••

We zijn dol op de mythe van het eenzame genie, maar Joshua Wolf Shenk laat in De kracht van het tweetal iets zien wat minstens zo spannend is, namelijk wat er gebeurt wanneer twéé bijzondere mensen gaan samenwerken. De gebroeders Van Gogh, Lennon en McCartney, Jobs en Wozniak (Apple), Crick en Watson (van het DNA): juist de vonk die overslaat tussen twee briljante zielen die aan elkaar gewaagd zijn, zorgt voor explosies van creativiteit die de wereld kunnen veranderen. Het lijkt wel verliefdheid.

Joshua Wolf Shenk zoekt het psychologische en biologische bewijs voor wat hij bij talrijke tweetallen heeft zien gebeuren – niet alleen de samenwerking, de kruisbestuiving en het succes, maar ook de machtsstrijd die ze tot grote hoogten kan stuwen. De kracht van het tweetal geeft een nieuwe blik op creativiteit en innovatie.

•••

•••

••

Joshua Wolf Shenk

•••

De kracht van het tweetal

•••

Lennon en McCartney, de gebroeders Van Gogh, Jobs en Wozniak: waarom creatief zijn het best lukt als je samen bent

•••

Vertaald door Wybrand Scheffer

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

Opmerking over citaten: Waar ik historische personages ‘letterlijk’ citeer, mag worden aangenomen dat de gebruikte woorden een zo correct mogelijke weergave van het origineel zijn. Over het algemeen heb ik de bron niet in de lopende tekst vermeld, maar in het notenapparaat staat uitgebreid waar welke citaten vandaan komen.

•••

•••

© 2014 Joshua Wolf Shenk

© 2015 Nederlandse vertaling Wybrand Scheffer

Oorspronkelijke titel Powers of Two

Oorspronkelijke uitgeverij Houghton Mifflin Harcourt

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Pelageya Klubnikina/Getty Images

•••

ISBN 978 90 450 2824 8

•••

E-book Zeno

•••

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2823 1.

•••

D/2015/0108/515

NUR 740

•••

www.atlascontact.nl

••

Voor mama en Sidney

Inhoud

•••

Voorwoord

•••

Inleiding: 1 + 1 = oneindig

•••

DEEL 1. KENNISMAKING

•••

1. ‘Jij doet me aan Charlie Munger denken’

Samenkomst en aantrekkingskracht

•••

2. Eeneiige tweelingen van weerszijden van de aarde

De convergentie van homofilie en heterofilie

•••

3. ‘Net twee berenwelpjes’

Varianten op de enerverende ervaring

•••

DEEL 2. VERSMELTING

•••

4. Aanwezigheid – overtuiging – vertrouwen

De stadia van versmelting

•••

5. De omslag naar vertrouwen

Het laatste stadium

•••

6. ‘En nou allemaal opgerot’

De psychologie van het ‘wij’

•••

7. ‘Er is in de hemel, de hel noch op aarde een kracht’

Creatief huwelijk

•••

DEEL 3. DIALECTIEK

•••

8. In de schijnwerpers (in de schaduw)

De ster en de regisseur

•••

9. Grappenstein en Structurenberg

De vloeistof en het vat

•••

10. Inspiratie en transpiratie

De dromer en de doener

•••

11. Om de beurt

Aanjager en klankbord

•••

12. ‘Alles is het tegendeel’

De psychologie van de dialectiek

•••

13. Het ‘andere’ in de psyche

De dialoog van het creatieve denken

•••

DEEL 4. AFSTAND

•••

14. Creatieve monniken en Siamese tweelingen

Extremen in afstanden

•••

15. ‘We bleven elkaar verrassen’

De variatie in afstand

•••

16. ‘Verlangen naar wat ontbreekt’

De erotiek van de afstand

•••

Deel 5. Het eindeloze spel

•••

17. Mijn intiemste vijand

Creatieve contrasten

•••

18. Luke Skywalker en Han Solo

Creatieve duo’s en coöpetitie

•••

19. ‘Die hand willen we allemaal’

Duidelijke macht, vloeiende macht

•••

20. ‘Ik bots maar al te graag met Orv’

Conflicten

•••

21. Variaties op alfa en bèta

De Hitchcock-paradox

•••

22. ‘En McCartney-Lennon dan?’

De dans van de macht

•••

Deel 6. Onderbreking

•••

23. ‘Hoor eens, dit is echt te gek’

Struikelingen

•••

24. De paradox van het succes

Wiggen

•••

25. Het onvermogen tot herstel

Waarom gingen Lennon en McCartney uit elkaar?

•••

26. De oneindigen

Gingen Lennon en McCartney ooit uit elkaar?

•••

Epiloog: Barton Fink in het Standard Hotel

•••

Dankbetuiging

•••

Bronnen

•••

Noten

•••

Register

•••

•••

••

•••

De wereld is onbegrijpelijk, maar wel te omarmen – via het omarmen van een van de aanwezigen. [1]

– Martin Buber

•••

De kleinste ondeelbare menselijke eenheid is niet één, maar twee mensen. Eén is fictie. Uit dergelijke bezielde gemeenschappen, uit de sociale wereld, ontspringt het menselijk leven. En het toneel. [2]

– Tony Kushner

•••

•••

[1] Martin Buber, To Hallow This Life: An Anthology (New York, Harper, 1958), blz. 51.

[2] Tony Kushner, Angels in America, Part Two: Perestroika (New York, Theatre Communications Group, 1993), 155. Ik heb deze gedachte toegedicht aan Kushner, die dit met nadruk uitspreekt en in zijn eigen leven en werk belijdt, maar ik moet eraan toevoegen dat hij de gedachte zelf aan Marx toeschrijft. Het volledige citaat luidt: ‘Marx had gelijk: de kleinste ondeelbare menselijke eenheid is niet één, maar twee mensen. Eén is fictie.’

•••

Voorwoord

•••

Op 29 maart 1967 [1] ging John Lennon om een uur of twee ’s middags naar het huis van Paul McCartney in Londen. Ze liepen samen de trap op, naar de werkkamer van Paul, een klein, vierkant hok vol instrumenten, versterkers en moderne kunst.

De dag ervoor waren ze samen begonnen aan een nieuw liedje, dat Ringo Starr moest gaan zingen. Vandaag zouden ze dat afmaken. Hunter Davies, een columnist van The Sunday Times, was ook aanwezig, en zijn relaas biedt een zeldzaam inkijkje in de manier waarop John en Paul te werk gingen.

John pakte zijn gitaar en Paul begon wat op de piano te pingelen. ‘Ze rommelden allebei een paar uur lang maar wat aan,’ schreef Davies. ‘Ze leken allebei wel in een eigen wereld te verkeren, tot ze bij de ander iets hoorden wat ze beviel. Dan plukten ze dat tussen al die klanken uit en probeerden ze het zelf ook.’

‘Are you afraid when you turn out the light?’ opperde John.

Paul herhaalde die zin en knikte. Ze konden elk couplet met een vraag beginnen, stelde John voor, en hij bedacht er meteen nog een: ‘Do you believe in love at first sight?’

Hij onderbrak zichzelf. ‘Daar zit niet het juiste aantal lettergrepen in.’ Hij probeerde de zin tussen ‘believe’ en ‘in love’ te breken en er met een korte stilte alsnog het juiste ritme in aan te brengen. Dat ging niet.

‘Wat vind je ervan,’ zei Paul, ‘als we er Do you believe in a love at first sight? van maken?’ John zong het en voegde er onmiddellijk een volgende regel aan toe: ‘Yes I’m certain that it happens all the time.’ Ze veranderden de volgorde van de zinnen [2] en zongen steeds maar weer:

•••

Would you believe in a love at first sight?

Yes I’m certain that it happens all the time.

Are you afraid when you turn out the light?

•••

Het was inmiddels vijf uur. Johns vrouw kwam langs, met een vriendin. Ze praatten wat over de zinnen van het liedje die ze tot nu toe hadden, en midden in dat geklets gaf John, meer aan zichzelf dan aan de anderen, het antwoord op wat je ziet als het licht uitgaat: ‘I know it’s mine.’ Een van de aanwezigen vond dat maar smoezelig klinken.

Ze kletsten nog wat. Paul improviseerde een tijdje verder op de piano, en begon toen ‘Can’t Buy Me Love’ te spelen. John haakte zingend en lachend in. Daarna speelden ze samen ‘Tequila’, een nummer uit 1958 van de Champs.

‘Weet je nog, in Duitsland?’ vroeg John. ‘Daar schreeuwden we alles wat in ons opkwam.’ Ze speelden het liedje nog een keer, maar nu gooide John er op het crescendo van elke zin nieuwe woorden in, zoals ‘knickers’, ‘Duke of Edinburgh’, ‘tit’ en ‘Hitler’.

‘Zo plotseling als ze ermee waren begonnen, zo snel kwam er ook weer een einde aan het schreeuwen en keten,’ schreef Davies. ‘Ze keerden in alle rust terug naar het liedje waaraan ze geacht werden te werken.’ John zong een licht aangepaste versie van de regels waar ze het over eens waren geworden. ‘What do you see when you turn out the light?’ Hij beantwoordde de vraag zelf: ‘I can’t tell you, but I know it’s mine.’

Paul vond het zo wel goed en schreef de tekst op een stukje papier. Daarna begon hij wat door de kamer heen en weer te lopen. Buiten waren de ogen en voorhoofden te zien van zes meisjes die op de stoep van Cavendish Avenue stonden te springen en over de muur aan de voorkant iets van het huis van Paul te zien hoopten te krijgen. John begon een deuntje op de piano te spelen. Nadat hij een tijdje op zijn sitar had zitten spelen liep Paul naar zijn gitaar en begon hij, in de woorden van Davies, ‘een heel langzaam, prachtig liedje te zingen en te spelen over een dwaze man die op een heuvel zat. John luisterde er in stilte naar, en keek intussen uitdrukkingsloos naar buiten.’ Paul zong het liedje nog een keer, en telkens weer. ‘Het was voor het eerst dat Paul het John liet horen,’ schreef Davies. ‘Er werd niet over gediscussieerd.’

Het was inmiddels een uur of zeven. Ze werden spoedig om de hoek verwacht, in de EMI-studios aan Abbey Road. Ze staken een jointje op en lieten dat rondgaan. Ze besloten Ringo te bellen en hem te vertellen dat ze zijn lied die avond zouden opnemen.

•••

•••

[1] Hunter Davies, The Beatles (1968; New York, W.W. Norton, 1996), 263, schrijft dat de sessie zich ‘halverwege maart’ afspeelde. De context wekt echter de indruk dat het de avond van de eerste sessie voor ‘A Little Help from My Friends’ was, en die plaatst Mark Lewisohn in The Complete Beatles Recording Sessions (New York, Harmony Books, 1988), 106, op 29 maart. Ik vroeg Davies naar deze discrepantie, en hij schreef me in antwoord daarop: ‘Ga er maar van uit dat Mark betrouwbaarder is dan ik’ (Hunter Davies, e-mail aan de schrijver, 31 januari 2014). Alle andere details uit het voorwoord ontleen ik aan Davies, The Beatles, 263-268.

[2] Ze veranderden tevens ‘do’ in ‘would’, zoals verderop ook blijkt.

Inleiding: 1 + 1 = oneindig

•••

De mythe van het eenzame genie werpt al eeuwenlang als een kolossus een schaduw over de mensheid. Het idee dat nieuwe, mooie dingen die de wereld veranderen uit de hersenen van één iemand voortkomen is tegenwoordig zo algemeen aanvaard dat we het niet eens meer als een idee beschouwen. Deze bronzen beelden staan erbij als oude, wijdvertakte bomen, want we beschouwen ze als monumenten van het moderne denken die we voor een onderdeel van de natuurlijke wereld aanzien.

