-

Schrijver en criminoloog Andreas Burnier/Ronnie Dessaur (1931-2002) was een leven lang ontheemd, hetgeen zijn weerslag vond in indringende romans als Een tevreden lach, De litteraire salon, Het jongensuur en in talrijke essays en lezingen. Als Joods kind werd zij in de oorlog in zestien verschillende onderduikgezinnen geplaatst. Als ‘transgender avant la lettre’ worstelde zij met haar identiteit. Als feministe weigerde zij mannenhaat en gebrek aan ambitie als deugden te aanvaarden. Als wetenschapper waagde ze het te vloeken in de Kerk der Rede. Wat Reve betekende voor de mannelijke homoseksueel, betekende Andreas Burnier voor de vrouwelijke. Toen de euthanasiewet in de maak was, die door heel vooruitstrevend Nederland werd omhelsd, wees zij in een fel pamflet op de gevaren ervan en bepleitte ze een andere omgang met stervenden. In een tijd dat de ziel werd afgeschaft had zij de euvele moed het over de ziel te hebben.

Elisabeth Lockhorn verdiepte zich in het leven van Andreas Burnier, sprak vrienden en tegenstanders, en las haar romans, essays, verhalen en artikelen. Andreas Burnier, metselaar van de wereld is het meeslepende levensverhaal van een schrijver en denker die de moed had tegen de keer in te schrijven en daarmee het denken in onze tijd op grootse wijze heeft verrijkt.

Het werk van Andreas Burnier is bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs, de J. Greshoff-prijs, de Busken Huet-prijs, de Annie Romein-prijs en de Verzetsprijs.

‘Andreas Burnier behoort tot de vier naoorlogse auteurs die in hun werk iets ontwikkeld hebben dat een persoonlijke “mythe” is genoemd. De andere drie zijn uiteraard Mulisch, Reve en Hermans. […] Ze was een strijder, een intellectueel die haar verantwoordelijkheid nam.’ – Oek de Jong

‘Tegendraads, verguisd en bestreden was Andreas Burnier, maar ze werd ook bewonderd om haar moed en onverstoorbaarheid.’ – Aleid Truijens

‘Door haar creatieve persoonlijkheid en haar enorme eruditie is zij een van de bekendste en strijdvaardigste intellectuelen van deze tijd.’ – Kees Schuyt

‘Ze valt te bewonderen als een onmodieuze denkster, een soort twintigste-eeuwse savante.’ – Diny Schouten in juryrapport Busken Huetprijs voor Essays 1968-1985

‘Het werk van Andreas Burnier is van onschatbare waarde geweest voor het zelfbewustzijn van lesbiennes. Zij schreef er niet alleen op ongeëvenaarde wijze over, zij leefde het ook.’ – Maaike Meijer

‘Al jaren ervaar ik iets van verliefdheid bij het lezen van haar boeken, die eenzaam zingende gedichten, dat tegen de bierkaai opslaande proza.’ – Willem Otterspeer

-

Elisabeth Lockhorn

Andreas Burnier, metselaar van de wereld

Uitgeverij Augustus

Atlas Contact

Amsterdam • Antwerpen

-

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt dankzij steun van Het Harten Fonds, het Nederlands Letterenfonds, Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

_ _

Copyright © 2015 Elisabeth Lockhorn en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto uit het privéarchief van Andreas Burnier

Tenzij anders vermeld zijn de foto’s in het boek afkomstig uit het privéarchief Andreas Burnier en uit particuliere collecties. De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden op copyright van fotomateriaal te bereiken. Zij die desondanks menen aanspraak te kunnen maken op deze rechten, kunnen zich tot de uitgever wenden.

Foto van de auteur Bert Nienhuis

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2865 1

NUR 321

www.andreasburnier.nl

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2864 4.

-

Voor Joram, Jonas, Yung Joo

-

-

Hoe jong en ambitieus, hoe oud en gemakzuchtig ik ook was, nooit heb ik gedacht dat dit wrede en vulgaire bestaan op aarde enige zin kon hebben, als het niet was opgenomen in een geestelijke evolutie, en één waar individuen weet van konden hebben.

ANDREAS BURNIER

-

HOOFDSTUK 1 • EEN JEUGD IN SCHEVENINGEN

Als op 3 juli 1931 in kraamkliniek Bethlehem in Den Haag de woorden weerklinken: ‘Het is een meisje!’, vermoedt niemand dat het lang zal duren voordat de kleine Irma zich zal neerleggen bij haar biologische lot. Pas tweeëntwintig jaar later, op de dag dat ze haar eigen pasgeboren zoon in haar armen sluit, verliest Irma’s wanhopige verlangen zich te transformeren tot een jongen iets aan heftigheid. Maar als Salomon, de trotse vader, om de thuiskomst van vrouw en dochter te vieren het hele huis – gang en trap inbegrepen – uitbundig versiert met zachtblauwe lathyrus, de lievelingsbloem van Irma’s moeder, heeft hij daar uiteraard nog geen flauw idee van.

‘Ik was het oudste en lange tijd enige kind van twee jeugdige ouders, bijna vijfentwintig en achtentwintig jaar oud bij mijn geboorte, die zich verheugden over mijn komst,’ schrijft Andreas Burnier in De wereld is van glas.1 Die jeugdige ouders waren Salomon Dessaur en Rosa Louise Jacobs. Sal werd op 10 september 1903 geboren in een familie van ambachtslieden als zoon van een sleutelmaker en kleinzoon van een kachelsmid. Hij groeide op in De Buurt, de oude Joodse wijk in de Haagse binnenstad. Het ontbrak hem als jongen uit het gesloten Haagse Joodse milieu aan iedere scholing. Op twaalfjarige leeftijd mocht hij van zijn ouders kiezen: bij de ene of bij de andere oom in de leer. Hij koos de oom met een groothandel in speelgoed en leerde via die ‘rijke’ oom, die een tweede vader voor hem werd en die hij intens bewonderde, de wereld kennen.2 Dit was het begin van een leven als handelsman.

Rosa Louise Jacobs was afkomstig uit de mediene.* Haar ouders woonden in de Achterhoek. Met deze tak van de familie zou Andreas Burnier zich haar hele leven het meest verbonden voelen. In een terugblik op haar vroegste jeugd, geschreven vlak voor haar dood, beschrijft ze hoe ze snel na haar geboorte begon weg te kwijnen. Haar moeder, die haar met uitgebreide hygiënische zorg en aandacht omringde, begreep niet wat er aan de hand was. Ze besloot enige tijd met haar dochter bij haar ouders in de Achterhoek te gaan logeren, in de hoop dat de Gelderse buitenlucht het spoedige herstel zou opleveren dat de Haagse zeelucht niet kon bewerkstelligen.

(* De mediene is de Nederlands-Jiddische benaming voor de Joodse gemeenschappen in de provincie.)

Het was de zomer van 1931. De reis van het verre Den Haag naar de verre Achterhoek was in die tijd een hele onderneming, zelfs met mijn vaders auto, die ten behoeve van de doodzieke baby met wel veertig kilometer per uur over de verlaten wegen raasde. Kort na aankomst werd de dorpsdokter geraadpleegd, die meteen en feilloos constateerde wat de geleerde Haagse medici over het hoofd hadden gezien: mijn moeder gaf mij wel de borst, maar er kwam geen melk uit. Als ik van uitputting in slaap viel na iedere voedingspoging was ik alleen maar nog verder verzwakt en afgevallen. Ik kreeg van nu af aan de fles en begon te groeien als kool in mijn wieg onder de lommerrijke bomen in de grote achtertuin van het grootouderlijke huis. […] Luttele weken na mijn geboorte was een kernscenario van mijn bestaan al geschreven: de aansluiting bij dit leven kon ik aanvankelijk niet vinden.3

De lommerrijke bomen stonden in Laag-Keppel, een dorpje bij Hummelo, dat bestond uit drie straten en amper driehonderd inwoners telde. ‘In mijn allervroegste kleutertijd dacht ik dat Laag-Keppel een Joods dorp was, vanwege het woord keppel, Nederlands-Jiddisch voor de kipa, de rituele hoofdbedekking voor Joodse mannen. Maar in werkelijkheid waren de Jacobsen de enige, overigens zeer goed geïntegreerde en gerespecteerde Joden in het hele dorpje.’4

Haar grootouders woonden aan de Dorpsstraat, een door oude eiken omzoomde klinkerweg tegenover het kasteel van baron van Pallandt. Sam, de lievelingsbroer van Rosa Dessaur, had de slagerij van zijn vader Jacob overgenomen. Jacob Jacobs en zijn vrouw Roosje Sternfeld waren verhuisd naar een klein huisje tegenover de slagerij. In de lange zomer van 1931 wiegt overgrootvader Salomon de Wijze, al in de negentig, zijn achterkleindochter en zingt haar toe: ‘Du, du liegst mir am Herzen…’ Als de kleine Irma groter wordt, brengt ze vaak de zomer door in Laag-Keppel. Haar grootvader spreekt haar aan in het plaatselijke dialect met ‘gij’, wat Irma een gevoel van waardige volwassenheid en verantwoordelijkheid geeft. Ze mag het roodbruine, ijzerhoudende water oppompen uit de glimmend koperen pomp in de grote keuken met stenen vloer. ‘De tijd verliep anders, daar tussen velden en bossen, beken en heuvels, dan bij ons thuis aan de rand van de zee,’ schrijft ze in een terugblik in het Nieuw Israëlietisch Weekblad.5 ‘De dag begon er erg vroeg, met thee en beschuit, mij op bed gebracht door mijn grootvader, onder wiens trotse toezicht ik de avond tevoren “Hammalach”* had gezegd. Wat later, kort na zonsopgang, volgde ik hem naar de moestuin met groene booggewelven van opgebonden bonen, of naar de markt vol mannen in bruine pilobroeken op klompen, altijd met een pet op hun hoofd, die met veel handgeklap hun vee verkochten.’6

(* Hammalach (de engel) is het eerste woord van Genesis 48:16 en staat in de eerste zinnen die Joodse kinderen in hun nachtgebed leren zeggen.)

‘Irma vertelde altijd in het openbaar dat ze afkomstig was van eenvoudige mensen uit de Achterhoek,’ zegt Jozef Jacobs, zoon van Sam, die een paar weken voor Andreas werd geboren. ‘En dat is ook zo. Ons geslacht bestaat niet uit geleerde rabbijnen, maar uit simpele vrome veehandelaren. De oudste Jacob die getraceerd is, heette Falk Jacob. Hij werd in 1697 geboren in Oberlistingen in Midden-Duitsland.’ In die tijd gold daar de regel dat alleen de oudste zoon van een Joodse familie in zijn gemeente mocht trouwen en een gezin stichten. De andere kinderen mochten wel trouwen, maar moesten dan vertrekken. Een soort spreidingsbeleid avant la lettre. Joden werden beschouwd als vreemdelingen, spraken een andere taal, droegen andere kleding: als ze in groten getale in een streek zouden gaan wonen, zou de lokale bevolking waarschijnlijk bezwaar hebben gemaakt. Met het spreidingsbeleid voorkwamen de autoriteiten dat dit gebeurde.

