Dave Goulson verlangt ernaar een stuk grond te bezitten dat hij naar believen kan beheren, alsof het zijn eigen natuurreservaat is. Zijn oog valt op een vervallen huis in het Franse dorp Épenède, in de Charente. Hij richt het zo in dat het een paradijs wordt voor alle insecten en kleine dieren die in en om het huis leven.

In Geroezemoes in het gras leidt hij ons daar rond. Op hartverwarmende wijze vertelt hij hoe een doodskloppertje zijn partner vindt, wat de rol van een gewone huisvlieg is, waarom vlinders stippen op hun vleugels hebben en hoe waterjuffers de liefde bedrijven.

Goulson laat zien hoe prachtig de natuur in al haar verschijningsvormen is, maar ook hoe kwetsbaar. Na het lezen van dit boek kijk je met nieuwe aandacht naar de natuur om je heen en koester je meer dan ooit wat er allemaal bloeit en groeit.

Dave Goulson

Geroezemoes in het gras

Vertaling Nico Groen

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Copyright © Dave Goulson 2014

© 2015 Nederlandse vertaling Nico Groen

Oorspronkelijke titel A Buzz in the Meadow

Oorspronkelijke uitgeverij Jonathan Cape

Omslagontwerp James Jones/Zeno

Omslagbeeld Louise Bird

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2842 2

D/2015/0108/526

NUR 922

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015,
ISBN 978 90 450 2841 5.

Voor Lara

.

Inhoud

Voorwoord

Deel I   Verhalen uit het veld

1  Een ommetje

2  Het insectenrijk

3  Bij de watersalamanders

4  Paringslussen en seksueel kannibalisme

5  Vieze vliegen

6  Het verborgen leven van het bruin zandoogje

7  Veldwespen en afgedreven hommels

8  Het paargedrag van de bonte knaagkever

9  Snavelinsecten

Deel II    Het bont geschakeerde levensweefsel

10  Kasplantjes

11  De rover beroofd

12  Koekoeksbloemenbrand

Deel III    Het weefsel uiteenrafelen

13  Verdwijnende bijen

14  De inteelteilanden

15  Paaseiland

Epiloog

Dankwoord

Noten

Register

.

Voorwoord

In 2003 kocht ik een vervallen boerderij op het Franse platteland met dertien hectare landbouwgrond. Ik wilde er een toevluchtsoord voor de wilde natuur van maken, waar vlinders, libellen, woelmuizen en watersalamanders konden gedijen zonder hinder te ondervinden van de landbouw. Het moest vooral een plek worden voor hommels, waar ik veel van houd en die ik al twintig jaar bestudeer en probeer te beschermen. Dit boek is deels een verhaal over dat kleine stukje Franse platteland, over de planten en de dieren die er voorkomen, over hun biologische bijzonderheden en over de inspanningen die ik me getroost om ze te helpen. In de meeste natuurdocumentaires en pogingen om de natuur te beschermen draait het om grote, aansprekende dieren: walvissen, panda’s, tijgers enzovoort. Een van mijn bedoelingen met dit boek is de waardering voor kleine, alledaagse dieren om ons heen, zoals insecten, te vergroten.

Toevallig behoren vele van de insecten en bloemen op mijn boerderij tot de soorten die ik in de loop van mijn wetenschappelijke carrière heb bestudeerd. Vandaar dat ik zal ingaan op onderzoek dat is gedaan om hun verborgen leven uit de doeken te doen. U leert – onder veel meer – hoe een bonte knaagkever een partner vindt, waarom vliegen zo belangrijk zijn, dat sommige bloemen voor bijen als een warme deken fungeren en dat veldwespen een complex sociaal leven leiden. Door die verhalen te vertellen breng ik hopelijk iets over van het plezier dat gepaard gaat met onderzoek doen, van het genoegen om details uit te pluizen van de levens van dieren waar we de aarde mee delen. Belangrijker is dat ik hoop dat u zich realiseert dat onze kennis en ons begrip op het gebied van de biologie slechts het topje van de ijsberg vormen. Zelfs achter de dieren in dat ene veld gaat een schier oneindig aantal intrigerende raadsels schuil die om een verklaring smeken. Zelfs tot díé dieren behoren nog soorten die nooit zijn bestudeerd. En zelfs zij vertonen gedrag dat nog nooit is waargenomen. Welke wonderen vallen er allemaal nog te ontdekken?

In het tweede deel van het boek laat ik zien dat de levens van de dieren in het veld met elkaar en met die van de wilde bloemen verweven zijn. Planten wedijveren met elkaar om ruimte, water en licht, dienen planteneters tot voedsel en zijn gastheer voor parasieten en ziekten. Ze gebruiken verschillende strategieën om bestuivende insecten ertoe te verleiden ze een bezoekje te komen brengen, terwijl die bestuivers op hun beurt verschillende trucs hebben ontwikkeld om erachter te komen welke bloemen het meest lonen en die beloning zo snel mogelijk op te strijken. Soms beroven ze hun gastheer, soms worden ze erin geluisd door een bloem te bestuiven die niets te vergeven heeft. Planten zijn afhankelijk van hele hordes kleine dieren en micro-organismen die bladeren en mest afbreken, waardoor voedingsstoffen vrijkomen. Daarnaast profiteren ze van roofdieren als vogels, spinnen en insecten, want die decimeren de rupsen, sprinkhanen en bladluizen die hun bladeren eten. Elke soort is op een of andere manier verbonden met honderden andere soorten via een web van interacties dat ons bevattingsvermogen te boven gaat.

In het laatste deel leg ik uit dat de wereld van nu minder gastvrij tegenover de wilde natuur is komen te staan doordat de mens het land steeds meer uitput om in zijn mateloze behoeften te voorzien. Ik geef voorbeelden van de verwoestingen die we op onze planeet hebben aangericht en nog steeds aanrichten: van de gevolgen die de verspreiding van de primitieve mens vanuit Afrika tijdens de prehistorie heeft gehad tot de sluipende schade die we het platteland toebrengen door veel te veel giftige chemicaliën te gebruiken. Veel van de fascinerende dieren waarmee we de wereld delen verdwijnen langzaam door ons toedoen, vaak voordat we ook maar iets te weten zijn gekomen over hun leven of over de plaats die ze in het levensweefsel innemen. Dit boek is bedoeld als waarschuwing, om ons eraan te herinneren dat we het leven op aarde in al zijn verscheidenheid moeten koesteren. Als er een soort uitsterft, gaat het mysterie van zijn manier van leven voor altijd verloren. We maken het erfgoed van onze kinderen kapot en ontnemen hun het plezier om de natuur te verkennen en te ontdekken. Bovendien ondermijnen we het vermogen van de aarde om in ons levensonderhoud te voorzien. Ook al begrijpen we maar weinig van de enorme hoeveelheid complexe interacties tussen de vele dieren die de aarde bevolken, we beschikken over onomstotelijk bewijs dat die interacties van groot belang zijn voor het welzijn van de aarde, en daarmee voor ons eigen welzijn en misschien zelfs voor onze overleving.