Die vergissing kan ons worden vergeven, want creativiteit is moeilijk verklaarbaar. Hoe ontstaat uit alle klanken, uit alle lettergrepen en uit alle veranderlijke ritmes in het heelal ineens een prachtig liedje? Hoe verklaren we de verschijning van een goed idee – de overgang van chaos naar duidelijkheid?

De overheersende gedachte is tegenwoordig dat we creativiteit, omdat die in het individu leeft, het beste kunnen verklaren aan de hand van verhalen over zeldzame genialiteit. Denk daarbij aan de briljante geesten die ons de Sixtijnse Kapel, Hamlet, de gloeilamp en de iPod schonken. Dit model is in wezen gebaseerd op een uitspraak van Thomas Carlyle in de jaren veertig van de negentiende eeuw: ‘De geschiedenis van de wereld is slechts de biografie van grote mensen.’ [1]

Het meest gehoorde alternatief voor dit model met het eenzame genie zoekt creativiteit in netwerken. Zie daarvoor bijvoorbeeld het antwoord van Herbert Spencer op de uitspraak van Carlyle, dat ‘de wording van de grote mens afhankelijk is’ van een ‘lange reeks ingewikkelde invloeden’. ‘Voordat hij de samenleving kan herscheppen,’ schreef Spencer, ‘moet zijn samenleving hem scheppen.’ [2] Dit concept richt zich niet zozeer op de eenzame held die zijn inspiratie aan de hemel (of het onbewuste) ontleent, maar op de lange, slingerende route die innovatie vaak volgt. De voorrang wordt hier niet verleend aan de heldhaftige individuen, maar aan heldhaftige culturen, zoals de hoven van het Florence van de zestiende eeuw, [3] de koffiehuizen van de Londense Verlichting [4] en de kraamkamers van Pixar. [5]

Het probleem met het eerste model van creativiteit is dat het fantasie betreft. Het is een mythe omtrent wapenfeiten, ingeleid door de nog fundamentelere mythe van het afgebakende, autonome zelf waarvoor maatschappelijke ervaring geen rol speelt. Het idee van het eenzame genie is in ons beeld van creativiteit dominant, niet vanwege de inherente waarheid ervan – het negeert en vertroebelt de sociale kwaliteiten van vernieuwing –, maar omdat het een leuk verhaal oplevert. [6]

Het netwerkmodel heeft het tegenovergestelde probleem. Het is in de grond wel waar, maar het is weer zo ingewikkeld dat er niet zo makkelijk een verhaal omheen te componeren is. Het beeld van het eenzame genie is prikkelend maar simplistisch, het netwerkmodel is in voldoende mate genuanceerd, maar in het dagelijks leven niet erg bruikbaar. Een rigoureus, verleidelijk standpunt luidt dat elk goed nieuw iets voortkomt uit een onoverzichtelijke complexiteit, maar hoe laat je die complexiteit in de praktijk zien? Hoe praat je daarover, en dan niet alleen in Oxford en tijdens een TED-conferentie, maar in de keuken en aan de bar?

Gelukkig bestaat er een manier om het sociale karakter van creativiteit te begrijpen die zowel klopt als bruikbaar is. Dat is het verhaal van de creatieve duo’s.

•••

Mijn belangstelling voor wat tegenwoordig vaak wordt aangeduid als ‘chemie’ tussen mensen ontstond vijf jaar geleden. De eerste aanzet daartoe was persoonlijk. Ik wilde de kwaliteit begrijpen van het contact met de mensen wier aanwezigheid voor de fijnste momenten in mijn leven hadden gezorgd en van wie ik de afwezigheid het ergst vond. Mijn gedachten dwaalden daardoor af naar Eamon Dolan, redacteur voor mijn eerste boek, Lincoln’s Melancholy. Mijn verhouding met Eamon was een voorbeeld van het soort chemie waar ik zo’n belangstelling voor had opgevat. Hierover nadenkend drong tot me door dat het hele fenomeen chemie zelf – en het onderzoek ernaar op basis van eminente creatieve duo’s – zich al op de kern van onze belangstelling zou richten.

Ik maakte een lijstje van de creatieve duo’s over wie ik meer wilde weten. Op die lijst verschenen de Beatles John Lennon en Paul McCartney, de oprichters van Apple Steve Jobs en Steve Wozniak, de ontdekkers van de radioactiviteit Marie en Pierre Curie, en nog veel meer opmerkelijke duo’s. Ik dacht dat ik wel iets diepzinnigs te weten zou komen over de manier waarop deze mensen elkaar stimuleren als ik hun verhouding maar doorgrondde. Ik haalde me al die duo’s voor de geest, ik dacht aan de zinderende ruimte die er tussen de betrokkenen bestond, en ik besloot daar een biografie over te schrijven.

Dat project kreeg een wat ander aanzien toen ik aan Vincent van Gogh en zijn broer Theo dacht. Wat was dát voor verhaal? Ik wist dat Theo brieven van Vincent had ontvangen, en ik had gelezen dat hij Vincent ondersteunde. Maar ik ontdekte algauw dat er veel meer was. Theo was in werkelijkheid een verborgen partner in wat ik als een heus creatief duo ging zien. Ik ontdekte nog talloze andere verborgen partners – een aantal van hen zal in dit boek ter sprake komen – en geleidelijk leek het wel meer regel dan uitzondering dat de ene helft van een creatief duo als eenzaam genie in de schijnwerpers komt te staan, terwijl de andere voor eeuwig in de schaduw belandt.

En dan waren er ook nog de gevallen van twee creatieve mensen die beiden op eigen benen naam maakten, maar die elkaar diepgaand bleken te hebben beïnvloed. Dat gold bijvoorbeeld voor de tweelingzussen Friedman, die als Ann Landers en Dear Abby elk een eigen rubriek voor goede raad hadden en wier rivaliteit een belangrijk onderdeel van hun succes was, en voor C.S. Lewis en J.R.R. Tolkien, wier zo kenmerkende werken door hun creatieve contact onontkoombaar beïnvloed zijn.

Naast de oorspronkelijke kwestie over het karakter van creatieve verbintenissen drong zich een tweede vraag op: waarom zijn deze verbintenissen zo vaak verborgen gebleven dan wel genegeerd?

Hoe groot dat probleem was drong ten volle tot mij door tijdens een etentje van de universiteit waar ik een lezing gaf. Een docent bedrijfskunde vroeg me of ik wel eens aandacht had gehad voor de verhouding tussen de golfer en zijn caddie. Dat was niet het geval. Wat ik over caddies wist, was ik te weten gekomen dankzij de filmkomedie Caddyshack. De docent raadde me aan me er verder in te verdiepen. Hij was als jongeman zelf profgolfer geweest, en de dynamiek tijdens een toernooi op de PGA Tour was wat verbintenissen betreft volgens hem buitengewoon interessant. ‘De golfer is door de regels van de PGA Tour gedwongen zijn weg alleen af te leggen, en de enige met wie hij onderweg contact kan hebben is zijn caddie,’ legde hij uit. ‘Bij honkbal kan de manager de wedstrijd stilleggen en voor een praatje naar de werpheuvel lopen, of anders spreekt hij zijn spelers wel in de dug-out. De caddie is voor de golfer dus niet alleen degene die de tas draagt, maar hij is ook strateeg en psycholoog.’

Was er toevallig een duo dat hij mij als voorbeeld kon aanraden?

‘Natuurlijk,’ zei hij. ‘Tiger Woods en Steve Williams.’

Mij werd al snel duidelijk dat de man die van 1999 tot 2011 als caddie van Tiger Woods optrad inderdaad veel meer deed dan diens tas dragen. En hij deed ook meer dan zijn baas raadgeven en bijstaan. Als hij het nodig vond beschimpte Williams Woods, bijvoorbeeld om hem wakker te schudden, en als hij dacht dat het diens spel ten goede zou komen deinsde Williams ook niet terug voor misleiding. Op de zeventiende hole van de vierde ronde van het PGA Championship van 2000 had Woods een birdie nodig om de leider in te halen. Williams had uitgerekend dat de bal van Woods op 85 meter van de hole lag, maar tegen Woods zei hij dat het er 80 waren. ‘Tiger had destijds geen goede controle over zijn afstanden,’ legde Williams aan Golf Magazine uit. ‘Dus paste ik de afstanden aan, zonder hem daar iets over te vertellen.’ Woods sloeg zijn bal op die zeventiende hole tot een halve meter bij de vlag, maakte de birdieputt en won even later een play-off over drie extra holes. Williams vertelde Golf dat hij Tiger al een jaar of vijf lang wel vaker verkeerde afstanden had doorgegeven. [7]

De verborgen kenmerken van een samenwerkingsverband strekken zich uit tot hele categorieën van verbintenissen, en beperken zich niet tot opmerkelijke duo’s. Op de meeste gebieden bestaat er wel een onbekende caddie, een doorslaggevende speler die voor de buitenwereld niet zichtbaar wordt. Die zijn voor de betrokkenen van het grootste belang, maar ze verschijnen maar zelden in de schijnwerpers. Niet alleen Vincents broer Theo van Gogh is voor de buitenwereld een onbekende, kunsthandelaren worden in het algemeen meestal niet beroemd (net als de meeste museumbeheerders, labmedewerkers, assistenten en dergelijke). Uit de filmwereld worden acteurs en regisseurs uitgenodigd om bij Conan aan te schuiven, maar cameramensen en filmeditors niet. En Jeff Ross, al jarenlang productieleider van de talkshow van Conan O’Brien, zal ook niet ineens achter de camera’s vandaan komen.

Een enkele keer richt de aandacht zich uiteindelijk ook wel op de man of vrouw achter de schermen. De kunstenaar Christo wist dertig jaar lang alle schijnwerpers op zich gericht, maar zorgde er in zijn latere jaren voor dat ook zijn vrouw Jeanne-Claude erkenning kreeg voor wat altijd hun gezamenlijke werk was geweest. [8] Het komt ook vaak voor dat vermeend op eigen houtje werkende genieën de werkelijkheid actief verhullen. De eerste Star Wars-film van George Lucas was mede zo’n succes vanwege zijn samenwerking met zijn eerste vrouw, Marcia Lucas, die als filmeditor een Oscar won en die door zijn biograaf Dale Pollock als het toenmalige ‘geheime wapen’ van haar man werd omschreven. [9] ‘Zij vormde de warmte en het hart van die films,’ zei Mark Hamill, die Luke Skywalker speelde. [10] Na hun scheiding wordt haar naam in de geautoriseerde geschiedschrijvingen van het hele project nauwelijks nog genoemd.