Gedwongen door deze maatregel kwam Jude Jacob, de stamvader van de familie, in 1808 naar Nederland. Hij legde daarvoor een afstand van driehonderd kilometer te voet af. Waarschijnlijk logeerde hij onderweg bij Joodse families, hielpen rabbijnen hem aan een adres in het volgende dorp, want hij moest natuurlijk wel koosjer eten. In 1812 moesten volgens de Code Napoleon alle Joden die geen achternaam hadden een familienaam aannemen. De Duitse tak van de familie nam in 1812 de naam Goldschmidt aan. Jude Jacob had zich inmiddels in Hengelo gevestigd en zijn familie werd Jacobs genoemd: kinderen van Jacob. Jude Jacob was veehandelaar en slager, en zijn zoon zou in zijn voetsporen treden.7

Op 29 juni 1895 pachtte zijn kleinzoon Jacob Jacobs in Laag-Keppel een oude boerderij van de familie Van Pallandt en begon een koosjere slagerij. Hij leverde onder andere aan het kasteel en aan hotel De Gouden Leeuw. Zijn vrouw Roosje bezorgde op de fiets, in een lange zwarte rok, het vlees aan huis. ‘Vergis je niet,’ zegt neef Jozef Jacobs. ‘Dat Irma en ik een academische opleiding hebben terwijl onze grootouders slechts de lagere school hebben gevolgd, betekent niet dat zij minder slim waren dan wij; er waren toen gewoon minder mogelijkheden. Onze familie werd altijd gekenmerkt door initiatiefrijke vrouwen: overgrootmoeder Jetje Jacobs handelde in vee; Roosje Sternfeld, onze grootmoeder, was een zeer schrandere vrouw, de sociale spil van het dorp. Ze ving iedereen op die problemen had, als een soort eenmans-RIAGG. Jacob, haar man, speelde een grote rol in het verenigingsleven.’

Een foto toont Jacob, keurig in pak, met vier notabelen uit Laag-Keppel als organisator van de dorpsfeesten. En Roosje Sternfeld oogt op familiefoto’s meer als de kordate directrice van een kindertehuis dan als een slagersvrouw. ‘Mijn lievelingsgrootmoeder,’ zou Andreas Burnier haar noemen, ‘een uiterst levendige en intelligente vrouw.’

Het gezin Jacobs, waaruit Rosa, de moeder van Irma, afkomstig was, telde vier kinderen: Diny, Jet, Rosa en Sam. Jetjen trouwde met Caspar Cohen, een manufacturenhandelaar. Zij gingen in Doesburg wonen en later in Doetinchem, kregen zes kinderen en leidden een vroom Joods leven. Haar zusjes hadden andere ambities. Diny ontmoette Abraham van Leeuwen, een vijftien jaar oudere Hagenaar, werd zwanger en vertrok met hem naar Den Haag, waar ze een drogisterijzaak openden.

Rosa, op haar begrafenis door haar dochter omschreven als het geliefde en wat verwende nakomertje, speelde met de dochters van de notabelen van het dorp, ging als eerste van de familie Jacobs naar de mulo en volgde een opleiding tot apothekersassistente. Ze vond een baan bij een apotheek in Zutphen. Wie de foto’s ziet van Rosa in gezelschap van vijf jongelui van de tennisclub weet: dit meisje ambieert méér te zijn dan de dochter van een veehandelaar. Als broer Sam in 1927 een eigen koosjere slagerij begint in Doetinchem en naar oud familiegebruik zijn zus vraagt hem te komen helpen, doet ze dat omdat hij haar lievelingsbroer is; helemaal van harte gaat het niet. Zodra Sam in 1929 een vrouw heeft gevonden, neemt ze de benen, haar oudere zus achterna. Ze vertrekt naar Den Haag, de vrijheid tegemoet.

Het Medienemeisje wordt een stadse vrouw. Ze verwijdert ieder spoortje Achterhoeks dialect uit haar taalgebruik en gaat buitengewoon keurig Nederlands spreken. Toch raakt ze nooit helemaal dorpsmeisje af. Joost Dessaur, Irma’s jongere, na de oorlog geboren broer, herinnert zich hoe zijn moeder bij het oversteken altijd naar een hand greep, bij een kruispunt van haar fiets stapte om vervolgens te voet met de fiets aan de hand over te steken en nimmer, nimmer de roltrap nam in de Bijenkorf.

Hoe Sal Dessaur en Rosa Jacobs elkaar hebben leren kennen, vermelden de boeken niet, maar volgens familieverhalen kwam hij als vertegenwoordiger in de zaak van Bram en Diny, in de Gentsestraat in Scheveningen. Sal, de jongen uit De Buurt, had inmiddels een baan bemachtigd als vertegenwoordiger in textielverf. Op een foto, vlak voor zijn huwelijk genomen, poseert hij breed lachend achter het stuur van zijn auto. Een verlegen Rosa leunt tegen het portier. Of Sal de grote liefde van haar leven was of dat de relatie werd gearrangeerd door Diny, haar daadkrachtige en oudere zus, blijft gissen, maar de jonge vrouw die op 20 augustus 1930 in het huwelijk trad, was in ieder geval van plan er iets van te maken. De zevenentwintigjarige Sal had al een huwelijk achter de rug, hij was vijf maanden daarvoor gescheiden van Sophia Groen. Of Rosa de reden van de scheiding was, is onbekend. Na kort in Rijswijk gewoond te hebben, vestigen Sal en Roos zich in de buurt van Diny en Bram in Scheveningen.

Scheveningen zal het decor worden van de eerste tien jaar van het leven van Catharina Irma Dessaur. Die periode zou daarna altijd worden aangeduid met de woorden ‘voor de oorlog’. ‘In mijn herinnering scheen voor de oorlog haast altijd de zon. Ik herinner mij lange, feestelijke zomers. Het zonlicht blakerde, week in, week uit, op de oranje markiezen aan de vaak witte Scheveningse huizen onder een strakblauwe lucht. De wereld was zelf een vrolijke vlag.’8 Schrijfster Helga Ruebsamen, eveneens opgegroeid in Scheveningen, zegt hierover:

Nee, dat is niet overdreven, er hing inderdaad altijd een merkwaardig soort feestelijkheid in de lucht. Het Scheveningen van voor de oorlog werd niet voor niets de parel van de Noordzee genoemd. Maurice Chevalier trad er op, Jehudi Menuhin, Richard Tauber en de cabarets van Pisuisse en Louis Davids vierden er triomfen. Op het terras van restaurant Houtsmuller leek het altijd feest. Daar zag je het volle leven op een bijna Fellini-achtige manier: mannen met bontkragen, vrouwen met goud behangen. Geen ballentent, maar iedereen liet wel graag zien wat-ie had. Vanuit de Haarlemsestraat keek je uit op het immense Kurhausplein, altijd vol blije mensen. ‘De Haarlemsestraat’ was bijna een codewoord voor de buurt.9

Volgens Andreas Burnier hebben haar ouders haast altijd in relatief prachtige huizen gewoond met een grote tuin in een aangename buurt. Wie de woonadressen van het jonge gezin bekijkt, ziet dat dit klopt. De vraag dringt zich op hoe een eenvoudig handelsman als Sal Dessaur zich zulke fraaie huizen kon veroorloven. Nu was het huizenaanbod in de jaren dertig overvloedig, maar dat juist de familie Dessaur in zulke uitstekende woningen terechtkwam, was vooral de verdienste van Rosa. Zoals haar zuster Diny met grote daadkracht de drogisterij tot een succesvolle parfumerie weet te maken, zo zet ook Rosa alles op alles om haar sociale ambities te verwezenlijken.

‘De vraag wie er bij ons in huis de baas was,’ zegt broer Joost Dessaur, ‘laat zich het best omschrijven met een Joodse grap: Komt een echtpaar bij de psychiater, vraagt de psychiater: “Wie neemt hier in huis de beslissingen?” Zegt de man: “Mijn vrouw bepaalt waaraan ons geld wordt uitgegeven, kiest ons huis uit, bepaalt waar de kinderen naar school gaan en waar we met vakantie naartoe gaan.” “En u?” “Ik zeg wat er moet gebeuren in het Midden-Oosten en wat de Amerikanen moeten doen.” Zo lagen de kaarten bij ons in huis. De echte beslissingen werden altijd door mijn moeder genomen.’

Volgens Joost speelde haar hang naar status daarbij een grote rol. Rosa was zeer gevoelig voor wonen op stand. In de crisistijd stonden overal huizen leeg en altijd was Rosa op zoek naar iets mooiers en beters. ‘En daarin was ze naar goed Joods gebruik zeer doortastend,’ zegt Joost Dessaur. ‘Zo kon het gebeuren dat mijn vader thuiskwam van een zakenreis naar Duitsland en tot zijn verbijstering zijn spullen aantrof op een ander adres, waarheen mijn moeder tijdens zijn afwezigheid was verhuisd. Op die manier zijn we ten slotte beland in de Haarlemsestraat, met uitzicht op het Kurhaus.’10 De villa Insulinde waar de familie Dessaur woont, is in 1882 gebouwd door architect H. Wesstra in opdracht van L.G. Coblijn. Samen met M.A. Reis zou Coblijn een jaar later de directie vormen van Maatschappij Zeebad, die het oude Badhuis zou slopen en en een groots Kurhaus ging neerzetten.

Vrijwel alle huizen die de familie Dessaur voor en na de oorlog bewoonde, bevonden zich in – of op een steenworp van – de wijk Belgisch Park. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak herbergde Den Haag de op een na grootste Joodse gemeenschap in Nederland. ‘Een op de dertig Hagenaars was een Jood,’ schrijft Bart van der Boom in Den Haag in de Tweede Wereldoorlog. Hij beschrijft hoe in de zeventiende eeuw de eerste Portugese Joden, de Sefardiem, veelal diplomaten en financiers, zich in de stad vestigden, later gevolgd door Asjkenaziem uit Duitsland en Oost-Europa. De deftige Portugezen huisden rond het Voorhout, de meeste Duitse Joden woonden op De Buurt, de straten rond de Gedempte Gracht, de St. Jacobsstraat en de Spuistraat. Veel Oost-Europese Joden trokken later naar Scheveningen, vooral naar het Belgisch Park en het Harstenhoekkwartier. Het Belgisch Park werd begrensd door de Haringkade, de Van Alkemadelaan, de boulevard en de Scheveningse bosjes. In de badplaats Scheveningen woonden in het interbellum een kleine tweeduizend Joden. Door het grote aanbod van pensions en kamers oefenden het Belgisch Park en omgeving vanaf 1914 een grote aantrekkingskracht uit op de tijdens de Eerste Wereldoorlog uit het bezette Antwerpen gevluchte orthodoxe Joden. Uitgeweken Antwerpse diamantairs vestigden zich bijna allemaal in Scheveningen. In de jaren 1914-1918 had zelfs de Antwerpse Diamantbeurs haar werkterrein naar Scheveningen verlegd. Ook toen de meeste Antwerpse Joden evenals hun Beurs na de wapenstilstand terugkeerden naar België, bleven Scheveningse Joden in het Joodse café van het Circusgebouw een valutabeurs organiseren.

