker en geloofden niet dat Rusland hen voortaan met rust zou laten. Ze zochten steun bij nieuwe bondgenoten en waren zelfs bereid hun pas verworven zelfstandigheid weer in te leveren voor de bescherming van de Europese Unie en de NAVO. Ze deden hun uiterste best te voldoen aan de strenge voorwaarden voor lidmaatschap. Het is ze gelukt: sinds tien jaar loopt de nieuwe oostgrens van de Europese Unie van het Estse Narva aan de Finse Golf tot aan het Bulgaarse Burgas aan de Zwarte Zee bij Turkije.

Maar ook de landen ten oosten van die nieuwe grens hadden het moeilijk. Zij misten de steun van West-Europa en waren op zichzelf aangewezen. Wit-Rusland werd een stabiele arme dictatuur onder gezag van de eeuwige leider Aleksandr Loekasjenko, een zwart gat in Europa. Rusland ontwikkelde zich van Jeltsins roofstaat met rauw kapitalisme tot het autoritaire law-and-orderregime van Vladimir Poetin, die de ‘Russische droom’ opnieuw tot leven wil brengen. En Oekraïne met zijn corrupte oligarchen hing daar ergens tussenin. Een ongemakkelijk nabuurschap.

Hoe gaat Midden-Europa inmiddels om met de zwarte bladzijden van zijn geschiedenis? Is het verleden nog steeds een politiek mijnenveld en hoe werkt dat door tot op de dag van vandaag? Ik concentreerde mij op de verwerking van de Tweede Wereldoorlog en beperkte me tot vier landen: Letland, Rusland, Polen en Oekraïne.

Terwijl ik werkte aan een boek over de spoken uit het verleden, werd ik ingehaald door de actualiteit. Toen ik me afvroeg hoe ik de lezer duidelijk moest maken hoe allesbepalend dat verleden nog steeds is in dit gebied, ontbrandde plotseling een bloedig conflict in Oekraïne, dat alle oude reflexen van de Koude Oorlog deed herleven. Opnieuw is Europa het toneel van een ordinaire oorlog om invloedssferen. Transnistrië in Moldova (1992) en Abchazië en Zuid-Ossetië in Georgië (2008) hadden al laten zien dat grenzen voor Rusland niet heilig zijn, maar de crisis in Oekraïne toonde dat Poetin bereid was veel verder te gaan. Als er één land is dat zich niet bij het verdampen van zijn koloniale rijk heeft kunnen neerleggen, dan is het Rusland.

Moskous postkoloniale syndroom nam zulke onvoorspelbare vormen aan dat het voormalige Oostblok zichzelf bevestigd zag in al zijn paranoia over de grote broer. Opeens was de geschiedenis in het hart van Europa weer springlevend. En in de politieke propaganda, waarmee de herleving van de Russische droom gepaard gaat, werd de Tweede Wereldoorlog het belangrijkste excuus: Rusland trekt ten strijde tegen het bruine gevaar in Oekraïne.

Het Europese aanbod van een associatieverdrag aan Oekraïne deed in Moskou de stoppen doorslaan. De Russische president Poetin zette president Janoekovitsj zwaar onder druk om niet te tekenen. Toen deze hieraan toegaf, gingen tienduizenden Oekraïners de straat op. Tien jaar na de Oranjerevolutie van 2004 werd Majdan opnieuw een strijdtoneel, maar de Oranjerevolutie was kinderspel vergeleken bij Euromajdan, dat uitliep op geweld. Er vielen meer dan honderd doden. Janoekovitsj vluchtte, in Kiev heerste euforie, maar voor Poetin was Europa te ver gegaan. Oekraïne, met de vroegere Russische hoofdstad Kiev en de Russische Krim, is het hart van het oude imperium. Dat de Oekraïners voor de tweede keer voor het Westen kozen was onverteerbaar voor de Russische president. Als er iets is wat de crisis rond Oekraïne duidelijk heeft gemaakt, dan is het dat Rusland de onafhankelijkheid van het Slavische buurland nooit heeft erkend.

Terwijl de Oekraïners hun overwinning vierden, kwam Moskou bliksemsnel in actie. Terwijl Poetin de ‘staatsgreep’ in Kiev veroordeelde, veroverde hij met ‘groene mannetjes’ de Krim. De hoofdprijs was Sevastopol, de basis van de Russische Zwarte Vloot. Verrast door het uitblijven van Oekraïens verzet, de wankelmoedigheid van het Westen en het juichende binnenlandse onthaal zette Poetin een volgende stap. Hij stimuleerde een burgeroorlog in Oost-Oekraïne, met als doel het oostelijke deel als Novorossia (Nieuw-Rusland) bij Rusland te voegen. De lijn van Charkov via Dnepropetrovsk naar Odessa zou de nieuwe grens van Rusland moeten vormen. Poetin zag het als een historische grenscorrectie en als een buffer tegen de opdringende NAVO. Als een strafexpeditie tegen een ongehoorzaam buurland, bewoond door een niet-bestaand volk dat een Russisch dialect spreekt. En als onderdeel van de ideologische wedergeboorte van een nationalistisch, orthodox, anti-Amerikaans Russisch rijk, dat geen behoefte heeft aan de morele zondeval en de democratische waarden van het Westen.

In het pragmatische Nederland, energiek handel drijvend met Rusland, drong dit alles pas echt door na het neerhalen van de Boeing MH17 van Malaysia Airlines op 17 juli, waarbij 196 Nederlanders omkwamen. Voor het eerst steunde ook Nederland volmondig harde Europese sancties. Zo is grensland Oekraïne in 2014 tot zijn eigen verrassing een waterscheiding in Europa geworden.

Poetins overval ging gepaard met een agressieve propagandacampagne op de staatstelevisie, die de bevolking opzweepte tot nationalisme en patriottisme en de grond rijp maakte voor de strijd. Een van de opvallendste elementen van die propagandaoorlog tegen Oekraïne was de woordkeus bij de omschrijving van de tegenstander, die was gedrenkt in de retoriek van de Tweede Wereldoorlog. De omwenteling in Kiev werd voortaan in de media betiteld als een staatsgreep van een ‘fascistische junta’, de nieuwe Oekraïense leiders waren ‘neonazi’s’ en bandérovtsy, aanhangers van de extreem rechtse partizanenleider Stepan Bandera, die vocht voor de onafhankelijkheid van Oekraïne. Was deze nationalist oorspronkelijk vooral de held van de partij Svoboda (Vrijheid) in West-Oekraïne, inmiddels is hij in het hele land symbool geworden voor het verzet tegen de Russen.

De gemaskerde mannen van de Rechtse Sector, verantwoordelijk voor veel geweld op Majdan, completeerden het vijandbeeld voor Rusland. Dat Svoboda en de Rechtse Sector bij de presidentsverkiezingen van 25 mei 2014 samen nog geen 2 procent van de stemmen kregen, speelde geen rol meer. Bij de parlementsverkiezingen van 26 oktober haalden ze zelfs de kiesdrempel niet. Maar de opstand in Oekraïne werd in de Russische media gereduceerd tot een herleving van het bruine gevaar in Europa en een belediging voor de nagedachtenis van de twintig miljoen Russen die hun leven hadden gegeven in de strijd met het ‘fascisme’, zoals het nationaalsocialisme in Rusland nog steeds wordt genoemd. De karateli (beulen) van het Oekraïense leger pleegden ‘genocide’ op de pro-Russische bevolking in het Oosten van Oekraïne en het was Ruslands heilige plicht die volksgenoten te hulp te schieten.

