Voor iedereen wiens leven is ontspoord én verrijkt door zijn kinderen

Er is veel geschreven over wat ouders hun kinderen aandoen. Maar wat is het effect van kinderen op hun ouders? Jennifer Senior onderzoekt wat moderne opvoeders zo ingewikkeld vinden aan hun leven. Vanuit een brede invalshoek schrijft ze over verwachtingen, de onduidelijke taakverdeling tussen man en vrouw, maar vooral over de veranderde status van het kind en de hoge druk die ouders voelen om het gelukkig te maken.
Nauwgezet onderzocht, verhalend opgeschreven, herkenbaar en vermakelijk: Maar je krijgt er zoveel voor terug is een hart onder de riem voor ouders van nu.

Met een voorwoord van Christien Brinkgreve

Jennifer Senior

Maar je krijgt er zoveel voor terug

De paradox van
het moderne ouderschap

Met een voorwoord van Christien Brinkgreve

Vertaald door Guus Houtzager

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

ISBN 978 90 450 2833 0

© 2014 Jennifer Senior

© 2015 Nederlandse vertaling Guus Houtzager

© 2015 Christien Brinkgreve

Oorspronkelijke titel All Joy and No Fun. The Paradox of Modern Parenthood

Oorspronkelijke uitgeverij Virago Press, Londen

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagbeeld Getty Images / Radius Images

Foto auteur Laura Rose

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen
D/2015/0108/560

NUR 740

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2832 3.

Voor Rusty

Inhoud

Voorwoord van Christien Brinkgreve

Inleiding

1 Autonomie

2 Huwelijk

3 Eenvoudige geschenken

4 Gecoördineerde vorming

5 Puberteit

6 Vreugde

Dankbetuiging

Noten

Register

Over de auteur

Voorwoord

‘Het is een shock,’ zei een goede vriendin me toen ik op het punt van bevallen stond. ‘Het is de moeite waard, echt, maar je hele leven zal abrupt en drastisch veranderen.’

Ik was gewaarschuwd, al wist ik niet precies waarvoor, en ik kon ook niet meer terug.

Dat was maar goed ook, want het krijgen van kinderen is een van de belangrijkste ervaringen in mijn leven. Bijzonder en gewoon. Slopend en vervullend. Frustrerend en bevredigend. En confronterend.

Over al deze kanten gaat Jennifer Seniors Maar je krijgt er zoveel voor terug. Ze doet eerlijk en informatief verslag van de ontwrichtende kanten, en vervalt niet in de jubeltoon van het verplichte en verplichtende genieten die veel moederschapsboeken kenmerkt, en die de eigen frustraties nog eens extra als falen doet voelen. Maar het blijft gelukkig ook niet hangen in de klaagzangen die de andere helft van dit soort boeken karakteriseert. Want daarmee wordt ook iets overgeslagen: de vraag waarom zoveel mensen er dan toch aan beginnen in een tijd waarin het technisch eenvoudig valt te voorkomen en je ook zonder kinderen niet meer iemand bent die haar bestemming gemist heeft. Zelfs als je om je heen de uitputtingsslag ziet waarin jonge ouders verzeild raken, en die hen transformeert van autonome energieke mensen in uitgeputte onzekere figuren die niet meer weten hoe ze het moeten bolwerken en het gevoel hebben dat ze aan alle kanten – kinderen, werk, huwelijk – tekortschieten. Die hun zelfstandigheid verliezen en zich de slaaf voelen van hun kinderen. Vrijwillig en bij volle verstand aanvaard, ook dat nog.

Wat me bevalt in dit boek is de lichtheid van toon, de betrokkenheid van de auteur en haar kennis van zaken. En de omkering van perspectief: de meeste beschouwingen gaan over de vraag wat ouders met kinderen doen – of het nu in het teken staat van Rust, Reinheid, Regelmaat, of van een veilige hechting. Dit boek gaat over wat kinderen met jou als ouders doen, wat de gevolgen zijn voor je leven. En ja, laten we daar geen doekjes om winden, die zijn ingrijpend: slapeloze nachten, het verlies van vrijheid en autonomie, de permanente onderbreking van alles waarmee je bezig bent. Kortom, de ontregeling van je dagen en nachten, van je verhouding met anderen, niet het minst de aanslag op je huwelijk. ‘Het scheidt meer dan het bindt,’ zei een andere vriendin toen ik de bevalling net achter de rug had. Een tweede waarschuwing, maar toen kon ik nog minder terug. Want het kind was daar en deed van zich horen, en ik was geheel en al ingesteld op dit wezen, dat het vermogen had me in al mijn vezels aan zich te binden. Het is maar goed dat baby’s, als totaal afhankelijke wezens, dit vermogen hebben om je te ontroeren en te bezetten. En beide in ruime mate.

Seniors stijl van werken doet denken aan die van de Amerikaanse sociologe Arlie Hochschild: ze heeft gepraat met een breed assortiment van deskundigen, zich grondig ingewerkt in de literatuur, en vooral veel ouders gesproken, apart, samen, en ook in groepssessies van een educatief programma voor ouders die een steuntje in de rug goed kunnen gebruiken. Net als Hochschild heeft Jennifer Senior een goed oog en oor voor de emotionele boven- en ondertonen van wat er gezegd wordt en voor wat onder tafel blijft.

Wat in alle gesprekken duidelijk wordt is hoe moeilijk het is om een nieuw evenwicht te vinden tussen de eisen van werk en gezin in een cultuur die geen richtlijnen biedt, en soms, zoals in de Verenigde Staten, nauwelijks goede voorzieningen van kinderopvang en ouderverlof. Hoe groot de druk is, en hoe opgejaagd vooral de moeders zich voelen. Want al zijn de huishoudelijke taken inmiddels beter verdeeld dan eind jaren tachtig toen Hochschild The Second Shift (1989) schreef (de titel verwijst naar de tweede dienst die vrouwen na hun werk vaak thuis nog moesten draaien), de verdeling van zorgen houdt hier geen gelijke tred mee. Het lijkt of de psychische kosten van moeders hoger zijn: ze reageren anders op hun kinderen, ze zijn scherper afgesteld op hun behoeften en geluiden, hun ‘inwendige soundtrack met angsten’ klinkt luider. Ze hebben meer schuldgevoel als ze werken en willen er dan ook helemaal zijn voor hun kinderen als ze thuis zijn, ter compensatie van de tijd dat ze er niet waren. Vaders bewaken iets meer hun splintertje eigen tijd, ook als ze voor hun kinderen moeten zorgen, alsof ze het met een iets lossere slag en behoud van een goed humeur adequaat kunnen klaarspelen. Wat bij moeders soms weer enige wrok wekt, al dan niet verhuld, nu niet meer omdat hun mannen niets doen, maar omdat ze het ánders doen: zich minder laten beklemmen door hun kinderen, alsof ook dit hun weer makkelijker afgaat. Omdat ze ontspannener omgaan met ‘de broze chaos’ van het leven met kleine kinderen, en er dan ook weer leuker, als ‘de jolige vent’, uit komen. De vaders hebben minder last van een ‘nerveus perfectionisme’ – en dat ook nog op het domein waarin vrouwen zich van oudsher superieur voelden.

Maar ook het geluk dat kinderen geven krijgt een plaats in het verhaal, al is dit moeilijker verbaal te vangen. Senior beschrijft de bevrijding die ouders kunnen ervaren van de geboden en de remmingen van het volwassen leven, ‘even respijt van de etiquette’. ‘Alleen een kind van vier vindt het goed dat je een wanhopige aardappel nadoet’ als er plotseling een sissend geluid uit de keuken klinkt omdat je de aardappels hebt laten droogkoken: een voorbeeld van het vrolijke plezier waarover vaders vertellen. ‘Met kleine kinderen in de buurt mochten ze de geboden vergeten waaraan ze zich in hun grijze flanellen kostuums moesten houden.’ Ze noemt de ontroering en de verwondering, het opnieuw beleven van de tijd dat de wereld nog vers was en ontdekt moest worden, de existentiële waaromvragen van kinderen waardoor je weer opnieuw gaat kijken. Kinderen brengen openingen in de vaste routines en het sleetse gevoelsleven, maken ‘wormgaatjes in de tijd’. Het plezier dat kinderen bieden houdt niet op als ze groter worden: ze brengen nieuwe werelden mee naar huis, doen een blijvend beroep op je improvisatievermogen, ze houden je open en in contact met de wereld.

Toch krijgt de zuigkracht van de zorgelijke kanten ook in Maar je krijgt er zoveel voor terug snel de overhand: de hoge eisen en verwachtingen van ouders aan hun kinderen en aan henzelf, het halen en brengen van hun ‘overscheduled kids’ naar al die ontwikkelingsbevorderende extra activiteiten, de enorme investeringen in tijd, geld en energie, en de onzekerheid of ze het wel goed doen. Ze beschrijft hoe hoog de lat is en hoe ouders zichzelf en hun kinderen voortdurend de maat nemen, in de angst hen niet optimaal klaar te stomen voor later. Maar klaarstomen voor wat? Voor een wereld waarmee ze niet vertrouwd zijn, met een krimpende economie en een sterkere concurrentie met Aziatische landen. Wat de angst achterop te raken versterkt, en de druk op henzelf en elkaar verhoogt.