George Lucas hoefde overigens niet erg actief te handelen om de rol van zijn ex-vrouw te verhullen. In de cultuur van de eenzame held is een heel kleine voorsprong al voldoende om de bal aan het rollen te brengen. Net als op geld is op reputaties ook het Evangelie van Matteüs van toepassing: ‘Want wie heeft zal nog meer krijgen, en wel in overvloed, maar wie niets heeft, hem zal zelfs wat hij heeft nog worden ontnomen.’ De socioloog Robert Merton stelde vast dat bij een samenwerking tussen twee geleerden de bekendste van de twee altijd het leeuwendeel van de lof toegezwaaid kreeg. En als twee onderzoekers rond dezelfde tijd eenzelfde ontdekking deden, dan kreeg de bekendste van de twee daar altijd de meeste erkenning voor. Merton noemde dat het Matteüs-effect. [11]

De cultuur van het eenzame genie heeft veel vrouwen de erkenning onthouden die ze verdienen. Dat was bijvoorbeeld het geval bij Linus Pauling, die in 1962 de Nobelprijs voor de Vrede won vanwege het vredesactivisme waar zijn vrouw Ava Helen Pauling hem toe had aangezet. Tot tamelijk kort geleden namen creatieve mannen maar al te vaak de lof in ontvangst voor het werk van hun echtgenotes, ongeacht of die vrouwen hun bijdragen leverden als onderzoeksassistent, als filmeditor of zelfs als feitelijk directeur van het bedrijf dat naar hun man was genoemd. Dit soort vooringenomenheid deed zich in andere vormen natuurlijk ook voor. Vivien Thomas was in technisch opzicht een genie, en samen met dokter Alfred Blalock zorgde hij voor revolutionaire vernieuwingen in de hartchirurgie. Thomas was echter een zwarte Amerikaan en hij stond jarenlang als conciërge op de loonlijst van de ziekenhuizen waar hij werkte – terwijl hij toch leiding gaf in laboratoria en artsen opleidde. [12]

Nog een reden waarom wederzijdse afhankelijkheid zo vaak buiten beeld blijft is het feit dat deze afhankelijkheid moeilijk te begrijpen is, zelfs wanneer die zich pal voor onze neus afspeelt; dat geldt niet alleen voor buitenstaanders, maar ook voor de betrokkenen zelf. De legendarische redacteur Maxwell Perkins vormde de onbeholpen manuscripten van Thomas Wolfe om tot de meesterlijke romans Look Homeward, Angel en Of Time and the River, en in de dankbetuiging van dat laatste boek zwaait Wolfe zijn redacteur daar ook alle lof voor toe. In de Saturday Review verweet een recensent Wolfe vervolgens dat zijn ‘onvolledigheid’ als schrijver gezien kon worden als ‘het meest flagrante bewijs’ dat ‘het ene onmisbare element van de kunstenaar niet in de heer Wolfe, maar in Maxwell Perkins terug te vinden was’. [13] Wolfe werd gek bij de gedachte dat hij ‘die elementen van het kunstenaarschap zelf niet beheerste’. [14] In een vlaag van woede besloot Wolfe daarop het contact met de man die zoveel aan zijn succes had bijgedragen te verbreken.

F. Scott Fitzgerald, nog een schrijver die aan de hand van Maxwell Perkins tot volle wasdom kon komen, zei ooit dat je kon zien of iemand over buitengewone intelligentie beschikte door te kijken of diegene twee tegenstrijdige elementen in zichzelf kon verenigen zonder daar gek van te worden. [15] Thomas Wolfe kon niet accepteren dat hij tegelijk een volledige kunstenaar en een afhankelijke partner was.

Ter verdediging van Wolfe moet wel worden gezegd dat wederzijdse afhankelijkheid in een met genialiteit geobsedeerde cultuur voor ons allemaal moeilijk te bevatten is. ‘Tijdperken worden niet zozeer gekenmerkt door ideeën waarover gediscussieerd is,’ schrijft Lawrence Lessig, ‘maar meer door ideeën die voor waar werden aangenomen.’ Wij nemen in elk geval onomwonden voor waar aan dat het individu de kerneenheid voor creatieve prestaties is. [16] Of het nou gaat om de toetsen voor kinderen op school, de statistieken aan de hand waarvan we de profhonkballers beoordelen, de lijst ‘creatiefste mensen in het zakenleven’ van het tijdschrift Fast Company of het MacArthur Fellowship (‘de studiebeurs voor het genie’), wij komen altijd weer uit bij de opvatting dat creativiteit – ik tik nu even met mijn wijsvinger op mijn schedel – hier ontspringt. We praten over een mening van het Hooggerechtshof alsof dat een gedachte van één man of vrouw is, net zoals we de beschildering van de Sixtijnse Kapel exclusief aan Michelangelo toedichten. In werkelijkheid functioneert een rechter bij het Hooggerechtshof, net als Michelangelo, in een hele groep collega’s en assistenten. [17] Veel van de grootste creatieve sterren van nu, van Justin Bieber [18] tot sterrenkok Mario Batali [19] en biografe en historica Doris Kearns Goodwin, [20] zijn het beste te begrijpen als we ze niet als solistisch functionerende spelers zien, maar als merken die door een collectief verwezenlijkt werk op de markt brengen. [21]

•••

Waar komt de mythe van het eenzame genie trouwens vandaan? Het korte antwoord luidt: uit de Verlichting, om daarna in het romantische tijdperk aan populariteit te winnen en in de hedendaagse Verenigde Staten zijn definitieve vorm te krijgen. De mythe was van meet af aan vervlochten met een kijk op de mens als een product van het tastbaar geworden zelf. Veel van wat we vinden over hoe we ons ontwikkelen, over hoe we functioneren en zelfs over wie we zijn, is voortgekomen uit de krochten van de misvatting dat de mens onafhankelijk, ongebonden en solitair is.

Zo mag de moderne psychologie, van de psychoanalyse tot de biologische psychiatrie en van het behaviorisme van B.F. Skinner tot de ontwikkelingstheorieën van Jean Piaget, nog zo divers zijn, het overgrote merendeel van de aandacht richt zich toch op de ervaringen van het individu. De populaire, door de psycholoog Abraham Maslow benoemde ‘behoeftepiramide’ maakte een van de aannames in zijn vakgebied expliciet: hij bracht een volgorde aan voor de menselijke behoeftes, van de meest basale tot de meest verheven. Lichamelijke behoeftes (zoals eten en ontlasting) golden als de meest basale en daar vlak boven kwam de behoefte aan veiligheid. De op een na meest verheven behoeftes waren die aan waardering en erkenning (eigenwaarde, zelfvertrouwen), terwijl zelfontplooiing als meest verheven van allemaal gold. In het grauwe midden van deze reeks stonden de sociale behoeftes. [22] Maslow beschouwde contact met andere mensen als meer verheven dan naar de wc gaan of een dak boven je hoofd hebben, maar als niet meer dan een tussenstation op weg naar persoonlijke groei en voldoening.

Tegenwoordig is er in de wetenschap en het onderzoek naar creativiteit een ontluikende stroming, die het fundament voor een nieuw inzicht heeft gelegd. De zo belangrijke veranderingen in de zeventiende en achttiende eeuw die aan de mythe van het eenzame genie ten grondslag lagen, kwamen voort uit de enorme veranderingen op het snijvlak van politiek, economie en cultuur (de opkomst van de natiestaat, het ontstaan van de markteconomie, de veranderende rol van de religie in het dagelijks leven). Als gevolg van vergelijkbaar grote veranderingen (de opkomst van internet en de verstrekkende gevolgen daarvan, de wereldwijde economie, wetenschappelijke vooruitgang die ons nieuwe inzichten biedt in uiteenlopende gebieden – van de ontwikkeling van kinderen tot complexe systemen) worden die kernopvattingen eindelijk onderuitgehaald. De afgelopen jaren heeft zich een indrukwekkend nieuw wetenschappelijk werkterrein ontwikkeld op het gebied van de intermenselijke verhoudingen – waaronder de sociale psychologie, relatieonderzoek en onderzoek naar groepscreativiteit. In zijn boek Briljante ideeën bespreekt Steven Johnson wat we een netwerktheorie van menselijke prestaties kunnen noemen. Deze theorie, die zich het beste met ecologie laat vergelijken, benoemt de voortdurende wederzijdse afhankelijkheid van talloze onzichtbare krachten die ‘dwangmatig de meest waardevolle van alle bronnen, de informatie, verbinden en vermengen’. [23]

Deze nadruk op groepen en netwerken is weliswaar van waarde en terecht, maar als middel tot bijstelling van het model van het eenzame genie is hij onvoldoende. ‘Genie’ is een verhaal dat verzonnen is om het brede en in wezen geheimzinnige karakter van de creativiteit te ontsluieren. Het omvat iets reusachtigs, en plaatst dat in een context. Als de illusie van een autonome Tiger Woods, Vincent van Gogh of Thomas Wolf is blootgelegd, wordt het verleidelijk om te proberen het hele verhaal te vertellen, om de blik op alle kringen om het individu heen te richten en om alle invloeden van dichtbij en ver weg in het verhaal te betrekken. Wie zich daaraan overgeeft belandt algauw in het domein van een ooit door Percy Bysshe Shelley verwoorde gedachte: ‘De geest van elk mens is […] vormgegeven door alle voorwerpen in de kunst en de natuur, door elk woord en door elke gedachte waaraan hij zich ooit bewust heeft overgegeven.’ [24]

Iedereen met enige intellectuele ambitie zal zich in die gedachte kunnen vinden – net als in het commentaar op de ‘schrijver’ dat we met Michel Foucault en Roland Barthes associëren. De complexiteit van het idee zorgt er echter voor dat we het maar moeilijk vast kunnen houden, laat staan dat we het op het dagelijks leven kunnen toepassen. Zelfs de slimste mens ter wereld kan in een exegese van de Ilias en de Odyssee lezen dat deze heldendichten de opeenstapeling zijn van vele generaties van mondelinge tradities en mythes, om daarna toch Homerus als de schrijver ervan aan te duiden. Het is allesbehalve een geheim dat Homerus in dit geval een samenstelling is, maar de strijd tussen hallucinogene waarheden en overzichtelijke fictie is nu eenmaal – mild uitgedrukt – niet helemaal in evenwicht.

Het netwerkmodel belemmert ook het zicht op het onderwerp van de hechte relaties. Het mag dan vaak verleidelijk zijn om de blik van een voor de hand liggende waarheid af te wenden, maar iedereen weet intuïtief wel dat het leven zich in nauw verband met andere mensen voltrekt. ‘Op een bepaalde manier concentreren mensen zich liever op groepen, omdat dat minder ongemakkelijk is,’ zei Diana McLain Smith, een gezinstherapeute die zich is gaan toeleggen op het adviseren van leiderschapsteams en de schrijfster van The Elephant in the Room: How Relationships Make or Break the Success of Leaders in Organizations. ‘Ze hoeven dan niet als mensen over mensen te denken. Als ik ergens over verhoudingen in een bedrijf kom praten beginnen mensen altijd zenuwachtig te lachen. “Het is net relatietherapie op het werk,” zeggen ze dan. Rond de onderkenning van het fenomeen bestaat een bepaald ongemak, want het ligt buiten de culturele norm van het leven in de rationele organisatie. Maar het is wel waar iedereen het bij de koffieautomaat, na het werk in het café en bij thuiskomst met de wederhelft écht over heeft. Eigenlijk denken mensen aan niks anders dan aan verhoudingen. Ze denken er alleen niet erg verstandig over na, en dat zorgt voor nogal wat problemen.’ [25]

Het duo is de primaire creatieve eenheid. In zijn onderzoek – van de Franse impressionisten tot de grondleggers van de psychoanalyse – naar creatieve kringen kwam de socioloog Michael Farrell tot de conclusie dat een groep een gevoel voor gemeenschappelijkheid, doelgerichtheid en podium schiep, maar dat echt belangrijk werk door duo’s werd verricht; hij verwees daarbij naar Claude Monet en Pierre Auguste Renoir, en naar Sigmund Freud en Wilhelm Fliess. [26]

Hoe komt dat? Om te beginnen is de mens, doordat zijn psyche gestalte krijgt in de een-op-eenomgang met verzorgenden, waarschijnlijk zo afgesteld dat hij opener en dieper met één ander iemand kan omgaan dan met een of andere vorm van groep.

Het duo is ook de meest plooibare en de meest flexibele vorm van een relatie. Twee mensen kunnen in wezen al doende hun eigen gemeenschap samenstellen. Als er dan meer mensen aan worden toegevoegd, al is dat er maar één, wordt de situatie stabieler. Doordat de rollen en de machtsposities dan verharden kan die stabiliteit de creativiteit echter verstikken. [27] Op drie poten blijft een tafel staan, twee benen zijn bedoeld om te lopen of te rennen (of te springen of te vallen).