Dat misbruik van stereotypen uit de Tweede Wereldoorlog trof ik op mijn reizen door Oost-Europa de afgelopen twee jaar eerder aan. Bijvoorbeeld in Letland, waar de grote Russische minderheid nog altijd een sterk stempel drukt. Ook hier speelt de oorlog een belangrijke rol: jaarlijks herdenken Letse veteranen van twee SS-legioenen hun gevallen kameraden. Moskou spreekt er steevast schande van, waarna Letland in de verdediging schiet. Ook in de rest van Europa is de stille tocht van de SS’ers door de hoofdstad van een lidstaat van de Europese Unie moeilijk uit te leggen. Letland zit nog steeds tussen twee vuren.

Van Riga reisde ik naar de Russische enclave Kaliningrad, vroeger het Königsberg van Immanuel Kant. Dit kleine stuk Rusland ligt geïsoleerd in de Europese Unie, omgeven door Polen en Litouwen. Hier herontdekt de Russische bevolking de Duitse geschiedenis van de stad en dat maakt de afstand tot Moskou groter; de inwoners van ‘Kenig’ voelen zich Europees. Maar de belangstelling voor het verleden stokt bij de oorlog: de wandaden van het Rode Leger na de bevrijding van Königsberg zijn het grote taboe.

Zuidwaarts langs de grens belandde ik in het Poolse dorp Jedwabne, dat in 2001 door de verschijning van een dun boekje hardhandig werd herinnerd aan een oorlogsgeheim. In het korte machtsvacuüm tussen het vertrek van het Rode Leger en de komst van de Wehrmacht dreven de Poolse boeren van Jedwabne op 10 juli 1941 hun Joodse buren een schuur binnen en staken die in brand. Lang schoven de Polen deze oorlogsmisdaad de Duitse bezetter in de schoenen, maar die versie is niet houdbaar gebleken. Die onthulling bracht een nationale soul searching teweeg over Pools martelaarschap, antisemitisme en de bedenkelijke rol van de Katholieke Kerk.

Ik bezocht het Oekraïense kozakkenstadje Oeman onder Kiev, waar zoals overal in het land de Joden in de oorlog zijn verdwenen. Maar na de perestrojka van Gorbatsjov kwam een jaarlijks aanzwellende pelgrimage op gang van tienduizenden chassieden, die op Joods nieuwjaar het graf bezoeken van hun grondlegger, de rebbe Nachman van Breslov. De Oekraïners, niet bijster geïnteresseerd in de geschiedenis van hun eigen stad, staan er raar bij te kijken. Ook ik was verbaasd: wat doen 25.000 dansende chassieden in een land waar anderhalf miljoen Joden zijn uitgemoord?

Maar terwijl ik met de goedkope Hongaarse luchtvaartmaatschappij Wizz Air vanuit Eindhoven op-en-neer vloog, begon het landschap voor mijn ogen te verschuiven. Het nieuwe conflict tussen Oost en West veranderde ook mijn blikrichting. Ik bezocht de Krim, Odessa, Charkov, Dnepropetrovsk en Kiev. Ik werd opgeslokt door de actualiteit, die vreemder was dan ik voor mogelijk had gehouden: in 2014 werd in het hart van Europa het speelveld opeens bepaald door Oekraïense patriotten, vrijwilligersbataljons en voetbalfanaten, Russische kozakken, chauvinisten en inlichtingenofficieren, Tsjetsjenen, Servische huurlingen en op het slagveld ‘verdwaalde’ Russische soldaten. De primitieve stokken en de balaklava, de zwarte bivakmuts van Majdan, maakten plaats voor steeds geavanceerder wapentuig. Iedereen in Oekraïne kreeg verstand van Manpads (van de schouder afvuurbare raketinstallaties) en de Boek (de beuk) dook op in het dagelijks gesprek. Met deze driedelige raketlanceerinstallatie bleek je vliegtuigen op 10 kilometer hoogte uit de lucht te kunnen schieten. Maar de waarheid over de oorlog ging schuil achter de fog of war.

‘Poetin,’ zei de Oekraïense schrijfster Oksana Zaboezjko in Kiev tegen me, ‘dat is geheime dienst plus Hollywood’. Met een spervuur aan desinformatie schept hij een virtuele wereld, waarin niemand meer weet wat er werkelijk aan de hand is. Hij doet dat met inzet van een professioneel leger ‘trollen’, wier taak het is via de sociale media fake-berichten de wereld in te sturen. ‘Goebbels, Stalin en Hitler konden slechts dromen van de mogelijkheden die hem met de moderne informatietechniek ter beschikking staan,’ zei Zaboezjko.

De annexatie van de Krim en de door Rusland gesteunde opstand in Oost-Oekraïne deden in het Oostblok mensen de rillingen over de rug lopen. Daar gaan we weer, dacht men daar. Terwijl politici in het zwaar van Rusland afhankelijke Zuidoost-Europa kozen voor het veiligstellen van de gashandel, waren het vooral de Polen en de Balten die zich vierkant achter Oekraïne opstelden. ‘Zien jullie nu eindelijk ook in dat de Russen niet te vertrouwen zijn?’ Ik ging terug naar de plekken waar ik eerder was geweest om te zien wat het effect van deze nieuwe ontwikkelingen was.

Ik ben het niet eens met Gorbatsjov, maar ik snap zijn treurige gezicht tijdens de festiviteiten in Berlijn heel goed. Duitsland vierde feest, maar de berichten uit Oekraïne werden steeds somberder. Is Poetin uit op een nieuw ‘bevroren conflict’ zoals in Georgië of Transnistrië, of ligt een nieuwe bezetting van heel Oekraïne in het verschiet? Najaar 2014 was de Oekraïens-Joodse dichter Boris Chersonski uit Odessa in Amsterdam voor de presentatie van zijn prachtige dichtbundel Familiearchief. Chersonski stamt uit een Joods artsengeslacht uit het stadje Czernowitz, nu Tsjernivtsy. Voor de oorlog lag het in Roemenië, na de oorlog in de Sovjetrepubliek Oekraïne. In zijn gedichten bezingt hij de geschiedenis van zijn familie in dit Midden-Europese grensgebied, waar de ene bezetting op de andere volgde en de Joden altijd het kind van de rekening werden. Ik vroeg hem hoe hij de toekomst van Oekraïne zag. ‘Dat weet alleen die kerel in het Kremlin,’ zei hij gelaten. ‘Hij neemt de beslissingen. Als Poetin het in zijn kop krijgt ons land binnen te vallen, dan heeft Oekraïne geen schijn van kans.’

-

LETLAND · De Letse Legioenen

‘Russen kunnen niet accepteren dat ze ergens een minderheid zijn. Ze zouden het liefst van ons land een “Rasjlatvia” maken. Maar Letland is geen provincie van Rusland!’

– ANDREJS JUDINS, POLITICUS IN RIGA

-

I

OMSTREDEN HERDENKING

Ojārs Aleksis zag ik voor het eerst in het voorjaar van 2014 op de begraafplaats van het dorp Lestene, een uur rijden van de Letse hoofdstad Riga. Op een veld naast een kerkje liggen een paar honderd soldaten van de twee Letse SS-legioenen die in de Tweede Wereldoorlog met de Duitsers tegen het Rode Leger vochten. Elk jaar op 16 maart herdenkt een slinkend aantal veteranen hier hun gevallen kameraden. De chirurg Ojārs Aleksis is van 1923. Een broze oude man met een vriendelijk en intelligent gezicht. Hij heeft een zwarte winterjas aan en een grijze pet op en loopt wat stijf en stram aan de arm van zijn vrouw. Anders dan de meeste andere veteranen draagt hij niet die rinkelende verzameling eremetaal op zijn borst. In de sneeuwkou luistert hij stil naar de toespraken bij het witmarmeren monument voor de doden. Op een muur rondom staan hun duizenden namen. Er zijn een paar honderd mensen op komen dagen.