Anders dan men misschien zou verwachten vestigden veel Joodse vluchtelingen uit België zich niet in De Buurt, de Joodse wijk in de binnenstad van Den Haag waar de grote synagogen stonden, maar gaven ze de voorkeur aan Scheveningen. Menig Poolse chassidische Jood bleef er na 1918 wonen en men vormde een hechte gemeenschap. Na 1933 kreeg deze Scheveningse enclave een nieuwe groei-impuls toen de machtsovername door de nazi’s veel Duitse Joden naar Den Haag deed vluchten. Op 1 mei 1938 stonden er 1565 vluchtelingen ingeschreven. Voor de oorlog telde Scheveningen zes chewresjoelen, kleine synagogen bestemd voor leden van Joodse verenigingen. Er waren Joodse winkels, waaronder drie koosjere slagerijen. Het Parfumhuis van Leeuwen van Abraham en Diny van Leeuwen-Jacobs bevond zich in de Gentsestraat 13, in het hartje van de Joodse buurt in Scheveningen.

Waarom kozen de Dessaurs voor het wonen in een Joodse buurt? In de onlangs verschenen studie Hier woonden wij. Hoe een stad zijn Joodse verleden herontdekt,11 constateren de historici Willems en Verbeek dat in de jaren dertig een opvallende verschuiving optreedt van ingezetenen van Oost-Europese afkomst naar Hollandse geloofsgenoten. De reputatie van Scheveningen als een enclave met een overwegend Joods karakter, koosjere winkels, synagogen en Joodse hotels en pensionhouders, zal de nodige aantrekkingskracht hebben uitgeoefend, maar het is vooral de aanwezigheid van familieleden die maakte dat men in tijden van nood – zoals de economische crisis – elkaars gezelschap zocht. Alles draaide om de as van werk en familie. Met hulp van verwanten viel het hoofd nu eenmaal beter boven water te houden. En dat laatste is waarschijnlijk precies de reden waarom Sal en Rosa zich vestigden in Scheveningen.

Tot 1930 staat Sal nog ingeschreven als handelsreiziger, maar wanneer er een conflict uitbreekt vanwege het verplicht installeren van een tijdmeter in de auto van vertegenwoordigers en hij de woordvoerder van het verzet wordt, volgt ontslag. Een jaar later staat hij vermeld als ‘handelaar in parfumerieën’. Het is zwager Bram van Leeuwen van het Parfumhuis die voor en na de oorlog diverse keren bijspringt om Sal van werk te voorzien. Het is dus niet zozeer de hang naar streng koosjer leven die het jonge echtpaar doet belanden in de Scheveningse Joodse buurt. In de familie van Rosa wordt, nog meer dan in die van Sal, soepel omgesprongen met de Joodse wetten.

‘Wat het geloof betreft waren Rosa en haar broer Sam twee handen op één buik,’ zegt Jozef Jacobs, haar neef. Hij vervolgt:

Ze kozen, om hun ouders niet te kwetsen, nog net een Joodse partner, maar daar hield hun Joodse gevoel dan ook op. Mijn vader Sam had geen koosjere slagerij meer in Laag-Keppel, vrome Joden konden niet meer bij ons kopen. Hij was wel zo begonnen, maar toen hij in 1932 aan rabbijn Vredenburg toestemming vroeg om, met inachtneming van de regels van het kasjroet, in een aparte ruimte varkensvlees te mogen verkopen in zijn slagerij en de rabbijn dat niet toestond, heeft mijn vader toch doorgezet. Er werden bij ons geen varkens geslacht, maar er werd wel varkensvlees verkocht, zoals boterhammenworst, waarin spek was verwerkt. Als mijn vader mij als kind meenam naar de veemarkt in Den Bosch, stonden we om vier uur op. Mijn vader sneed voor mij een lekkere dikke plak boterhammenworst af en fluisterde: ‘Nou kan het nog.’ Moeder lag dan nog te slapen, hij wou zelfs zijn vrouw niets laten merken, want officieel aten wij die worst niet. Zo vroom waren wij dus. Op Grote Verzoendag, de dag waarop Joden geacht worden een etmaal te vasten, een dag waarmee zelfs ongelovige Joden rekening houden, liep ik een keer met mijn vader door het dorp. We troffen Meurkens, de visboer uit Doesburg, met zijn bakfiets met haringen. Ik was daar gek op. ‘Wil je een haring, Jozef?’ vroeg de visboer. Ik zag blauw van de honger, waarop mijn vader zei: ‘Haring mag.’ Dat is spreekwoordelijk in onze familie geworden. Als iets verboden is en je doet het toch, zeggen we: Haring mag… In die sfeer is ook Irma opgevoed. Het gezin Dessaur was voor, maar zeker ná de oorlog zo Joods als een tafelpoot.

‘Het orthodox-liberale jodendom dat mijn ouders als kind hadden leren kennen, was voor hen volstrekt achterhaald,’ laat Andreas Burnier een van haar alter ego’s zeggen in De wereld is van glas. ‘Vrouwvijandig (al bestond dat woord toen nog niet), benepen en bedompt. On-intellectueel, en dat lag vooral mijn moeder helemaal niet. Te dof en te donker, anti-kunstzinnig, en dat was vooral niets voor mijn vader. De naar Nederland gevluchte Oost-Europese Joden waren in mijn ouders’ ogen vaak nogal “viezige”, middeleeuws denkende primitievelingen. Zij wisten niets van “laat licht en lucht in uw woning binnentreden”, van gezonde wandel- en fietstochten en omgang met de natuur, van hygiëne, van algemene educatie en beschaving. De “Poolse” vrouwen leken hun huisslonzen en de mannen behalve absolute seksisten – (ook dat woord is een anachronisme, wij spreken over de jaren dertig) – ritualistische, bijgelovige sluweriken.’ Bijna verontschuldigend schrijft zij daar even later achteraan: ‘Ik beschrijf het nu genadeloos en hard, maar dit zijn de boodschappen die ik als kind expliciet of impliciet mee kreeg. Ik wist toen niet dat “zwarte” Polen op hun beurt vol verachting neerkeken op ons, de half vergojste, op Joods gebied ongeletterde assimilanten.’12

In huize Dessaur nam men geen spijswetten in acht; er werd hoogstens ‘koosjer-style’ gegeten. Dus niet recht in de rabbinale leer, maar varkensvlees, paling, mosselen en garnalen kwamen niet op tafel. Op vrijdagavond was er kippensoep en met de Joodse feestdagen werden traditionele Joodse gerechten gegeten. Pesach werd om en om bij de grootouders gevierd. Op Grote Verzoendag werd er niet al te streng gevast, maar wel feestelijk ‘aangebeten’ na zonsondergang. Of, zoals Burnier het samenvat, het was een jodendom gespeend van dieper gaande kennis, dat vooral berustte op de koestering van een warm verleden.13 Maar op sjabbat komt Sal altijd thuis met versgebakken challe, gevlochten brood met sesamzaad, gekocht bij bakker Rädler in de Gentsestraat.

Het Scheveningen waarin Irma opgroeide, had meer weg van een dorp dan van een stad. ‘Bakkers en melkboeren met handkarren door weer en wind. Het dichtklappen van de houten deksels op de bakkerwagens klonk als een kanonschot door de stille straat,’ zo beschrijft bewoner Guido Mundt de wijk in 125 jaar Belgisch Park. Een wijk met fluitende slagersjongens op hun bakfietsen. Kinderen uit de arme wijken van Oud-Scheveningen kwamen met bosjes hout aan de deur en begonnen te schelden als er niks gekocht werd. De postbode met ’s winters zijn wijde zwarte cape die drie keer per dag langskwam, de krantenbezorgers met een ochtend- en avondeditie van dezelfde krant.14 Mundt verhaalt van een Belgisch Park dat voor de oorlog nog echt een park leek, een oase van groen, met bomen die bijna tot aan zee stonden, en waar ’s zomers vrijwel wekelijks vuurwerk was; overvolle trams die af en aan reden. Waar in het straatje achter het circus de woonwagens van de circusartiesten stonden en je gesprekken en scheldpartijen hoorde in alle talen.

Het is deze flamboyante en vrolijke bakermat die op de pasgeboren Irma ligt te wachten. Maar in de grote buitenwereld wordt intussen met vuur gespeeld. Als Irma tien dagen oud is, breekt op maandag 13 juli 1931 de grote financiële crisis uit in Duitsland. In mei was plotseling de door Rothschild geleide Österreichische Credit-Anstalt in Wenen failliet gegaan, en wanneer ook de Berlijnse Danat-Bank bankroet gaat, gelast de Duitse regering de sluiting van alle banken.

Voor de NSDAP allemaal koren op haar molen. Alle propaganda over Joodse bankiers die zich verrijkt hadden ten koste van de Duitse bevolking en een falende regering die haar bevolking uitzoog om de herstelbetalingen op te kunnen brengen, werd ook deze maanden bevestigd. Het ledenaantal van de partij verdubbelde deze zomer tot boven de achthonderdduizend. Mein Kampf, de beginselverklaring die Hitler tijdens zijn gevangenisstraf in 1924 had geschreven, groeide in luxe-editie uit tot een bestseller en het aanvankelijk nogal angstvallig achter de revers verborgen lidmaatschapsspeldje prijkte nu steeds vaker gewoon aan de voorkant.15

Op 14 december 1931 wordt door Anton Mussert en Kees van Geelkerken in Nederland de NSB opgericht. Twee dagen later, op 16 december, stichten Ernst Herman van Rappard en Bertus Smit de fel antisemitische Nationaal Socialistische Nederlandsche Arbeiderspartij (NSNAP). De vlag is identiek aan de Duitse NSDAP, alleen het hakenkruis is blauw in plaats van zwart.