Ik wil dat u onze wereld met nieuwe ogen beziet, wil u zover krijgen dat u uw tuin of een park in de buurt in gaat om op handen en knieën te gaan kíjken. Er valt zoveel te zien. Als u goed kijkt, leert u vanzelf de onschatbare, onontdekte luister van het leven op aarde waarderen. En als we leren waarderen wat we hebben, vinden we misschien een manier om het te beschermen.

DEEL I

Verhalen uit het veld

Wij mensen bewonen een bolvormige steenklomp van slechts 13.000 kilometer doorsnee, die door de onvoorstelbare uitgestrektheid van de ruimte zweeft. Hij bevindt zich minstens tien miljard kilometer van de dichtstbijzijnde planeet waar mogelijk leven voorkomt, een afstand die ons verstand te boven gaat. We besteden veel tijd en energie aan het bouwen van telescopen die steeds verder in de lege ruimte doordringen en aan het beluisteren en analyseren van radiogolven die afkomstig zijn van verre sterrenstelsels in de hoop een teken van andere levensvormen op te vangen. In allerlei films, tv-programma’s en romans wordt gespeculeerd over wat zich daarbuiten zou kunnen bevinden. Maar de echte wonderen van het universum zijn hier, overal om ons heen, en we slaan er nauwelijks acht op. We hebben het geluk dat we onze kleine planeet delen met misschien wel tien miljoen verschillende planten- en diersoorten, waarvan er veel niet eens op naam zijn gebracht.

Ik mag me de gelukkige eigenaar prijzen van een klein hooiveld op het Franse platteland. Aangezien ik het entomologische equivalent van een treinenspotter ben, heb ik er tot nu toe meer dan zeventig soorten bijen geteld, evenals vijftig soorten vlinders, zestig soorten vogels en ruim honderd verschillende plantensoorten. Het is maar een fractie van het grote geheel; ik heb me nog niet beziggehouden met de springstaarten, de mijten, de wormen, de kevers, de slakken en andere dieren die er voorkomen, en naar alle waarschijnlijkheid zal ik er nooit aan toekomen. Het grootste deel van de dieren waar we aan voorbij lopen is klein, vaak zelfs zo klein dat ze bijna niet met het blote oog zijn te onderscheiden, en andere zijn nog veel kleiner. Maar als je de moeite neemt om een van die minuscule beestjes onder de microscoop te leggen, breng je hun volkomen symmetrie en verfijnde bouw aan het licht. Elk dier heeft een eigen verhaal, een eigen levensgeschiedenis; het moet voedsel zoeken, groeien, uit de klauwen van roofdieren zien te blijven, een partner vinden en ermee paren, eitjes leggen enzovoort. Elke stap brengt uitdagingen met zich mee, hindernissen die moeten worden geslecht, en elke soort houdt er eigen, unieke combinaties van overlevings- en ontwikkelingsstrategieën op na. Zo niet, dan zou hij allang zijn verdwenen. Zelfs in West-Europa, waar we over een lange biologische traditie beschikken, weten we bijna niets over het leven van de meeste van deze in het wild levende dieren.

In dit deel maak ik u vertrouwd met enkele insecten en andere kleine dieren die in mijn veld voorkomen – een paar van de weinige waarnaar tot nu toe op z’n minst onderzoek is gedaan – en met wat er bekend is over verwante soorten in exotischer streken. Ik zal proberen enkele fascinerende wetenswaardigheden over hun gedrag en hun ecologie toe te lichten, hun rol in het ecosysteem en mijn pogingen om steeds meer soorten aan te moedigen dat kleine stukje Franse platteland te koloniseren. Welkom in het veld...

1

Een ommetje

24 april 2007. Ochtend-hardlooprondje van 9,3 km, 42 min., 2 sec. Zoals altijd is het Franse platteland verstoken van menselijk leven; ik heb niemand gezien, maar er blaften vijf honden naar me, die niet gewend waren aan voorbijkomende hardlopers. Het was een heerlijk koele ochtend met een helderblauwe hemel, dikke dauwdruppels op het gras en sleutelbloemen die uit heggenzomen barstten. Waargenomen vlindersoorten: 6. Ik leid mijn aandacht van de pijn van het hardlopen af door te kijken hoeveel soorten ik kan spotten zonder stil te blijven staan. Ik heb het met hommels geprobeerd, maar die zijn meestal lastig te determineren als je in volle vaart voorbij stuift. Tot de oogst van vandaag behoorden een boomblauwtje en een citroenvlinder: zwavelgele vleugels die schitterden in het zonlicht. Ik verstoorde bovendien een paar groene spechten, met hun onmiskenbare geagiteerde gekras en golvende glijvlucht, die op het landweggetje naast de hoogst gelegen akker mieren verschalkten. Braamsluipers zongen in elk bosje waar ik langs liep: een melodisch, vloeiend gekwinkeleer; het paarseizoen is duidelijk in volle gang. Ik hoor ze nog steeds overal om me heen nu ik op de tuinbank bij de voordeur zit, terwijl het zweet op mijn aantekeningen drupt.

Vijfenzestig kilometer ten noordwesten van Limoges, dicht bij het fraaie Romeinse marktstadje Confolens aan de rivier de Vienne, staat een oude boerderij. Hij ligt halverwege Frankrijk, van noord naar zuid gezien, op ruim honderd kilometer landinwaarts van de westkust, in de Charente, een groot, slaperig departement met golvende heuvels, eikenbossen, roestkleurige Limousinkoeien en door de lui meanderende Charente doorsneden akkers vol zonnebloemen. Hij is misschien zo’n 160 jaar geleden gebouwd, waarschijnlijk door ene monsieur Nauche, aan wie hij zijn naam ontleent: Chez Nauche. In de streek staan vele voorname, prachtige boerderijen van twee, drie of meer verdiepingen hoog, opgetrokken uit bewerkte steen en met rijen hoge ramen die symmetrisch zijn gerangschikt rond een indrukwekkende entree.

Zo niet Chez Nauche. De dikke muren zijn gemaakt van ruwe, plaatselijke kalksteen, onregelmatige brokken vol fossielen, waarschijnlijk opgegraven in de omliggende akkers. De keien worden bijeengehouden door oranje klei die dient als cement en die eveneens rechtstreeks uit de grond komt. De muren zijn verzakt en hellen onder de vreemdste hoeken over. De meeste ramen zijn klein en onregelmatig over de gevel verdeeld, met oude verweerde eiken balken bij wijze van latei en los in hun scharnieren hangende eiken luiken ervoor, waar de verf grotendeels van is afgebladderd. Het woongedeelte is lang, laag en gedrongen en ligt op het zuiden; de bedoeling was om alle voorzieningen op de begane grond onder te brengen, zoals gebruikelijk bij de iets bescheidener boerderijen in de streek. De grote zolder werd gebruikt om hooi op te slaan, dat in de winter als isolatiemateriaal diende. De zoldervloer bestaat uit dikke eikenhouten planken, die op massieve, vierkante eiken balken rusten. Het hout zal vooral afkomstig zijn geweest van bomen uit de streek en met de hand zijn gezaagd; de balken vertonen inderdaad nog altijd zaagsporen. Het moet een herculische taak zijn geweest om een huis als dit te bouwen, maar de materiaalkosten waren verwaarloosbaar.