Nergens komen de meningsverschillen tussen Russen en Letten over de loop van de geschiedenis duidelijker naar buiten dan bij de herdenking van 16 maart. De dag is na de oorlog ingesteld door nationalistische Letse emigrantenorganisaties in het buitenland, omdat 16 maart 1944 de enige keer was dat de twee Letse SS-legioenen gezamenlijk slag leverden tegen het Rode Leger. Direct na de onafhankelijkheid van Letland in 1991 maakte de regering er een officiële aangelegenheid van. Voor Letland luidde de bevrijding door het Rode Leger immers een nieuwe bezetting in, en in de ogen van veel Letten was de collaboratie met de Duitsers te begrijpen als verzet tegen een nog gevreesder vijand. Vechten tegen het Rode Leger geldt in Letland als een net zo grote heldendaad als verzet tegen de nazi’s. Dat is in West-Europa evenwel aan niemand uit te leggen. En aan de Russen die in Letland wonen al helemaal niet.

De Sovjetbezetting is in Letland nog steeds een open zenuw. De Letten zijn niet vergeten dat hun intellectuele toplaag werd gedeporteerd, hun taal en cultuur werden onderdrukt, de vrijheid van meningsuiting werd afgeschaft en dat de communistische planeconomie hen op lichtjaren achterstand van Europa zette. De onafhankelijkheid van 1991 was hier een droom die in vervulling ging. In die eerste vrije jaren hoopten veel Letten ongetwijfeld dat de Russen terug zouden gaan naar hun eigen land. Zo’n honderdduizend vertrokken inderdaad, maar de rest bleef. De twee volken waren van rol verwisseld: de grote Russen voelden zich in het kleine Letland gedegradeerd tot tweederangsburgers.

Toen Letland in 2004 lid werd van de Europese Unie leidde de herdenking van de SS-veteranen onmiddellijk tot opgetrokken wenkbrauwen in de hoofdsteden van West-Europa: hoe kan het dat een beschaafd lid van de Europese familie jaarlijks SS’ers door de straten van Riga laat paraderen? Wordt het niet eens tijd dat Letland zijn bruine verleden onder ogen ziet? Leidde het evenement in Europa vooral tot onbegrip en ongemak, de voormalige bezetter Rusland had zijn conclusie allang klaar. Moskou ziet het als het vanzelfsprekende bewijs dat Letland nog steeds een staat is van collaborateurs en neonazi’s.

De Letse overheid zit inmiddels behoorlijk met de kwestie in haar maag en blijft maar uitleggen hoe ingewikkeld de geschiedenis in dit deel van Europa is geweest. De meesten van die Letse legionairs, herhaalt men hier keer op keer, zijn niet vrijwillig tot de SS toegetreden, maar gedwongen gemobiliseerd. Inderdaad, ze hebben aan Duitse zijde meegevochten, maar ze zijn niet verantwoordelijk voor de moord op de Letse Joden. De Letse SS-legioenen zijn pas geformeerd in 1943, toen de Joden van Letland al waren omgebracht.

Met de nederlaag bij Stalingrad in februari 1943 begonnen Hitlers kansen tegen de Russen te keren. Op 10 februari 1943 gaf hij het bevel tot de instelling van de twee legioenen, omdat hij vers soldatenbloed nodig had. In Letland werden in de laatste twee jaar van de oorlog in totaal zo’n honderdduizend man onder de Duitse wapenen geroepen. Dat een deel van hen bij de Waffen-SS werd ingelijfd, had volgens de Letten een zuiver formele reden: Duitsland mocht volgens de Conventie van Den Haag (1907) geen ingezetenen van bezette staten voor de Wehrmacht mobiliseren. Dus werden de soldaten aanvankelijk als ‘vrijwilligers’ bij de SS ingedeeld. Maar deze boodschap lijkt in de rest van de wereld niet over te komen. Onder druk van Brussel heeft de Letse regering haar handen inmiddels van de omstreden herdenking afgetrokken. Aan de plechtigheden op 16 maart neemt dan ook geen officiële regeringsdelegatie meer deel.

Doorgaans is de jaarlijkse samenkomst op de begraafplaats in Lestene het slotakkoord van een dag van herdenking en rouw, die begint met een mis in de dom van Riga en een stille tocht van de kathedraal naar het Vrijheidsmonument, waar bloemen worden gelegd. De meeste Letten halen hun schouders op over de mars en zijn druk met hun eigen besognes. Ook hier is de oorlog langzamerhand een grijsgedraaide plaat geworden. Maar vandaag is de sfeer anders. Juist op deze zelfde 16 maart 2014 spreekt de overwegend Russische bevolking op de Oekraïense Krim zich in een referendum uit voor aansluiting bij Rusland. De val en vlucht van president Janoekovitsj zijn voor Rusland het alibi geworden om een ‘historisch onrecht’ te herstellen. Twee weken later zal Poetin de Krim inlijven bij zijn land.

‘Wij willen Oekraïne niet verdelen,’ zei Poetin bij die bekrachtiging tegen het jubelende Russische parlement. ‘Dat hebben we niet nodig. Maar wat de Krim betreft, dat was en blijft een Russisch, Oekraïens en Krim-Tataars land. Ik herhaal, zoals het eeuwenlang is geweest zal het een thuisland zijn voor alle volken die er leven. Wat het nooit zal doen is in Bandera’s voetsporen treden! De Krim is onze gemeenschappelijke historische erfenis en een zeer belangrijke factor in de regionale stabiliteit. En dit strategische grondgebied moet onderdeel zijn van een sterke en stabiele staat, die vandaag alleen de Russische kan zijn.’ De schok in Letland is groot.

Vóór 1940 had het geïndustrialiseerde Letland maar een kleine 10 procent Russen binnen zijn grenzen, maar na de inlijving bij de Sovjet-Unie verhuisden massa’s arbeiders uit het hele land hierheen om te werken in de fabrieken en de havens. In Riga was ook het hoofdkwartier van het Baltische militaire district gevestigd, dat veel Russische militairen een baan bood. Nu heeft Letland van de drie Baltische staten de grootste Russische minderheid: ruim een kwart van de bevolking.

In Riga vreest men dat deze grote minderheid zich door Poetins steun voor de Russischtalige bevolking in het oosten van Oekraïne gesterkt zal voelen in haar strijd tegen hun vermeende discriminatie. De SS-optocht in Riga leidde dit jaar zelfs tot een politiek relletje: toen de minister van Milieu Einārs Cilinskis had aangekondigd mee te zullen lopen in de stoet, werd hij op staande voet ontslagen. In Letland loopt men op eieren.

In Lestene is het in de loop van de middag gaan sneeuwen. Op het podium nemen oude legionairs het woord, maar ook nationalistische politici zoeken het oog van de camera’s. Zelfs de pastoor, die een Bijbeltekst voorleest, benadrukt niet toevallig dat elk volk het recht heeft op te komen voor de vrijheid van zijn land. De verwijzing naar Oekraïne is duidelijk. Een groep militant ogende leden van de rechtse organisatie Daugavas Vanagi (de Haviken van de Daugava, naar de rivier die door Riga stroomt), meest jong en gehuld in zwarte kleren, waarschuwt voor de toenemende agressiviteit van Rusland. Twee mannen staan stram in het gelid naast de sprekers. Ze dragen de rood-witte vlag van Letland en het blauw-gouden vaandel van hun club, een havik die met uitgestrekte klauwen op een prooi duikt. De havik staat in het wapen van Daugavas Vanagi, na de oorlog opgericht als Letse welzijnsorganisatie in het buitenland, die de verarmde SS-legionairs financieel ondersteunde. DV was fel anticommunistisch en streed voor herstel van de onafhankelijkheid van Letland. In Russische ogen is deze organisatie het levende bewijs van Letlands fascistische erfenis.

Ook Ojārs Aleksis heeft vanochtend de dienst in de dom van Riga bijgewoond, maar hij liep niet mee in de stille tocht van de veteranen met hun familie, rechtse politici en Haviken van de Daugava. Hij voert zijn zwakke gezondheid aan als excuus, maar ik zie aan zijn ogen dat hij er gewoon geen zin in had. Aleksis komt niet voor de Bühne, maar voor zijn gevallen kameraden. Hij wil zich niet laten gebruiken voor politieke spelletjes van welke signatuur dan ook.