Van de onheilspellende opmaat tot een oorlog die haar leven diepgaand zal beïnvloeden, heeft Irma vooralsnog geen enkele notie. Ze leeft in haar kleine, beschermde domein, hard bezig met groeien, leren lopen en praten. ‘Het allereerste woord dat ik kon lezen was het woord BOEKEN,’ zou Andreas Burnier later schrijven. ‘In zwarte hoofdletters stond het op het uithangbord van een boekhandel in de buurt van ons huis. Deze winkel werd sinds mensenheugenis gedreven door meneer Harry en juffrouw Helping. Naar ik toen dacht een echtpaar, want hij was een beleefde, stijf-keurige meneer zoals het hoort, en zij een mollige, belangstellende, uiterst behulpzame vrouw zoals het ook hoort. Later vertelde mijn moeder dat meneer Harry en juffrouw Helping een ongetrouwde broer en zus waren, die hun hele leven al samen woonden en werkten. Ik vond dit een verwarrend bericht. Het beviel mij beter te denken dat zij eigenlijk toch getrouwd waren.’16

Lezen ervaart ze als een genadevolle openbaring die haar ten deel valt. Alsof die letters het paspoort vormen tot een geheime nieuwe wereld. Ze weet meteen: in deze wereld hoor ik thuis. ‘Als ik thuis kom, breng ik groen mee, groen zoals gras is,’ schrijft ze op vierjarige leeftijd naar huis als ze in Rotterdam logeert bij haar geliefde oom Pinas en tante Veronica, het enige zusje van Sal, haar vader. Carla, hun dochtertje, wordt haar eerste echte vriendinnetje. Irma leest als ze wakker wordt, ze leest als Rosa ’s morgens haar vlechtjes maakt, en ze leest nog als haar moeder ’s avonds voor het naar bed gaan haar haren uitborstelt. Ze leest in bed, ze leest in de tuin en ze leest in de zitkamer, op de bank, terwijl de visite, die ze ‘verplicht’ een handje is komen geven, op luide toon converseert. ‘Op de een of andere manier ben ik altijd verbaasd geweest dat ik een kind was. Alsof er altijd een ander ouder wezen in mij verborgen was. Had altijd het gevoel alsof ik ten behoeve van volwassenen kinderlijk moest doen.’17

‘Een extreem begaafd kindje,’ oordeelt huisarts Jos Kalker, die regelmatig bij de familie aan huis komt. Dat is ook de mening van de kleuterjuffrouw die tot haar verbazing een kind binnen krijgt dat al kan lezen. De kleuterschool wordt voor Irma een bron van verveling, maar er is troost: in haar bestaan als enig kind stapt een vriendje haar leven binnen. ‘Een bang, verlegen meisje met vlechtjes,’ zo herinnert schrijver-journalist Nol van Dijk zich haar. Dat ze liever een jongetje wilde zijn, maakte dat er van begin af aan een vriendschappelijke rivaliteit tussen hen bestaat. Irma is niet iemand om weg te zetten in de poppenhoek. Ze bouwen hutten op zolder, leven samen in een fantasiewereld. ‘Maar als we op zee waren, wilden we allebei kapitein op ons schip zijn. We speelden eigenlijk uitsluitend met elkaar, tot woede van Henny-Esther, mijn jongere zusje. Ik heb Irma nooit als mijn vriendinnetje beschouwd, van het begin af aan was ze mijn vriendje en dat is ze ook altijd gebleven.’18

In Het jongensuur schrijft Andreas Burnier dat ze op haar achtste al vijf jaar wist dat Onze-Lieve-Heer met haar lichaam een vergissing had begaan. Aan Bibeb van Vrij Nederland bevestigt ze op 7 april 1973: ‘Ik wist het vanaf mijn derde, ja. Ik herinner me heel goed, ik was met mijn vriendje Nol van Dijk op de kleuterschool en het viel me op dat ze tegen hem zeiden: handen wassen. Tegen mij: handjes wassen. Daar werd ik boos om.’19 In een verhaal over de geschiedenis van het lezen zal ze later vol afkeer het verschil memoreren dat er in de leeszaal gemaakt werd tussen jongens- en meisjesboeken: ‘Het woord “jongens” beviel mij van meet af aan aanzienlijk beter dan het woord “meisjes”. Het woord “jongens” had iets, terwijl “meisjes” oninteressant en week klonk. Misschien zou een segregatie in “meisen” en “jongetjes” mij minder hebben gestoord.’20

Tussen de moeders van Irma en Nol ontstaat op het schoolplein al gauw een hechte band en het duurt niet lang of de echtparen Benjamin en Sophia van Dijk en Rosa en Sal Dessaur zijn dik bevriend met elkaar. De grootvader van Nol is directeur van een klein warenhuis in de Haagse Passage en eigenaar van een bioscoop. Benjamin is chef inkoop in het warenhuis van zijn vader. Hij heeft kinderverlamming gehad en omdat hij slecht ter been is, brengt Sal hem regelmatig met de auto naar zijn werk. Sophia en Benjamin hadden hun zoon oorspronkelijk Aaron Joachim genoemd, maar de berichten over toenemend antisemitisme in Duitsland doen hen besluiten een veiliger naam te kiezen: zo heet Aaron Joachim voortaan Arnold John, roepnaam Nol.

Hoe gretig Rosa Jacobs het platteland ook voor de stad had verruild, Laag-Keppel zou een grote aantrekkingskracht op haar blijven uitoefenen. Vele vakanties worden er doorgebracht. Later, in een verhaal over een zoekgeraakte caleidoscoop, beschrijft Andreas Burnier hoe zo’n reis begon met een tocht in de Blauwe Tram naar het Staatsspoor in Den Haag. Die tram rook al naar avontuur. Daarna volgde de trein naar Arnhem en vervolgens de nog ‘echtere’ trein: een provinciaal treintje met houten banken waarvan alle coupés een eigen deur hadden. Een veel interessantere trein dus, met zijn in Achterhoeks dialect pratende conducteur, zijn rookpluim en stoomfluit. Het laatste stuk van de reis naar Laag-Keppel ging met de stoomtram.

‘Irma was verder in haar ontwikkeling dan ik,’ zegt neef Jozef Jacobs. ‘Ik was een dorpsjongen, zij was veel wereldser. We waren nog maar lagereschoolkinderen, zes, zeven jaar misschien, en ik herinner me dat we het kregen over het verschil tussen jongens en meisjes. Irma vertelde me dat ze een jongen wilde zijn. Ik zei: “Nou, dan trek je toch jongenskleren aan.” Voor mij zat het verschil alleen in kleren. Toen vertelde ze mij dat dit niet zo was, want dat je het altijd aan de “buste” kon zien. Ik wist niet wat dat woord betekende, had dat nog nooit gehoord. Ik sprak hoofdzakelijk Achterhoeks. Een buste noemden wij “titten”.’ Af en toe logeerde Jozef op zijn beurt in Scheveningen. ‘Ze woonden in de Haarlemsestraat in een enorm huis. Voor mij, die achter de koeien wegkwam, iets ongelooflijks. En ze hadden pindakaas, iets wat ik nog nooit had gegeten.’

Met dezelfde ambitie waarmee Rosa alles op alles zette om een goed huis in een goede wijk te bemachtigen, stort zij zich op een ander project: haar dochter.

Mijn moeder was het hoofd van de afdeling onderwijs en educatie bij ons thuis. Mijn vader deed alleen het bijkomstige werk, zoals geld verdienen. Waar het in het leven werkelijk om ging, taal, aardrijkskunde, kennis der natuur: daarin was mijn moeder de expert. Volgens mij wist zij alles van boeken, van de namen van plaatsen, rivieren en beken in heel Nederland, alle namen van planten en dieren en nog veel meer. Dat soort kennis hoopte ik ook op de echte school te verwerven.21

Haar eerste schooldag is vastgelegd. Het familiealbum bevat veel foto’s van een ernstig of soms bijna boos kijkende Irma, maar hier staat in de deuropening een klein meisje met vlechtjes dat triomfantelijk een spiksplinternieuwe schooltas ophoudt, een cadeau van oom Pinas Bril en tante Veronica, de zuster van haar vader. Irma staat erop met een brede lach, eerder alsof ze haar diploma heeft gekregen dan dat ze aan het begin staat van haar schoolcarrière. De ‘echte’ school, een modern gebouw van geel baksteen, lag in de Deventersestraat, niet ver van haar huis.

Ik ging er huppelend heen en werd halverwege de klas in een bank met een lekker ruikende, ingebouwde inktpot in het midden geplaatst, en een wat viezig ruikend kind links van mij. Wij gingen iets lezen uit een slap boekje, waarvan elke bladzij drie keer werd doorgenomen, en vervolgens ieder hoofdstukje drie keer werd herhaald. Ter ondersteuning van het leerproces kreeg je ook nog een leesplankje met losse lettertjes voor je neus, dat de neiging had van het hellende tafelvlak af te vallen. Op hakkelende of dof dreunende toon lazen mijn klasgenoten weldra: ‘Ik sie de zee, ik sie de zee, ik zie de see.’ Hun vaak wat platte uitspraak schrijnde in mijn oren, getraind door, alweer, mijn moeder van wie ik niet eens ‘ik wou’ mocht zeggen (‘wouwen vliegen in de lucht.’).22

Als de hoofdonderwijzer van de buurtschool laat doorschemeren dat haar dochter eigenlijk te slim is voor zijn school, aarzelt Rosa geen seconde en geeft zij Irma op voor de Montessorischool. Vanaf 1916 werd deze vorm van onderwijs gegeven in klasjes aan huis in de Ten Hovestraat, maar op 18 januari 1937 is de Eerste Nederlandse Montessori School van start gegaan in een gebouw aan de Laan van Poot. Ofschoon hartsvriendje Nol tot haar grote verdriet niet meegaat, blijkt de keuze voor deze school een schot in de roos. Eindelijk kan Irma leren wat ze maar wil, zoveel en zo snel als ze wil. Volgens Maria Montessori, Italiaanse arts en pedagoog, is een kind een wezen met veel nieuwsgierigheid, exploratiedrang en initiatief. Volgens haar filosofie zal een kind zich zelf ontwikkelen als je het maar een stimulerend milieu aanbiedt. En stimulerend is de nieuwe leeromgeving inderdaad. De Eerste Nederlandse Montessori School ligt midden in de duinen. Rond de school bevindt zich een grote tuin met daarin kleine tuintjes waarin de kinderen mogen werken, er staan planten en een aquarium in het klaslokaal en – voor de kleine Irma van groot belang – er zijn boeken, overal boeken.

Haar leven lang zou Andreas Burnier een groot pleitbezorger blijven van het Montessorisysteem.