Dit geldt alleen nog maar het meetbare gebied van de prestaties: de onrustmakendste eis is die van gelukkige kinderen. De fase waarin ouders het meest geconfronteerd worden met deze eis, en met zichzelf, is de puberteit. Ging het in de peutertijd nog om de ontregeling van de dagen en de nachten en de daarbij behorende uitputting, nu gaat het om een ander soort ontwrichting: om de confrontatie met gedrag van je kinderen waarmee je geen raad weet, om de twijfel of je het wel goed hebt gedaan. En of je je kinderen niet opgezadeld hebt met de eigen tekortkomingen, een van de ergste twijfels die als een mol door je moeizaam verworven gemoedsrust kan graven. Het door mij gekoesterde adagium van de psychiater Donald Winnicott van ‘goed genoeg ouderschap’ is tegen een aanval van deze twijfel niet goed bestand.

Senior roept het beeld op van kwetsbare en dolende ouders, gevoelig voor nieuwe pedagogische modes en dictaten, geleid door de onzeker makende idealen van betrokken vaderschap en emotioneel alert moederschap (hoeveel zwaarder dan de achteraf simpele eis van de perfecte huisvrouw met haar glimmende vloeren en goed gevulde provisiekast!); hoge eisen, zeker in combinatie met veeleisende banen.

Wat haar ten slotte opnieuw doet uitkomen bij de vraag: wat bieden kinderen ons dan?

Kinderen zijn niet langer economisch van waarde, als hulp in huis of op het land, en evenmin een oudedagsvoorziening, zoals ze eeuwenlang zijn geweest. Wat aarzelend komt Senior met woorden als vreugde en geluk aanzetten. ‘Geluk is onze nieuwe God,’ verzucht ze, en als er één verwachting beladen en belastend is voor ouders en kinderen, dan is het deze. Geluk is geen blijvende toestand of een bestendige ervaring: het is er soms, niet altijd, soms anders dan verwacht, soms meer in de beleving achteraf dan op het moment. Ze komt dan uit op antwoorden waarin ik me wel kan vinden: kinderen geven het leven vorm en betekenis. Met alle angsten en onzekerheden die het ouderschap biedt verlost het je van existentiële vragen: je moet er voor ze zijn. ‘Kinderen zijn een reden om ’s ochtends op te staan.’ Ze kunnen je aarden en je leven verbinden met iets dat groter is dan jezelf.

Binding en Betekenis: basale functies. Als het stof van het dagelijks getob en geploeter is neergedwarreld, wordt dit haar sobere slotakkoord van een symfonie die, met alle variaties in toonaarden en accenten, steeds opnieuw wordt opgevoerd.

Christien Brinkgreve

Inleiding

We kunnen ouder zijn in onze fantasie, en we kunnen ouder zijn in de banale, nuchtere werkelijkheid. Op dit moment is buiten kijf in welke wereld Angelina Holder vertoeft. Eli, haar zoontje van drie, heeft zojuist verteld dat hij in zijn broek heeft geplast.

‘Oké,’ zegt Angie, en ze kijkt amper op. Ze houdt zich aan een tijdschema en maakt voor de lunch een ovenschotel met gegratineerde kip klaar. Haar dienst in het ziekenhuis begint ’s middags om drie uur. ‘Ga maar naar boven en trek iets anders aan.’

Eli staat op een stoel in de keuken bramen te snoepen. ‘Dat kan ik niet.’

‘Waarom niet?’

‘Ik kan het niet.’

‘Ik denk van wel. Je bent een grote jongen.’

‘Ik kan het niet.’

Angie trekt haar hand uit de ovenwant. ‘Waar is mama mee bezig?’

‘Ze trekt mij iets anders aan.’

‘Néé, ik maak het eten klaar. Dus hebben we een probleem.’

Eli begint te jengelen. Angie houdt op met koken. Ze ziet er geërgerd, geamuseerd en vooral van haar stuk gebracht uit. In boeken over opvoeding moet te vinden zijn hoe je dit soort absurde gesprekken aanpakt, maar ze heeft nu geen tijd om er een boek op na te slaan. Ze moet een lunch klaarmaken, ze moet afwassen en ze moet haar verpleegstersuniform aantrekken.

‘Waarom kun je zelf niet iets anders aantrekken?’ vraagt ze. ‘Ik wil van je horen waarom dat niet gaat.’

‘Ik kán het niet.’

Angie kijkt haar zoon strak aan. Ik zie dat ze de snelle afweging maakt die alle ouders maken op dit punt van een meningsverschil met een kind, en dat ze probeert te bepalen of toegeven iets zal opleveren. Eli kan inderdaad zelf andere kleren aantrekken en in tegenstelling tot de meeste kinderen van drie lukt het hem meestal bij zijn eerste poging. Zijn shirt zit dan met de juiste kant naar voren en allebei zijn benen steken in de juiste broekspijp. In theorie kan Angie voet bij stuk houden.

‘Misschien kun je naar boven gaan en schone kleren halen die jij kunt aantrekken,’ zegt ze nadat ze goed heeft nagedacht. ‘Misschien kun je groen ondergoed zoeken. In je ondergoedmand, misschien?’

Vanuit het perspectief van een volwassene heeft deze transactie alle gezichtsverlies vermijdende aspecten van een goed compromis. Het is een win-winsituatie. Maar als driejarige geeft Eli zich niet gewonnen. Hij valt stil en loopt naar Angies rugzak. ‘Ik denk dat Zay dit wil hebben,’ zegt hij, en hij haalt een granolareep tevoorschijn. Zay, een afkorting van Xavier, is zijn jongere broer.

‘Nee, dat wil hij niet hebben.’ Angie is kalm en vastberaden. Ze heeft een tactiek gekozen en houdt zich daaraan. ‘Ik wil dat je doet wat ik van je vraag. Je luistert niet.’

Eli blijft haar rugzak doorzoeken. Angie loopt naar hem toe en wijst naar de trap.

‘Ik heb hulp nodig!’ protesteert Eli.

‘Niet waar,’ antwoordt ze. ‘Ik heb al je kleren op hun vaste plek gelegd. Ga ze maar van boven halen.’ Er verstrijken enkele geladen seconden. Crisisdiplomatie met een driejarige. Samenzweerderig kijkt ze naar Zay. ‘Je broer doet wel gek, hè? Wat zullen we met hem doen?’

Eli is geërgerd, maar hij capituleert en gaat langzaam naar boven, naar zijn kamer. Ongeveer een minuut later verschijnt hij boven aan de trap, naakt als een cupido, en gooit een stel schoon groen ondergoed naar beneden.

‘Je hébt je groene ondergoed gevonden,’ roept Angie uit. ‘Goed zo!’

Stralend pakt ze het op, als was het een bruidsboeket.

Je kunt gerust beweren dat Angie zich, voordat ze moeder werd, nooit heeft kunnen indenken dat ze opgetogen zou zijn bij het zien van een nog niet schoolgaand kind dat ondergoed van de trap afgooit. Waarschijnlijk heeft ze zich ook niet kunnen indenken wat voor complex overleg aan die handeling zou voorafgaan en dat dergelijk overleg – bespottelijk en ergerlijk tegelijk – een vast onderdeel van haar ochtenden en middagen zou worden. Voordien werkte Angie ’s avonds als psychiatrisch verpleegkundige en in haar vrije tijd schilderde en fietste ze. In de weekends maakte ze samen met haar man trektochten bij Minnehaha Falls. Haar leven was simpelweg haar leven.

De waarheid is echter dat zelfs de ordelijkste mensen maar weinig kunnen doen om zich voor te bereiden op het krijgen van kinderen. Ze kunnen er heel veel boeken over kopen, vrienden en familieleden gadeslaan en op hun eigen jeugdherinneringen terugblikken. De afstand tussen deze nog verse ervaringen en het echte werk kan uiteindelijk alleen in lichtjaren worden gemeten. Ouders in spe hebben er geen flauw benul van hoe hun kinderen zullen worden. Geen flauw benul van wat het betekent om voortdurend emotioneel in beslag te worden genomen, geen flauw benul van hoe het voelt om vele ogenschijnlijk eenvoudige beslissingen achteraf te moeten herzien, zelfs tijdens het tandenpoetsen nog te multitasken en een niet-aflatende stroom van zorgen door hun hoofd te voelen gaan. Kinderen krijgen is een van de meest plotselinge en ingrijpende veranderingen die zich in het leven van een volwassene kunnen voordoen.