Toen de oproep voor het SS-legioen in de bus viel, was Ojārs twintig jaar. Hij studeerde medicijnen in Riga. Weigeren en de bossen in vluchten om je bij de partizanen aan te sluiten was voor hem geen optie, zegt hij. ‘Dan namen ze wraak op je familie.’ Twee jaar werkte hij als ziekenbroeder in een veldhospitaal achter het front bij Leningrad. ‘Wij vochten tot het einde, in de hoop op herstel van de Letse onafhankelijkheid,’ zegt hij verontschuldigend. Er steekt in Lestene inmiddels een venijnig sneeuwstormpje op. Ik noteer Aleksis’ telefoonnummer en besluit hem later in Riga op te gaan zoeken.

WEG MET DE FASCISTEN

Zelf liep ik in Riga wel mee met de stoet die een paar honderd man telde. De politie was dit jaar alerter dan anders: tientallen agenten met fosforescerende gele hesjes schermden de optocht af van de omstanders. Men was bang voor agressie van boze Russen, die zich gesteund weten door Poetins ronkende Tweedewereldoorlogs-retoriek. Als alle Oekraïners volgens het Kremlin fascisten, antisemieten en banderovtsy zijn, dan nemen bepaalde Russen in Riga graag de gelegenheid te baat te wijzen op de nationaalsocialistische traditie van de SS-legioenen hier te lande.

Bij het verlaten van de dom stuitten we op een handvol Russen met spandoeken als ‘No glorification of Waffen-SS Collaboration’ en ‘Fascist, denk aan Neurenberg!’ Aan een geïmproviseerde galg hing een pop die de Letse SS’er Viktors Arājs verbeeldde, de leider van het gruwelijke Arājs-commando, dat in 1941 in het hele land tienduizenden Joden heeft geëxecuteerd. Arājs, die het tot Sturmbannführer bracht, werd pas jaren na de oorlog tot levenslang veroordeeld en stierf in 1988 in de cel.

In de picketline op het Domplein stond de werkloze Russische vijftiger Pavel Logatsjov. Tegen zijn dikke buik klemde hij een grote foto van doodsbange blote Joodse kinderen, vlak voor hun executie in de bossen van Rumbula, even buiten Riga. In november en december 1941 zijn hier 25.000 Joden geëxecuteerd. Logatsjov is in 1968 naar Riga verhuisd uit Oekraïne, ‘waar nu de fascisten en banderovtsy aan de macht zijn’. Daarom stond hij hier, zei hij. Hij was boos en bitter, want hij moet leven van 100 euro in de maand. ‘Natuurlijk hoort de Krim bij Rusland, we hebben hem ooit voor een zak aardappelen weggegeven!’

Russen als Logatsjov zien de annexatie van de Krim als een daad van historische rechtvaardigheid. Veel Letten zijn ervan overtuigd dat mensen zoals hij door Rusland betaald worden om hier te staan. Waar of niet, het is duidelijk dat de Holocaust in Pavels leven geen enkele rol speelt. Dat maakte zijn demonstratieve actie met de foto van de bange Joodse kinderen behoorlijk onsmakelijk. Dit was niet zijn verhaal.

Met doffe eentonige trommelslagen zette de stoet zich in beweging. Het was een vreemd gezelschap. Oude veteranen en jonge nationalisten liepen door elkaar. Op spandoeken stonden foto’s van Stalin en Hitler, allebei met een kruis erdoor: Ne – Hitlera un Stalina rezimiem! Onder een doorgestreepte afbeelding van een hamer-en-sikkel en een hakenkruis: No to powers of occupation! Yes to free Latvia! Van propaganda voor de SS was geen sprake. De veteranen droegen geen SS-uniform of andere insignes.

Toen we bij het plein voor Letlands Vrijheidsbeeld aankwamen, werd de haag politiemannen dikker. Enkele tientallen Russen drongen op en hieven spreekkoren aan: ‘Fasjisty, fasjisty! Nee tegen fascisme!’ De veteranen liepen zwijgend met hun kleine bosjes bloemen door naar het monument. Zachtjes zongen ze oude soldatenliedjes en het Letse volkslied, dat werd overstemd door de Russische kreten (‘Schande, schande!’ en ‘Letten zijn fascisten’) en een oorverdovend fluitconcert. Ik snap heel goed dat Ojārs Aleksis hier niet tussen wil lopen. Het is vernederend en beschamend je te laten uitjouwen door jonge Russen die geen idee hebben wat de oorlog voor jou heeft betekend. Maar ik denk dat hij zich evenmin thuis voelt bij die met vaandels wapperende jongemannen met hun opgeschoren koppen, die in de optocht meeliepen.

Een paar jongens deelden onsmakelijke extreem rechtse blaadjes uit met logo’s als DDD (Deokupācija, Dekolonizācija, Deboļševizācija). Het parool van de krant van het Latvijas Nacionālās frontes luidt: ‘Nevienam mēs Latviju nedodam’ (‘Wij geven Letland aan niemand prijs’). Een man in de stoet droeg een speldje met een runeteken dat verdacht veel op een swastika leek. Toen hij zag dat ik ernaar keek, sloeg hij snel zijn revers om.

Ik raakte aan de praat met een 93-jarige omstander die ook bij het legioen was ingelijfd. Hij was ’m meteen gesmeerd. ‘Het was niet goed om bij dat legioen te zitten. Ik wilde er niks mee te maken hebben.’ Een Russin riep kwaad tegen hem dat haar vader was gedood door Letse fascisten. De oude Let was doof en keek haar niet-begrijpend aan. Boos liep ze weg. Een blozende jonge Rus die al te agressief werd, werd onder luid protest van zijn vriendin door de politie ingerekend.

Na de kranslegging reden de meeste deelnemers per bus of met de auto naar Lestene, waar ze onder elkaar zijn en niks te duchten hebben van boze omstanders. Ook het militaire koor dat eerder in de dom zong, dook hier weer op. De flarden marsmuziek verwaaiden in de vinnige sneeuwstorm. Verkleumd keerden we aan het eind van de middag terug naar Riga.

RUSSISCH RIGA

Driekwart jaar eerder, in de zomer van 2013, was ik in Riga om uit te zoeken hoe het nu precies zat met die Letse SS-legioenen. Ik nam mijn intrek in backpackershotel Westa, een opgeknapt pakhuis dat wordt gerund door Russen. Ik werd om vijf uur ’s ochtends wakker van Russisch geroezemoes op straat en de opdringerige zoete geur van witte lelies. Ik lag in een schoon wit bed in een lichte kamer met houten balken aan het plafond, een briesje blies de vitrage bol. Het hotel ligt zowat óp de Centrale Markt van Riga, die bestaat uit vier halfronde reuzenhangars vol levensmiddelen, goedkope kleding, bontjassen, tassen en snuisterijen. De markthallen zijn omstuwd door kraampjes, beladen met de gulle gaven des velds: aardappelen, blauwe bessen, frambozen, aardbeien en bramen. En heel veel paddenstoelen.

De lobby van het hotel is wat shabby. Grote skaileren divans staan als hobbezakken voor een fletse tv die alleen Russische kanalen uitzendt. De bediening is onverwachts vriendelijk. Ik krijg vier minuscule frutseltjes papier waarop staat dat ik recht heb op vier keer ontbijt. Het ontbijt is afgesteld op backpackers: er zijn zelfs cornflakes te krijgen. Maar de meeste gasten zien er niet als backpackers uit. Het zijn Russische toeristen en kleine zakenlui.

Ik wandel naar de oude stad. Mijn hotel ligt perfect. Alles is op loopafstand en op de markt waan ik me in Rusland. Dat is een vreemde sensatie, want dit is de hoofdstad van Letland, dat zich in 1991 losscheurde van de Sovjet-Unie.