Mijn hele leven heb ik ernaar gestreefd de fantastische Montessori omstandigheden van mijn vroege jeugd voor zover mogelijk te herscheppen. Het luisteren naar een haast altijd slome of te snelle uitleg en het bestuderen van wat andere mensen voor jou hebben bepaald, in een door hen bedachte volgorde en een door hen gefixeerd tempo, is mij een kwelling. Ik bestudeerde zelf andere dingen naast het trage, ergerniswekkende confectieprogramma van school en universiteit. Steevast was ik op zoek naar boeken en cursussen geschikt voor zelfstudie.23

Behalve individuele ontplooiing levert de nieuwe school een nieuw vriendinnetje op: Elisabeth Tenhaeff, dochter van de historicus N.B. Tenhaeff, rector van het Vrijzinnig-Christelijk Lyceum. Zij herinnert zich dat, om leerlingen uit de hele stad te rekruteren, er het eerste jaar een bus was gecharterd die de kinderen ophaalde.

Ik geloof dat er, op ons na, geen andere kinderen uit Scheveningen op school zaten. Het publiek op de Montessorischool was vooruitstrevend, maar niet uitgesproken elitair. Het onderwijskundig model was: ‘Help mij het zelf te vinden’ en: ‘Mijn werken is spelen’. Door juffie Koster werden wij naast elkaar gezet, misschien omdat wij beiden vrij solitaire kinderen waren. Ik speelde regelmatig bij Irma, waarschijnlijk op initiatief van mevrouw Dessaur, die me later vertelde dat ze vaak kinderen thuis uitnodigde om het ‘enig kind-zijn’ wat te compenseren voor Irma. Wij speelden bij haar vaak Pim Pam Pet – Irma won altijd. Als we iets anders speelden trouwens ook. In mijn herinnering bepaalde Irma altijd wat er ging gebeuren. Ik heb nog bij de Dessaurs gespeeld op de dag dat mijn vader zijn oratie hield, ik had een rood pakje aan waar ik de pest aan had. We zijn toen bij een bouwwerk in de kalk gevallen en op de oratie verscheen ik triomfantelijk in een jurkje van Irma. Als ze bij ons speelde, dook Irma meteen op de trein van mijn jongste broer. Je moest daar de locomotief van opwinden en hij ontspoorde nogal eens, want mijn broer had een berglandschap gemaakt van boeken en lappen, maar daar liet Irma zich niet door ontmoedigen.24

Ofschoon de crisis van Wall Street nog steeds doorwerkt, ook in Nederland de werkloosheid toeneemt en in Den Haag de rijen van steuntrekkers steeds langer worden, heeft Sal Dessaur iedere dag werk. Wel wisselt de beroepsvermelding in het telefoonboek van jaar tot jaar: vertegenwoordiger, importeur, fabrikant. Reizen brengen hem regelmatig in Duitsland en wat hij daar ziet en hoort baart hem zorgen. Terwijl de achtjarige Irma in onstuitbare vaart de openbare leeszaal ‘leeg leest’ en samen met haar vriendje Nol een krantje is begonnen (dat vader Sal geduldig uittikt en dat de twee kinderen op school verkopen), verandert in de zomer van 1939 het aanzien van Scheveningen. Duitse hotelgasten verlaten de badplaats voortijdig omdat ze worden opgeroepen voor militaire dienst, en Duitse dienstmeisjes keren in groten getale terug naar hun vaderland. Een paar dagen nadat de families Dessaur en Van Dijk thuiskomen van hun gezamenlijke vakantie in Driebergen, meldt de regeringspersdienst op 28 augustus in de avondeditie van het Algemeen Handelsblad het volgende:

Teneinde ten volle voorbereid te zijn op den plicht, welke op Nederland zou rusten, om in geval dat, tegen alle nog bestaande hoop in, een gewapend conflict in het buitenland mocht uitbreken, onze onzijdigheid naar alle zijden met alle ter beschikking staande middelen te handhaven, heeft de regering gemeend niet langer te mogen wachten met het nemen van den uiterste voorzorgsmaatregel en is daarom thans het bevel gegeven tot mobilisatie van leger en vloot.25

Hiermee is de Nederlandse mobilisatie een feit. Alle lichtingen van 1924 tot en met 1938, vijftien jaargangen in totaal, worden opgeroepen; lichting ’39 is al onder de wapenen. Dat betekent dat er op 29 augustus een volksverhuizing begint van 150.000 dienstplichtigen. In Scheveningen is de cavalerie gevestigd in de Tweede Messtraat, waar Nol woont. Met grote ogen staan hij en Irma te kijken naar deze ongekende, opgewonden bedrijvigheid.

Sal, die alle belangrijke besluiten altijd heeft overgelaten aan zijn vrouw, neemt opeens kordaat een beslissing: ‘We moeten weg uit de Haarlemsestraat. Dit grote huis loopt veel te veel in de gaten en gaat als eerste gevorderd worden.’ Niet onwaarschijnlijk is dat ook teruglopende inkomsten uit de handel met Duitsland aanleiding geven tot de verhuizing. Tot groot verdriet van Rosa wordt de villa aan zee verruild voor een bescheiden bovenetage in de Haagsestraat, om de hoek bij de Gentsestraat, waar zusje Diny en zwager Bram wonen.

In september 1939 legert de Nederlandse krijgsmacht een bataljon van het Eerste Legerkorps aan de kust. Manschappen van de kustartillerie bouwen versterkingen. Soldaten prepareren loopgraven en leggen versperringen aan. Scholen worden gevorderd om soldaten te herbergen; ook de vroegere lagere school van Irma aan de Deventersestraat. Op 22 januari 1940 signaleren militairen ’s middags een Duits vliegtuig dat heimelijk foto’s probeert te maken van het besneeuwde vliegveld Ypenburg. Ofschoon het veertiende bataljon in actie komt, weet hun geschut het vliegtuig niet te raken. Wel is duidelijk geworden dat Den Haag voor de Duitsers een belangrijke rol zal gaan spelen in het geval van een toekomstige bezetting.

-

HOOFDSTUK 2 • LEVEN MET EEN GELE STER

Op 10 mei 1940 schrikken de bewoners van het Belgisch Park wakker van kanongebulder. Een vrouw uit de Gentsestraat volgt met een verrekijker vanaf haar balkon militaire manoeuvres van de Duitsers:

Daar komen uit het zuidwesten, drie, zes, negen, steeds meer vliegtuigen. Omspeeld door witte wolkjes en flitsen van afweergeschut. In de heldere ochtend komt de zon roodgloeiend op. Daar zwenken over de duinen twee reusachtige, zwarte vliegtuigen. Een trekt een spoor van rook en laat snel achter elkaar wat vallen. Vier geweldige knallen. Het hele huis trilt en alle ruiten rinkelen. Het is bittere ernst. Oorlog?1

De eerste aanval is gericht op de Alexanderkazerne aan de Van Alkemadelaan. De stallen gaan in vlammen op, met rampzalige gevolgen. Niet alleen de paarden komen om, ook de reservisten die daarboven op de hooizolders liggen te slapen.2

Vierenveertig Hagenaars plegen kort na de inval zelfmoord, onder wie dertig Joden volgens Pinkas, Geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Nederland. Onder degenen die een einde maakten aan hun leven, bevinden zich het Tweede Kamerlid professor Jacob van Gelderen en M. Joëls, lid van de Haagse gemeenteraad.3 In totaal zullen in Nederland 257 Joden zich in de eerste meidagen van het leven beroven, 172 doen een poging die mislukt. De meeste zelfmoorden en pogingen daartoe vinden plaats in de drie grote steden: Amsterdam, Den Haag en Rotterdam.4

Op veel plaatsen in het land is aanvankelijk weinig te merken van de bezetting. ‘Niet zo in Den Haag,’ schrijft Bart van der Boom in Den Haag in de Tweede Wereldoorlog. ‘Hier, in het nationale bestuurscentrum was de wisseling van de macht manifest. Allereerst was de koninklijke familie verdwenen. Paleis Noordeinde stond leeg. Na een korte en slecht bezochte vergadering van de Tweede Kamer op de dag van de inval bleven de groene bankjes de rest van de oorlog onbezet. Bij gebrek aan een regering om betrekkingen mee te onderhouden verdwenen in juli 1940 ook de diplomaten. Voor het eerst in dertig jaar kwam La Haye Diplomatique et Mondain, het ‘groene boekje’ met voor de society belangrijke informatie, niet uit. ‘Van alle vreemde talen, die men in Den Haag kon horen spreken,’ noteerde oud-burgemeester De Monchy in 1941, ‘is er maar één overgebleven.’5

Sal behoort niet tot de mensen die denken dat het wel mee zal vallen. Hij is niet vergeten wat er twee jaar geleden is gebeurd. In de herfst van 1938 bezocht hij als gewoonlijk de Messe in Leipzig. Hij had een kamer geboekt in een klein pension, maar wat hij hoorde en zag stemde hem onbehaaglijk. Ofschoon zijn zaken nog niet waren afgehandeld, zegde hij zijn kamer op en vertrok voortijdig naar huis. In de trein terug hoorde hij van een medepassagier wat er tijdens de Kristallnacht van 9 op 10 november 1938 was gebeurd. In Leipzig waren drie synagogen in brand gestoken. De ruiten van honderden Joodse winkels waren ingeslagen. Volgens het verslag van David Buffum, de Amerikaanse consul, werden de dagen erna duizenden Joodse mannen tussen de zestien en zestig opgepakt en naar concentratiekampen gestuurd. Vanaf dat moment heeft Sal met argusogen de ontwikkelingen in Duitsland gevolgd.

Drie weken na de inval van de Duitsers worden de eerste anti-Joodse bordjes (‘Voor Joden verboden’) opgehangen in de cafés en verschijnt er een anti-Joods opschrift op een bank tegenover Paleis Noordeinde: ‘Nee tegen de Joden.’ Op last van het college van secretarissen-generaal en burgemeester De Monchy worden dergelijke opschriften verwijderd. Nog geen maand later, op 1 juli 1940, is De Monchy zelf uit zijn ambt gezet vanwege een uit de hand gelopen demonstratie van vaderlandsliefde op Anjerdag, de negenentwintigste verjaardag van prins Bernhard. Als een halfjaar later NSB’ers café- en restauranthouders dwingen anti-Joodse bordjes op te hangen, volgt geen enkele reactie. ‘Het opvoeren van de Duitse controle als gevolg van de Februaristaking in Amsterdam en omstreken had ook hier zijn invloed,’ staat er droogjes in Pinkas van Michman en Beem.6 Maatregelen tegen de Joden volgen elkaar in hoog tempo op. Vanaf 1 juli 1940 mogen Joden niet langer dienstdoen in de Luchtbeschermingsdienst; op 5 augustus 1940 volgt een verbod op ritueel slachten; vanaf 6 september mogen er geen Joden meer in overheidsdienst worden benoemd; vanaf 14 september worden Joden geweerd van markten in Amsterdam. Op 5 oktober moet overheidspersoneel een ariërverklaring tekenen. Op 21 oktober worden Joden uit overheidsfuncties ontslagen.