Om een balk te maken was het zaak simpelweg de dichtstbijzijnde eik met een redelijk rechte stam te zoeken en hem te vellen. De timmerlieden groeven vervolgens een kuil onder de gevallen boom die voor een van hen diep genoeg was om erin te gaan liggen, waarna ze de stam met behulp van een enorme tweepersoonstrekzaag tot rechte balken zaagden, de ene man liggend in de kuil en met zijn gezicht onder het zaagsel, de andere staand op de stam. Ten slotte lieten ze een paard de balk naar het huis slepen en hesen ze hem met touwen op zijn plaats.

Ook de terracotta dakpannen zijn gemaakt van een plaatselijke grondstof: klei. Het ontwerp van de typisch Franse dakpannen, de tuiles canals, dateert uit de Romeinse tijd. Rijen pannen worden om en om met de holle kant naar boven en naar onderen gelegd. Ik denk niet dat monsieur Nauche de pannen zelf heeft gebakken, want dat is specialistisch werk. Waarschijnlijk behoren ze tot de weinige bouwmaterialen die hij moest inkopen, hoewel ze niet van ver zullen zijn gekomen. Verder is zo ongeveer de hele boerderij, inclusief de omliggende schuren, gebouwd van materialen die gratis uit de nabije omgeving te halen waren, waardoor de gebouwen natuurlijk en organisch aandoen, bijna alsof ze eigener beweging uit de grond zijn opgeschoten, als een woekering van vreemde, bonkige paddenstoelen.

Ik kocht Chez Nauche in 2003 van een oude boer, monsieur Poupard. Voor zover ik met mijn beperkte kennis van het Frans kon vaststellen, had hij er zijn hele leven gewoond. Hij hield koeien en verbouwde gewassen. Omdat hij ver in de zestig was en geen kinderen had aan wie hij de boerderij kon nalaten, had hij besloten die te verkopen en met pensioen te gaan. Hij had het oude huis niet goed onderhouden, waardoor het langzaam in verval was geraakt. Het dak lekte, zodat het houtwerk binnen wegrotte, en de oude pleisterlaag zag vlekkerig van de schimmel en liet los. De kozijnen waren verrot, het glas was gebarsten en met stukken oud plastic afgeplakt, en tegen de vergane onderkant van de voordeur waren oude, platgeslagen blikken gespijkerd. Het sanitair bestond uit één druppelende oude kraan boven een stenen spoelbak; er was geen bad, geen douche en geen toilet. De wc was niet meer dan een emmer in de schuur.

De boerderij was, op z’n zachtst gezegd, een opknappertje, maar ondanks alle tekortkomingen ging er voor mij, bezeten als ik ben van wilde natuur, een grote charme van uit. Als gevolg van monsieur Poupards nalatige onderhoud was een hele stoet dieren het huis binnengedrongen. De trotse eigenaren van veel Britse huizen slaat de schrik om het hart zodra ze ook maar één mier of pissebed in de keuken vinden. Die houding moet je in Chez Nauche volledig laten varen, anders is een zenuwinzinking het onvermijdelijke gevolg. Het huis is in de loop van tientallen jaren langzamerhand in zijn omgeving opgegaan en door planten en dieren in bezit genomen. Hoewel ik in de tien jaar waarin ik de eigenaar ben verbeteringen heb aangebracht, is het tot op de dag van vandaag een toevluchtsoord voor de wilde natuur. Op de dakpannen zit een laag oranje, zwarte en roomkleurige korstmossen, die door rupsen wordt afgegraasd. Er groeit mos in de geulen tussen de pannen, vooral aan de noordkant van het huis, en duizendpoten, pissebedden, beerdiertjes1 en talloze andere kleine insecten leven in de vochtige groene kussentjes. Ook de muren zitten onder een dikke laag korstmossen, die wordt gesmoord door het weelderige gebladerte van wijnranken die zich aan roestende metalen haken hebben vastgehecht.

Wanneer de zon schijnt, wat vaak het geval is, koesteren vlinders, bijen en vliegen zich graag op de muur in de warmte voor ze op zoek gaan naar een partner of naar nectar. Er wordt op ze gejaagd door huiszebraspinnen en bruin-groen gespikkelde muurhagedissen: diertjes met lange, puntige klauwtjes die vliegensvlug over het metselwerk schieten en bij het eerste het beste teken van gevaar de gaatjes in de zachte mortel in duiken. De meeste insecten zijn te snel om zich te laten vangen, vooral als ze erin slagen warm te blijven zodat ze meteen weg kunnen vliegen, maar zijn ze eenmaal los, dan moeten ze oppassen voor de zwaluwen die in de schuren nestelen en laag over het huis scheren. Onder aan de muur aan de voorkant van het huis ontspringen oude bossen lavendel met gedraaide, houtige stengels die in de zomer doorbuigen onder het gewicht van de paarse bloesem, waarop het een drukte van belang is dankzij de vele bijen, vlinders en kolibrievlinders die er met hun wazige vleugels rondzweven en hun lange, kronkelige tong in de honingklieren van de bloemen steken.

Een oud keienpad loopt naar de voordeur. De spleten tussen de keien worden bevolkt door veldkrekels, met hun bolle, zwarte koppen, waarvan de mannetjes onophoudelijk vrolijk tsjirpen om een vrouwtje te lokken. Hagedissen en geelgroene toornslangen maken eveneens gebruik van de holten tussen de warme stenen, waar ze op kevers en spinnen jagen. Voor het huis staat een groep kromme en knoestige oude nectarine- en pruimenbomen met elfenbankjes op sommige takken en dikke groene rupsen en koningspages die zich te goed doen aan de bladeren. Er zitten grote groene sabelsprinkhanen op de takken, waarvan de mannetjes onophoudelijk hun kettingzaaggeluid laten horen in een poging de veldkrekels te overstemmen.

Binnen, waar het koel en donker is en het gerasp van de krekels niet veel meer is dan een ver gegons, zijn dieren in overvloed te vinden die gedijen in het duister. Talloze spinnensoorten weven hun web tussen de antieke balken: spichtige grote trilspinnen maken onregelmatige, slordige webben waar ze ondersteboven aan hangen, terwijl grote grijze huisspinnen van de soort Tegenaria dichtgeweven, trechtervormige webben maken die naar een diep gat voeren waarin ze zich ophouden. De balken zelf zijn doorboord door de dikke, witte larven van boktorren en bonte knaagkevers en door houtworm (geen worm, maar een kevertje). Onder de meubels en in de keukenkastjes huizen satijnachtige zwartlijven, logge kevers maar met een zwaar pantser, waardoor ze niet zo snel hoeven te zijn.