Een kwart van de 2,2 miljoen inwoners van Letland is Rus. Een deel van hen, zo’n driehonderdduizend man, is stateloos omdat ze weigeren een examen Lets te doen om in aanmerking te komen voor het Letse staatsburgerschap. Ze vinden dat ze automatisch recht hebben op een Lets paspoort. Voor sommigen is het een principiële zaak, anderen kunnen heel goed leven zonder Lets te zijn. Voor een werkvergunning heb je geen paspoort nodig.

Feit blijft dat deze Russen daardoor geen deel kunnen nemen aan het politieke leven. Het was een van de problemen bij de toetreding van Letland tot de Europese Unie: mag een land burgers verplichten eerst de taal te leren voor ze een Lets paspoort krijgen? Estland en Litouwen deden minder moeilijk dan de Letten. In Estland mogen Russen die geen staatsburger zijn bijvoorbeeld wel meedoen aan lokale verkiezingen en in Litouwen kregen alle Russen (10 procent van de bevolking) na de onafhankelijkheid direct een Litouws paspoort. Maar de Letten waren halsstarrig: zij hebben de meeste Russen binnen hun grenzen en waren bang een vijfde colonne te legaliseren die zich niet aan zou passen en onevenredig grote invloed zou kunnen krijgen op de politiek. Onze eigen Max van der Stoel heeft hier als Hoge Commissaris voor minderheden van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking nog gepraat als Brugman om de wet zo geformuleerd te krijgen dat hij aan de internationale standaard beantwoordde.

Op de markt merk je overigens weinig van spanningen tussen Russen en Letten. De sfeer is er gemoedelijk. De meeste marktkooplui, Lets of Russisch, spreken beide talen en gezamenlijk maken ze zich vooral zorgen over de gevolgen van de invoering van de euro, die hier op 1 januari 2014 het wettige betaalmiddel zal worden. Ik wandel door naar de fraaie middeleeuwse binnenstad.

ONDER BREZJNEV

Mijn eerste bezoek aan Riga was illegaal. In 1979 studeerde ik een jaar in Leningrad aan de Finse Golf, destijds een majestueuze maar sombere Sovjetstad. De statige huizen langs de Nevskiprospekt hadden oude grandeur, maar sloeg je een zijstraat in, dan waande je je in de tijd van de Leningradse Blokkade, toen de Duitsers de stad drie jaar belegerden: overal gaten in het asfalt en vervallen huizen op met onkruid overwoekerde binnenplaatsen. Ons studentenhuis op het Vasiljeveiland was vrolijk maar armoedig. Aan het einde van de winter leefden we op rotte wortelen, rotte aardappelen en rotte uien. In het voorjaar stonden we drie uur in de rij voor sinaasappelen en vierden daarmee vervolgens thuis een lentefeest, besprenkeld met wodka en de allergoedkoopste hoofdpijndrank, portvejn, anderhalve roebel per fles. Na die uitspatting laadde de kromme kleine conciërge baba Klava de lege flessen op haar sleetje en sleepte de oogst door de modderige sneeuwresten naar een loket, waar ze ze inruilde voor statiegeld om haar magere pensioentje aan te vullen. Opoe Klava kon machtig vloeken.

Dit waren de Brezjnevjaren, die de geschiedenis zijn in gegaan als de Periode van de Stagnatie. Maar het Leningrad van toen betekende ook sneeuw, mist, prachtige zonsondergangen over de bevroren Neva, witte nachten, vrolijke vriendschappen, romantiek, diepzinnig geleuter onder invloed van drank en sigaretten, zwerven door de straten van de helden van Fjodor Dostojevski. En achtervolgingswaan, zoals in Gogols krankzinnige verhaal De neus, waarin het reukorgaan van college-assessor Kovaljov, per ongeluk afgesneden door de barbier, in uniform gehuld zelfstandig verder door het leven gaat en nog net wordt opgepakt voordat hij per postkoets de benen wil nemen naar Riga.

In die winter van 1979 reisden ook wij stiekem naar Riga, de hoofdstad van de Letse Socialistische Sovjetrepubliek. Als westerlingen mochten we Leningrad niet zonder officiële toestemming verlaten, maar een vriendin uit Riga had ons overmoedig uitgenodigd. We namen de nachttrein. In Riga maakten we een domme fout. We lieten onze tassen met paspoorten achter in een kluisje op het station en vergaten de code. Dat leidde bij de terugreis tot paniek. We zagen onszelf al opgepakt, verhoord en het land uit gezet en onze vriendin kon onaangenaamheden verwachten. We reisden verslagen terug naar Leningrad, maar twee weken later werden onze tassen keurig per post afgeleverd, de paspoorten waren verwijderd en naar de Nederlandse ambassade in Moskou gestuurd. Daar kregen we een schrobbering.

Het was een onbenullig incident. Achteraf is moeilijk uit te leggen wat de sfeer van achterdocht in de USSR met een mens deed. Vrienden met wie wij ’s avonds in beschutte kleine keukentjes het regime bespotten, liepen ons overdag voorbij zonder ons een blik waardig te keuren – contacten met buitenlanders waren slecht voor je carrière. Medestudenten werden op het matje geroepen omdat ze ons politieke grappen hadden verteld. Af en toe hielpen we familieleden van politieke gevangenen, die in koude strafkampen wegkwijnden, aan geld, bouillonblokjes en warme kleren. Maar toen onze ‘contactpersoon’, de charitatieve engel Valeri, werd opgepakt, ontmaskerde hij ons na maandenlange verhoren door de KGB in een soort showproces als CIA-agenten, die de Sovjet-Unie aan het ondermijnen waren. Valeri werd verbannen naar Komi bij de Poolcirkel. Wij voelden ons daar ellendig over, maar onze vrienden waren razend dat we hen in gevaar hadden gebracht door ons met die ‘slappeling’ in te laten. Nooit heb ik zo duidelijk gevoeld wat leven in een dictatuur betekent als in dat jaar in Leningrad.

Riga voelde ook toen al anders. De Baltische republieken hadden een kortere geschiedenis van dictatuur dan de rest van de Unierepublieken, die al na de Oktoberrevolutie in 1922 door Lenin werden aaneengesmeed tot een communistisch wereldrijk. Estland, Letland en Litouwen werden pas in 1940 ingelijfd. Maar er was nog iets: het Balticum deed Europees aan. Zeker, in het sterk gerussificeerde Riga, met zijn Baltische vloot de lievelingsstad voor gepensioneerde officieren van het Sovjetleger, werd bijna uitsluitend Russisch gesproken. In de stad hingen dezelfde politieke slogans als in de rest van de USSR, opbeurende plakkaten en aansporingen om het economische Vijfjarenplan deze keer nou eindelijk eens in vier jaar te halen. En toch bespeurde je er ook toen al een vleugje Europa. De schaarse restaurants serveerden net even iets andere schotels. Cafeetjes toverden nog wel eens een lokaal drankje op tafel, zoals het pittige kruidenbitter Balzam, in plaats van de geijkte wodka. De architectuur was minder Sovjet. Diezelfde sfeer hing ook in Vilnius en Tallinn.

Eind jaren tachtig was ik weer regelmatig in Riga. Ik werkte als correspondent van NRC Handelsblad in Moskou en bereisde van daaruit de krakende USSR, van Moermansk tot Vladivostok. Partijleider Michail Gorbatsjov probeerde met zijn perestrojka het vastgelopen communisme te hervormen. Hij gaf de burgers vrijheid van meningsuiting en verloor vervolgens de controle. Het land kwam in opstand en het hele Warschaupact begon te desintegreren.