Als in de koude winter van 1940-1941 de familie Van Dijk intrekt bij de familie Dessaur om brandstof te besparen, gaan de gesprekken alleen maar over manieren om te vluchten. Sal en Benjamin beseffen dat ze een eerste kans hebben laten lopen – in de chaos van de eerste dagen na de bezetting was het gemakkelijker om naar Engeland te ontkomen. Toch blijft Benjamin, de vader van Nol, geloven dat een vlucht over zee de beste manier is om aan de Duitsers te ontsnappen. Hij zoekt contact met vissers en is er dermate van overtuigd dat hun overtocht gaat lukken, dat hij Nol de eerste beginselen van het Engels bijbrengt. ‘Het was op een haar na gelukt,’ zegt Joost Dessaur. ‘Er was een visser bereid gevonden om de tocht te wagen en de beide families over te brengen, de koffers stonden klaar. Maar op de avond voor het vertrek kwam de Scheveningse visser vertellen dat zijn vrouw de zaak toch te gevaarlijk vond en werd de tocht afgeblazen.’

Intussen worden de maatregelen tegen de Joden aangescherpt. Vanaf mei 1941 zijn ook de boulevard en het strand van Scheveningen verboden terrein. Joodse musici mogen niet meer optreden. Op 21 augustus 1941 maakt de Joodsche Raad per circulaire bekend dat Joodse kinderen geen openbare of particuliere scholen, van welke aard ook, meer mogen bezoeken. Op een videoband van het Spielberg Holocaust Archiefproject7 zal Rosa Dessaur vertellen dat Irma aanvankelijk thuis les krijgt van juffie Koster van de Montessorischool; later volgen er lessen elders. In Het jongensuur vertelt Simone, het alter ego van Andreas:

Mevrouw Cohen geeft ons les in een kamer, waar we met zijn achten rond de eettafel zitten. Tegen de schuifdeuren staat een schoolbord. Ik heb medelijden met haar. Jarenlang is zij geen onderwijzeres meer geweest, maar huisvrouw. Ze weet het nog wel, maar ze kan het niet goed uitleggen zoals gewone juffies. Vaak gaat onder de les de bel en dan moet zij de melkboer te woord staan of de bakker, denk ik. Of mogen die niet meer bij Joden aan huis bezorgen? Misschien heeft zij Joodse leveranciers. Als ze terugkomt in de klas, kun je merken dat het fijn voor haar was even een paar minuten geen les te hoeven geven. Wij komen allemaal van verschillende scholen. We hebben verschillende dingen geleerd op verschillende manieren. Ze heeft het erg zwaar met ons. Ik leer niet veel van haar, maar doe alsof, zodat zij kan denken dat ze het goed doet. Hoe lang zal deze school nog duren? Er kan ieder ogenblik iets gebeuren. Misschien gaan wij nog naar Engeland, misschien gaan wij onderduiken, misschien worden wij opgepakt. Misschien verzinnen de Duitsers eerst nog een andere school voor ons: in de gevangenis of zo. Ik zou graag blond en protestant willen zijn, zes jaar op een lagere school zitten, en altijd weten wat er de volgende week gaat gebeuren.8

Het is waarschijnlijk huisarts Jos Kalker geweest die de familie Dessaur opmerkzaam maakte op het Joodse schooltje dat opgericht werd op initiatief van ouders van kinderen die op de Montessorischool Vreugd en Rust in Voorburg hadden gezeten. Marion Kalker, de dochter van Jos, zat naast Irma op school en herinnert zich haar als een ongewoon meisje. ‘Ze had lange donkere vlechten en alles wat ze deed, deed ze met een grote intensiteit. Als ze las was ze daarin totaal verdiept, hoorde of zag ze niets om zich heen. Ze leek van een grote ernst doortrokken. Dat schiep een zekere afstand tussen haar en de andere meisjes, die meer geneigd waren tot giebelen en keten. Irma trok meer naar de jongens. Naar mijn oudere broer, maar vooral naar Werner Frankenberg en Fred Vecht, de twee slimste jongens van de klas.’ Volgens haar kwamen de kinderen op het Joodse schooltje van verschillende Montessorischolen in Den Haag. Aanvankelijk werden de lessen bij iemand thuis gehouden. Later huurden de ouders een etage boven café De Uiver in de Rijnstraat, tegenover het toenmalige station Staatsspoor, en trokken zij een professionele leerkracht aan. Het meubilair schaften zij gezamenlijk aan.9

In Kroniek der Jodenvervolging vraagt Abel Herzberg zich af of het oprichten van exclusief Joodse scholen niet moet worden gezien als het minste van alle kwaden. Immers, wat een kind van zijn school mag verlangen is onbevangenheid, maar juist daarvan is tijdens Duitse overheersing geen sprake. Herzberg stelt dat een Joods kind ook zonder ster getekend was door de vervolging. Dat beschouwt hij als een verklaring voor het feit dat het Joodse kind zich op de Joodse school desondanks gelukkig voelde. ‘Het kind bevond zich namelijk onder lotgenoten en daarmee onder gelijken.’10 Voor Irma leek de theorie van Abel Herzberg inderdaad op te gaan. ‘De nieuwe Joodse school is beter,’ laat Burnier haar personage Simone denken. ‘We mogen niet meer met de tram, dus ik loop twee keer per dag door Waterstad, een uur heen en een uur terug. Het is de moeite waard. Er zijn twee juffies en die wij hebben is stokoud, bijna zeventig, maar ze kan ontzettend goed lesgeven.’

Er is echter één struikelblok voor een klein meisje dat zielsgraag een jongetje wil zijn:

Het enige vervelende is, dat je hier ook gymnastiek krijgt, voor jongens en meisjes apart. De les begint met in de rij lopen en dan moeten de meisjes voorop, van klein tot groot, en achter het grootste meisje komt de kleinste jongen weer. Bij de oefeningen op de plaats staan de meisjes en jongens ook enigszins van elkaar af. Ik ben op een na het grootste meisje, maar ik rek mij enigszins uit, dring mij achter Hilda elke keer, en stel mij dan voor dat ik de voorste van de jongens ben.11

‘Aleida Cohen Tervaert – “de Krent”, noemden wij haar – heeft een medaille verdiend voor de wijze waarop ze het schooltje heeft geleid,’ zegt Wim Frankenberg, klasgenoot van Irma en huisarts in ruste. Hij beschrijft haar als een fantastische vrouw, die, toen Joden niet meer met de tram mochten, met de kinderen lopend vanuit Scheveningen naar school kwam. Van dat rare zootje ongeregeld wist ze volgens hem een schooltje te maken. In die angstige, chaotische tijd slaagde Tervaert erin veiligheid en structuur te scheppen. Zelfs in de vakantie was de school enkele uren per dag open en mochten de kinderen daar ’s middags een paar uur komen lezen. Frankenberg denkt eraan terug als een heerlijke tijd. ‘We maakten zelf toneelstukken. En dat ik goed kan hoofdrekenen heb ik aan haar te danken. Het zou me niets verbazen als de grote liefde van Irma voor cijfers daar is begonnen. Naast de school liep tussen twee huizen een brede gang die door een hek was afgesloten, daar hadden wij ons speelkwartier. De gymlessen verliepen precies zoals beschreven staat in Het jongensuur.’12

Dagelijks maakt Irma haar lange tocht naar het Joodse schooltje, en haast dagelijks worden nieuwe verordeningen tegen Joden vastgesteld. Op 15 september 1941 verbieden de Duitsers het bezoek aan openbare parken en dierentuinen, het bezoek aan cafés en restaurants, het verblijf in hotels en pensions, het bezoek aan sportinrichtingen, zwembaden, openbare bibliotheken en musea. De sfeer in Scheveningen wordt steeds grimmiger. Omdat ze een invasie vrezen aan de kusten, besluiten de Duitsers eind 1941 tot de bouw van een Atlantikwall: een muur vanaf de Noordkaap tot aan de Frans-Spaanse grens om de geallieerden tegen te houden. Maar in Scheveningen gaat het niet alleen om de kustafweer, maar ook om de bescherming van Den Haag als regeringszetel. Vrijwel dit gehele stadsdeel wordt tot Sperrgebiet verklaard. Om tanks tegen te houden graven de Duitsers vanaf Kijkduin tot aan Zorgvliet een ‘natte tankgracht’, vijfenhalve kilometer lang en zevenentwintig meter breed. Muren en tankgrachten wisselen elkaar af door de hele stad. Voor de strandmuur in Scheveningen komt prikkeldraad en op de boulevard verschijnt een brede tankmuur van anderhalve meter dik en twee meter hoog. Van frivole badplaats is Scheveningen getransformeerd in een toekomstig strijdtoneel.13

Begin oktober 1941 is Sal weer eens op reis door het land. Op weg naar huis besluit hij bij Sam en Bets in Laag-Keppel te overnachten. De zwagers wisselen het laatste oorlogsnieuws uit. Bij zwager Caspar Cohen hebben NSB’ers de ruiten van zijn manufacturenzaak ingegooid. Jozef, de zoon van Sam, mag niet langer naar zijn vertrouwde lagere school in Hummelo, maar moet nu dagelijks vijf kilometer lopen naar het Joodse schooltje in Doetinchem. Laat in de avond verandert Sal van gedachten en gooit ineens zijn plannen om. ‘Nee, ik blijf toch maar niet slapen, ik ga liever naar huis,’ kondigt hij aan. En nadat Sam hem nog wat vlees heeft meegegeven voor Rosa en Irma, vertrekt hij naar Den Haag.

De volgende dag, maandagmorgen vroeg, terwijl Sam en Bets in Laag-Keppel aan het ontbijt zitten met hun kinderen Jozef en Trudi, stormen plotseling Duitsers, vergezeld van een Nederlandse politieman, hun huis binnen en arresteren Sam. De arrestatie maakt deel uit van een grootscheepse razzia in de Achterhoek en in Twente als represaille voor een reeks sabotagedaden in de streek. In augustus 1941 hebben verzetslieden er achtentwintig keer militaire telefoonkabels doorgesneden. Meer dan twintig van die acties heeft de zeventienjarige smidsknecht Jan Veldkamp uit Hummelo uitgevoerd. Hij wordt omstreeks 20 september naar de Moabitgevangenis in Berlijn overgebracht, waar hij in de zomer van 1942 zal overlijden. De razzia van 7 en 8 oktober waarbij Sam wordt gearresteerd, is de tweede in Nederland. In februari van dat jaar zijn bij het Jonas Daniel Meijerplein in Amsterdam 425 Joodse mannen opgepakt en naar Mauthausen getransporteerd, een concentratiekamp in Oostenrijk waar gevangenen onder onmenselijke omstandigheden moeten werken in steengroeven tot ze erbij neervallen. Een officieel Duits schrijven meldt Bets Jacobs begin november 1941 dat haar echtgenoot Salomon Jacobs op 31 oktober in het kamp Mauthausen gestorven is aan Pleuritis en Herzinsuffizienz.