In 1968 publiceerde de sociologe Alice Rossi een artikel waarin het abrupte karakter van deze transformatie uitvoerig werd beschreven. Ze sprak simpelweg van ‘de overgang naar het ouderschap’. Ze merkte op dat wanneer het gaat om het krijgen van een kind, er geen equivalent is van de verkering, die aan het huwelijk voorafgaat, of van een stage die je volgt voordat je bijvoorbeeld verpleegkundige wordt. De baby verschijnt simpelweg: ‘fragiel en mysterieus’ en ‘volkomen afhankelijk’.1

Destijds was dat een radicale observatie. Ten tijde van Rossi’s artikel bekommerden wetenschappers zich hoofdzakelijk om de uitwerking die ouders op hun kinderen hadden. Rossi kwam op het idee om de telescoop om te draaien en vanuit het omgekeerde perspectief de volgende vraag te stellen: welke uitwerking heeft het ouderschap op volwássenen?2 Hoe beïnvloedde het krijgen van kinderen de levens van hun vaders en moeders? Vijfenveertig jaar later proberen we die vraag nog steeds te beantwoorden.

Ik begon over deze vraag na te denken op de avond van 3 januari 2008, toen mijn zoon werd geboren. Ik verdiepte me er echter pas ruim twee jaar later echt in, toen ik voor het tijdschrift New York een artikel schreef over een van de vreemdste bevindingen van de sociale wetenschappen: dat ouders niet gelukkiger zijn dan kinderlozen en dat ze in bepaalde gevallen aanzienlijk mínder gelukkig zijn.

Deze conclusie is strijdig met enkele van onze diepste intuïties, maar werd bijna zestig jaar geleden al getrokken, zelfs nog voor Rossi haar onderzoek deed. Het eerste rapport kwam uit in 1957, in een hoogtijperiode van het kerngezin. Het rapport was getiteld ‘Parenthood as Crisis’, en de auteur veegde in slechts vier pagina’s de vloer aan met de destijds gangbare dogma’s. Hij stelde dat een baby een huwelijk niet zozeer redt als wel verzwakt. Hij citeerde een representatieve moeder: ‘We wisten waar baby’s vandaan kwamen, maar we wisten niet hoe ze waren [cursivering van de auteur].3 Vervolgens somde hij de klachten op van de door hem onderzochte moeders:

Slapeloosheid (vooral tijdens de eerste maanden); chronische ‘vermoeidheid’ of uitputting; sterke gebondenheid aan huis en de daaruit voortvloeiende beperking van sociale contacten; het afzien van de genoegens en het inkomen van een baan buitenshuis; extra was- en strijkbeurten; schuldgevoel omdat men geen ‘betere moeder’ is; de lange uren en de zevendaagse (en nachtelijke) werkweek die voor de verzorging van een kind noodzakelijk zijn; verval van huishoudelijke normen en waarden; zorgen over de eigen uiterlijke verschijning (gewichtstoename na de zwangerschap, et cetera).4

Vaders vermeldden daarbij nog een toename van de economische druk, minder seks en ‘algemene ontgoocheling over de rol van ouder’.5

In 1975 toonde een ander baanbrekend artikel aan dat moeders die een leeg nest bewoonden niet aan wanhoop ten prooi waren, wat altijd de gangbare opvatting was geweest, maar juist gelukkiger waren dan moeders die nog kinderen in huis hadden.6 Tijdens de jaren tachtig, toen vrouwen zich massaal op de arbeidsmarkt begaven, kwamen sociologen over het algemeen tot de conclusie dat werken weliswaar goed was voor het welzijn van vrouwen, maar dat kinderen de positieve effecten doorgaans tenietdeden.7 Gedurende de twee volgende decennia vormde zich een gedetailleerder beeld, dankzij onderzoeken die aantoonden dat kinderen de geestelijke gezondheid van moeders sterker aantastten dan die van vaders, en die van alleenstaande ouders meer dan die van gehuwde ouders.8

Intussen stuitten psychologen en economen op soortgelijke uitkomsten, dikwijls terwijl ze daar niet op uit waren. In 2004 publiceerden vijf onderzoekers, onder wie de Nobelprijswinnaar en gedragseconoom Daniel Kahnemann, een studie die liet zien welke activiteiten 909 werkende vrouwen in Texas het meeste plezier verschaften. De zorg voor kinderen kwam op de zestiende plaats van negentien mogelijkheden – achter eten koken, tv-kijken, een dutje doen, winkelen en huishoudelijk werk.9 In een voortgezette studie ontdekte Matthew Killingsworth, een onderzoeker die was verbonden aan de University of California Berkely en de University of California San Francisco, dat kinderen ook een lage plaats innemen op de lijst van mensen die hun ouders graag om zich heen hebben.10 In een telefoongesprek legde hij het mij als volgt uit: ‘Omgang met je vrienden is beter dan omgang met je partner, en dat is beter dan omgang met andere familieleden, wat beter is dan omgang met kennissen, wat beter is dan omgang met ouders, wat beter is dan omgang met kinderen. Die staan gelijk aan vreemden.’11

Deze bevindingen zijn onloochenbaar provocerend. Het verhaal dat ze vertellen is echter onvolledig. Wanneer onderzoekers de specifieke emoties van ouders proberen te bepalen, krijgen ze heel verschillende – en veel genuanceerdere – antwoorden. Op basis van 1,7 miljoen Gallup-enquêtes uit de jaren 2008 tot 2012 ontdekten de onderzoekers Angus Deaton en Arthur Stone dat ouders die kinderen van vijftien jaar of jonger in huis hadden zowel meer hoogtepunten als meer dieptepunten ervoeren dan ouders zonder kinderen.12 (Ze hebben hun uitkomsten onlangs ter publicatie voorgelegd.) En wanneer onderzoekers de moeite nemen om vragen van existentiële aard te stellen, ontdekken ze dat ouders sterkere gevoelens van zingeving en compensatie vermelden – dat waarom het voor veel ouders te doen is.13

Kinderen veroorzaken met andere woorden spanning in ons dagelijks bestaan, maar zorgen daarin ook voor verdieping. ‘Allemaal blijdschap en geen pret’: zo formuleerde een vriend met twee kleine kinderen het.

Sommige mensen hebben spottend geconcludeerd dat in deze studies één grimmig zinnetje centraal staat: kinderen zijn hinderen. Volgens mij is het accurater om net als de sociaal wetenschapper William Doherty het ouderschap te benoemen als ‘een kostbare activiteit die veel oplevert’.14 En als er hoge kosten aan verbonden zijn, komt dat misschien doordat het huidige ouderschap sterk verschilt van het ouderschap van vroeger.

Sommige zeer moeilijke aspecten van het ouderschap veranderen nooit – bijvoorbeeld het slaaptekort, dat volgens aan de Queen’s University in Ontario verbonden onderzoekers in bepaalde opzichten ons beoordelingsvermogen even sterk aantast als dronkenschap.15 (Er steekt een prachtig soort rechtvaardigheid in deze analogie.) Deze steeds terugkerende problemen zijn de moeite van het analyseren waard en zullen in dit boek zeker een rol spelen. Ik ben echter ook geïnteresseerd in wat nieuw en karakteristiek is aan het hedendaagse ouderschap. Het valt niet te ontkennen dat onze levens als vaders en moeders veel complexer zijn geworden, en we hebben nog geen nieuw pakket van regels met behulp waarvan we erdoorheen kunnen worden geloodst. Normloosheid is iets heel riskants. Ze vormt bijna een garantie dat zich een zekere mate van persoonlijk en cultureel leed voor zal doen.

Kennelijk is de ervaring van het ouderschap de afgelopen decennia in honderden opzichten veranderd. Globaal gesproken denk ik echter dat drie ontwikkelingen tot de meeste veranderingen hebben geleid. De mogelijkheid om een keuze te maken is de eerste. Nog niet zo lang geleden kenden vaders en moeders niet de luxe om controle uit te oefenen op hoe groot hun gezinnen waren, of wanneer de kinderen kwamen. Evenmin betuigden ze hun kinderen hetzelfde diepe respect als hedendaagse ouders. Veeleer hadden ze kinderen omdat dat gebruikelijk was, of omdat het een economische noodzaak was, of een morele verplichting tegenover het gezin en de gemeenschap (vaak speelden alle drie de argumenten een rol).