’s Avonds nemen de muizen het huis in bezit: op de vloer scharrelen huismuizen rond, met af en toe een verdwaalde bosmuis ertussen, die groter is en enorme ogen heeft. Ze zijn op zoek naar etensrestjes, sappige spinnen of dagactieve insecten die zich per ongeluk in huis hebben laten opsluiten. Over de muren en de balken rennen eikelmuizen, met hun fijne, wasbeerachtige gezichtstekening en hun lange pluizige staart, en de minder algemene relmuizen of zevenslapers, die door de Romeinen als een lekkernij werden beschouwd. Ze mogen er dan nog zo snoezig uitzien, eikelmuizen zijn agressieve beesten die de hele nacht naar elkaar roepen en me vaak met hun rumoerige strapatsen uit mijn slaap houden. Omdat ik ze zo hinderlijk vind, heb ik er tientallen gevangen. Ze laten zich volledig inpakken door Cantal, een harde stinkkaas uit de bergen in de Auvergne; ze trappen er elke keer weer in. Toen mijn oudste zoons, Finn en Jedd – destijds zeven en vijf jaar oud – voor het eerst een eikelmuis zagen, die nijdig vanuit de val naar ze zat te grommen en aan het gaas knaagde om te ontsnappen, renden ze naar me toe om me wakker te maken en me het nieuws te vertellen: ‘Papa, kom snel, we hebben een duiveltje gevangen!’ Het arme beestje zag er woest uit, want zijn snuit was door zijn ontsnappingspogingen rood en rauw geworden. Ik laat de duiveltjes altijd ver van huis vrij nadat ik ze eens lekker te eten heb gegeven, maar al mijn moeite ten spijt worden het er niet minder op. Relmuizen, met hun prachtige, dikke pluizige staart, lijken een stuk vriendelijker. Ze zijn zo groot dat ze vaak voor kleine, snoezige eekhoorns worden aangezien. Ik kan het niet over mijn hart verkrijgen ze het huis uit te zetten.

De muizen zijn nerveus, want er huizen kerkuilen op zolder. Ze laten stapels braakballen achter, waaraan de larven van klerenmotten en zogeheten kijkgaatjes zich te goed doen, soorten die van uitgedroogde dierenresten leven. Er is ook een ander, geheimzinnig beest dat ze te vrezen hebben. Een paar jaar geleden heb ik een paar Velux-ramen in het dak aangebracht en het duurde niet lang of ik zag pootafdrukken van een vrij groot dier op het glas. Ik vond ook sterk geurende, langwerpige uitwerpselen, soms op de oprit naar het huis en één keer binnen op de vensterbank. Wat voor dier het ook is, het neemt het op tegen geduchte prooidieren: ik vond een keer een vleugel en een kop van een van de kerkuilen op zolder. Een andere keer vonden mijn zoons een bloederig stuk vlees op de oprit, alles wat er nog over was van een geelgroene toornslang. Aan de diameter te oordelen moet die anderhalve meter lang zijn geweest, maar hij was helemaal opgegeten, afgezien van dat middenstuk van vijftien centimeter. Het beest verwierf zich een mythische status in ons gezin en de kinderen speculeerden erop los over wat het kon zijn. Er gingen vele jaren voorbij voordat ik erachter kwam.

Laat ik u meenemen op een ommetje. We beginnen aan het begin van de oprit, ten noorden van het huis, bij de grote paardenkastanje. Het is eind mei en laat in de middag, de boom staat vol in bloei; de roomkleurige kaarsen trekken grote aantallen bijen, die vaak zo druk in de weer zijn dat de blaadjes van oude bloemen losraken en op de oprit neerdwarrelen. We lopen rustig die oprit van asfalt af, waarvan het warme oppervlak door boomwortels is opengereten, zodat er hier en daar een pluk stekelkamgras doorheen steekt. Links staan we even stil om het bosmierennest te bewonderen, een zacht glooiende koepel van gedroogde grasstengels die krioelt van de grote, kastanjekleurige mieren. Bij mijn weten ligt het nest al tien jaar op dezelfde plaats. Mijn jongens mogen graag naar de mieren kijken, in de hoop porren en, naar ik vermoed, er insecten op gooien. Bij de geringste verstoring verspreiden zich rimpelingen van activiteit door het nest doordat de mieren feromonen afgeven om elkaar voor gevaar te waarschuwen. Mierensporen lopen in allerlei richtingen vanuit het nest over het asfalt; de mieren die in de richting van het nest gaan nemen allerlei stukjes plant en insect mee als voedsel voor het broed.

Achter het mierennest ligt links een dichte gaspeldoornhaag van een meter of vijf. Een mannetjesroodborsttapuit zit op het hoogste punt; het geluid van zijn kenmerkende roep lijkt sterk op dat van twee kiezelstenen die tegen elkaar worden geslagen. Het vrouwtje zit ongetwijfeld ergens diep in de gaspeldoorn haar legsel hemelsblauwe eitjes op het komvormige nest uit te broeden. Als we door de dikke haag heen kijken, kunnen we ten oosten van de oprit ternauwernood mijn boomgaard onderscheiden: vijftig op ruime afstand van elkaar geplante jonge appelbomen die ik uit zaadjes heb opgekweekt. De grootste zijn inmiddels bijna vier meter hoog en twee bomen hebben vorig jaar voor het eerst appels voortgebracht. Mijn drie zoons zitten vijftig meter verderop tussen de bomen vlinders achterna, met Finn en Jedd (intussen twaalf en tien) opgewonden kakelend in het hoge gras en gewapend met een enorm vlindernet. Onze jongste, Seth (drie jaar oud), doet dapper zijn best hen bij te houden. Alleen zijn helblonde haardos is tussen het groen te zien.

Rechts van ons wijs ik op een bijenorchis, waarvan de paarse bloem de geur en de textuur van een vrouwtjesbij nabootst om mannetjesbijen ertoe te verleiden ermee te copuleren. Alles wat die voor hun moeite terugkrijgen is dat ze een stuifmeelballetje op hun kop geplakt krijgen, maar ze zijn blijkbaar dom genoeg om dezelfde vergissing nogmaals te begaan, anders zou de strategie van de bijenorchis niet werken.

Verderop wordt de oprit aan de rechterkant overschaduwd door een rij hoge eiken en aan de linkerkant door een mengeling van eiken en iepen. De grond ligt nog steeds bezaaid met broze, bruine eikels van het afgelopen najaar. De iepen zijn herhaaldelijk ten prooi gevallen aan de iepenziekte, die ze in een mum van tijd doodt zodra ze eenmaal zes of zeven meter hoog zijn, maar gelukkig vermenigvuldigen ze zich snel via uitlopers, waardoor telkens nieuwe boompjes opschieten. Een bont zandoogje, een mannetje, komt haastig vanaf een warm, zonnig plekje op de oprit aangevlogen om een citroenvlinder te verjagen die het heeft gewaagd zijn territorium te betreden.