Op 23 augustus 1989 herdachten de drie Baltische republieken de vijftigste verjaardag van het Molotov-Ribbentroppact, het niet-aanvalsverdrag tussen Hitler en Stalin. Het pact gaf Stalin destijds de vrije hand in Oost-Europa en luidde de Sovjet-annexatie van de Baltische landen in. Honderdduizenden Balten vormden nu een menselijke keten van 600 kilometer die Tallinn, Riga en Vilnius met elkaar verbond. Zo zongen ze zichzelf naar de onafhankelijkheid. Wij westerse journalisten reden sprakeloos langs dat indrukwekkende vertoon van burgerlijke ongehoorzaamheid. In november viel de Berlijnse Muur en daarna zeeg ook de reus op lemen voeten zelf langzaam ineen. Litouwen was de eerste Sovjetrepubliek die op 11 maart 1990 de onafhankelijkheid uitriep. Estland volgde op 30 maart en Letland op 4 mei.

JOHANS SEBASTIANS BAHS

In de zomer van 2013 heeft Riga aan de brede Daugava-rivier niets meer van de sombere stad die ik me herinner van mijn eerdere bezoeken. De oude Hanzestad herleefde: het middeleeuwse centrum is opgepoetst en opgeverfd, op alle pleinen woekeren terrassen, muzikanten spelen viool of trekharmonica, een draaiorgel jengelt. Toeristen wandelen langs de hoogtepunten van de middeleeuwse architectuur, het stadhuis uit de veertiende eeuw, de stadspoorten, kerken, het Teutoonse kasteel, residentie van de Letse president. Bij het oude stadhuis staat de grijsbetonnen blokkendoos van het Museum van de Bezetting, dat hoofdzakelijk aan het communisme is gewijd.

Net buiten de tuinring met zijn fonteinen liggen de fraaie negentiende-eeuwse jugendstilwijken van Riga. Hier huizen diplomaten, ambassades, zakenlui. De restaurants en de cafés zijn helemaal eenentwintigste eeuw, met frappuccino’s, cocktails en exquise kleine lunchgerechten op te grote borden. De Albert Iela (Albertstraat) is beroemd door de huizen van Michail Eisenstein, de vader van filmer Sergej Eisenstein. De architect was een van de beroemdste inwoners van Riga. Zijn jugendstilhuizen zijn soms op het kitscherige af, blauw of geel gestuukte tempels met kariatiden, gebeeldhouwde engelen, grote maskers of monsterlijke koppen. Voor elk huis staat een groepje toeristen foto’s te maken. Bij mijn eerste bezoek aan Riga, in 1980, was hier niemand te bekennen en waren de fraaie façades verwaarloosd en grauw. Nu lichten ze al van verre op in het zonlicht. Dit is de pronkparade van de stad.

In de lutheraanse dom bezoek ik een concert van een Russische organist die muziek speelt van Johans Sebastians Bahs en Roberts Šūmanis (het Lets plakt achter elke naam een s, een overblijfsel uit het Latijn). Bij het monument van de Vrijheid, Letlands eigen Vrijheidsbeeld, houden twee Letse soldaten de wacht. Alles straalt uit dat Riga een normale hoofdstad is van een volwaardig lid van de Europese Unie. Het opmerkelijkste wapenfeit: sinds 2009 heeft Riga een Russische burgemeester, de jonge Nil Oesjakov. Hij laat zich in het Lets keurig Nils Ušakovs noemen. De burgemeester is ook partijleider van de pro-Russische partij Tsentr Soglasia (Harmonie Centrum), de grootste partij van Letland. Het klinkt bizar: een nazaat van de bezetters is burgemeester van de hoofdstad van een land dat zich met moeite aan die bezetting heeft ontworsteld. Maar het kan nog gekker: in tijden van economische crisis lukte het Ušakovs zich in 2013 te laten herkiezen. Zelfs veel Letten hebben op hem gestemd. De burgemeester, die vloeiend Lets spreekt, is populair. Als dat geen teken van integratie is!

AANGEPASTE RUS

De burgemeester van Riga kreeg ik in juli 2013 niet te spreken, maar wel een ander toonbeeld van Russische integratie in Letland. Op het statige ministerie van Buitenlandse Zaken ontmoette ik Viktor Makarov, destijds de rechterhand van de minister van Buitenlandse Zaken. Zijn Russische ouders verhuisden na de oorlog naar Riga, waar Viktor in 1973 werd geboren. De kleine, beweeglijke man in spijkerbroek spreekt Lets, Russisch, Engels en Deens, omdat hij tien jaar politicologie heeft gestudeerd in Kopenhagen.

Vroeger dacht Makarov, zoals alle Russen, dat Letland in 1945 was ‘bevrijd’ en zich vrijwillig bij de USSR had aangesloten. Het woord ‘occupatie’ associeerde hij uitsluitend met de Duitse bezetting. Hij was nog een tiener tijdens de politieke opleving onder leiding van de Letse Schrijversbond in de jaren tachtig, die de geschiedenis is ingegaan als atmoda (nationale wedergeboorte). In alle Sovjetrepublieken ontstonden Volksfronten die met meer of minder succes de weg naar de onafhankelijkheid begonnen te plaveien. In Letland werd het Latvijas Tautas Fronte actief.

Pas na de onafhankelijkheid van 1990 – Viktor was net achttien jaar – drong het tot hem door dat Letland helemaal niet vrijwillig was toegetreden tot de Sovjet-Unie, maar inderdaad was geannexeerd. ‘Toen hoorde ik voor het eerst over de massadeportaties naar Siberië die de economie een flinke knauw hadden gegeven. De Letten voelden zich gecastreerd, alles wat gevaarlijk werd geacht werd weggefilterd.’

Na 1990 ontstond er een kloof tussen de oorspronkelijke Letse bewoners en de Russische nieuwkomers. Hoe moest je die nieuwkomers eigenlijk betitelen? Voor de meeste Letten waren het illegale immigranten, nazaten van de bezetters; maar de Russen zagen zichzelf als de grote broers die de Letten hadden geholpen hun economie op te bouwen. Die tegenstelling bestaat nog steeds. Het is een uitzonderlijk proces van dekolonisatie: de voormalige Sovjetkolonies liggen anders dan bij andere wereldrijken niet ver weg over zee, maar grenzen aan het moederland, dat zich moeilijk bij het verlies van het imperium neer kan leggen.

De meningsverschillen met Rusland zijn terug te voeren op een andere interpretatie van de geschiedenis. De nieuwe Letse republiek beschouwt zichzelf als de wettige opvolger van de republiek van Kārlis Ulmanis uit het interbellum. De Boerenbonder Ulmanis pleegde in 1934 een staatsgreep en vestigde een autoritair regime, dat vandaag de dag door veel Letten wordt geïdealiseerd. Veel landen in Midden-Europa maakten aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog zo’n (semi)dictatoriale fase door. Na de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog was dictatuur een populaire bestuursvorm, die in sommige gevallen naadloos overging in collaboratie met het naziregime.

De Letten zien de naoorlogse Russische bezetting dus als een breuk in de geschiedenis. Met de onafhankelijkheid van 1990 is de historische continuïteit van Letland staatkundig hersteld. Letland weet zich in deze opvatting gesteund door Europa, dat de inlijving van de Baltische landen nooit heeft erkend. Het bood de Letten het excuus om de Russische bezetters, die geen wortels hadden in het land, dus niet automatisch recht te geven op het staatsburgerschap: ze moeten het verdienen.

De Russen denken daar heel anders over. Voor hen zijn de Baltische republieken volkomen nieuwe staten, die zijn ontstaan na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. De Sovjetrepubliek Letland was in hun ogen een legale staat en de Russische onderdanen waren geen bezetters maar gelijkwaardige inwoners, die na de onafhankelijkheid direct het staatsburgerschap hadden moeten krijgen.