Tegenwoordig beschouwen volwassenen het krijgen van kinderen echter als een van de absolute hoogtepunten van het bestaan, en ze benaderen de opvoeding met dezelfde doortastende zin voor onafhankelijkheid en individualiteit als elk ander ambitieus project in het leven.16 Al naar gelang hun eigen behoeften laten ze de kinderen met ruime tussenpozen ter wereld komen en brengen ze hen groot overeenkomstig hun persoonlijke opvoedkundige filosofieën. Veel volwassenen nemen het krijgen van kinderen zelfs helemaal niet in overweging voordat ze vinden dat ze er rijp en klaar voor zijn: in 2008 had 72 procent van de vrouwen met een academische opleiding in de leeftijd van vijfentwintig tot negenentwintig nog geen kinderen.17

Omdat zovelen van ons nu enthousiaste vrijwilligers zijn voor een project waaraan we vroeger als plichtsgetrouwe dienstplichtigen meededen, zijn we meer gaan verwachten van wat onze kinderen voor ons zullen doen en beschouwen we hen niet als doodgewone onderdelen van ons leven, maar als bron van existentiële vervulling. Het schaarstebeginsel speelt hier een rol: we kennen grotere waarde toe aan wat zeldzaam is – en aan die zaken waarvoor we het hardst hebben gewerkt. (In 2010 werden 61500 kinderen verwekt met behulp van kunstmatige voortplantingstechnieken.18) Volgens de ontwikkelingspsycholoog Jerome Kagan geeft zoveel nauwgezette gezinsplanning ‘het kind onvermijdelijk een betekenis die aanzienlijk groter is dan in de jaren dat ouders vijf of zes kinderen kregen, soms in tijden van onheil’.19

Een populaire maar hardvochtige interpretatie van deze verandering wil dat het hedendaagse opvoeden een narcistische onderneming is geworden. Er bestaat echter ook een iets empathischere manier om deze verandering te plaatsen: door het krijgen van kinderen uit te stellen, zijn heel wat hedendaagse ouders zich veel sterker bewust van de vrijheden waarvan ze afstand doen.

Er bestaat nog een tweede reden waarom onze ervaring van het ouderschap recentelijk complexer is geworden: onze wérkervaring is complexer geworden. Lang nadat we zijn thuisgekomen en onze schoenen hebben uitgeschopt zijn we nog steeds bezig met ons werk (de smartphone blijft rinkelen en de thuiscomputer blijft aan staan). Nog belangrijker is dat de verzadiging van de arbeidsmarkt met vrouwen – de meerderheid van de moeders werkt tegenwoordig buitenshuis – de regels van het huiselijk leven ingrijpend heeft veranderd. In 1975 maakte 34 procent van de vrouwen met kinderen die nog geen drie jaar oud waren deel uit van de beroepsbevolking.20 In 2010 was dat percentage tot 61 procent gegroeid.

Dat vrouwen het ontbijtspek kopen, het bakken en het ’s ochtends aan man en kinderen voorzetten en het overgebleven vet gebruiken om kaarsen voor de natuurkundeprojecten van hun kinderen te maken, is amper nieuws. Hoe de verantwoordelijkheden van het ouderschap onder deze omstandigheden worden gedeeld blijft een open vraag. De overheid noch particuliere ondernemers hebben zich aan deze realiteit aangepast en laten gezinnen zelf uitzoeken hoe ze deze problemen oplossen. En terwijl de vaders van nu zich meer met hun kinderen inlaten dan de vaders van alle eerdere generaties, volgen ze hun koers in den blinde en vinden ze met vallen en opstaan hun weg. Veel vrouwen kunnen niet zeggen of ze dankbaar moeten zijn voor de hulp die ze krijgen of verbolgen om de hulp die ze niet ontvangen. Veel mannen worstelen intussen om zich aan te passen aan dezelfde mallemolen van altijddurende arbeid als hun vrouw, nu ook van hen wordt verwacht dat zij in de winkel met kinderkleding hun gezicht laten zien.

Het heeft geresulteerd in veel ergernis in huis. Het is niet toevallig dat de huidige navolgers van Erma Bombeck, de satirische columniste die haar boosaardige stukjes aan het huiselijk leven wijdde en ten tijde van de generatie van mijn moeder een begrip was, evengoed mannen als vrouwen kunnen zijn. Het was een man die Go the F**k to Sleep schreef. Louis C.K., een mannelijke komiek, heeft een select en dankbaar publiek van vaders en moeders.21 ‘Toen mijn kinderen jonger waren, meed ik hen doorgaans,’ zei hij in 2011 op vaderdag. ‘Wil je weten waarom je vader zo lang op de wc zat? Omdat hij niet zeker wist of hij wel vader wilde zijn.

In mijn ogen speelt er echter een derde ontwikkeling mee, waardoor onze ervaring van het ouderschap sterker is veranderd dan door alle andere factoren, en wel door de grootscheepse transformatie van de rol van het kind, zowel thuis als in de samenleving. Na de Tweede Wereldoorlog is de kindertijd helemaal opnieuw gedefinieerd.

Tegenwoordig spannen we ons in om kinderen af te schermen voor de tegenspoed van het leven. Gedurende het merendeel van de geschiedenis van de Verenigde Staten hebben we dat echter niet gedaan. Kinderen werkten. In de prille jeugd van onze natie zorgden ze voor hun broertjes en zusjes of waren ze op het land in de weer. Toen de industrialisatie haar intrede deed, werkten ze in de mijnen en in de textielindustrie, in fabrieken en in inmakerijen en als straatventer. In de loop der tijd slaagden hervormers erin een wettelijk verbod op kinderarbeid in te stellen. De veranderingen verliepen echter traag. Pas toen onze militairen na de Tweede Wereldoorlog thuiskwamen, ontstond de kindertijd zoals we die nu kennen. De economie van het gezin berustte niet meer op een stelsel van wederkerigheid waarin ouders hun kinderen voorzagen van eten en een dak boven hun hoofd, en de kinderen op hun beurt een bijdrage stortten in de kas van het gezin. De relatie werd asymmetrisch. De kinderen stopten met werken, en de ouders werkten twee keer zo hard. In plaats van onze werknemers werden de kinderen onze bazen.

De meeste historici beschrijven deze transformatie met de observatie dat het kind niet langer ‘nuttig’ was, maar ‘beschermd’ werd. De sociologe Viviana Zelizer kwam echter met een veel scherpere formulering. Zij kenschetste het hedendaagse kind als ‘economisch waardeloos, maar emotioneel onbetaalbaar’.22

Ouders steken tegenwoordig meer kapitaal – emotioneel zowel als letterlijk – in hun kinderen dan ooit tevoren, en ze brengen met hun kinderen meer en intensievere uren door dan toen de werkdag om vijf uur ten einde was en de meerderheid van de vrouwen nog thuiszat. Toch weten ouders niet wat ze in hun nieuwe baan precies moeten doen. ‘Ouder zijn’ is misschien een op zichzelf staande bezigheid geworden (een op zichzelf staand beroep, zogezegd), maar wat het doel ervan is, is verre van duidelijk). Kinderen zijn geen economische activa meer, zodat de boekhouding alleen sluitend kan worden gemaakt door aan te nemen dat ze toekomstige activa zullen worden, wat geweldige investeringen vereist, om van vertrouwen maar te zwijgen. Omdat kinderen nu als emotioneel kostbaar worden beschouwd, zijn ouders van nu ook belast met het psychische welzijn van hun zonen en dochters, wat oppervlakkig bezien misschien een lofwaardig doel lijkt. Het is echter een duister begrip, en niet noodzakelijkerwijs realistisch: zelfvertrouwen bij kinderen opbouwen is niet hetzelfde als hun leren lezen of hun leren een autoband te verwisselen.

Dit boek wil de ervaring van het ouderschap systematisch belichten, stap voor stap en fase na fase, om uit te drukken – en in sommige gevallen te kwantificeren – wat ouders van nu aan hun leven zo uitdagend vinden. Om een voorbeeld te geven: het tergende heen-en-weerspelletje van Angie en Eli. Wetenschappers bestuderen dergelijk gedrag al ruim veertig jaar. Zo observeerde in 1971 een drietal aan de Harvard University verbonden onderzoekers vijf uur lang negentig moeders en kleuters. Ze kwamen tot de bevinding dat de moeders doorgaans om de drie minuten een bevel gaven, nee tegen hun kind zeiden of het een verzoek deden (vaak ‘onredelijk’ of ‘op een jammertoon’).23 Op hun beurt waren hun kinderen gemiddeld 60 procent van het hele tijdsbestek gehoorzaam. Dat is niet bepaald een recept voor een volmaakte geestelijke gezondheid.

Er wordt nog veel meer onderzoek gedaan dat bijdraagt aan de vorming van een verklaring waarom hedendaagse ouders zich voelen zoals ze zich voelen. Ik heb gepoogd alles met elkaar te verbinden en daarbij uit een grote variëteit aan bronnen geput. Ik heb onderzoeken over seksualiteit doorgenomen en grafieken over slaap. Boeken over aandacht en essays over afleiding, geschiedkundige verhandelingen over het huwelijk en een groot aantal geïnspireerde beschouwingen gewijd aan zulke uiteenlopende verschijnselen als wanneer tieners het hevigst met hun ouders overhoop liggen (van hun dertiende tot hun vijftiende),24 en wie het conflict tussen leven en werken het sterkst voelt (vaders).25 Vervolgens heb ik getracht te laten zien hoe dit alles in de levens van echte gezinnen speelt tijdens hun dagelijkse bezigheden in de keuken en in de slaapkamer, tijdens het carpoolen en tijdens het huiswerkuurtje.