Ik hou van Franse vlindernamen, waarbij vergeleken veel Engelse namen nogal fantasieloos zijn; zo is het Engelse orange tip (voor het oranjetipje) niet meer dan een beschrijving, terwijl de Franse naam, ‘l’aurore’ – dageraad – veel poëtischer is. Hoe noemt een Engelsman een gespikkelde vlinder die in het bos voorkomt? Juist, een speckled wood butterfly (bont zandoogje), terwijl het voor een Fransman een Tircis is, vernoemd naar een herder uit een zeventiende-eeuwse fabel van Jean de la Fontaine. Een paar jaar geleden kwam ik op het idee om voor belangstellende buurtgenoten als gids op te treden tijdens vlinderwandelingen op Chez Nauche. Ik stuurde postertjes naar de burgemeester van Épenède, het dorp in de buurt, en naar die van het nabijgelegen Pleuville met de vraag of ze ze op het mededelingenbord van het stadhuis wilden hangen. Ik sloeg grote hoeveelheden limonade voor de bezoekers in en stampte de Franse namen van vlinders en andere insecten in mijn hoofd, hoewel ik bedacht dat mijn onvermogen om iets anders in samenhangend Frans te zeggen weleens een ernstiger probleem zou kunnen zijn.

Op de grote dag zat ik zenuwachtig te wachten, maar op de afgesproken tijd kwam er niemand opdagen. Tien minuten later stopte er eindelijk een auto; het was een Engelse vrouw met een jonge dochter, die in de buurt woonden. Ik kende ze nog niet, maar nam ze graag mee op een wandeling door het veld, ondanks mijn lichte teleurstelling over de opkomst van het Franse smaldeel. Misschien is vlinders vangen een buitenissige Engelse aangelegenheid die Franse plattelanders niet erg aanspreekt. Het is zonder meer waar dat natuurbeschermingsorganisaties als de vogelbescherming en de vlinderstichting in het Verenigd Koninkrijk veel meer leden tellen dan soortgelijke organisaties in enig ander land ter wereld. We maakten een aangename wandeling waarop we hommels, vlinders en sprinkhanen zagen. Aan het einde nam ik hen mee naar een oud stuk verroest golfplaat dat ik aan de rand van een veld heb neergelegd. Slangen vinden het heerlijk om onder golfplaten te liggen bakken en ik wist vrij zeker dat er iets spectaculairs onder zou liggen dat als ideaal slotakkoord van de wandeling kon dienen. En ja hoor, er lag een forse esculaapslang onder, die ik met een zwierig gebaar wist te vangen. We liepen terug naar de auto, zodat de vrouw een foto kon nemen van haar dochter die de slang aaide, waarna we hem ten slotte lieten gaan. Ik was niet echt voorbereid op wat er daarna gebeurde. De slang schoot onder de auto en kroop de nog warme motor in. We waren een uur naar hem op zoek, met de motorkap omhoog, maar tevergeefs. Het eindigde ermee dat de arme moeder en kind angstvallig naar huis reden met een slang ergens in hun auto. Ik hoop van harte dat ze de reis hebben overleefd.

Keren we terug naar onze wandeling, dan zijn we aan het einde van de oprit aangekomen. Links bevindt zich een rechthoek van solide muren: de Alamo, zoals mijn vader hem noemt. Het is alles wat nog overeind staat van wat ooit een enorme schuur was. Toen ik Chez Nauche kocht verkeerde hij in erbarmelijke staat, met grote gaten in het dak en de schitterende oude eikenhouten spanten behoorlijk verrot. Ik kon het me niet permitteren hem op te knappen, dus haalde ik het dak eraf en verkocht het houtwerk, dat nog in redelijke staat verkeerde, aan een antiekhandel. De oude muren vormen een zonnig hoekje voor hagedissen en warmteminnende vlinders, overal schieten kaardenbollen en distels uit de rotsachtige grond op en tussen de stenen en het onkruid komen veel toornslangen voor.

Rechts van ons bevindt zich een kleine, door sleedoorn en es overwoekerde kom, ooit een periodiek opdrogende vijver die ik per vergissing met bouwpuin heb volgestort. Sindsdien haal ik hem langzaam weer leeg in de hoop dat de watersalamanders die er zaten zullen terugkeren.

Laten we rechts afslaan, langs de vijver en door het open veld. Aan de westkant ben ik een langetermijnexperiment begonnen in een poging meer bloemsoorten te laten groeien. Ik heb vierkante perceeltjes ingezaaid met kleine ratelaar, ogentroost, helmkruid en zwartkoren, stuk voor stuk gedeeltelijk parasitaire planten die de kracht van nabijgelegen grassoorten ondermijnen door de wortels ervan binnen te dringen en de voedingsstoffen op te zuigen. Doordat ik het gras zo onder de duim houd, ontstaat er meer ruimte voor andere bloemen, zo luidt althans de theorie. De ratelaar staat in volle bloei: het is een fraaie eenjarige met gele bloemen met een paars puntje, die zich in bossen op de percelen heeft gevestigd. Het is nog te vroeg om te zeggen of het aantal bloemen erdoor is toegenomen, maar in elk geval ziet het veld er in deze tijd van het jaar niet slecht uit. Nu het tien jaar vrij is van kunstmest en bestrijdingsmiddelen zijn er spontaan allerlei soorten wilde bloemen bij gekomen. De belangrijkste grassoorten zijn kropaar, gestreepte witbol en glanshaver, grote en dominante soorten die alle andere begroeiing dreigen te smoren, maar die in de loop der jaren in aantal zijn afgenomen en waar gedeeltelijk mooiere, minder agressieve soorten voor in de plaats zijn gekomen die typisch zijn voor hooiland: rood zwenkgras, beemdlangbloem, gewoon reukgras en grote vossenstaart. Tussen de grassoorten komen sommige bloemen intussen algemeen voor: wilde geraniums, vergeet-me-nietjes, jakobskruiskruid, avondkoekoeksbloem, leeuwentand, klaver en hopklaver, om er slechts enkele te noemen. Sommige komen in geïsoleerde groepjes voor omdat hun zaad zich niet snel verspreidt of omdat subtiele verschillen in de samenstelling van de grond op de ene plek gunstiger voor ze zijn dan op de andere.

Zodra we de oprit hebben verlaten, komen we op een gedeelte vol ganzerik, een kruipende verwant van de roos met eenvoudige gele bloemen, ongeveer zoals een kind ze zou tekenen. Onze voeten raken verstrikt in de horizontale stengels wanneer we erdoorheen lopen. Vijf meter verderop komt er een abrupt einde aan en stuiten we op een stuk dat dicht is begroeid met veldlathyrus, een erwtensoort die met zijn kronkelende ranken tegen de lange grasstengels op klimt. We horen het hoge gepiep van ravottende veldmuizen in de dichte begroeiing; dit kleine, vraatzuchtige roofdier leeft zijn korte leven in een hoge versnelling, eet zonder ophouden en verdedigt zijn territorium fel. Na de veldlathyrus volgt een lapje grond vol rode klaver met hommels met lange tongen erop – zoals tuin- en akkerhommels – die de proteïnerijke, karamelkleurige stuifmeel en zoete nectar vergaren. Vervolgens komen we bij een dichtbegroeide strook lievevrouwebedstro, een geurige, zich snel vermeerderende plant met donkergroene blaadjes en talloze piepkleine witte bloemetjes. In vroeger tijden, voor de komst van de gerieflijke springveer, werd het gebruikt als zoet geurende matrasvulling, waaraan het zijn naam ontleent.