Achteraf bezien, zei Makarov in de zomer van 2013 tegen me, was het een stomme fout van de Letten om de Russen buiten te sluiten met die ingewikkelde wet op het staatsburgerschap. Ze waren bang dat ze door de enorme aantallen Russen zouden worden overvleugeld. ‘Als men de Russen toen, zoals in Litouwen is gebeurd, meteen een paspoort had gegeven, zouden de verhoudingen nu veel beter zijn geweest. Nu voelen de Russen zich nog steeds rechteloos.’

Makarov haalde in 1996 zijn taalexamen en kreeg zijn Letse paspoort. Hij voelt zich hier thuis, Letland is zijn vaderland. Jonge Russen snappen uitstekend wat het Letse staatsburgerschap inhoudt. In de jaren negentig werd Russisch op school een keuzevak en nam het aantal studenten drastisch af. Zelfs op de Russische minderheidsscholen is men nu wettelijk verplicht meer dan de helft van de lessen in het Lets te geven. Het taalprobleem zal zich vanzelf oplossen, dacht Makarov.

Dat Riga inmiddels een Rus als burgemeester heeft lijkt het beste bewijs dat Letland democratisch is gerijpt. ‘Het is een gevolg van normale democratische spelregels,’ zei Makarov. ‘Voor de Russen is het een teken dat het zin heeft aan de politiek deel te nemen. En de Letten merken dat het geen ramp hoeft te zijn om een Rus als burgemeester te hebben.’

Ook de Rus Makarov heeft geen moeite met het woord ‘occupatie’. ‘Professionele historici noemen het pure roof en zo was het ook. De Russen hier denken dat wij hun daarvan de schuld geven, maar het gaat de Letten niet om de schuldvraag. Het gaat om een erkenning van de feiten. Feit blijft dat Letland in 1945 gedwongen werd toe te treden tot de Sovjet-Unie en dat dat tragische gevolgen heeft gehad voor de bevolking.’

Veel Letten twijfelen nog steeds aan de loyaliteit van de Russen in hun land. Men spreekt van een vijfde colonne, of van agenty vliania (‘invloedsagenten’, spionnen). Dat kwetst de Russen. Makarov heeft helemaal geen last van een dubbele loyaliteit. Hij is Lets staatsburger, maar voelt zich eerder een kosmopoliet. De Russische taal is en blijft zijn moedertaal. Hij noemde die discussies destijds Lets paniekvoetbal. ‘Laatst bezocht een groep jonge Russen uit Letland op vakantie in Rusland een militair-patriottisch jeugdkamp. Dat leidde hier tot veel discussie. Het voedt de angst dat die jongeren in hun hart toch eigenlijk Russische in plaats van Letse patriotten zijn.’

In Rusland zelf ligt de schuldvraag nog gevoeliger. ‘Russen hebben hun nationale trots. Ze kunnen niet erkennen dat het Sovjetregime misdaden heeft begaan.’ Het woord ‘bezetting’ werkt bij hen als een rode lap op een stier. Makarov heeft daar als Rus wel begrip voor. Er is immers weinig overgebleven in de Russische geschiedenis om trots op te zijn. ‘In de jaren negentig was er een overvloed aan onthullingen over de gruwelen van de Stalinterreur. Daarna trad een vermoeidheid op. Mensen waren het zat en gingen op zoek naar positieve verhalen. Nu probeert Poetin een nieuwe identiteit te creëren met behulp van de Tweede Wereldoorlog.’

Uit woede over de Letse opvatting over de Sovjetbezetting verwijt Rusland de Letten op zijn beurt dat zij de rechten van de Russische bevolking schenden. Makarov vond dat onzin. ‘Wij voeren alle wetten en regels uit, al kun je soms vragen stellen bij de balans. Rusland blijft die oude kwesties maar oprakelen, dat is inmenging in de binnenlandse politiek en het belast de verhoudingen. Het is geen toeval dat ze zich zo opstellen, het is een bewuste politiek. De enige remedie voor Letland is een verzachtende behandeling: blaas het niet op.’

Het is een godswonder dat de Baltische volkjes onafhankelijk zijn geworden. Makarov noemde het in die zomer van 2013 een successtory. ‘Een imperium is zonder noemenswaardig geweld uiteengevallen. We zijn vreedzaam uit elkaar gegaan, de legers zijn vertrokken, de economische contacten nemen toe, de meningsverschillen zijn beperkt en Rusland heeft zelfs Letlands lidmaatschap van de NAVO geaccepteerd.’ Letland ligt nu eenmaal tussen Rusland en West-Europa. Zodra de verhoudingen tussen Rusland en Europa beter worden, zal ook de retoriek hier in kracht afnemen, bezwoer Makarov me nog maar een jaar geleden. Het is gewoon een kwestie van lange adem. Inmiddels zal ook zijn optimisme door de Oekraïnecrisis ongetwijfeld zijn getemperd.

-

II

LETSE COLLABORATIE

De Russen blijven 16 maart gebruiken om te hameren op het bruine verleden van de Letten. Maar volgens de Letse overheid was het gros van de SS-legionairs gewoon kanonnenvoer. Wat vinden Letse historici daarvan en doen zij daar eerlijk onderzoek naar? Hoe groot was de Letse collaboratie in de Tweede Wereldoorlog? Zijn die legionairs werkelijk onschuldig?

In 2013 verscheen in Riga (Divas) Puses. Latviešu Kara Stāsti. Otrais pasaules karš karavīru en dienasgrāmatās (Twee kanten. Letse militaire verhalen. De Tweede wereldoorlog in dagboeken van soldaten). Het boek is samengesteld door de historici Vita Želce en Uldis Neiburgs. Rusland mag dan wel moord en brand schreeuwen over de Letse SS’ers, zeggen de inleiders, maar het verzuimt te vermelden dat er in de Tweede Wereldoorlog evenveel Letten aan Russische zijde hebben gevochten. De aantallen ontlopen elkaar niet veel. Er zijn dus broers uit één en dezelfde familie geweest die tegen elkaar de wapens hebben opgenomen. Soms vrijwillig, maar vaak gedwongen door de partij die het op dat moment bij hen voor het zeggen had. De ene keer waren dat de Duitsers, de andere keer de Russen. Twee kanten bevat fragmenten uit oorlogsdagboeken van SS-legionairs, maar ook van Letten die in het Rode Leger tegen de nazi’s hebben gevochten.

In zijn inleiding laat Neiburgs goed zien hoe de Letten door de kat én door de hond gebeten werden. Nadat de Sovjet-Unie op 17 juni 1940 Letland was binnengevallen werden direct 4700 Letse militairen gearresteerd. Het Letse leger werd opgenomen in het Rode Leger. Toen Duitsland een jaar later voor Stalin totaal onverwacht de Sovjet-Unie de oorlog verklaarde, vielen enkele duizenden Letse partizanen op eigen initiatief het Rode Leger aan. Maar honderden Letten die deserteerden uit het Rode Leger werden door de Duitsers direct naar krijgsgevangenenkampen in Oost-Pruisen gestuurd.

Aan de Russische kant van het front werd in de zomer van 1941 een Lets elitekorps gevormd met veel vrijwilligers. Het Rode Leger telde in het najaar van 1941 ruim 10.000 Letse soldaten. Na de Duitse nederlaag bij Stalingrad, begin 1943, begon de Wehrmacht aan de terugtocht uit Rusland. In juni 1944 passeerde het Rode Leger de grens van Letland, waar direct een mobilisatie onder de Letse bevolking op touw werd gezet. In totaal hebben in de oorlog zo’n 80.000 tot 100.000 Letse soldaten in het Rode Leger gediend. Meer dan de helft van hen sneuvelde. Op 16 oktober 1944 bevrijdde het Rode Leger Riga.

Aan de Duitse kant zag het beeld er zo uit: tot eind 1941 werden veel Letten vrijwillig Hiwi’s (Hilfswillige) of namen dienst in de Wehrmacht in de hoop dat de Duitsers de onafhankelijkheid van Letland in ere zouden herstellen. Op 20 juli 1941 werd in Riga een afdeling van de Letse Hilfspolizei in het leven geroepen, die drieduizend man telde. Het waren voornamelijk mensen die wraak wilden nemen op de Russen, die hun familieleden naar Siberië hadden gedeporteerd.