Dat een jonge, sterke man als Sam Jacobs binnen een paar weken is bezweken in een concentratiekamp betekent dat de familie Dessaur al in een heel vroeg stadium, veel eerder dan menig andere Joodse familie, doordrongen is van de dodelijke ernst van de situatie. Niet veel Joden zijn in dit stadium actief bezig met onderduik. Zoals Herzberg na de oorlog zal schrijven: de meesten waren geneigd om de aan deportatie verbonden gevaren te onderschatten en de risico’s van het onderduiken te overschatten.14

Zoals zijn intuïtie Sal vóór de Kristallnacht uit Duitsland heeft doen vertrekken, is het ook een vreemd voorgevoel geweest dat hem voortijdig naar huis dreef de dag vóór de arrestatie in Laag-Keppel. Diezelfde intuïtie zal hem nog een paar keer het leven redden. Met hernieuwde kracht gaat hij op zoek naar mogelijkheden om weg te komen uit Den Haag, het centrum van de Duitse macht. Een paar weken later gonst het in Scheveningen van de geruchten over een Joodse ‘arts’ in de wijk die Joden plaatsen verkoopt voor een trein die onder bescherming staat van de Duitse generaal Schumann en ze zo vrijwaart van deportatie. Er staan al honderden mensen op zijn lijst, maar misschien is er nog plaats. Sal Dessaur bezwijkt niet voor de verleiding. Een wijs besluit, blijkt achteraf. De lijst van Weinreb blijkt zwendel. In 1948 wordt Friedrich Weinreb schuldig bevonden aan bedrog en verraad van honderden Joden. Nadat op 10 januari 1942 de eerste Joden uit Amsterdam naar speciale Joodse werkkampen zijn gestuurd en een week later de Zaandamse Joden verplicht worden om naar Amsterdam te verhuizen, gooit Sal zijn plan in die stad onder te duiken abrupt om. Ondanks het vergevorderde stadium van de plannen en de al gedane (flinke) investering, besluit Sal ervan af te zien. Hij is bang dat ze daar als ratten in de val zitten als het misgaat.

In Scheveningen wordt de sfeer met de dag onheilspellender. Op 3 mei 1942 worden Joden verplicht in het openbaar de Jodenster te dragen. ‘De gele vlek,’ schrijft Presser, ‘die voorgoed opgeborgen had geleken op de rommelzolder van Middeleeuwse barbaarsheden. […] Zij merkten er de Joden mee, zoals men vee merkt, dat voor de slachtplaats bestemd is.’ Net als alle andere Joden worden de Dessaurs geacht sterren te kopen. Per vier sterren een textielpunt, prijs per ster: vier cent. De ster moet zichtbaar vastgenaaid op de kleding worden gedragen. Ook kinderen vanaf zes jaar zijn ertoe verplicht. Elisabeth Tenhaeff vertelt:

Ik herinner me nog de eerste keer dat Irma bij ons in de Helmstraat binnenkwam in een blauw bolerootje met een gele ster daarop. Daar hing een rare, gegeneerde sfeer om heen. Mijn moeder zei meteen: ‘Doe dat jasje maar uit, je krijgt wel een vestje van Liesbeth aan.’ Ze liet ons daarmee zelfs naar de speeltuin gaan, maar dat kwam haar op een flinke berisping te staan van de moeder van Irma – en terecht.15

Begin juli is het zover. Er is een onderduikadres gevonden voor de familie Dessaur. Dat was mede te danken aan het liberaal-Joodse leven waarvoor de Dessaurs hadden gekozen, legt Burnier uit in De wereld is van glas. Het warme verleden, gedeeld met de in die jaren nog talrijke familie van weerszijden en Joodse vrienden, werd wel degelijk gekoesterd, maar de toekomst lag voor hen in de algemene westerse cultuur en bij de niet-Joodse kennissen. Dat dit letterlijk zo was, bleek tijdens de Duitse bezetting. Toen kon de familie onderduiken dankzij niet-Joden die hun te hulp wilden komen. Wie geen niet-Joden kende, had vaak niet of nauwelijks de keuze tussen vlucht, onderduik of je op transport laten zetten door de Duitsers. De Dessaurs kregen een kans op overleving doordat de onderwijzeres van de lagere Montessorischool, dochter van een verzetsman en met broers in het verzet, te hulp schoot.16 Verzetsman Reinier Koster heeft een gezin in Eindhoven bereid gevonden een meisje op te nemen. Juffie Koster zal zelf Irma op het adres afleveren. Voor Sal en Rosa wordt een ander adres gezocht.

Wat hebben mijn ouders en ik hierover tegen elkaar gezegd? Beslist niet dat ik even ‘uit logeren’ ging. Daarvoor wist ik al te veel. Zeker is ter sprake gekomen dat wij voor onze veiligheid nu een tijdlang geen contact mochten hebben. Ik kreeg allerlei uitvoerige instructies mee. Als ik ergens op straat zou komen en iemand van de politie of een Duitser zou naar mijn naam en adres vragen, dan moest ik voortaan zeggen dat ik ‘Ronnie van Dijk’ heette en dat ik woonde in de Stationsstraat, want bijna iedere plaats van enige omvang heeft wel een Stationsstraat.

Voor hoe lang zouden wij van nu af gescheiden wegen gaan? Dat was onvoorspelbaar. De oorlog kon nog een maand duren, een jaar, tien jaren, wie zou het zeggen? En wie van ons zou er doorheen komen? Ook dat wist niemand. Mijn ouders, toen 39 en 36 jaar oud, hebben van mij, de net elfjarige, dus in de eerste plaats afscheid genomen met praktische adviezen. ‘Altijd beleefd en behulpzaam zijn. Blijf gezond.’ Waren wij bij ons afscheid uiterlijk kalm? Onder tranen? En waar gebeurde het: ergens binnenshuis, in de kleine bovenwoning waarvoor wij ons witte huis aan de zee hadden verruild om minder op te vallen? Nam de onderwijzeres mij vervolgens mee in de trein van Den Haag naar Eindhoven? Dan moet de geel-zwarte Jodenster die wij verplicht waren goed zichtbaar op onze kleding te dragen, bij die gelegenheid van mijn jasje of jurkje zijn verwijderd. […] Ik herinner mij er vrijwel niets van en iedere poging verder door te dringen in dat zwarte gat, roept grote weerstand en angst bij mij op.17

Een niet ongebruikelijke reactie, zo schrijft Jolande Withuis in haar inleiding bij een boek van Ziporah Valkhoff over onderduikkinderen. ‘Het gegeven dat mensen als ze iets schokkends overkomt in staat zijn – of zelfs, ter wille van de overleving, gedwongen zijn – om hun gevoelens “even uit te zetten” kan dat wellicht verklaren.’18

‘De eerste herinnering die ik heb, is dat ik mij bevind in het huis van nota bene een Duitse Philipsingenieur, getrouwd met een Joodse vrouw.’ Irma is opgenomen in het huis van de negenendertigjarige Peter Cornelius, een in Berlijn geboren ingenieur die werkt in het Natuurkundig Laboratorium van Philips. Hij is getrouwd met de Joodse Eva Marx, dochter van de Rotterdamse rechter mr. A.J. Marx en zijn Duitse vrouw J.V. Henschel. Ze hebben drie dochtertjes: Renate (7), Anne (6) en Wally (2). Door haar huwelijk is Eva zelf gevrijwaard van het dragen van een ster, maar als haar Joodse familie moet onderduiken, gaat Peter Cornelius zich specialiseren in het vervalsen van persoonsbewijzen. Hij maakt hierbij ruim gebruik van de expertise van zijn collega’s van het Natuurkundig Laboratorium van Philips, die eensgezind zijn in hun afwijzing van de bezetter. Cornelius zorgt ook voor levensmiddelenkaarten voor zo’n zeventig onderduikers. Een van zijn vaste afnemers is Hilda Verweij-Jonker, de latere sociologe en politica. Op dat moment is zij medewerkster bij het Natuurkundig Laboratorium en zeer actief in het verzet. In Het jongensuur, naar Burniers zeggen haar meest autobiografische boek, beschrijft de hoofdpersoon Simone in het hoofdstuk ‘Lichtstad 1941’ de aankomst bij haar eerste onderduikgezin. De naam Cornelius is vervangen door Grünberg.

De eerste dagen viel het me op dat hun huis zo anders rook. Een prettige lucht: samengesteld uit drogende appels op zolder, vier meisjes op de slaapverdieping, marmite in de keuken en Duitse boeken in de kast. Dit alles tezamen veroorzaakte een geur die ik nog niet kende: de geur van intellectuele rust. De Duitse boeken waren van Goethe, Schiller, Nietzsche, Stefan George en Rudolf Steiner. Net als de marmite moest je die in kleine doseringen genieten. Ik kende trouwens vrijwel geen Duits. […] Amper elf jaar oud, vol streken en kritische vragen, moet ik in dit zacht-ethische, muzikale, WEIHNACHT-vierende gezin van de duivel gezonden geleken hebben.19

Christine Cornelius, de na de oorlog geboren dochter van de familie, later bevriend geworden met Andreas:

De duivel lijkt mij een dichterlijke vrijheid, een hyperbool waar Andreas graag in sprak, maar een aanvallig klein meisje was de kleine Irma niet: ze was zeer aanwezig. Mijn moeder was gewend aan knikkerende en touwtjespringende meisjes, maar Andreas wilde liever schaken. Een intellectueel meisje was een nieuw concept voor mijn moeder. Het rare was dat ze, hoewel erg verlegen, altijd trouw aan zichzelf bleef. Je kon niet om haar heftigheid en vurigheid heen. Je ziet dat ook later in haar leven: waar ze ook komt, ze neemt nergens een ondergeschikte plaats in.20

De kleine meisjes moeten na het eten helpen met afwassen, maar Irma voert dan gesprekken met meneer Cornelius. Ze houdt niet op hem met vragen te bestoken. Het is haar eerste kennismaking met een intellectuele, kunstzinnige denkwereld. Het maakt een honger in haar wakker die nooit gestild zal worden.