Enkele waarschuwende woorden:

Terwijl ik oprecht hoop dat ouders dit boek zullen lezen om zichzelf beter te begrijpen – en in het verlengde daarvan wat meegaander tegenover zichzelf zullen worden – doe ik weinig beloften als zou ik bruikbare adviezen voor de opvoeding van kinderen kunnen geven. Houd je hoofd schuin en staar lange tijd voor je uit: misschien is het mogelijk dat je er dan een paar vindt. Dat is echter niet primair mijn doel. Dit is geen boek over kinderen. Het is een boek over ouders. Wat te verwachten als je in verwachting bent beschrijft wellicht de veranderingen die met de zwangerschap gepaard gaan. Maar welke veranderingen mag je verwachten wanneer je kinderen drie, negen of vijftien zijn? Wat mag je verwachten wanneer je kinderen de koers van je huwelijk, je baan, je vriendschappen, je aspiraties en je innerlijke zelfbesef omgooien?

Nog een waarschuwing van cruciaal belang: dit boek gaat over de middenklasse. Sommige van de hier beschreven gezinnen hebben het zwaarder dan andere, maar allemaal worstelen ze met een problematische economische realiteit, of ze nu maatschappelijk werker, arbeider in ploegendienst, arts of installateur van beveiligingssystemen zijn. Ik breng niet veel tijd door in de omgeving van de elite, want hun zorgen leveren niet speciaal een duidelijk verhaal op (praktisch alle kinderen in dit boek gaan naar een openbare school). Ik concentreer me niet op de armen, want de zorgen van arme ouders als ouders kunnen onmogelijk op zichzelf worden beschouwd. Ze kunnen niet worden losgezien van de dagelijkse druk om eten voor zichzelf en hun kinderen te bemachtigen en de huur te betalen. Zoals door velen is opgemerkt – zeer recentelijk nog door Judith Warner in Perfect Madness – verdienen arme ouders een ander soort boek, en nog een heleboel boeken meer.26

Omdat de afzonderlijke fasen van het ouderschap niet veel op elkaar lijken (het pandemonium van de peuterjaren voelt heel anders dan de frustraties en angsten die door pubers worden opgewekt), heb ik dit boek chronologisch opgezet. De eerste twee hoofdstukken concentreren zich op de twee dingen die na de geboorte van een kind de radicaalste veranderingen ondergaan: ons gevoel van autonomie, dat volledig op zijn kop wordt gezet, en ons huwelijk, waarvan de riten en bijkomstige regels plotseling teniet worden gedaan. Daarentegen richt hoofdstuk 3 zich op de unieke genoegens die heel kleine kinderen kunnen verschaffen. Hoofdstuk 4 gaat over de middenperiode van het ouderschap – die meestal samenvalt met de jaren op de basisschool –, waarin ouders een immense druk voelen om hun kinderen klaar te stomen voor een steeds competitievere wereld en daartoe middagen en weekends omvormen tot een enorme opeenvolging van buitenschoolse activiteiten. Hoofdstuk 5 concentreert zich op de puberteit: over de effecten die die periode op ouders heeft, is veel te weinig gesproken. We geven onze kinderen nu zo veel beschutting en zorg dat ze tijdens hun hele biologische metamorfose tot volwassene bij ons blijven wonen. Toch is er verdraaid weinig geschreven over die lastige situatie – een lacune in de literatuur die extra vreemd aandoet wanneer we bedenken dat ouders tegelijkertijd zelf ook belangrijke veranderingen doormaken, bijvoorbeeld de menopauze en een cruciaal punt in hun carrière.

Ik ben er echter niet op uit alleen de problemen van het ouderschap te analyseren. De ‘grote beloningen’, in de woorden van William Doherty, zijn ook de moeite van een analyse waard: ze zijn alleen ongelofelijk moeilijk meetbaar. Betekenis en vreugde weten door de zeef van de sociale wetenschappen heen te glippen. Voor ergerlijke zaken hebben we veel woorden. Woorden voor het uitmuntende zijn ongrijpbaarder. In hoofdstuk 6, mijn slothoofdstuk, bezie ik dan ook wat het opvoeden van kinderen in de bredere context van een leven betekent: wat het inhoudt om vreugde te voelen, wat het inhoudt om ons over te geven aan een groter geheel van verplichtingen en wat het inhoudt om simpelweg ons verhaal te vertellen, om ons geheugen te laten spreken, om een complete visie op onszelf te vormen. Allemaal zijn we de som van onze ervaringen, en het grootbrengen van kinderen speelt een geweldige rol in de ontwikkeling van onszelf tot degenen die we zijn. Voor sommigen van ons wellicht de hoofdrol.

HOOFDSTUK 1

Autonomie

Ik hield de baby tegen het licht, loerde met één bloeddoorlopen oog naar de arts en zei op grimmige toon: ‘Vertelt u me eens, dokter. U zit al lang in dit vak.’ Ik wierp de baby een veelbetekenende blik toe. ‘Ze ruïneert mijn leven. Ze ruïneert mijn nachtrust, ze ruïneert mijn gezondheid, ze ruïneert mijn werk, ze ruïneert mijn relatie met mijn vrouw, en... en ze is lelijk.’ Krachtig slikkend kreeg ik mezelf weer in het gareel voor één simpele vraag: ‘Waarom ben ik op haar gesteld?’

– Melvin Konner, The Tangled Wing (1982)1

Toen ik Jessie Thompson voor het eerst ontmoette, was het half maart, een zware tijd voor ouders in Minnesota. Overal elders in het land was de lente aangebroken. Hier zou het nog minstens een maand duren voordat het menselijkerwijs mogelijk was de kinderen in de tuin te laten spelen. Ik had de hele week in en rond Minneapolis en St. Paul cursussen van de Early Childhood Family Education bijgewoond, waarbij grofweg 125 ouders over hun leven vertelden. Die hele week kwamen ze op een bepaald moment bijna allemaal met hetzelfde relaas: ze waren op van de zenuwen en het speelgoed van hun kinderen was kapot: de Play-Doh was tot droge chips vervallen, de legoblokjes hadden zich in een diaspora door het hele huis verspreid. Allemaal zagen ze eruit als passagiers die veel te lang in een vliegtuig opgesloten hadden gezeten en uit liefde voor alles wat hun heilig was met alle geweld wilden uitstappen.

Het programma van de Early Childhood Family Education van de staat Minnesota – voortaan aangeduid met de afkorting ECFE – is enorm populair en uniek voor de staat Minnesota – de reden waarom ik hiernaartoe ben gekomen.2 Tegen een vergoeding die afhankelijk is van het inkomen, en soms zelfs gratis, kunnen alle ouders van kinderen die nog niet naar de kleuterschool gaan, een wekelijkse cursus volgen. Ze doen dat in groten getale: in 2010 schreven 90000 vaders en moeders zich voor een cursus in. Het thema van de cursussen varieert, maar een gemeenschappelijk kenmerk is dat ze ouders de gelegenheid bieden hun hart uit te storten, dingen te leren en stoom af te blazen.

De eerste helft van de cursussen is ongecompliceerd, waarbij interactie tussen ouders en kinderen plaatsvindt in een groep die wordt geholpen door een aan de ECFE verbonden staf van professionele pedagogen die zijn gespecialiseerd in jonge kinderen. In de tweede helft van de cursus wordt het pas interessant. De ouders laten hun kinderen onder de hoede van de opvoedkundigen achter en trekken zich terug in een eigen ruimte, waar ze zestig gelukzalige minuten lang weer volwassenen worden. Er wordt koffiegedronken, iedereen ontspant, aantekeningen worden vergeleken. De discussie wordt altijd geleid door een docent uit het volwassenenonderwijs.

Ik leerde Jessie kennen bij een van de kleinere ECFE-groepen in South Minneapolis en ik mocht haar meteen. Ze was een van die merkwaardige vrouwen die niet scheen te beseffen dat ze er leuk uitzag, en ze gedroeg zich een tikje verward. Haar bijdragen aan de discussie waren weliswaar vaak zuur (‘daar is Oprah volgens mij de schuld van’), maar suggereerden ook dat ze niet bang was voor haar duistere, stekelige gevoelens en dat ze er zelfs emotieloos tegenover kon staan – als een laborante tegenover haar ratten. Ongeveer halverwege de cursus vertelde ze bijvoorbeeld dat het haar de vorige avond was gelukt om van huis te gaan voor een ontmoeting met een vriendin – een triomf, in aanmerking genomen dat ze drie kinderen had van nog geen zes jaar oud. ‘En toen had ik een moment,’ zei ze, ‘waarop ik besefte: zo voelt het wanneer een moeder bij haar kinderen wegloopt. Ik besefte waarom een moeder in haar auto stapt en gewoon... blijft rijden.’ Een paar minuten zwolg ze in de roes van het alleen zijn – zij was alleen op de lege weg, zonder kinderen die in hun zitjes zaten vastgesnoerd. ‘En toen fantaseerde ik een paar minuten,’ zei ze. ‘Als ik nu eens gewoon doorreed?’