Duo’s wekken als vanzelf engagement en zelfs intensiteit op. Aan een grotere groep kan het individu zich onttrekken en wat later weer inschakelen, maar in een duo is het onmogelijk je te verstoppen. ‘Het doorslaggevende kenmerk van het duo is dat elk van de twee echt iets moet verwezenlijken,’ schreef Georg Simmel. ‘In het geval dat dat mislukt is er alleen nog die ander en niet de boven het individu uitstijgende kracht die in een groep of zelfs in een gezelschap van drie domineert.’ Dat verleent elk duo zijn kleur en kwaliteit, voegde Simmel daar aan toe. ‘Juist het feit dat elk van die twee weet dat hij uitsluitend op die ander kan terugvallen, en verder op niemand, verleent het duo […] een bepaalde gewijdheid.’ [28]

En dat bedoel ik dus als ik stel dat het duo de primaire creatieve eenheid is. Het is natuurlijk niet de enige eenheid van betekenis. Wie naar een jazztrio luistert of de Amerikaanse Senaat bestudeert, ziet een groep die als geheel relevant is. Maar zelfs een trio of honderd eenheden herbergen allerlei duo’s in zich.

Dit brengt me bij een volgend cruciaal punt: duo’s beelden niet alleen creativiteit uit, ze stellen ons ook in staat daar vorm aan te geven. In Briljante ideeën legt Steven Johnson patronen bloot in uiteenlopende grootheden, van koraalriffen tot steden en internet. ‘In de taal van de complexiteitstheorie zijn deze patronen fractaal,’ schrijft Johnson. ‘Ze doen zich, van molecuul tot neuron tot pixel tot stoep, telkens weer voor, in herkenbare vorm, terwijl je in- en uitzoomt. Of je nu naar de oorspronkelijke innovaties van op koolstof gebaseerd leven kijkt of naar de explosie van nieuwe vormen van software op internet, steeds weer duiken dezelfde vormen op.’ [29]

Dat is ook het geval voor de vorm van het duo. Het gaat er hier om de kern van creatieve dichotomieën te begrijpen, maar ook om het dichotome karakter van het creatieve proces zelf te doorgronden. Dat proces wordt gekenmerkt door een vorm van evenwicht tussen twee entiteiten. Die entiteiten kunnen twee mensen zijn, of twee groepen mensen, of zelfs – zoals later zal blijken – één iemand en de stem in haar hoofd.

•••

Dit boek volgt de vooruitgang die duo’s zelf boeken. Door honderden creatieve paren met elkaar te vergelijken heb ik kunnen vaststellen dat ze zes stadia doorlopen:

•••

1. Kennismaking – Bestudering van de eerste keer dat de individuen die een duo zullen vormen elkaar treffen, werpt licht op de voorwaarden en kenmerken die chemie veroorzaken, zoals ongebruikelijke overeenkomsten die samenvallen met ongebruikelijke verschillen.

2. Versmelting – In de loop van de tijd gaat bij de beide individuen de belangstelling voor en opwinding over elkaar over in het ontstaan van een echt paar; daartoe leveren ze elementen van hun eigen zelf in om tot de vorming te komen van wat psychologen een ‘gezamenlijke identiteit’ noemen.

3. Dialectiek – In de kern van hun creatieve werk bloeien duo’s op als ze specifieke en met elkaar verweven rollen vervullen. Ze positioneren zich in klassieke combinaties, waardoor ze de doorslaggevende invloed van de dichotomie in het creatieve proces benadrukken.

4. Afstand – Om op de langere termijn te gedijen hebben duo’s meer dan hechtheid nodig. Ze moeten de juiste afstand van elkaar en voldoende ruimte voor zichzelf vinden om specifieke ideeën en ervaringen te ontplooien, omdat de samenwerking alleen op die manier haar frisheid kan behouden.

5. Het oneindige spel – Op hun hoogtepunt functioneren duo’s op het snijpunt van concurrentie en samenwerking, waarmee de grimmigheid van de macht en de kiem voor conflicten zijn benoemd.

6. Onderbreking – Het einde van duo’s komt veelal voort uit dezelfde soorten energie die ze aanvankelijk voortstuwden. Niet de vonk maar het evenwicht raakt zoek – vaak door een belangrijke verandering in de context die het duo omringt. Doordat ze in praktische en psychologische zin met elkaar vervlochten blijven, valt er ook iets voor te zeggen dat creatieve duo’s nooit echt ophouden te bestaan.

•••

Voordat we verdergaan is het wel handig om vast te leggen wat ik precies onder creativiteit versta. Ik gebruik daar een brede definitie voor, geformuleerd door de psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi: ‘Iets waarachtig nieuws scheppen dat van genoeg waarde blijkt om aan de cultuur te kunnen worden toegevoegd.’ Naast wetenschap, technologie, sociaal activisme en het bedrijfsleven omvat het bij mij ook schrijven, muziek, dans en dergelijke, kortom: de kunst. De politiek ben ik een beetje uit de weg gegaan, maar verder heb ik elk duo een kans gegeven – als er maar sprake was van twee mensen die samen iets maakten wat meer aan de cultuur bijdroeg dan elk van die twee afzonderlijk had kunnen doen. [30]

Nog een paar opmerkingen over het proces. Om te beginnen: hoewel ik heel wat tijd doorbreng met duo’s die geen bekendheid genieten is vrijwel elke naam die in dit boek voorkomt die van een bekend iemand dan wel van iemand die bij een bekend project betrokken is. Mijn belangrijkste uitdaging bestond eruit dat ik de kwintessentiële dynamiek bij duo’s moest doorgronden, en daartoe moest ik gebaande paden verlaten. De volgende puzzel was dat ik de kern van die dynamiek met waargebeurde verhalen moest illustreren. Daarvoor bleken de ervaringen en portretten van goed herkenbare duo’s het meest geschikt.

De bijvangst van deze strategie is dat veel van de argumenten die in dit boek ter sprake komen uit openbaar materiaal afkomstig zijn. Ik ben zo veel als mogelijk afgegaan op directe getuigenissen van de hoofdrolspelers zelf en van degenen die hen hebben waargenomen. Ik heb zelf ook enkele voortreffelijke duo’s geïnterviewd, onder wie James Watson (van Watson en Crick), Marina Abramović en Ulay, en David Crosby en Graham Nash. Om meer over Matt Stone en Trey Parker te weten te komen sprak ik met diverse mensen uit hun directe omgeving. De meest indrukwekkende ontmoeting was wel met Tenzin Geyche Tethong, die ruim vijfenveertig jaar particulier secretaris (lees: hoofd van de medewerkers) van de dalai lama was.

Maar laten we niet vergeten dat dit toch vooral een boek is over synthese, geschraagd door mijn nieuwsgierigheid naar antwoorden op de vragen die ik mezelf bij het begin ervan stelde: wat is dat fenomeen dat wij chemie noemen nou precies? En wat kunnen wij daaruit over het creatieve proces leren?

Toen ik aan dit boek begon wilde ik weten of nauwkeurige bestudering van een breed scala aan geweldige duo’s ons dingen kon leren die zowel in opnamestudio’s en laboratoria als aan vergadertafels en op het sportveld van toepassing waren. Dat bleek het geval. Er bestaat een gemeenschappelijk verhaal voor creatieve verbintenissen – over een spanningsboog die ze volgen, over thema’s die eruit springen.

Mijn houding ten opzichte van dit materiaal is echter niet die van de jager die zijn vangst inpakt en meeneemt. Zelfs na vijf jaar zoeken voel ik me nog altijd de door zijn verrekijker turende ontdekkingsreiziger, op zoek naar een mooi, nieuw en prachtig beest dat schuilgaat in het hoge gras. Dat komt mede doordat ik met twee onderdelen tegelijk – creativiteit en intimiteit – te maken heb, die beide inherent geheimzinnig zijn en vol paradoxen zitten.

Mijn aanpak heeft zijn sterke kanten en zijn beperkingen, en beide komen aan het licht op mijn zoektocht, die zich voltrekt op de grens van de brede waarheden en de idiosyncrasieën en tegenstellingen in echte mensen.

Ik moet echter ook erkennen dat ik me in een positie van nederigheid bevind. Ik ben te midden van de mensen die ik ken beslist een van de meest geïsoleerd functionerende individuen. Ik ben weliswaar niet helemaal Ralph Ellisons onzichtbare man in een vochtige kelder met als verlichting slechts een paar gloeilampen, maar ik heb wel het grootste deel van mijn volwassen leven alleen doorgebracht. Zelfs in het gezelschap van anderen kost het me moeite mijn aandacht naar buiten te richten in plaats van op het voortdurende geschreeuw en geroezemoes in mijn hoofd.

En dus druk ik mijn neus tegen het venster en kijk ik naar de personages in dit boek. Ik ontleen troost aan schrijvers die onderwerpen aansnijden waarbij hun eigen tekortkomingen nadrukkelijk aan het licht komen – zoals aan William James, wiens sublieme verhandeling over religieuze ervaringen uit zijn eigen strijd met het geloof voortkwam. [31] James zette zijn afstand om in een wapen dat hem aan een diepgaande nieuwsgierigheid en een nuttige naïviteit hielp, waardoor hij een ervaring kon beschrijven die mensen die haar ondergaan hebben veelal als vanzelfsprekend beschouwen.

Waar het om verbintenis gaat weet ik heel goed dat ik niet de enige ben die er meer van wil hebben. Zelfs veel voortreffelijke mensen verlangen ernaar om deel uit te maken van die som waarin één plus één oneindig is. En heel veel mensen zijn vervlochten in vormen van samenwerking waar de wereld om hen heen onvoldoende waardering voor heeft en die vormen aanneemt die ze zelf niet in woorden kunnen vatten.

Dit boek is geschreven in de door ervaringen geschraagde overtuiging dat er meer mogelijk is: meer intimiteit, meer creativiteit en meer kennis omtrent de elementaire waarheid dat we ons beste werk voortbrengen en ons beste leven leiden als we de ruimte tussen onszelf en anderen bestormen.

•••

•••

[1] Thomas Carlyle, On Heroes, Hero-Worship, and the Heroic in History (Zes lezingen over helden, heldenverering en heldengeest in de geschiedenis), (Project Gutenberg, 2012, http://www.gutenberg.org/files/1091/1091-h/1091-h.htm).

[2] Herbert Spencer, The Study of Sociology (Londen, C. Kegan Paul, 1881), 34.

[3] Gene A. Brucker, Renaissance Florence (Berkeley, University of California Press, 1969).

[4] Zie voor een geweldige inleiding op de betekenis van de cultuur Steven Johnson, Where Good Ideas Come From: The Natural History of Innovation (Briljante ideeën: hoe kom je erop?), (New York, Penguin, 2010). In zijn TED-lezing over het boek tijdens TEDGlobal, in juli 2010 in Oxford, legde Johnson uit hoe de koffiehuizen bepalend waren voor de verspreiding van de Verlichting doordat daar mensen met uiteenlopende achtergronden en deskundigheden bijeenkwamen. Dat leidde tot het ontstaan van wat Johnson ‘vloeibare netwerken’ noemde. Het eerste koffiehuis in Engeland, het Grand Café, opende in 1650 zijn deuren in Oxford. Het was de vooravond van de Verlichting en Johnson legde uit dat ‘in een verbijsterende hoeveelheid ideeën uit die tijd het koffiehuis een rol speelde’ (http://www.ted.com/talks/steven_johnson_where_good_ideas_come_from.html).

[5] Keith Sawyer, ‘Group Genius at Pixar’, Creativity & Innovation (blog), 12 september 2008, http://keithsawyer.wordpress.com/2008/09/12/group-genius-at-pixar. Zie ook Keith Sawyer, Group Genius: The Creative Power of Collaboration (New York, Basic Books, 2007).