Op 31 juli 1941 werd er op bevel van Heinrich Himmler, de Reichsführer van de SS, een Schutzmannschaft gerekruteerd uit de Letse politie. Zij zou uiteindelijk enkele tientallen bataljons tellen, die onder leiding stonden van de SS. Deze mannen werden ingezet voor repressie in Polen, Oekraïne en Wit-Rusland, voor de bewaking van de getto’s van Riga en Warschau, van concentratiekamp Salaspils, en van konvooien van Joden naar Treblinka. In deze strafbataljons dienden bijna 15.000 Letten, maar ook 7500 Russen uit de provincie Latgallen in het oosten van Letland. Vanaf de zomer van 1942 kregen de Letten in de gaten dat de Duitsers niet geïnteresseerd waren in de onafhankelijkheid van Letland. Het aantal vrijwilligers nam snel af. Aan deze strafbataljons en aan het Arājs-commando danken de Letten hun slechte naam.

Over de Letse collaboratie verscheen al in 1996 het standaardwerk The Holocaust in Latvia 1941-1944 van Andrew Ezergailis, de nestor van de Letse historici. Hoeveel Letten persoonlijk hebben gemoord is moeilijk te achterhalen, schreef hij, maar hij schatte het op zo’n zeshonderd à duizend man. Een veelvoud daarvan assisteerde als bewakers bij de getto’s, deportaties en executies. De gruwelijkste oorlogsmisdaden zijn in Letland gepleegd door het doodseskader van Viktors Arājs, dat in de periode van juli tot september 1941 in een blauwe bus door Letland reisde en dood en verderf zaaide onder de Joden. Het commando viel onder directe verantwoordelijkheid van de SS en telde ruim driehonderd man, die volgens Ezergailis werden gedreven door ‘hebzucht, haat tegen de communisten en male bonding’. Arājs was zelf lid van de Letse Broederschap, een extreem rechtse studentenorganisatie. Ezergailis noemde het commando een ‘mobiele eenheid’ die door de Sicherheitsdienst naar de killing fields van Letland werd gestuurd.

Begin juli pleegde dit Sonderkommando minstens tien massamoorden in de bossen van Bikernieki, waarbij ongeveer vierduizend Joden en duizend communisten werden gedood. Daarna trokken ze verder het land in. Van de 21.000 Joden in de kleine steden van Letland werden er 15.000 door het Arājs-commando vermoord. In totaal doodden zij in een paar maanden tijd minstens 26.000 van de 85.000 Joden die in Letland omkwamen. Arājs vluchtte in 1944 naar Duitsland en werd pas in 1979 in Hamburg tot levenslang veroordeeld. In totaal zijn 344 leden van zijn commando berecht. Het Arājs-commando was ‘een unieke eenheid die in het bezette Europa zijns gelijke niet heeft gekend’, aldus Ezergailis.

Net als Ezergailis maakt Uldis Neiburgs in Twee kanten een onderscheid tussen deze Letse beulen en de soldaten van de SS-legioenen. In 1944 was de nood zo hoog opgelopen dat Hitler de Conventie van Den Haag aan zijn laars lapte en voortaan ook burgers van bezette landen onder de wapenen liet roepen. Neiburgs zegt hetzelfde als Ojārs Aleksis: van vrijwilligheid was geen sprake, het was een gedwongen mobilisatie. In een jaar tijd werden 100.000 Letse mannen en jongens opgeroepen. Van hen kwamen er 15.000 niet opdagen. Deze deserteurs liepen het risico voor een militair tribunaal gedaagd te worden en ter dood te worden veroordeeld. De Letse SS-legionairs vielen onder directe verantwoordelijkheid van Himmler.

De Letten werd voorgehouden dat zij streden voor de onafhankelijkheid van Letland. Om dat geloofwaardig te maken lieten de Duitsers gevangen Letse nationalisten vrij en kregen Letten hun eigendommen terug die door de bolsjewieken in beslag waren genomen. ‘Voor de meerderheid van de legionairs was hun deelname aan het legioen onderdeel van de strijd voor de bevrijding van Letland,’ schrijft Neiburgs. Bevrijding van de Russen, welteverstaan.

Dat ze dat wel degelijk met overtuiging deden, blijkt uit het feit dat veel legionairs hoge Duitse oorlogsonderscheidingen kregen. De Letten waren zelfs de meest gedecoreerde buitenlanders die voor de Duitsers vochten. De Duitsers waren dan ook zeer tevreden over hun vechtlust. De Letten waren fel en fanatiek. Ook na de val van Riga streden er Letten door op Duits grondgebied. In totaal hebben aan de Duitse kant zo’n 115.000 Letse soldaten gediend, waarvan er minstens 52.000 bij de Waffen-SS waren ingedeeld. Daarvan sneuvelden er 30.000 tot 50.000, 25.000 gaven zich over aan de geallieerden en de rest belandde in Russische krijgsgevangenschap.

Dat is de ene kant van de medaille. Dat beeld van die gedecoreerde fanatieke Letten is bepaald onaangenaam. Maar in de Russische propaganda, zegt Neiburgs, kom je nergens tegen dat er in de oorlog ook 17.000 Letse Schutters gedecoreerd zijn wegens hun ‘moed en heldendom’ in het Rode Leger.

Er waren gezinnen waar de oudere zoons dienden in de SS-legioenen en de jongere in het Rode Leger. Een enkeling heeft zelfs in het Duitse én het Sovjetleger gevochten. In december 1944 stonden Duitse en Russische divisies tegenover elkaar en vocht Let tegen Let. Zowel de legionairs als de soldaten van het Rode Leger wilden Letland bevrijden, concludeert Neiburgs, maar beiden werden bedrogen: Hitler noch Stalin was van plan Letland zijn onafhankelijkheid terug te geven.

‘WIJ ZIJN ÉÉN VOLK’

Die zomer van 2013 trof ik een van de samenstellers van het boek in de universiteitskantine aan de Raiņaboulevard in Riga. Vita Želce is geboren in 1965 in het dorp Kurmene en ging in Riga geschiedenis studeren. Dat was zeer tegen de zin van haar ouders, die dachten dat het communisme het eeuwige leven had. Geschiedenis studeren was vragen om moeilijkheden. ‘Mijn ouders hebben hun eigen overlevingsstrategie gekozen door zich te isoleren en marginaliseren. Mijn moeder was juf op een dorpsschool, maar weigerde directeur te worden omdat ze geen lid wilde worden van de communistische partij. Mijn vader was landbouwkundige en wilde om dezelfde reden geen carrière maken in de kolchoz.’

Riga was voor het dorpsmeisje Vita een grote teleurstelling. Als ze als klein kind met haar ouders naar de hoofdstad ging, vergaapte ze zich aan de mooie winkels en de theaters. Maar als student kwam ze te wonen in een studentenhuis in een arbeiderswijk en dat was een harde confrontatie. In die Sovjetjaren was driekwart van de bevolking van de hoofdstad Russisch. De Letten woonden op het platteland, Riga was van de Russen.

‘De officiële Sovjetlijn die ik op school had geleerd was: wij zijn één volk. Maar in de bus werd ik met de nek aangekeken. Tot mijn afschuw zag ik op muren teksten als “Dood aan de Letten” en “Alle Letten zijn fascisten”. Een veelgemaakte grap was: laten we Riga groen maken, voor elke gedode Let planten we een boom! Ik schrok me dood van die haat. Als mensen mij vragen waarom wij de Russen niet direct na de onafhankelijkheid het staatsburgerschap hebben verleend, dan moet je de verklaring hierin zoeken. De Letten waren bang voor de Russen en voelden zich door hen vernederd.’