Het was haar geen ernst met dat idee. Jessie was duidelijk een stabiele moeder, en daarom voelde ze zich voldoende op haar gemak om dit vluchtige visioen hardop uit te spreken. Het was echter ook duidelijk dat ze doodmoe was en niet zo’n klein beetje overwerkt. Ze probeerde haar nieuwe bedrijfje voor portretfotografie uit te breiden, dat in het hobbykamertje van haar huis was gevestigd. Ze leefde van de hand in de tand; haar jongste was pas acht maanden oud. Ze had niet de middelen om haar kinderen op ballet of voetbal te doen, en al helemaal niet voor zoiets luxueus als een peuterspeelzaal. Ze kon zich zelfs voor één ochtend per week geen babysitter veroorloven. Voor elk ritje naar de kruidenier moest ze alle drie haar kinderen in de auto zetten. ‘Ik heb soms mijn egoïstische bevliegingen,’ zei ze. ‘Bijvoorbeeld: Ik wil geen luier meer verschonen. Ik wil niet de hele tijd aan mijn kinderen overgeleverd zijn. Ik wil kunnen telefoneren zonder te worden onderbroken.’

Ze hunkerde simpelweg naar een paar prettige aspecten van haar oude bestaan. Maar met drie kleine kinderen in huis waren die moeilijk te verwezenlijken. Misschien formuleerde Erma Bombeck het ruim dertig jaar geleden nog het best toen ze een van haar personages deze woorden in de mond legde: ‘Sinds oktober ben ik niet meer alleen naar het toilet geweest.’3

Zó ben je nog een toonbeeld van persoonlijke vrijheid, en kun je gaan en staan waar je wilt, en het volgende moment ben je een ouder, beladen met spullen en losgeraakt van de ritmiek van het normale volwassen bestaan. Het is niet toevallig dat de eerste jaren van het ouderschap in studies vaak als de minst gelukkige periode worden bestempeld. Het zijn de moeilijkste jaren, die in het grote geheel van het bestaan weinig voorstellen, maar in werkelijkheid eindeloos lijken te duren. De autonomie die ouders vroeger als iets vanzelfsprekends beschouwden, heeft hen botweg in de steek gelaten, een feit dat bij de ECFE-ouders steeds weer naar voren kwam.

Een vader die ervoor had gekozen bij zijn twee kinderen thuis te blijven, vertelde zijn groep – uitsluitend bestaand uit thuiszittende vaders – hoe hij een ex-collega tegen het lijf was gelopen die voor zijn werk naar Cuba moest. ‘En ik reageerde: “Nou, dat is geweldig,”’ zei hij knarsetandend, en hij maakte duidelijk dat hij het eigenlijk het minst imponerende vond dat hij sinds een poos had gehoord. Hij voegde daaraan toe:

Ik kom mensen tegen die veel vrijer lijken en dingen doen die ik graag zou willen doen, als ik mijn gezin niet had. Natuurlijk, wilde ik een gezin? Ja, dat wilde ik. En beleef ik veel vreugde aan mijn kinderen? Jazeker. Maar in het leven van alledag is dat soms moeilijk zichtbaar. Zelden krijg je een kans om te doen wat je wilt wanneer je dat wilt.

Tot vrij kortgeleden deed wat ouders wílden er volstrekt niet toe.We leven nu echter in een tijdperk waar de landkaart van onze verlangens aanzienlijk groter is geworden, en er is ons verteld dat het ons recht is (zelfs een verplichting) om te proberen ze te vervullen. In een essay over het einde van het millennium schreef de historicus J.M. Roberts: ‘In de twintigste eeuw is als nooit tevoren het idee verspreid dat het menselijk geluk op aarde kan worden verwezenlijkt.’4 Dat is natuurlijk schitterend, maar niet altijd een realistisch doel, en wanneer de realiteit niet aan onze verwachtingen voldoet, geven we onszelf daarvan vaak de schuld. ‘Ons leven wordt een klaagzang over onvervulde behoeften en opgeofferde verlangens, over niet benutte mogelijkheden en niet ingeslagen wegen,’ schrijft de Britse psychoanalyticus Adam Phillips in zijn in 2012 gepubliceerde essaybundel Missing Out.5 ‘Door de mythe van het potentieel lijken treuren en klagen ons de reëelste dingen die we ooit doen.’ Zelfs als onze dromen nooit te realiseren waren, zelfs als ze van meet af aan vals waren, treuren we omdat we ze nooit hebben nagejaagd. ‘We kunnen ons ons leven niet meer indenken,’ schrijft Phillips, ‘zonder de niet geleefde levens die ze bevatten.’ En dus komt de vraag op: Als ik nu eens gewoon doorreed?

Ouders van nu hebben nog een extra reden om zich door deze niet geleefde levens achtervolgd te voelen: ze hebben meer tijd om hun potentieel te benutten voordat de kinderen komen. Op basis van door National Vital Statistics vanaf het jaar 2010 geregistreerde geboortedata, is voor een rapport van het National Marriage Project onlangs berekend dat de gemiddelde leeftijd waarop Amerikaanse vrouwen met een universitaire opleiding hun eerste kind ter wereld brengen thans 30,3 jaar is.6 Het rapport voegde daaraan toe dat universitair geschoolde vrouwen ‘doorgaans meer dan twee jaar na hun huwelijk hun eerste kind krijgen’.7 Een gevolg van dit uitstel is een versterkt gevoel van contrast: van voor tegenover na. Die ouders hebben nu een prachtige herinnering aan het leven dat ze leidden voordat hun kinderen kwamen. Ze hebben grofweg een decennium met elkaar doorgebracht en geëxperimenteerd met verschillende banen, liefdespartners en woonvormen. Dat is twee keer zo lang als het aantal jaren dat velen van hen aan de universiteit hebben doorgebracht.

In de week waarin ik ECFE-cursussen bijwoonde, spraken weinig mensen eerlijker en met meer verteltalent over dat voor en na dan Jessie. Toen ze begin twintig was had ze in Duitsland Engelse les gegeven, in Engeland in een pub gewerkt en korte tijd als stewardess bij Delta Airlines gewerkt. Nu sleet ze haar dagen in een bungalow met een vloeroppervlak van ruim 157 vierkante meter en slechts één toilet (een heerlijke bungalow, maar toch). Toen ze achter in de twintig was, had ze besloten dat ze carrière in de reclame wilde maken, en ze lag daarvoor goed op koers toen haar eerste kind werd geboren. Ze stond nu aan het hoofd van een nieuwe onderneming die, naar ze veronderstelde, gezinsvriendelijker was. Haar vredige kantoor in de stad werd vervangen door een luidruchtig hoekje tegenover de tv-kamer. ‘Ik worstel daar nog heel erg mee,’ vertelde ze haar groep. ‘Voor mijn tweeëndertigste was ik alleen met mijn man samen.’

Het krijgen van kinderen vergroot ons leven in talloze onvoorstelbare opzichten. Maar het verstoort ook onze autonomie op manieren die we ons niet hadden kunnen indenken: in ons werk, onze vrije tijd of de banale sleur van ons dagelijks leven. Dit boek begint dan ook daar: met een analyse van die aangepaste levens en een poging om te verklaren waaraan ze hun specifieke eigenschappen danken.

Beroofd van slaap

Een van de pluspunten van om acht uur bij een gezin binnenvallen – aangenomen dat je je over het vreemde tafereel heen kunt zetten van gezinsleden die nog half in hun pyjama en met ongekamde haren rondlopen – is dat je van de gezichten van de ouders zowel het verhaal van die ochtend als dat van de vorige avond kunt aflezen. Wanneer ik Jessie een paar maanden na onze eerste ontmoeting bij de ECFE in haar huis in South Minneapolis opzoek, is haar man, die civiel ingenieur is, allang naar zijn werk vertrokken. Maar Jessie is thuis en ze is moe: het is duidelijk dat ze vroeg wakker is geworden of laat naar bed is gegaan. Het blijkt dat beide het geval zijn geweest.

‘Voordat je kwam was ik zo gedeprimeerd,’ bekent ze, en ze trekt de deur achter me dicht. Ze heeft een paars en kastanjebruin gestreept topje aan, haar lange haar is nat en samengebonden in een paardenstaart. Bella van vijf en Abe van vier draven allebei vrolijk rond, zich niet bewust van de uitputting van hun moeder, terwijl William, de baby, boven ligt te slapen. ‘De baby werd vroeg wakker,’ legt Jessie uit. ‘En de anderen waren ook vroeg wakker, en toen kotste de baby een van zijn knuffels onder.’ Praktisch op hetzelfde moment plaste Abe in bed, wat betekende dat de lakens moesten worden verschoond en dat hij in bad moest. Vervolgens spuugde William sap in een spectaculaire lanceerstijl over de ontbijttafel. ‘Dat gebeurde om zeven over halfacht,’ zegt ze. ‘Ik weet het, want ik dacht: Alles kan nog niet in het honderd lopen, want daarvoor is het veel te vroeg.’