We lopen in zuidwestelijke richting geleidelijk omhoog. De oude boerengebouwen van het gehucht Villemiers zijn een kilometer verderop te zien, aan de overkant van het dal. De rivier de Transon slingert beneden door het dal, een lui stroompje met af en toe een modderpoel waarin zich beverratten ophouden, een Zuid-Amerikaans knaagdier dat lang geleden uit bontfokkerijen is ontsnapt en een nieuw onderkomen heeft gevonden in de vele rivieren en meren van de Charente. Ze leven gedeeltelijk in het water en lijken afgezien van hun lange, ratachtige staarten op bevers. Ze kunnen een vervelende plaag vormen, want het zijn uitstekende gravers die net onder de waterlijn lange tunnels in de oevers aanleggen. In het geval van een miezerig stroompje kunnen die weinig kwaad, maar ze zijn een ramp in de buurt van een stuwmeer, want door de tunnels kan de dam doorbreken.2

Links van ons is in de verte de klaaglijke roep van de kwaakvogel te horen. Mijn zoons en ik zijn urenlang op zoek geweest naar het dier, dat ik alleen maar ken van Chez Nauche. Zijn roep is in het voorjaar en in de zomer bijna dagelijks te horen, meestal uit zuidoostelijke richting: een nasaal kwaak, kwaak met een prominente, korte pauze ertussen. Het lijkt er altijd maar een te zijn. Als ik hem probeer te imiteren in het bijzijn van vrienden die veel van vogels weten, moeten ze altijd lachen en zeggen ze dat het gewoon een eend is, maar dat komt doordat ik het geluid niet goed kan nabootsen. Mijn zoons en ik zijn door het lange gras van het veld naar de bron van het geluid toe gekropen. Het klinkt meestal alsof het uit een grote eik aan de rand komt, maar als we dichtbij komen houdt het op, hoewel we niets hebben zien wegvliegen. De jongens denken dat het een of ander spectaculair beest is van zeker een meter groot, met felle kleuren, een kuif en een lange snavel, maar als dat zo is, weet het zich wel heel goed schuil te houden. Ik vraag me af of het eigenlijk wel een vogel is en niet een of andere rare kikkersoort. Misschien komen we er op een dag nog eens achter.

Het veld wordt steeds droger naarmate we verder over de steile op het zuiden gelegen helling aan de zuidkant lopen, waar we op smalle weegbree stuiten. Het is een onaanzienlijk plantje met onopvallende, bruine bloemen waar gele helmknoppen uit steken, maar de blaadjes vormen het favoriete voedsel van de schitterende veldparelmoervlinder. In het Engels is de vlinder vernoemd naar lady Eleanor Glanville, een van de zeer weinige vrouwelijke lepidopterologen uit de achttiende eeuw. Ze was de eerste die de soort beschreef, die ze aantrof nabij haar huis in Lincolnshire. Veldparelmoervlinders komen al heel lang niet meer in het Verenigd Koninkrijk voor, alleen nog aan de zuidkust van het Isle of Wight, maar in deze tijd van het jaar is het op Chez Nauche een van de meest voorkomende vlindersoorten, waarvan we er onder het lopen tientallen opschrikken. De bovenkant van de vleugels vertoont een oranje-zwart ruitpatroon en de roomkleurige onderkant is fraai oranje gevlekt, met zwarte stippen. Het lichaam is behaard, waardoor ze er aaibaar uitzien. Als kind kweekte ik veldparelmoervlinders op mijn slaapkamer nadat ik de poppen had besteld bij het bedrijf Worldwide Butterflies. Ik ben nog altijd bijzonder op ze gesteld. Het opvallende aan de rupsen is dat ze in groepjes voorkomen; het vrouwtje legt grote hopen gele eitjes, waar fluweelzwarte rupsen uit tevoorschijn kruipen, die samen in zijden zelfgesponnen webben op de weegbree leven. Zodra ze de plant waarop ze zijn gelegd hebben verorberd, worden ze het er op de een of andere manier over eens dat het tijd is om verder te trekken en begeven ze zich in konvooi naar de volgende.

We naderen een diepgelegen, groen landweggetje dat de westgrens van het veld markeert. Het is aan weerszijden dichtbegroeid met eik, hazelaar en sleedoorn. We dringen door een kleine opening door de heg, waarbij we onze benen schrammen aan de gemeen stekelige muizendoorn, die het goed doet in de zoom van de haag. Het weggetje zelf is schaduwrijk en beschut. Op warme dagen zoeken vliegen er verkoeling. Ik heb ons hier mee naartoe genomen voor de boswitjes: tere, spookachtig witte vlinders die loom het weggetje op en neer fladderen. Ze vliegen zo moeizaam dat ze elk moment lijken te kunnen vallen. Ook met deze soort gaat het (om onduidelijke redenen) rap bergafwaarts in het Verenigd Koninkrijk, maar hier gaat het ze goed.

We slaan links af en lopen steil naar beneden naar de Transon, die net langs mijn terrein stroomt. Vlak voor hij onder het weggetje door murmelt vormt hij een kleine poel, waar op het oppervlak glanzende schrijvertjes als een razende rondtollen. Hier heb ik vaak ringslangen in het ondiepe water op vissen en donderkopjes zien jagen, maar vandaag zitten ze er niet. Net als we weer teruglopen flitst er een bosbeekjuffer voorbij, een mannetje; zijn metaalachtig blauwe lijfje glinstert in het zonlicht. De bosbeekjuffer is de koning van de waterjuffers. Hij is groter dan de andere Europese soorten en met afstand de meest spectaculaire. Nog afgezien van het iriserende lijfje van het mannetje vertonen de vleugels zwartblauwe pigmentvlekken, waardoor ze schitteren bij elke vleugelslag. Het groen van de vrouwtjes schittert iets minder opvallend. Zit een paartje bij elkaar, wat vaak voorkomt, dan vormen ze een adembenemend gezicht.