[6] Ik bedoel ‘verhaal’ hier in eerste instantie letterlijk, want de eenzame held zorgt voor bezielende vertellingen. De reis van de held zoals die werd benoemd door Joseph Campbell – en die later in Christopher Vogler, The Writer’s Journey: Mythic Structure for Writers (Studio City, Cal., Michael Wiese Productions, 2007) werd bewerkt tot een voor de industrie doorslaggevend standaardwerk voor scenarioschrijvers – begint en eindigt met de eenzame protagonist. Dit uitgangspunt is heilig, bij alles van pulpboekjes tot literaire memoires en van reclame tot videospelletjes. De tweede betekenis van ‘verhaal’ is als een zinvolle eenheid die ons helpt om ingewikkelde fenomenen te begrijpen. Dat bedoelde Joan Didion toen ze schreef dat ‘we onszelf verhalen vertellen om te kunnen leven’ (Joan Didion, We Tell Ourselves Stories in Order to Live: Collected Nonfiction [New York, Random House, 2006]). De werkelijkheid zelf komt voort uit onze keuzes en interpretaties, uit onze uitleg van verhalende zinnen en omstandigheden die anders ons bevattingsvermogen te boven zouden gaan.

[7] Connell Barrett, ‘Tiger’s Caddie Steve Williams Tells All’, Golf Magazine, 22 februari 2009, http://www.golf.com/tour-and-news/tigers-caddie-steve-williams-tells-all.

[8] William Grimes, ‘Jeanne-Claude, Christo’s Collaborator on Environmental Canvas, Is Dead at 74’, The New York Times, 19 november 2009, http://www.nytimes.com/2009/11/20/arts/design/20jeanne-claude.html?_r=0. Volgens dit artikel was het aanvankelijke besluit om Jeanne-Claude niet als coschepper te noemen – en de latere omkering daarvan – een gezamenlijke beslissing. ‘Om kunsthandelaren en het publiek niet in verwarring te brengen en om de naam als merk te vestigen, gebruikten ze slechts Christo. In 1994 schreven ze alle buitenkunstwerken en grote tijdelijke installaties met terugwerkende kracht toe aan Christo en Jeanne-Claude. Ander werk bleef exclusief op naam van Christo staan.’

[9] Dale Pollock, Skywalking: The Life and Films of George Lucas (New York, Harmony Books, 1983), 228.

[10] Denise Worrell, Icons: Intimate Portraits (New York, Atlantic Monthly Press, 1989), 192. Zie voor een doorwrochte bespreking van Martha Lucas Michael Kaminski, ‘In Tribute to Martha Lucas’, http://secrethistoryofstarwars.com/marcialucas.html.

[11] Robert K. Merton, ‘The Matthew Effect in Science’, Science 159, nr. 3869 (1968), 56-63, en ‘The Matthew Effect in Science II: Cumulative Advantage and the Symbolism of Intellectual Property’, Isis 79, 4 (1988), 606-623.

[12] Vivien T. Thomas, Partners of the Heart: Vivien Thomas and His Work with Alfred Blalock: An Autobiography (Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 1995); Katie McCabe, ‘Like Something the Lord Made’, Washingtonian (augustus 1989).

[13] Het oorspronkelijke artikel is van Bernard de Voto, ‘Genius Is Not Enough’, Saturday Review of Literature, 21 april 1936. A. Scott Berg citeert uitgebreid uit het artikel van De Voto in zijn biografie Max Perkins (New York, Dutton, 1978), xv-xvii.

[14] Er bestaat een hartverscheurend concept van Wolfes briefje aan Perkins, waarin hij uitlegt waarom hij met Scribner breekt. Zie Ted Mitchell (red.), Thomas Wolfe: An Illustrated Biography (New York, Pegasus Books, 2006), 217-218.

[15] F. Scott Fitzgerald, ‘The Crack-Up’, Esquire, februari 1936, http://www.esquire.com/features/the-crack-up.

[16] Lawrence Lessig, The Future of Ideas (New York, Random House, 2001), 13.

[17] Richard Posner, ‘The Courthouse Mice’, The New Republic, 5 juni 2006, http://www.newrepublic.com/article/the-courthouse-mice.

[18] Lizzie Widdicombe, ‘Teen Titan’, The New Yorker, 3 september 2012, http://www.newyorker.com/reporting/2012/09/03/120903fa_fact_widdicombe?currentpage=al.

[19] De partner van deze sterrenkok is Joe Bastianich; zie Foster Kamer, ‘Joe Bastianich and the Gospel of Restaurant Man’, The New York Observer, 30 mei 2012, http://observer.com/2012/05/joe-bastianich-profile-restaurant-man-interview-05302012/.

[20] Net als tal van andere vooraanstaande schrijvers maakt Goodwin gebruik van een aanzienlijk aantal onderzoeksassistenten. Te midden van een schandaal omschreef ze enkele jaren geleden een proces waarbij drie fulltime- en één parttimeonderzoeksassistenten betrokken waren. David D. Kirkpatrick, ‘Historian Says Borrowing Was Wider Than Known’, The New York Times, 23 februari 2002, http://www.nytimes.com/2002/02/23/books/23BOOK.html.

[21] Dit klinkt negatief, maar zo bedoel ik het niet. Ten eerste is het functioneren van een gezamenlijke onderneming verbazingwekkend, en mensen die zelf een goed team leiden of onder leiding van iemand anders deel van zo’n team uitmaken verdienen evenveel, en misschien nog wel meer waardering dan de vermeende eenzame held. Ten tweede is ‘merk’ geen beschimping, maar een koele omschrijving van het fenomeen dat hier in werking is. Mark Rose legt in Authors and Owners (Cambridge, VS, Harvard University Press, 1993), 1, uit dat de verhouding tussen de schrijver en zijn werk in de cultuur alomtegenwoordig is, ook in ‘ons systeem van het op de markt brengen van culturele producties. Joyce Carol Oates, Saul Bellow, Zane Grey, Pablo Picasso, Leonard Bernstein, Stephen Spielberg, Clint Eastwood: de naam van de schrijver – of de kunstenaar, de dirigent en soms de ster; in de massacultuur wordt de auteursrol immers vaak door de ster vertolkt – wordt een soort merknaam, een herkenbaar logo dat aangeeft dat het culturele product van een zekere soort en kwaliteit zal zijn.’

[22] Op about.com staat een veelgebruikte grafiek waarin de piramide van Maslow uitgebeeld wordt: http://psychology.about.com/od/theoriesofpersonality/a/hierarchyneeds.htm. Zijn oorspronkelijke artikel over het onderwerp is A.H. Maslow, ‘A Theory of Human Motivation’, Psychology Review 50 (1943), 370-396, en staat online op de website Classics in the History of Psychology, http://psychclassics.yorku.ca/maslow/motivation.htm.

[23] Johnson, Where Good Ideas Come From, 245.

[24] Percy Bysshe Shelley, Prometheus Unbound: A Lyrical Drama in Four Acts (Londen, J.M. Denton, 1898), xviii.

[25] Diana McLain Smith, interview met de schrijver, 18 juni 2013.

[26] Michael P. Farrell, Collaborative Circles: Friendship Dynamics and Creative Work (Chicago, University of Chicago Press, 2001), 38.

[27] José Luis Alvarez en Silviya Svejenova, Sharing Executive Power: Roles and Relationships at the Top (Cambridge, Cambridge University Press, 2005).

[28] Georg Simmel, ‘The Number of Members as Determining the Sociological Form of the Group: 1’, American Journal of Sociology 8 (1902), 1-46, 158-196.

[29] Johnson, Where Good Ideas Come From, 18.

[30] Mihaly Csikszentmihalyi, Creativity: Flow and the Psychology of Discovery and Invention (Creativiteit: over ‘flow’, schepping en ontdekking), (New York, HarperCollins, 2009), 25.

[31] Louis Menand, ‘William James & the Case of the Epileptic Patient’, The New York Review of Books, 17 december 1998, http://www.nybooks.com/issues/1998/dec/17/.

•••

••

•••

Waar kom je vandaan, Hawthorne? Met welk recht drink jij uit mijn flacon des levens? En als ik die aan mijn lippen zet – voorwaar, dan blijken het de jouwe in plaats van de mijne te zijn. Het voelt alsof de godheid gebroken is zoals het brood tijdens het avondmaal, en dat wij de stukken zijn. Vandaar deze eindeloze broederschap van gevoel…

Mijn beste Hawthorne, de atmosferische scepsis doet nu haar intrede en doet me twijfelen aan mijn geestelijke gezondheid dat ik je dit schrijf. Maar geloof me, mijn edele Festus, ik ben niet gek! De waarheid is als altijd incoherent en als twee grote harten samen slaan, kan de schok nogal verbijsterend zijn…

Ik kan nog niet ophouden. Ik zal je vertellen wat ik zou doen als de hele wereld vol Wijzen was. Ik liet dan aan de ene kant van het huis een papiermolen bouwen, waardoor ik eindeloze riemen schrijfpapier op mijn bureau aangevoerd kreeg; op die eindeloze riemen schreef ik duizend, een miljoen, miljard gedachten, alle in de vorm van een brief aan jou. Jij beschikt over de goddelijke magneet, en mijn magneet reageert.

•••

– Herman Melville aan Nathaniel Hawthorne,

november 1851

•••

Deel 1

Kennismaking

•••

Als de versnelling intreedt. Als de lucht tussen ons minder een kloof dan een doorgang lijkt. Als we niet weten wat we zeggen moeten omdat er zoveel te zeggen is. Of het omgekeerde, dat we precies weten wat we moeten zeggen omdat die miljarden impulsen rondom het denken en de taal op een of andere rare manier plotseling versmelten en weten waar ze heen moeten.

Soms ontmoet je iemand die je leven kan veranderen. Dan voel je dat die kans er is. Het is het gevoel dat jij in de aanwezigheid van dit andere hemellichaam een nieuwe baan om de aarde kunt aannemen, dat de bodem onder je voeten net een trampoline is, dat je met deze nieuwe persoon mooiere, nuttigere, fantastischere en echtere dingen kunt scheppen dan voorheen ooit het geval was.

Hoe komt zoiets? Welke voorwaarden voor omstandigheden en temperament stimuleren een creatieve band? Ofwel: waar en wanneer begint zoiets? En bij welke combinaties van mensen is de kans erop het grootst?

Als we deze vragen proberen te beantwoorden door naar het eerste contact bij verschillende soorten duo’s te kijken, valt het oog op ons eerste steeds terugkerende thema: de kern van een creatieve band is de gezegende combinatie van het vertrouwde en het nieuwe. Ik ben die combinatie gaan beschouwen als complementariteit, en van wat ik daar keer op keer van gezien heb is het de essentie van hoe mensen elkaar niet alleen steunen, maar ook verbazen en van hun stuk brengen. Dat alles leidt dan tot gedurfd werk dat ze geen van beiden alleen hadden kunnen maken.

Met andere woorden: de individuen in grote duo’s zullen zeer van elkaar verschillen, en ook zeer op elkaar lijken. Die combinatie van uitersten genereert het diepgaande contact en de versterkende wrijving die een creatief duo zijn gezicht geeft.

•••

1 | ‘Jij doet me aan Charlie Munger denken’

•••

Samenkomst en aantrekkingskracht

•••

Overeenkomsten zijn een mooi uitgangspunt, want het zijn meestal gemeenschappelijke interesses en gevoeligheden die toekomstige partners samenbrengen. Ik heb drie soorten kennismakingen waargenomen: de introductie door een wederzijdse kennis, het treffen op een plek waar beider belangstelling ligt en de ogenschijnlijk toevallige ontmoeting als gevolg van een nog niet blootgelegde overeenkomstigheid.

In 1957 deed een zevenentwintigjarige investeerder in Omaha in de Amerikaanse staat Nebraska een poging om Edwin en Dorothy Davis, vrienden van zijn familie, te verleiden tot een investering in een door hem beheerd fonds. De heer Davis wekte niet de indruk erg te luisteren, maar na overleg met zijn vrouw besloot het echtpaar 100 000 dollar in te leggen. Dat was het overgrote deel van hun bezit, en het was ook een enorm bedrag voor de investeerder, Warren Buffett, wiens totale budget destijds 300 000 dollar bedroeg.