En dat verklaart waarom ze vroeg is opgestaan. Waarom ze gisternacht laat naar bed is gegaan, is een ander verhaal. Jessie heeft alleen ’s nachts de kans om ononderbroken door te werken, en ze heeft vanmiddag een deadline. Bovendien zat ze te piekeren: om geld uit te sparen vertrekt hun gezin binnenkort uit de buitenwijk. Door die verhuizing moet in theorie haar stress afnemen (‘Je betaalt de helft minder belasting en de helft van de prijs,’ zegt ze tegen mij.), maar in haar nieuwe omgeving kent ze geen mens. Ze verdeelde haar aandacht tussen haar gepieker en haar werk, en lag niet voor drieën in bed.

Jessie geeft toe dat ze ’s ochtends soms zo uitgeput is dat ze alleen kommen met cornflakes en een kop melk op het aanrecht zet, en vervolgens weer in bed gaat liggen. ‘Ik ken een paar moeders die genoeg slaap krijgen,’ zegt ze. ‘Ik vraag me altijd af hoe ze dat doen. Want voor mij is het beslist niet weggelegd.’

Van alle kwellingen die jonge ouders teisteren, is slapeloosheid de meest beruchte. De meeste ouders in spe raken, hoe vaak ze ook zijn gewaarschuwd, daar echter pas ten volle van doordrongen met de komst van hun eerste kind. Er bestaat evenwel een fundamenteel verschil tussen voortdurend slaapverlies en een incidentele slechte nacht. Volgens David Dinges, een van de voornaamste Amerikaanse experts op het terrein van partiële slaapdeprivatie, zijn de Amerikanen grofweg in drieën te verdelen ten aanzien van langdurig slaapverlies:8 diegenen die er vrij goed mee om kunnen gaan, diegenen die zo ongeveer op instorten staan en diegenen die er catastrofaal op reageren. Het probleem zit erin dat de meeste ouders in spe er voordat de kinderen komen geen flauw benul van hebben tot welk type ze behoren. (Zelf behoorde ik tot het derde type: twee slechte nachten, en ik was al hard op weg naar een toestand van totale hysterische uitputting.)

Tot welk type je ook behoort – Dinges vermoedt dat het gaat om een aangeboren eigenschap, gelijkelijk verdeeld tussen mannen en vrouwen –, de emotionele gevolgen van slaapverlies zijn zodanig dat ze zijn onderzocht door Daniel Kahneman en zijn collega’s: de wetenschappers die 909 Texaanse vrouwen onderzochten en tot de slotsom kwamen dat ze het besteden van tijd met hun kinderen lager aansloegen dan het doen van de was. De vrouwen die zes uur of minder hadden geslapen, verkeerden welhaast in een andere categorie van ongelukkig zijn dan degenen die zeven uur of meer nachtrust hadden gehad.9 De lacune in hun welbevinden was extreem: groter dan de kloof tussen mensen met een jaarsalaris van 30000 dollar en mensen die meer dan 90000 dollar verdienden. (In kranten en tijdschriften werd deze bevinding soms beschreven als: ‘Een uurtje slaap is een opslag van 60000 dollar waard.’10 Dat is niet helemaal juist, maar het zit dicht genoeg bij de waarheid.)

Uit een enquête die de National Sleep Foundation in 2004 verrichtte, bleek dat ouders van kinderen van twee maanden of jonger gemiddeld slechts 6,2 uur per nacht sliepen.11 Voor de ouders van kinderen die nog geen tien jaar oud waren, waren de resultaten weinig beter, met een gemiddelde van slechts 6,8 uur slaap per nacht. Andere studies leverden niet zo’n sombere uitslag op: Hawley Montgomery-Downs, een neurowetenschapper die over dit onderwerp veel werk heeft verricht, ontdekte onlangs dat ouders van pasgeborenen gemiddeld evenveel slaap krijgen als kinderlozen: 7,2 uur per nacht.12 Een cruciaal verschil is echter dat zij niet continu doorslapen.

Maar ongeacht welke studie ze raadplegen, de meeste onderzoekers zijn het erover eens dat de slaappatronen van nieuwe ouders gefragmenteerd, onvoorspelbaar en belabberd zijn. Ze schieten tekort in de verwezenlijking van de eigenschap die wij aan slaap het meest waarderen: het herstellen van lichaam en geest. Zoals ik in de inleiding opmerkte, tast een korte periode van slapeloosheid iemands prestatievermogen evenzeer aan als het consumeren van een teveel aan alcohol. ‘U kunt zich dus wel voorstellen wat de gevolgen zijn van drie maanden lang elke nacht maar vier uur slapen,’ zegt Michael H. Bonnet, slaaponderzoeker en geneesheer-directeur van het Kettering Medical Center in Dayton, in de staat Ohio.13 ‘We zijn geneigd het te beschouwen als een aantal slechte bijwerkingen: “Zo van, eerst gebeurt dit, dan komt dat en dan krijg je het volgende.” Essentieel is echter de vergelijking met alcohol, want we hebben als samenleving afgesproken dat dronken achter het stuur zitten strafbaar is.’

Bonnet voegt daar nog aan toe dat mensen met een slaaptekort hoger scoren op prikkelbaarheid en lager op geremdheid, wat geen bijzonder nuttige combinatie is voor ouders die proberen rustig te blijven. Psychologen hebben zelfs een term bedacht voor de langzaam toenemende afkalving van onze zelfbeheersing: ‘egodepletie’. In 2011 schreven de psycholoog Roy F. Baumeister en John Tierney, columnist van de New York Times, een boek over dit onderwerp, getiteld Willpower. Hun centrale stelling behelst dat zelfbeheersing helaas niet onuitputtelijk is. Een van de meest intrigerende studies die door de auteurs wordt geciteerd, concludeerde, nadat ruim tweehonderd mensen een hele dag waren gevolgd, dat ‘hoe meer hun wilskracht werd aangesproken, des te waarschijnlijker het werd dat ze zouden bezwijken voor de volgende verleiding die zich aan hen voordeed’.14

Voor mij roept deze bevinding een vraag op: aangenomen dat ouders veel tijd besteden aan het bestrijden van de drang om te slapen – en de drang om te slapen een van de twee meest gangbare behoeften is die volwassenen proberen te bestrijden (de andere is de drang om te eten) –, voor welke impulsen bezwijken ouders dan later?15 Het meest voor de hand liggende antwoord dat ik kan bedenken is de drang om te schreeuwen, een verontrustende gedachte – niets bezorgt een vader of moeder zo’n vreselijk gevoel als tekeergaan tegen de kwetsbaarste mensen in hun leven. Toch doen we dat. Jessie bekent dat ze dat doet, ondanks haar benijdenswaardige zachte karakter. ‘Ik ga schreeuwen,’ zegt ze, ‘en dan voel ik me beroerd omdat ik heb geschreeuwd, en dan ben ik kwaad op mezelf: Waarom heb ik niet genoeg slaap gekregen?

In overdaad levende pasja’s

Bella van vijf loopt de keuken in, waar haar moeder en ik zojuist zijn neergestreken. Jessie neemt het gezicht van haar dochter in haar handen. ‘Wat is er?’

‘Ik heb honger.’

‘Dus wat zeg je dan?’

‘Mag ik iets te eten, alsjeblieft?’

‘Ja.’ Jessie opent de koelkast. Bella tuurt naar binnen. Abe komt de keuken in. William, de baby, is nog bezig aan zijn ochtenddutje. ‘Abe, wil je wat yoghurt?’

‘Ja.’

‘Ja, mama, alsjeblieft,’ verbetert Jessie hem. ‘Jij bent geweldig, mama.’ Ze glimlacht en rolde met haar ogen. Het is kennelijk te veel gevraagd, maar een vrouw kan wel eens dromen. ‘Gaan jullie appeltaart bakken?’ Jessie heeft het niet over appeltaart in de traditionele betekenis, maar over iets wat de kinderen hebben uitgevonden: yoghurt met daarop appelsaus, cornflakes en kaneel. Soms houden ze een wedstrijdje taarteten, om na te gaan bij wie de verhoudingen precies kloppen.

‘Ja!’