We lopen een stukje terug de heuvel op en snijden via de heg af naar het zuidelijke deel van het veld. We gaan nu steil omhoog in noordoostelijke richting, naar een eenzaam boompje. Het is een notenboom die ik een jaar of zes geleden heb geplant en die nu ongeveer drie meter hoog is. Op een dag zal hij zo groot zijn dat hij een ideale picknickplek vormt en zal hij misschien walnoten voortbrengen. Op de ranke, grijze stam zit een jonge volwassen bidsprinkhaan die met zijn driehoekige kop al onze bewegingen volgt, alsof hij ons gadeslaat als een potentiële prooi. Bidsprinkhanen zijn te midden van groene vegetatie bijna niet te zien, maar dit exemplaar is op de verkeerde plek neergestreken. Hij heeft zijn krachtige voorpoten onder zich gevouwen, de rijen scherpe punten in elkaar gehaakt en klaar om in een fractie van een seconde toe te slaan, mocht een insect zo onverstandig zijn te dichtbij te komen. Wordt een bidsprinkhaan door een vogel aangevallen, dan klapt hij razendsnel zijn vleugels uit, waardoor vlekken zichtbaar worden die op grote ogen lijken, bedoeld om zelfs de stoutmoedigste vogel angst aan te jagen.3

Iets voorbij de notenboom ligt een ondiepe kom van een meter of twintig doorsnee. Tussen het gras staat allemaal wilde basilicum, tijm en munt, met een bedwelmend aroma tot gevolg. Als je gaat zitten, ben je niet te zien. Het is een geweldige plek om tot rust te komen en de aanblik, de geuren en de geluiden van het veld op je te laten inwerken. Een vliegend hert bromt voorbij; die komen veel voor in deze tijd van het jaar. De reusachtige mannetjes vliegen onhandig, want ze worden gehinderd door enorme kaken, waarmee ze met hun rivalen om een partner strijden. Ze vliegen zo langzaam dat je ze zo uit de lucht kunt plukken, maar dit exemplaar laat ik met rust.

Hiervandaan gaan we naar het oosten, waar het veld weer afloopt naar een lieflijk dal met onderin een kleine bron. Die was ooit de hoofdwatervoorziening van de boerderij. In Frankrijk is het water bemeterd en het behoort tot het duurste ter wereld. Monsieur Poupard pompte al het water dat hij nodig had vanuit de bron omhoog naar een roestige oude tank in een van de schuren, zodat hij er niet voor hoefde te betalen. Er is nu een bron geslagen, vanbinnen bekleed met stenen, van waaruit een stroompje water zuidwaarts naar de Transon sijpelt. Ik laat er struiken omheen groeien, vooral sleedoorn en braam, een prachtige, ondoordringbare kluwen waar allerlei vogels in nestelen. Iets stroomafwaarts heb ik gele lis aangeplant, die goed is aangeslagen en die met zijn wasachtige bladeren en stengels ver boven de oprukkende braamstruiken uitsteekt. De schitterende bloemen zijn een trekpleister voor hommels.

Voorbij de gele lis komen we bij een vijver waarvan het water wordt tegenhouden door een krakkemikkige dam van steen en klei, waarmee ik heb geprobeerd meer leefgebied voor wilde waterdieren te creëren. Daar vertel ik verderop meer over. We lopen over de dam naar de andere kant van het dal, nog steeds in oostelijke richting. Rechts van ons wordt de grens gemarkeerd door enorme, volgroeide eiken, vol van het sprankelende, kristalheldere gezang van braamsluipers.

Als we boven op de heuvel aankomen, zijn we bijna bij de oostgrens van mijn terrein. We gaan zitten en kijken over het dal en de bron uit naar het kluitje okerkleurige gebouwen dat bij elkaar Chez Nauche vormt en dat lange schaduwen werpt doordat erachter de zon naar de westelijke horizon zakt. Een pagevlinder fladdert voorbij, de eerste van het jaar, een magnifiek geel met zwart dier met blauw-rode vlekken op de achtervleugels, waar staartjes aan zitten. Het is een mannetje, dat naarstig op zoek is naar een zojuist tevoorschijn gekomen vrouwtje om mee te paren. De krekels, die waren opgehouden met tsjirpen zodra we dichterbij kwamen, kruipen terug naar de rand van hun holletje en beginnen weer te zingen. De zomer is in aantocht, en voor insecten is dit de tijd voor seks en nectar, voor zonneschijn en bloemen. Het is mijn favoriete tijd van het jaar en mijn favoriete plek, waar de natuur zich uitleeft en de wereld volmaakt is. Nou ja, bijna dan. Als ik er tenminste aan had gedacht om een paar koude biertjes mee te nemen... En misschien een stukje kaas.

2

Het insectenrijk

27 juli 2007. 41 min. en 15 sec. hardgelopen. Weer een prachtige dag in het paradijs. Mensen: een oude man uit Épenède die brood bezorgt in een witte Citroën-bestelauto. Honden: 8 – een persoonlijk record – waaronder een reusachtige Pyreneese berghond in Le Breuil, die blaft dat de aarde ervan trilt. Gelukkig leek hij goedaardig. Vlindersoorten: 16. Dit jaar veel groot geaderde witjes, die de stekelige bloemen van de kaardenbollen langs de oprit trotseren om zich te buiten te gaan aan de rijke nectar; om mysterieuze redenen is de soort ruim een eeuw geleden in het Verenigd Koninkrijk uitgestorven. Nu ik ben gaan zitten om op adem te komen, zie ik een grauwe kiekendief boven een pasgemaaide akker op woelmuizen jagen. Het is een majestueuze, sierlijke, maar hoekige vogel met leigrijze vleugels met zwarte punten.

Als de insecten de wereld overnemen, hopen we dat ze zich liefdevol zullen herinneren dat we ze meenamen op al onze picknicks.

Bill Vaughan

Drie paar pootjes heeft een insect,

Dat zwemt of vliegt en miljoenen eitjes legt.

Zijn skelet zit vanbuiten, en dus niet erin,

zijn bloed klotst maar wat in het rond, binnenin.

Het bestaat uit drie delen, heeft veel haar of er niet één,

zijn hart zit van achter, lucht gaat erdoorheen.

Het ruikt met zijn sprieten en proeft met zijn voeten,

en er is bijna niets wat insecten niet moeten:

bloemen en houtwerk, boeken, tapijten,

jassen, mensen en sappige mijten.

Het is, daar ze met vijfmiljardbiljoen opereren,

vreemd dat ze de wereld niet opsouperen.

Ethel Jacobson, ‘The Insects’ World’

Pakweg een half miljard jaar geleden voltrok zich een langzame revolutie. Op de modderige bodem van een oceaan uit de oertijd deed een groep uiterst merkwaardige dieren een gooi naar de wereldoverheersing. De meeste leken in niets op de dieren zoals we die tegenwoordig kennen. Ze hadden gelede lichamen, uitgerust met uiteenlopende series tentakels, klauwen, ruggengraten, ogen en diverse andere vreemde aanhangsels en uitsteeksels, waarvan we de functie hoogstwaarschijnlijk nooit zullen doorgronden. Dat we van het bestaan van die prachtige, lang geleden uitgestorven dieren weten, hebben we te danken aan de ijver van ene Charles Walcott, een fossielenjager en geoloog die in 1909 op gevorderde leeftijd hoog in het Canadese deel van de Rocky Mountains op een enorme verzameling goed geconserveerde fossielen uit die periode stuitte. De rotsformatie, die tegenwoordig bekendstaat als de Burgess Shale, was ontstaan uit lagen zacht slib die op de oceaanbodem waren neergeslagen, waardoor ze heel gedetailleerd de dieren bewaarden die er leefden. We weten nog altijd niet waarom de fossielen zo goed zijn overgeleverd; het kan zijn dat op een deel van de oceaanbodem geen zuurstof voorkwam, met als gevolg dat de dieren die er op dat moment rondliepen stikten en goed bewaard bleven, maar het kan ook zijn dat ze werden overvallen door een reeks plotselinge modderverschuivingen. Wat de oorzaak ook is geweest, de Burgess Shale biedt een verbluffend beeld van de oerwereld.