Buffett vroeg de heer Davis waarom hij zo’n groot risico nam. ‘Jij doet me aan Charlie Munger denken,’ [1] luidde het antwoord van Davis. Twee jaar later bracht Munger, een vijfendertigjarige advocaat in Los Angeles, een bezoek aan zijn geboorteplaats Omaha, en de heer en mevrouw Davis regelden een ontmoeting tussen de twee mannen. [2] Dat betekende het begin van wat waarschijnlijk de meest succesvolle investeringssamenwerking in de geschiedenis van het kapitalisme is.

De menselijke geest zorgt voor een natuurlijke aantrekkingskracht tussen gelijkgestemden. Die bevredigt een primaire behoefte. Het is net het kinderspelletje Memory. Je draait een kaart om waarop een watermeloen staat afgebeeld, en plotseling is het vinden van het andere kaartje met een watermeloen net zo dringend en noodzakelijk geworden als ademhalen.

In ongeveer dezelfde trant brengen mensen vrienden van wie ze denken dat ze dingen gemeen hebben met elkaar in contact. Zo stelde de tiener Bill Fernandez op een dag in 1971 zijn zestienjarige vriendje Steve van de middelbare school voor aan de twintigjarige student Steve die bij hem in de straat woonde. Fernandez herinnert zich: ‘Op een dag fietste Steve Jobs naar ons toe, want we zouden samen in de garage aan een paar elektronicaprojecten werken. Verderop in de straat was Steve Wozniak bezig zijn auto te wassen. Ik dacht bij mezelf: die ene Steve is gek op elektronica, en die andere Steve is ook gek op elektronica. Ze willen vast wel even met elkaar kennismaken.’ [3]

Soms komt zo’n introductie voort uit praktische behoeftes. Toen Józef Kowalski hoorde dat zijn jonge Poolse vriendin Marie Skłodowska, die in Parijs natuurkunde studeerde, laboratoriumruimte nodig had, bedacht hij dat een kennis van hem, de natuurkundige Pierre Curie, [4] haar misschien wel zou kunnen helpen.

In een toneelstuk over beroemde partners zouden tussenpersonen als Edwin Davis, Bill Fernandez en Józef Kowalski worden weggelaten, want de mens houdt van het romantische idee van door het lot tot stand gekomen combinaties.

Als er al zoiets als het lot bestaat, dan functioneert dat via menselijke contacten. In de film loopt het meisje dat het leven van de held op zijn kop zal zetten in de wachtkamer bij de dokter gewoon op hem af, maar in het echte leven komen contacten van betekenis meestal voort uit andere contacten. De sociologen Duncan J. Watts en Gueorgi Kossinets onderzochten hoe op de campus van een universiteit vriendschappen ontstonden. Ongeveer 45 procent van nieuw gevormde duo’s leerde elkaar kennen via wederzijdse bekenden, terwijl 41 procent elkaar ontmoette via wederzijdse kennissen én gezamenlijke ervaringen (zoals colleges). Het ontstaan van nieuwe verbintenissen is afhankelijk van de afstand in een netwerk, waarmee wordt bedoeld dat de kans dat mensen die door twee intermediairs worden gescheiden (die dus kennissen noch colleges gemeen hebben) bevriend raken dertig keer zo klein is als bij mensen die door slechts één intermediair worden gescheiden. [5]

Het gegeven dat fantastische, levensveranderende kennismakingen vaak deel uitmaken van andere, veel aardsere contacten is voor mensen met een verfijnde sociale antenne vast heel logisch, maar voor degenen die vanuit een relatief geïsoleerde positie verbintenissen willen aangaan kan het een heel belangrijke les zijn. In hun boek Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection stelden John Cacioppo en William Patrick dat mensen die intimiteit tekortkomen zelfs bij heel gewone ontmoetingen de kluts al kunnen kwijtraken. [6] Dat leidt tot nieuwe frustraties, waarna de kans bestaat dat ze zich nog verder terugtrekken. Van de onderkant van deze sociale ladder bestaat de route omhoog er niet uit onmiddellijk naar de bovenste sport te reiken, maar uit een voorzichtig eerste stapje. [7] Groet die vent in de lift. Leg even oogcontact tijdens een vergadering. Bel in godsnaam je moeder op. Zelfs het eenvoudigste beetje authentiek contact kan al stimulerend werken. Zoals een pianist zich met toonladders inspeelt voordat hij aan zijn sonates begint, zo kunnen wij sociale clichés en saaie praatjes over het weer gebruiken als opstapje naar iets diepers – bijvoorbeeld samen een riskante gedachte ontwikkelen.

En waar eenzaamheid een neerwaartse spiraal kan zijn, kan contact ons in hoger sferen brengen. Als we dan in actie komen doen we dat snel, en dat komt – zo heeft onderzoek naar sociale netwerken aangetoond – doordat we dan nog ruimer verbonden zijn dan we zelf beseffen. Een onderzoek uit 2011 van Facebook toonde aan dat van de 721 miljoen gebruikers die het sociale netwerk toen had het gemiddelde aantal links van de ene willekeurige gebruiker naar een andere 4,74 was. Dat is dus nog minder dan de ‘zes stappen afstand’ die dankzij het toneelstuk Six Degrees of Separation van John Guare tot een begrip uitgroeiden. [8]

Het leggen van contacten is echter niet altijd even eenvoudig, en voor sommige groepen in de samenleving geldt zelfs dat er extreem moeilijk toe door te dringen is. Als hulpmiddel om die contacten te versoepelen zijn er wat de psychologe Karen Fingerman ‘belangrijke onbekenden’ noemt. [9] Dat zijn mensen buiten jouw directe kennissenkring die genoeg belang in jou hebben om contacten voor jou te leggen, maar ook voldoende afstand om aan mensen in heel andere kringen te worden blootgesteld. Een onderzoek van de socioloog Mark Granovetter heeft aangetoond dat aanzienlijk meer dan de helft van de beroepsbevolking in Newton in de staat Massachusetts zijn baan aan persoonlijke contacten te danken had. Tegelijk bleek uit dat onderzoek dat 83 procent van de persoonlijke verbintenissen die werk opleverden slechts uit sporadisch of zelfs zeldzaam contact bestond. [10]

Dat zal je wellicht tot magisch denken inspireren, bijvoorbeeld dat iemand uit de periferie van jouw kennissenkring plotseling naar je toe komt en je een heel nieuwe positie bezorgt. Je kunt dit soort contacten echter beter als uitvergrotingen van je eigen aandacht en belangstelling zien. In alle tot nu toe door mij genoemde gevallen had de tussenpersoon een reden om de beide helften van toekomstige duo’s aan elkaar voor te stellen. Ze zagen niet zomaar hun eigen dromen verwezenlijkt worden. Hoe voorzichtig ook, ze hadden beiden al initiatieven ontwikkeld om hun toekomstbeeld te realiseren. Wie praat over wat hij wil schept, als ook maar één ander iemand het hoort, de mogelijkheid dat er een genererende kringloop in werking wordt gezet.

•••

De tweede manier om belangrijke partners te ontmoeten, en dus het verband tussen persoonlijk belang en sociale contacten te ontwikkelen, bestaat uit het bezoeken van wat de socioloog Michael Farrell een ‘magneetplaats’ noemt. [11] Hij doelt daarmee op plaatsen waar mensen met dezelfde interesses en verlangens komen.

Scholen zijn een voor de hand liggende magneetplaats. Matt Stone en Trey Parker, die samen South Park bedachten, leerden elkaar kennen in een college voor eerstejaarsstudenten aan de University of Colorado. De psychologen Daniel Kahneman en Amos Tversky, die later de gedragseconomie zouden ontwikkelen, leerden elkaar kennen toen Kahneman Tversky uitnodigde voor een gastcollege aan de Hebreeuwse universiteit in Jeruzalem. [12] Larry Page en Sergey Brin, de grondleggers van Google, leerden elkaar in het voorjaar van 1995 kennen op een door Brin geleide introductieronde voor studenten (onder wie Page) die waren aangenomen voor de masteropleiding aan Stanford. [13] James Watson was een geniale, aankomende Amerikaanse bioloog toen hij op zijn drieëntwintigste kennismaakte met Francis Crick, een vijfendertigjarige Britse natuurkundige die aan zijn proefschrift bezig was. Watson kreeg toen een baan aan het Cavendish Laboratory van de universiteit van Cambridge, waar hij zich zou gaan bezighouden met röntgenkristallografie, een techniek om de atoomstructuur van moleculen te onderzoeken. Samen zouden ze de structuur van het DNA ontdekken. [14]

Magneetplaatsen stralen macht uit, ook op mensen die zich er zonder bijzondere ambitie vervoegen. In 1967 voelde de twintigjarige dichteres, kunstenares en dromer Patti Smith zich onstuitbaar aangetrokken tot de buurt in Brooklyn rond het Pratt Institute, een kunstopleiding waar vrienden van haar op zaten. ‘Ik dacht dat ik wel iets zou leren als ik me in elk geval maar een beetje in hun omgeving ophield,’ schreef ze in haar terugblik Just Kids. Toen ze naar het huis ging waar die vrienden woonden bleken ze inmiddels te zijn verhuisd. De jongen die opendeed leidde haar naar een achterkamer, waar zijn huisgenoot lag te slapen. Die huisgenoot, ook student op het Pratt Institute, was Robert Mapplethorpe, die zou uitgroeien tot het creatieve alter ego van Smith. [15]

En een magneetplaats hoeft niet eens een instelling te zijn. Het kan ook een gebeurtenis zijn die slechts enkele uren duurt, zoals de kerkdienst in Atlanta waar Ralph David Abernathy en Martin Luther King jr. elkaar in het najaar van 1950 ontmoetten; hun samenwerking leidde tot het ontstaan van de Amerikaanse beweging voor burgerrechten. [16] In 2007 ging Mark Zuckerberg, de toen drieëntwintigjarige eigenaar van Facebook, naar een kerstfeestje bij een collega-ondernemer uit Silicon Valley. Daar maakte hij kennis met Sheryl Sandberg van Google, die drie maanden later de dagelijkse leiding over Facebook zou krijgen. [17]

Het komt ook voor dat de magnetische uitstraling in een van de helften van een toekomstig duo leidend is. Susan B. Anthony, lerares, strijdster voor afschaffing van de slavernij en pleitbezorgster voor geheelonthouding, was nog een beginnende voorvechtster binnen hervormingsbewegingen toen ze in 1851 naar Seneca Falls in de staat New York kwam om er een antislavernijcongres bij te wonen. Elizabeth Cady Stanton was slechts vijf jaar ouder dan Anthony, maar zij was al voorzitter van de bijeenkomst en had een Declaration of Sentiments (‘verklaring van gevoelens’) opgesteld waarin op een voor die tijd ongehoorde toon voor gelijke rechten voor beide geslachten werd gepleit. De twee kwamen elkaar op straat tegen en Stanton had van meet af aan een zwak voor de jongere Anthony, die tot haar rechterhand zou uitgroeien. [18]

Zelfs nu we het grootse resultaat van dit soort verbintenissen kennen, mogen we niet vergeten hoe bescheiden en met hoeveel moeite ze ontstonden. Op een dag in 1960 danste een veertienjarig meisje in Cincinnati in de staat Ohio zich de benen uit het lijf voor een ballerina uit New York, die kandidaten zocht voor een opleiding aan de School of American Ballet; die school verstrekte beurzen en werkte samen met de bekende choreograaf George Balanchine. Roberta Sue (Suzi) Ficker danste al jaren en speelde met haar vriendinnetjes vaak het spelletje dat ze in een fauteuil vielen alsof ze zich in de armen van de dansers van het gezelschap van Balanchine lieten vallen. [19] Haar techniek was onvoldoende om voor een beurs in aanmerking te komen, maar toen de speurende ballerina vernam dat Fickers moeder met haar dochters naar New York ging verhuizen, gaf ze haar het advies daar rechtstreeks bij de dansschool te vragen of ze het nog een keer mocht proberen. [20]

Op haar vijftiende verjaardag, op 16 augustus 1960, mocht Ficker auditie komen doen. In de oefenruimte liep ze tot haar verrassing Balanchine zelf tegen het lijf. Hij zag hoe ze danste, met haar hoofd in haar nek. Ter begeleiding van zichzelf én om de ‘harde stilte’ in de zaal een beetje te doorbreken zong ze er een liedje bij. ‘Er leek geen einde aan te komen,’ herinnerde ze zich later. Uiteindelijk klapte Balanchine in zijn handen. ‘Mooi,’ zei hij, ‘zo is het genoeg. Dankjewel. Tot ziens,’ waarna hij de zaal verliet. [21]

De volgende dag werd Ficker opgebeld. Ze was aangenomen. [22]

•••

Sommige ontmoetingen lijken toevallig, maar als we de context ervan een beetje nader bekijken zien we dan vaak toch de invloed van de magneetplaats. Op 31 juli 1960 kwam de achtentwintigjarige modeontwerper Valentino Garavani met een paar vrienden een café aan de Via Veneto in Rome binnen, waar alle tafeltjes bezet bleken. Een van de vrienden van Valentino zag een knappe jongeman, een tweeëntwintigjarige architectuurstudent die Giancarlo Giammetti heette, alleen aan een tafeltje zitten en vroeg hem of zij bij hem mochten aanschuiven. Giancarlo en Valentino vielen op elkaar, legden het met elkaar aan en gingen algauw samen in zaken. Giancarlo zorgde voor de infrastructuur waarbinnen Valentino zijn droom om de mooiste vrouwen ter wereld te kleden kon verwezenlijken.