De kinderen begeven zich naar de eetkamer, terwijl wij in de keuken blijven. Een poosje is alles rustig. Maar als we een paar minuten later door de eetkamer naar Jessica’s werkkamer lopen, zien we dat Abe een set Play-Doh op een klodder yoghurt legt. ‘Nee, Abe!’ zegt Jessie, en ze doet een snelle uitval om een puinhoop te voorkomen. Te laat. ‘Alles van tafel totdat ik hem heb schoongewist, oké?’ Voor het eerst die ochtend hoor ik spanning in haar stem doorklinken. Ze is zo kalm dat je bijna vergeet dat een bestaan met kleine kinderen een langdurig experiment in het beheren van een gekkenhuis is. Ze wist de yoghurtvlek weg en stopt vervolgens heel even. Ze staart naar een verzameling cornflakes en crackers achter Williams kinderstoel, die hij klaarblijkelijk eerder die ochtend over zijn schouder heeft weggegooid. Moet ze de moeite nemen het op te ruimen? De kinderen staan hoe dan ook op het punt aan nog een groezelig project te beginnen en rollen Play-Doh-plakken over de hele eettafel heen. ‘Later,’ besluit ze, en ze loopt door naar haar werkkamer.

In zijn in 2005 verschenen essaybundel Going Sane beschrijft Adam Phillips een scherpe observatie. ‘Baby’s zijn lief, baby’s zijn mooi en baby’s zijn aanbiddelijk,’ schrijft hij, ‘maar ze hebben alle eigenschappen die als krankzinnig worden beschouwd wanneer ze in al te schaamteloze vorm bij volwassenen worden aangetroffen.’16 Hij somt de betreffende eigenschappen op: baby’s zijn incontinent. Ze spreken onze taal niet. Ze moeten voortdurend in het oog worden gehouden om te voorkomen dat ze zichzelf bezeren. ‘Ze lijken het op buitensporig wensdenken gestoelde leven te leiden van hen die ervan uitgaan dat ze helemaal alleen op de wereld zijn.’ Hetzelfde geldt, betoogt Phillips vervolgens, voor jonge kinderen die zo veel willen en zo weinig zelfbeheersing hebben. ‘Het moderne kind,’ merkt hij op, ‘heeft te veel verlangen en kent te weinig structuur.’17 Kinderen zijn in overdaad levende pasja’s.

Als je het grootste deel van je volwassen bestaan in gezelschap van andere volwassenen hebt doorgebracht – vooral op je werk, waar sociaal en prettig gedrag de norm is en het rationele discours meestal overheerst, moet je je enigszins aanpassen als je veel tijd wilt doorbrengen in gezelschap van mensen die meer voelen dan denken. (Toen ik voor het eerst Phillips’ observaties over de parallellen tussen kinderen en krankzinnigen las, krijste toevallig mijn indertijd drie jaar oude zoon vanuit zijn kamer: ‘Ik. Wil. Geen. Broek. Aan.’)

Toch vinden kinderen zelf niet dat ze in overdaad leven. ‘Kinderen zouden heel verrast zijn,’ schrijft Phillips, ‘als ze ontdekten hoe krankzinnig we hen vinden.’18 Het werkelijke gevaar bestaat in zijn visie daarin dat kinderen hun ouders gek kunnen maken. Het buitensporige van de wensen, het gedrag en de energie van kinderen gaan een bedreiging vormen voor de geordende levens van hun ouders. ‘Alle moderne prescriptieve literatuur over de opvoeding van kinderen,’ concludeert hij, ‘gaat erover hoe je iemand (het kind) niet gek moet maken en hoe je je niet gek moet laten maken (door het kind).’

Met behulp van dit inzicht wordt duidelijk waarom ouders zich bij hun jonge kinderen zo vaak machteloos voelen, ook al hebben zij hypothetisch de leiding. In de ogen van een nog niet schoolgaand kind is alle dansen en springen in de speelkamer – ongeacht of het erom gaat om van het ene sofakussen naar het andere te springen, op tafels te slaan of kommen spaghetti op de vloer te smijten – normaal. In de ogen van volwassenen maakt het kind de indruk dat het plotseling een van Maurice Sendaks wolvenpakken heeft aangetrokken. De volwassen reactie is dat het kattenkwaad wordt beëindigd, want dat is de taak van de volwassene en daarom draait het in het beschaafde leven. Toch voelen ouders op intuïtief niveau aan dat kinderen rommel móéten maken, luidruchtig moeten zijn en hun grenzen moeten aftasten. ‘Alle ouders voelen zich op een gegeven moment door hun kinderen overdonderd; ze voelen dat hun kinderen meer van hen vragen dan zij kunnen bieden,’ schrijft Phillips in een ander essay. Een van de moeilijkste facetten van het ouderschap is dat je het feit moet verdragen dat je je kind moet frustreren.’19

Biologische fundamenten verklaren mede waarom jonge kinderen ons gek maken. Volwassenen hebben een volledig ontwikkelde prefrontale cortex, het deel van de hersenen dat direct achter het voorhoofd ligt, terwijl bij jonge kinderen de prefrontale cortex nauwelijks ontwikkeld is. De prefrontale cortex regelt de executieve functies, die het ons mogelijk maken onze gedachten te ordenen en (als gevolg daarvan) onze handelingen richting te geven. Zonder dit vermogen kunnen we geen aandacht op iets richten. En in bepaalde opzichten is dat een van de meest frustrerende aspecten van de omgang met kleine kinderen: hun aandacht is ongericht (of kampt, zoals Phillips het zegt met ‘te weinig organisatie’).

Maar nogmaals: zelf beschouwen kinderen hun aandacht niet als ongericht. In The Philosophical Baby maakt de psychologe en filosofe Alison Gopnik onderscheid tussen een lantaarn en een schijnwerper: de schijnwerper verlicht slechts één ding, terwijl het schijnsel van de lantaren een gebied van 360 graden bestrijkt.20 Het bewustzijn van een volwassene werkt als een schijnwerper. Het bewustzijn van kleine kinderen laat zich daarentegen beter met een lantaarn vergelijken. Kleine, nog niet schoolgaande kinderen zijn met opzet zeer gemakkelijk af te leiden, als insecten waarbij de hele kop door ogen in beslag wordt genomen. En omdat de prefrontale cortex zowel remmingen als de executieve functies regelt, onderzoeken jonge kinderen zonder scrupules alle tastbare voorwerpen die hun interesse hebben opgewekt. ‘Iedereen die een driejarige probeert te overreden om zich voor de peuterspeelzaal aan te kleden, zal geremdheid gaan waarderen,’ schrijft Gopnik.21 ‘Het zou een heel stuk gemakkelijker zijn als ze niet voortdurend ieder stofje op de vloer zouden willen onderzoeken.’

Je hoeft niet bijzonder pienter te zijn om uit dit verschil af te leiden dat volwassenen het een beetje moeilijk vinden om kinderen overeenkomstig hun eigen agenda te laten leven. Een ouder wil dat het kind schoenen aantrekt en meegaat naar de peuterspeelzaal. Het kind gaat daar misschien in mee, maar alweer geldt dat het dat ook niet kan doen en besluit dat het op dat moment véél belangrijker is om met zijn of haar sokken te spelen. De ouder heeft misschien de tijd om aan deze fascinatie tegemoet te komen, en misschien ook niet. Hoe dan ook moet de ouder zich aanpassen, en dat valt niet mee: dat we de wereld als een gerieflijke omgeving beschouwen, komt deels doordat we het gedrag van de mensen om ons heen min of meer kunnen voorspellen. Kleine kinderen maken met voorspelbaarheid korte metten.

Naast verstand, concentratie en remmingen regelt de prefrontale cortex ook ons vermogen tot plannen, voorspellen en nadenken over de toekomst. Jonge kinderen, bij wie de prefrontale cortex nog nauwelijks is ontwikkeld, kunnen zich geen toekomst voorstellen, en dat betekent dat ze hun leven in een permanent heden doorbrengen, met een continu gevoel van ‘nú’. Van tijd tot tijd is dat een begerenswaardige bewustzijnstoestand. Voor bemiddelaars is het zelfs het hoogst bereikbare. Voor ouders is leven in een permanent heden echter geen praktische strategie.

‘Iedereen zou wel in het heden willen leven,’ zegt Daniel Gilbert, een aan Harvard verbonden sociaal psycholoog en de auteur van de in 2006 verschenen bestseller Stumbling on Happiness.22 ‘Het is zeker waar dat er een belangrijke rol voor het heden in ons leven is weggelegd. Alle data zeggen dat. Mijn eigen onderzoek zegt het.’ Het verschil is dat kinderen per definitie alléén in het heden leven, wat betekent dat jij als ouder weinig kans krijgt. ‘Iedereen beweegt zich met dezelfde snelheid naar de toekomst,’ zegt hij. ‘Maar je kinderen bewegen zich met diezelfde snelheid met hun ogen dicht. Jij zult dus moeten sturen.’ Hij denkt er even over na. ‘Weet je, begin jaren zeventig ging ik om met veel mensen die in het heden wilden leven. En dat betekende dat niemand de huur betaalde.’