Walcott keerde de laatste jaren van zijn leven herhaaldelijk naar de Burgess Shale terug om te proberen de fossielen te determineren en classificeren. De meeste van de primitieve dieren die hij beschreef bracht hij onder in één groep, de Arthropoda oftewel geleedpotigen. Tegenwoordig bestaat die groep uit de kreeftachtigen, de arachniden of spinachtigen en de insecten. Alle geleedpotigen hebben een geleed uitwendig skelet: een hard, scharnierend pantser dat veelal is uitgerust met gelede poten. Ze worden wel vergeleken met Zwitserse zakmessen, want de ledematen zijn voor verschillende taken toegerust: lopen, zwemmen, grijpen, steken, paren, ademen, vliegen, weven enzovoort. Net als de onderdelen van zo’n mes vouwen de ledematen zich vaak keurig in wanneer ze niet worden gebruikt.

Tot de geleedpotigen van de Burgess Shale behoorden schaaldierachtige wezens, familieleden van de krabben, de kreeften, het krill en de garnalen die tegenwoordig de zeeën bevolken. Er zaten ook allerlei andere dieren bij, die moeilijk in bekende groepen geleedpotigen onder te brengen waren en waarschijnlijk hebben behoord tot geslachten die de eonen tussen toen en nu niet hebben overleefd. Zo was er Opabinia, die behalve over vijf ogen over een slurf schijnt te hebben beschikt, als een mini-olifant, en Hallucigenia, een onmogelijk vreemd wezentje dat met zijn talloze pootjes en paarsgewijze scherpe punten enigszins doet denken aan een kruising tussen een worm en een egel. Toen hij voor het eerst werd beschreven dacht men dat hij op die punten liep en dat zijn tentakelachtige pootjes erboven heen en weer golfden. Inmiddels heeft men hem omgedraaid en wordt hij met de stekels aan de bovenkant afgebeeld, die waarschijnlijk als verdedigingsmechanisme dienden, hoewel we dat nooit zeker zullen weten. Een van de grotere soorten, Animalocaris, werd vaak in stukjes overgeleverd, mogelijk omdat hij na zijn dood gemakkelijk uiteenviel. De verschillende onderdelen werden aanvankelijk aan drie diersoorten toegeschreven, totdat een gaaf exemplaar werd ontdekt.4

Sinds de ontdekking van de Burgess Shale zijn elders in de wereld vergelijkbare fossielbeddingen uit ruwweg dezelfde periode ontdekt, al zijn die lang niet zo fraai. Ze dragen bij aan onze kennis over het zeeleven in het Cambrium, zo’n half miljard jaar geleden, 499 miljoen jaar voor er iets opdook wat in de verste verte deed denken aan de moderne mens. Behalve de vreemde dieren van Walcott waren er arachniden, voorlopers van onze spinnen en teken, waaronder de angstaanjagende eurypteriden: schorpioenachtige beesten van soms wel tweeënhalve meter lang die met hun krachtige scharen op oceaan- en rivierbodems op prooien jaagden. Er waren trilobieten: gelede, schildvormige dieren die we tegenwoordig uitsluitend in fossiele vorm kennen, maar die 250 miljoen jaar geleden tot de dieren behoorden die met vele duizenden soorten het ruimst op aarde vertegenwoordigd waren, van kleine, vrij rond zwemmende varianten die waarschijnlijk in open water voorkwamen tot gepantserde ‘bulldozers’ die langzaam over de zeebodem schoven, waarschijnlijk voortdurend bezig de eurypteriden te ontlopen.

Een groep geleedpotigen die in de fossielen uit het Cambrium opvallend afwezig is zijn de insecten, maar dat zal voor Walcott geen verrassing zijn geweest, want insecten zijn niet in zee geëvolueerd, maar later op het land ontstaan. In de tijd waarin de Burgess Shale ontstond stelde het landleven weinig voor. Je had een paar primitieve soorten wolfsklauw en levermos in vochtige gebieden die dicht bij water lagen, meer niet. Aan de vloedlijn zal een strook aangespoeld plantaardig en dierlijk materiaal hebben gelegen, aantrekkelijke eetbare resten die net buiten het bereik van de toenmalige waterdieren lagen. Het zal niet lang hebben geduurd of sommige geleedpotigen sleepten zich aan land om zich aan die onaangeroerde bronnen te goed te doen. Hun exoskelet, dat misschien in eerste instantie was geëvolueerd als verdedigingsmechanisme tegen roofdieren, bood steun op het land, wat ze bij hun kolonisatiepoging een voorsprong gaf op weke zeedieren als kwallen en wormen. Die moesten waarschijnlijk toch al vaak terug het water in om te voorkomen dat ze uitdroogden, of ze beperkten zich tot vochtige plaatsen, tussen rottend wier of nat mos.

We zullen waarschijnlijk nooit weten hoe het eerste landdier eruit heeft gezien. Misschien was het een soort duizendpoot die van de mostapijten langs de kust leefde. Het kan een kreeftachtige zijn geweest dat leek op een pissebed of een strandvlo en zich voedde met rottend materiaal langs de vloedlijn. Wat het ook is geweest, rovende spinachtigen kwamen niet lang daarna: schorpioenachtige dieren die door het groen achter hun prooi aan ploeterden of snelden. Naarmate de planten zich steeds meer aan het leven op het land aanpasten en zich steeds verder van zee verwijderden, werden ze bovendien steeds groter, omdat de strijd om het zonlicht zich verhevigde. Om ze achterna te kunnen gaan, moesten de dieren steeds langer zonder water kunnen. Sommige soorten hebben dat nooit helemaal onder de knie gekregen, zoals de pissebed, die zich tot op de dag van vandaag op vochtige locaties ophoudt. Andere soorten, zoals de arachniden, hebben een min of meer waterdichte opperhuid en waterdichte eitjes ontwikkeld, zodat ze het water ver achter zich konden laten en nu zelfs in de meest onherbergzame en droge omgevingen op aarde voorkomen.

De insecten waren de laatste grote groep geleedpotigen die erbij kwam, zo’n 400 miljoen jaar geleden, maar ze hebben hun achterstand meer dan goedgemaakt. We weten niet waaruit ze zijn geëvolueerd: misschien uit de schaaldieren, misschien uit een of ander duizendpootachtig dier. Anders dan de andere soorten zijn ze zeer waarschijnlijk op het land ontstaan in plaats van in zee. Ze domineren het leven op aarde.