Dat hun wegen elkaar kruisten was echter geen toeval. Valentino kwam uit een dorpje in Noord-Italië en was een vastberaden, meedogenloos joch dat zich vanuit de provincie had opgewerkt tot leerling-ontwerper in Parijs. Daar besloot hij voor zichzelf verder te gaan, en zijn intuïtie zei hem dat hij daarvoor beter in Rome kon zijn. Giancarlo was in die stad geboren. Zijn vader had een elektronicazaak in de buurt van de Via Veneto. Hij maakte echter geen deel uit van de stedelijke elite en het had dan ook heel wat gewiekstheid van hem gevergd om zijn rolletje in de sleutelscène van Fellini’s La Dolce Vita te bemachtigen. Hun ontmoeting in een trendy café in het Rome van de vroege jaren zestig als toevallig betitelen is een beetje hetzelfde als de ontmoetingen van allerlei bekendheden in Studio 54 in New York aan het eind van de jaren zeventig als onvoorzien omschrijven. ‘Valentino en Giancarlo waren op het juiste moment op de juiste plaats,’ zei Matt Tyrnauer, de regisseur van Valentino: The Last Emperor, daarover tegen mij. ‘Toeval kon je het niet noemen. Ze gingen allebei naar dat café, dat op zichzelf al een epicentrum voor een historisch moment was.’ [23]

Cafés zijn de belichaming van het stadsleven. Het zijn plaatsen waar mensen kennismaken met andere mensen en met nieuwe ideeën; de Verlichting zelf werd gestimuleerd door de uitvinding van het koffiehuis. [24] En steden zijn magneetplaatsen bij uitstek. Met al hun drukte en kabaal verleiden en omarmen ze mensen die dat allemaal voor lief nemen omdat ze iets zoeken: elkaar.

Steden brengen creatieve verbintenissen tot stand, en dat is een van de belangrijkste redenen waarom ze tegenwoordig zo bloeien. In de jaren negentig, toen de informatietechnologie de werknemer van zijn bureau bevrijdde, voorspelden sommige sociaalwetenschappers de teloorgang van het stadsleven. De afgelopen twee decennia hebben echter overal ter wereld een sterke toename van de stedelijke bevolking te zien gegeven. Met name de concentratie van wat Richard Florida ‘de creatieve klasse’ noemt is er enorm. [25]

In creatieve beroepen is het fysieke contact van groot belang. Een onderzoek uit de tweede helft van de jaren tachtig van Bell Communications Research richtte zich op een groot industrieel onderzoeks- en ontwikkelingslaboratorium, waar ongeveer vijfhonderd natuurkundigen, ingenieurs, computerdeskundigen en gedragswetenschappers werkten. De kans dat onderzoekers uit hetzelfde vakgebied met elkaar samenwerkten was twee keer zo groot wanneer ze op dezelfde verdieping werkten als wanneer één trap ze van elkaar scheidde. En de kans dat onderzoekers van verschillende afdelingen die dicht bij elkaar zaten met elkaar samenwerkten was zes keer zo groot als samenwerking met mensen van dezelfde afdeling die op een andere verdieping zaten. [26]

Dit onderzoek dateert van de tijd waarin er nog geen e-mail was, maar zelfs in deze tijd van laptops en smartphones lijkt het erop dat het beste werk uit persoonlijke contacten voortkomt. Uit een onderzoek uit 2010 naar 35 000 papers op het gebied van de biomedische wetenschap waarvan ten minste één auteur aan Harvard werkte, bleek dat de artikelen van mensen die in dezelfde omgeving werkten vaker werden geciteerd (een indicatie van het belang van het onderzoek) dan die van mensen die op grotere afstand van elkaar samenwerkten. [27] Het onderzoek stelt dat het aantal citaten niet alleen negatief werd beïnvloed als de onderzoekers aan verschillende universiteiten werkten, maar ook als ze in verschillende gebouwen van dezelfde universiteit actief waren.

De opmerkelijkste steun voor directe interactie komt vanuit de bedrijven die het juist van de virtuele contacten moeten hebben. Yahoo dringt erop aan dat de werknemers naar kantoor komen (in plaats van dat ze telewerken). [28] En toen Patrick Pichette, hoofd financiën van Google, gevraagd werd hoeveel mensen er bij zijn werkgever telewerkten, antwoordde hij onomwonden: ‘Zo min mogelijk.’ [29]

Het lichaam doet ertoe, al was het alleen maar vanwege het algemeen aanvaarde belang van de lichaamstaal. Verschillende onderzoeken hebben aangetoond dat gebaren vier keer zo belangrijk als woorden zijn. [30]

Tot de voordelen van persoonlijk contact behoren ook ervaringen die we niet bewust registreren. Mensen die in dezelfde ruimte werken maken contact met wat de psycholoog Daniel Goleman ‘neurale wifi’ noemt. [31] Hij spreekt in Sociale intelligentie over ‘een terugkoppelingskringloop die de huid-en-schedelbarrière tussen lichamen doorbreekt’. Als onderzoekers gesprekken filmen en ze daarna vertraagd, beeldje voor beeldje terugkijken, zien ze een synchroniciteit tussen verschillende non-verbale elementen, een gezamenlijk ritme dat veel wegheeft van de beat die improvisatie bij jazz begeleidt. [32] De bewegingen zelf zijn tot op een fractie van een seconde nauwkeurig gecoördineerd, want onze hersenen registreren gegevens in milli- en zelfs microseconden. Bewuste verwerking van informatie voltrekt zich echter op de verhoudingsgewijs trage schaal van hele seconden. Als twee mensen een gesprek met elkaar voeren, zegt Goleman, ‘kunnen onze eigen gedachten onmogelijk de complexiteit van de dans volgen’. [33]

•••

De kernwaarde van de magneetplaats is de juxtapositie van wederzijdse belangen. Dat zien we met name op plaatsen voor concentratie, bijvoorbeeld waar buitenbeentjes graag komen. Maar het kan zich ook meer geïsoleerd voltrekken, bijvoorbeeld ergens waar twee buitenbeentjes elkaar vinden terwijl ze omringd worden door andersdenkenden. Toen de Deense tiener Lars Ulrich in 1980 naar Newport Beach in Californië verhuisde, bleek hij daar volkomen alleen te staan in zijn obsessie met de new wave van de Britse heavy metal, waarin bands als Saxon, Iron Maiden en Def Leppard figureerden. Op de middelbare school, zo vertelde Lars zijn biograaf Mick Wall, ‘was het letterlijk vijfhonderd kinderen in roze polo’s van Lacoste tegenover één iemand in een T-shirt van Saxon: ik. […] Ik was een buitenbeentje, ik deed wat ik zelf wilde. […] Ik liep in mijn T-shirt van Saxon door de school, en de andere leerlingen keken me aan alsof ik van een andere planeet kwam.’ [34]

Lars voelde zich zo geïsoleerd dat hij een annonce in de krant The Recycler zette: ‘Drummer zoekt andere metalliefhebbers om samen te jammen.’ [35] James Hetfield reageerde, maar die was zo verlegen, herinnert Ulrich zich, [36] dat hij niet eens oogcontact durfde te maken. Hij had wel dezelfde hartstochtelijke belangstelling voor muziek. Ze richtten samen de band Metallica op, en die zou uiteindelijk meer dan honderd miljoen albums verkopen. [37]

•••

Natuurlijk hebben veel duo’s geen verhaal over hun eerste kennismaking om aan ons te vertellen – of zelfs maar om aan elkaar te vertellen. De meeste broers en zussen – Orville en Wilbur Wright, William en Dorothy Wordsworth, Joel en Ethan Coen – zullen zich niet herinneren elkaar nooit gekend te hebben. Zelfs in zo’n omgeving is het echter opmerkelijk hoe vaak dergelijke duo’s een eigen wereld op basis van gedeelde belangstelling scheppen. Vincent en Theo van Gogh waren het eerste en het derde van zes kinderen van hun ouders die hun jeugd overleefden, maar hun ongewone band werd ook waargenomen door hun zus Elisabeth. Zij zei dat Theo Vincent als jongen al als ‘meer dan een gewoon mens’ beschouwde. ‘Ik bewonderde hem meer dan wie dan ook zich kan voorstellen,’ zei Theo. [38]

Een ander terugkerend kenmerk van duo’s die elkaar al van een heel jonge leeftijd kennen, zoals broers en zussen, is dat hun creatieve samenwerking pas na een belangrijke scheiding tot wasdom komt. Na de dood van zijn vrouw stuurde John Wordsworth zijn zoon William naar kostschool en zijn dochter Dorothy naar familie. In de daaropvolgende negen jaar hebben ze elkaar nauwelijks gezien. [39] De gebroeders Coen gingen naar dezelfde middelbare school en hogeschool, maar daarna ging Joel film aan de New York University en Ethan filosofie aan Princeton studeren. Nadat Ethan was afgestudeerd voegde hij zich bij zijn broer in New York en gingen ze samen scenario’s schrijven. [40]

Het gaat erom dat duo’s met een nauw vervlochten vroege jeugd ook eigen ervaringen, een eigen houding en een eigen emotionele stijl moeten ontwikkelen. Dat is de volgende laag die moet worden blootgelegd in de verhalen over de ontmoetingen. De katalysator is niet alleen de overeenkomst, maar de samenkomst van nadrukkelijke overeenkomsten met nadrukkelijke verschillen.

•••

•••

[1] Janet Lowe, Damn Right!: Behind the Scenes with Berkshire Hathaway Billionaire Charlie Munger (Hoboken, John Wiley and Sons, 2000), 2.

[2] Ibid., 73.

[3] Steve Jobs: One Last Thing, regie Sarah Hunt en Mimi O’Conner (2011), http://program.lunchbox.pbs.org/program/steve-jobs-one-last-thing/.

[4] Denis Brian, The Curies: A Biography of the Most Controversial Family in Science (Hoboken, John Wiley and Sons, 2005), 15.

[5] Gueorgi Kossinets en Duncan J. Watts, ‘Emperical Analysis of an Evolving Social Network’, Science 311 (januari 2006). De genoemde aantallen staan niet in het artikel, maar komen uit een e-mail van Duncan J. Watts aan de schrijver.

[6] John T. Cacioppo en William Patrick, Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection (New York, W.W. Norton, 2008), 33-34, 178.

[7] Ibid., 231.

[8] John Markoff en Somini Sengupta, ‘Separating You and Me? 4.74 Degrees’, The New York Times, 21 november 2011, http://www.nytimes.com/2011/11/22/technology/between-you-and-me-4.74-degrees.html.

[9] Melinda Blau en Karen L. Fingerman, Consequential Strangers: The Power of People Who Don’t Seem to Matter… but Really Do (New York, W.W. Norton, 2010).

[10] Mark Granovetter, ‘The Strength of Weak Ties’, American Journal of Sociology 78, nr. 6 (mei 1973), 1371, http://www.stanford.edu/dept/soc/people/mgranovetter/documents/granstrengthweakties.pdf. ‘Van degenen die werk via contacten vinden,’ schreef Granovetter, ‘zei 16,7 procent dat ze dat contact in die tijd vaak zagen, 55,6 procent dat dat af en toe het geval was en 27,8 procent dat dat zelden gebeurde.’

[11] Michael P. Farrell, Collaborative Circles: Friendship Dynamics and Creative Work (Chicago, University of Chicago Press, 2003), 19.

[12] Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow (Ons feilbare denken), (New York, Farrar, Straus and Giroux, 2011), 4-5.

[13] Stephanie Sammartino McPherson, Sergey Brin and Larry Page: Founders of Google (Minneapolis, Twenty-First Century Books, 2011), 23.

[14] Details over Watson en Crick uit Horace Freeland Judson, The Eighth Day of Creation: Makers of the Revolution in Biology (Cold Spring Harbor, Cold Spring Harbor Laboratory Press, 2004), 68, 108, 110; ‘DNA and the Cavendish Laboratory’ (Cambridge, University of Cambridge, Cavendish Laboratory, 2003), http://www-outreach.phy.cam.ac.uk/resources/dna/fullstory.pdf.

[15] Patti Smith, Just Kids (Just kids: de geschiedenis van een vriendschap), (New York, HarperCollins, 2010), 23-25.

[16] Ralph David Abernathy, And the Walls Came Tumbling Down: An Autobiography (New York, HarperCollins, 1991), 89.

[17] Miguel Helft, ‘Mark Zuckerberg’s Most Valuable Friend’, The New York Times, 2 oktober 2010, http://www.nytimes.com/2010/10/03/business/03face.html. Het feestje werd georganiseerd door Dan Rosensweig; zie Ken Auletta, ‘A Woman’s Place’, The New Yorker, 11 juli 2011, http://www.newyorker.com/reporting/2011/07/11/110711fa_fact_auletta.

[18] Elisabeth Griffith, In Her Own Right: The Life of Elizabeth Cady Stanton (Oxford, Oxford University Press, 1984), 72-74; Geoffrey C. Ward, Not for Ourselves Alone: The Story of Elizabeth Cady Stanton en Susan B. Anthony: An Illustrated History (New York, Knopf, 2001), 40, 58.

[19] Suzanne Farrell, Holding On to the Air: An Autobiography (Gainesville, University Press of Florida, 2002), 32.

[20] Ibid., 37.

[21] Dit is de versie van de gebeurtenissen die Farrell (Ficker) vertelde in Suzanne Farrell: Elusive Muse, regie Anne Belle en Deborah Dickson (PBS, 1996). In Holding On to the Air vertelde ze dat Balanchine voor zijn vertrek nog haar voeten bekeek.

[22] Farrell, Holding On to the Air, 43.

[23] Matt Tyrnauer, interview met de schrijver, 12 februari 2014. Zie voor details over de kennismaking van Valentino en Giancarlo Tyrnauer, ‘So Very Valentino’, Vanity Fair, augustus 2008, http://www.vanityfair.com/culture/features/2004/08/valentino200408, en Valentino: The Last Emperor (Acolyte Films, 2009).

[24] Steven Johnson, Coffee Fueled the Age of Enlightenment (FORA.tv, 2012), http://www.dailymotion.com/video/xgjlhj_steven-johnson-coffee-fueled-the-age-of-enlightenment_news#.Ue7NglPo-2w.

[25] Richard L. Florida, The Rise of the Creative Class: And How It’s Transforming Work, Leisure, Community, and Everyday Life (New York, Basic Books, 2002).

[26] Robert Kraut, Carmen Egido en Jolene Galegher, ‘Patterns of Contact and Communication in Scientific Research Collaboration’, in cscw ’88: Proceedings of the 1988 acm Conference on Computer-Supported Cooperative Work (aangeboden tijdens de ACM-conferentie over door computers ondersteunde samenwerkingsvormen, New York, Association for Computing Machinery, g.d.), 1-12.

[27] Kyungjoon Lee et al., ‘Does Collocation Inform the Impact of Collaboration?’, plos one 5, nr. 12 (15 december 2010). ‘De resultaten van dit eerste onderzoek in zijn soort wijzen erop dat opkomende vormen van communicatietechnologie de stijl en reikwijdte van de wereldwijde samenwerking radicaal hebben veranderd, maar dat fysieke nabijheid nog altijd een essentiële rol blijft spelen in het voorspellen van de invloed van het wetenschappelijk onderzoek. Weliswaar kunnen uit de waargenomen gegevens geen causale verbintenissen worden gedetermineerd, maar er vallen wel enkele belangrijke associaties uit te herleiden. Om te beginnen bleek er een positieve correlatie te bestaan tussen de fysieke nabijheid van de samenwerkenden en de invloed van hun werk.’

[28] Claire Cain Miller en Catherine Rampell, ‘Yahoo Orders Home Workers Back to the Office’, The New York Times, 25 februari 2013, http://www.nytimes.com/2013/02/26/technology/yahoo-orders-home-workers-back-to-the-office.html. Zie ook ‘Bodies Matter: The Inconvenient Truth in Marissa Mayer Banning Telecommuting at Yahoo’, Forbes, http://www.forbes.com/sites/toddessig/2013/02/28/bodies-matter-the-inconvenient-truth-in-marissa-mayer-banning-telecommuting-at-yahoo.

[29] Claire Suddath, ‘Why Won’t Yahoo! Let Employees Work from Home?’, Businessweek, 25 februari 2013, http://www.businessweek.com/articles/2013-02-25/why-wont-yahoo-let-employees-work-from-home.

[30] Michael Argyle et al., ‘The Communication of Inferior and Superior Attitudes by Verba land Non-verbal Signals’, British Journal of Social and Clinical Psychology 9, nr. 3 (1970), 222-231; Christopher K. Hsee, Elaine Hatfield en Claude Chemtob, ‘Assessments of the Emotional States of Others: Conscious Judgments versus Emotional Contagion’, Journal of Social and Clinical Psychology 11, nr. 2 (1992), 119-128, http://www2.hawaii.edu/~elaineh/84.pdf.

[31] Daniel Goleman, Social Intelligence: The New Science of Human Relationships (New York, Random House Digital, 2006), 67.

[32] Frank J. Bernieri en Robert Rosenthal, ‘Interpersonal Coordination: Behavior Matching and Interactional Synchrony’, in Fundamentals of Nonverbal Behavior, red. Robert Stephen Feldman en Bernard Rimé (Cambridge, Cambridge University Press, 1991), 403.

[33] Goleman, Social Intelligence, 35.

[34] Mick Wall, Enter Night: A Biography of Metallica (New York, St. Martin’s Press, 2011), 21.

[35] Ibid., 26.

[36] Lars Ulrich, interview met Howard Stern, 20 september 2011, http://www.youtube.com/watch?v=Qtt0uKGrfl4&feature=youtube-gdata-player.

[37] ‘Q Prime: Metallica’, g.d., http://www.qprime.com/band/8.

[38] Steven Naifeh en Gregory White Smith, Van Gogh: The Life (Van Gogh: de biografie), (New York, Random House, 2011).

[39] Mary Moorman, William Wordsworth: A Biography: The Early Years, 1770-1803 (Oxford, Oxford University Press, 1957), 15-18.

[40] ‘Coen Brothers’, Wikipedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Coenbrothers.

•••

2 | Eeneiige tweelingen van weerszijden van de aarde

•••

De convergentie van homofilie en heterofilie

•••

Op een warme, klamme dag in juli 1957 besloot Paul McCartney een kijkje te gaan nemen bij de Quarry Men, een band die op een veldje achter St. Peter’s Church optrad tijdens een buurtfeest in Woolton, een buitenwijk van Liverpool. Hij had daar afgesproken met zijn vriend Ivan Vaughan, die het initiatief voor het uitje had genomen. Nadat de Quarry Men twee sessies hadden afgewerkt (tussendoor hield de politie van Liverpool een demonstratie ‘omgaan met honden’), gingen de bandleden naar het buurtcentrum van St. Peter’s, aan de overkant van Church Road. Ivan en Paul gingen erachteraan, en Ivan stelde Paul voor aan de bandleden, onder wie de leider, John Lennon.

Paul droeg een zwarte broek met nauwe pijpen en een wit jack met franje van zilverdraad. Toen John hem voor het eerst zag, vond hij hem op Elvis lijken. [1] Dat was nogal wat. Een jaar voordat de jongens elkaar leerden kennen was Elvis Presley in mei 1956 in Groot-Brittannië doorgebroken met zijn single ‘Heartbreak Hotel’. [2] ‘Tot Elvis raakte eigenlijk niets me echt,’ zei John. [3] ‘We wilden eigenlijk altijd alleen maar Elvis Presley zijn,’ zei Paul.

John en Paul omarmden rock-’n-roll alsof het een openbaring was en richtten hun levens naar het nieuwe geloof in. Vlak na zijn veertiende verjaardag verruilde Paul de trompet die zijn vader voor hem had gekocht voor een Zenit 17-gitaar. Rond diezelfde tijd verwierf John een Gallotone Champion en formeerde hij met zijn vrienden een nieuwe band. Op het podium droeg John een geruit overhemd en hij kamde zijn haar in een vetkuif. Hij trad op zonder bril. Dan zag hij weliswaar vrijwel niets, maar hij vond het belangrijker hoe anderen hem zagen.

Paul had ook al ervaring met optreden. Zijn hele klas had toegekeken hoe hij, staand op zijn tafel, ‘Tutti Frutti’ van Little Richard had gespeeld. [4] Bij een ander optreden op school hadden de honderdvijftig toekijkende jongens tien rijen dik gestaan. [5] Paul en John beschikten over hetzelfde repertoire: de liedjes die zwakjes via Radio Luxemburg en anders in de luistercabines van de plaatselijke platenzaak te horen waren. De Quarry Men speelden veel van die liedjes bij St. Peter’s Church; een ervan was ‘Come Go With Me’ van de Del-Vikings, dat volgens Beatlesonderzoeker Mark Lewisohn ‘niet alleen een liedje was dat zij allebei kenden, maar dat ook maar weinig anderen kenden. Het was een verborgen schat, een gedeeld geheim, een verbintenis voor kenners.’ [6]

De weerklank ging veel verder dan de rock-’n-roll. Beide jongens stamden af van Ierse immigranten [7] die naar Liverpool waren overgestoken, en ze bedienden zich beiden van een welig plaatselijk jargon waarin gear ‘heel goed’, soft ‘stom’ en eh oop alles van ‘hallo’ tot ‘kom op’ [8] betekende. Ze hadden ook dezelfde fysieke bouw (Paul zou uiteindelijk 1,80 meter worden, John één centimeter minder) en een soortgelijk knap uiterlijk.

John en Paul vormen een klassiek voorbeeld van homofilie, dat letterlijk ‘van hetzelfde houden’ betekent. [9] Voor primaten vertegenwoordigen overeenkomsten veiligheid, en in hoger ontwikkelde hersenen vormt die veiligheid de bouwsteen voor verbintenis. Mensen voelen zich beter op hun gemak als er overeenkomsten zijn op het gebied van inkomsten, opleiding, uiterlijk, etniciteit en ras. [10]