Door bemiddeling van Peter Cornelius wordt er ook voor Sal en Rosa een onderduikadres in Eindhoven gevonden. Ze worden aanvankelijk ondergebracht bij dr. Van Weel, later bij Ph.J. Huis, beiden verbonden aan het Natuurkundig Laboratorium. Cornelius slaagt er bovendien in een onderduikadres te vinden voor Benjamin en Sophia van Dijk. Zij komen terecht bij Philipscollega dr. W. de Groot. Hun kinderen Nol en Henny zijn inmiddels al ondergebracht op de Veluwe, bij een hoofdonderwijzer in Ermelo. Heel soms mag Irma, als het donker is, haar ouders een kort bezoekje brengen. Eenmaal mogen ze zelfs twee weken samen doorbrengen in een bungalow in het bos, naar alle waarschijnlijkheid eigendom van de familie Philips. Het zal de eerste en laatste keer zijn dat ze in de buurt van haar ouders is ondergedoken. Het overgrote deel van de oorlog zal ze alleen doorbrengen, op allerlei plekken, zonder te weten waar haar ouders verblijven en of ze nog in leven zijn.

Mocht het korte gezamenlijke verblijf in het bos nog even de illusie gegeven hebben dat het een onschuldige vakantie betrof, de verhalen die langzaam doordruppelen uit Scheveningen ontnemen de Dessaurs iedere hoop. Ze begrijpen dat van terugkeer geen sprake kan zijn. Het eerste Jodentransport uit Den Haag is op 18 augustus 1942 naar Westerbork vertrokken. Hoewel meer dan 4000 mensen een oproep hebben gekregen, komen er niet meer dan 1200 mensen opdagen. Daarom wordt op 22 augustus een grote razzia gehouden in het Belgisch Park in Scheveningen. Bart van der Boom beschrijft in zijn boek over Den Haag in de Tweede Wereldoorlog hoe Nederlanders hierin het grootste aandeel hebben gehad. De ambtenaren van het Haagse bevolkingsregister maakten in mei 1942 zelfs overuren om op tijd een lijst met Nederlandse Joden klaar te hebben. Het waren Haagse politieagenten die de Joden ophaalden van huis en de treinen bewaakten. Bij de razzia worden driehonderd politieagenten ingezet. Ze worden vooraf enthousiasmerend toegesproken door Franz Fischer, hoofd van Referat IV-B4, het bureau dat Joden deporteert en onderduikers opspoort. Zijn fanatieke jachtlust heeft hem de bijnaam ‘Jodenvisser’ opgeleverd. Slechts één Nederlandse politieagent, Pieter Machiel Biever, weigert aan de razzia mee te werken. Alle andere agenten kwijten zich van hun taak. Binnen een paar weken is Scheveningen ‘Jodenvrij’.21

Nadat ze uit het bos is teruggekeerd bij de familie Cornelius is er voor Irma van schoolgaan geen sprake; haar dagen duren eindeloos lang. Ze veert op iedere keer dat Frans langskomt, de jonge broer van mevrouw Cornelius. Hij studeert, zit in het verzet en begint Irma de eerste beginselen van de wiskunde uit te leggen. Het wordt een hartstocht die haar een leven lang bij zal blijven. Tot op hoge leeftijd maakt Andreas Burnier als ze ongelukkig is ingewikkelde sommen om tot rust te komen.

Als we Het jongensuur mogen geloven (en Christine Cornelius, die het beschrevene bevestigt), is het bij de familie Cornelius dat Ronnie er voor het eerst tegenover volwassenen openlijk voor uitkomt liever een jongen te willen zijn:

Ik ontdekte dat mevrouw Grünberg menstrueerde. […] Toen ze mij lief uitlegde wat er later met grote meisjes gebeurde, berichtte ik dat het mijn voornemen was voor die tijd tot jongen te transformeren. Daarna mocht ik soms in oude plusfours en kniekousen van meneer Grunberg rondlopen. Als de mannenkleding slordig en scheef zat, zeiden ze: ‘Zelfs een jongen moet zich netjes kleden, Simone!’ Vijf maanden woonde ik bij hen en ik was zeer gelukkig.22

Nu ze zich niet langer onder gelijken op het Joodse schooltje bevindt, begint het steeds meer tot haar door te dringen hoe anders ze in meerdere opzichten is. Ze laat haar personage Simone fantaseren hoe het zou zijn om een rooms jongetje te zijn: ‘De zesde van dertien kinderen, zes jaar naar het roomse schooltje en dan naar de fabriek. ’s Avonds in de schemering voetballen en om de twee minuten Penáltie! Penáltie! roepen. En er net zo uitzien als iedereen en vanzelf begrijpen wat anderen bedoelen.’

Het einde van de eerste onderduikperiode wijkt af van wat Het jongensuur doet geloven. In dit boek krijgt Andreas’ alter ego wiskundeles van de jonge oom Frans, de verzetsman, en ziet deze de SD aankomen. Volgens een geschreven verslag van Cornelius, maar ook volgens het later geschreven verhaal ‘Oorlog’ van Andreas Burnier, verliep de inval in werkelijkheid als volgt. Op 21 december 1942, tegen een uur of twaalf ’s middags, verschijnen er een Gestapo-man en twee rechercheurs om Peter Cornelius te arresteren. Later blijkt dat een kennis van de familie een door Cornelius vervalst persoonsbewijs heeft gegeven aan iemand die een spion bleek te zijn.

Ik had buiten in het park tegenover het huis gewandeld en toen ik terugkwam en aanbelde stond het huis ineens vol met moffen, maar dat wist ik natuurlijk niet. De vrouw des huizes deed zelf open terwijl haar man zijn landgenoten aan de praat hield. Zij stond pal in de deuropening en zei niets. Zij keek mij alleen maar met grote strakke ogen aan, die betekenden: ‘Wegwezen’. In zulke tijden van gevaar was er soms een welhaast telepathisch contact. Die uitpuilende boze blik verstond ik meteen. Ook ik zei dus niets en maakte razendsnel rechtsomkeert.23

Het was het begin van een vluchttocht van tweeënhalf jaar.

Peter Cornelius wist bij de inval te ontsnappen. Hij slaagde erin weg te komen over de schutting, die aan de bovenkant was afgezet met glasscherven. Op één klein stukje was het glas zorgvuldig weggebikt. Op deze plaats had Peter Cornelius weken van tevoren het eroverheen springen geoefend. Toen hij succesvol ontsnapte, werd in zijn plaats als straf zijn vrouw Eva opgepakt en in Arnhem in de gevangenis gezet. Een dienstmeisje bracht hun dochtertjes Renate, Anne en Wally naar familie in Rotterdam, waar een broer van Peter Cornelius zich over hen ontfermde. Pas nadat Philips een losgeld van 2500 gulden had betaald, werd Eva in vrijheid gesteld. Ze werd gedwongen in Amsterdam te gaan wonen en met een ster te lopen. Na verloop van tijd slaagde ze erin op haar beurt onder te duiken. Het gezin Cornelius zou pas na de bevrijding worden herenigd.

Voor Irma volgt een chaotisch halfjaar van wisselende adressen. Onbekend is wie haar naar het eerste adres in Amersfoort heeft gebracht. Ze duikt daar onder bij een al ouder, socialistisch echtpaar met een aantal familieleden in huis die waren ondergedoken om aan de Arbeitseinsatz te ontkomen.

Niemand bemoeide zich speciaal met mij. Door het Duits-Joodse echtpaar in Eindhoven werd ik, hoewel ik niet naar school mocht, behandeld als een van hun eigen kinderen. In Amersfoort was ik ineens een soort volwassene op kamers geworden, maar zonder school of werk. […] Alleen zat ik, tijdens wat de schooluren waren, urenlang op mijn kamertje waar ik geheime verhalen schreef over een denkbeeldig vriendje: een gevangengezette prins. Alleen zat ik tussen de acht mensen bij het avondeten aan tafel en alléén luisterde ik ’s avonds (voordat ik besloot naar bed te gaan, want niemand dwong mij daartoe) naar de muziek die zij maakten op hun gitaren. Toen kwam de tweede razzia. Een jeugdige schoonzoon van de familie, een onderwijzer, toevallig even op bezoek, vluchtte in de nacht met mij per fiets naar zijn huis in Harderwijk.24

Hoewel zijn vrouw eigenlijk geen onderduikers wil, mag Irma in het huis van de onderwijzer blijven. Waar de familie Cornelius haar nog liefkozend ‘Irmske’ noemde, is ze nu definitief ‘Ronnie van Dijk’ geworden. Tot haar verdriet mag ze opnieuw niet naar school, want in de klas van de onderwijzer zitten kinderen van NSB’ers en hij weet zeker dat die Ronnie zullen verraden aan hun ouders. Omdat de vrouw tijdens haar huishoudelijk werk niet voor de voeten gelopen wil worden, zwerft Ronnie overdag maar wat langs de havenkaden van het vissersplaatsje. Daar overkomt haar iets wat haar nog meerdere keren in haar leven zal overkomen: ze krijgt een epileptische aanval en wordt bewusteloos thuisgebracht. In de weekenden wordt ze regelmatig uit logeren gestuurd bij een groenteboer in Hattem, wiens dialect ze nauwelijks kan verstaan. ‘Ik stond mij zelf niet toe zo’n extra verplaatsing afschuwelijk of angstwekkend te vinden. Beleefd ging ik naar Hattem “uit logeren”. Daar leed ik ’s nachts nog meer kou op de onverwarmde zolder boven de winkel, waar het stevig vroor. Maar met kinderlijke magie besloot ik dat niets mij ooit zou kunnen deren.’25

Tijdens de lange winteravonden heeft Ronnie de boekenkast met socialistische lectuur vrijwel uitgelezen en net als ze met de moed der wanhoop aan Het kapitaal van Marx is begonnen, geeft de onderwijzer te kennen dat zijn vrouw het allemaal te gevaarlijk vindt worden. Gevraagd naar een oplossing denkt Ronnie ineens aan de veilige beschutting van de Achterhoek. Misschien dat de niet-Joodse streekdokter een oplossing weet, hoopt Ronnie. Maar in welk dorp hij woont: geen idee.26

Op een vroege winterochtend vertrokken de man en ik samen per fiets van de Veluwerand naar de Achterhoek. Wij reden om de grote plaatsen heen. Ten slotte kwamen wij in de dorpen waar vroeger mijn familie van moederszijde had gewoond in vriendelijke, soms riante dorpshuizen met grote tuinen, zolders, kelders en priëlen. Maar overal woonden nu vreemden en wij durfden niet zomaar ergens aan te bellen. Het huis waarin de niet-Joodse wijkzuster woonde aan wie ik het adres van de dokter had willen vragen, was nog van haar, maar zij was die dag niet thuis.27 Tegen donker fietsten wij door naar Winterswijk, waar de man een café kende dat ook kamers verhuurde.28

Daar worden ze midden in de nacht wakker gemaakt door de herbergier. Hij heeft hun vluchtgesprek opgevangen, zegt dat hij haar moet aangeven bij de Duitsers, maar dat hij dat pas de volgende morgen zal doen.

Toen de herbergier weer naar beneden was gestommeld, kleedden wij ons aan. Het was drie uur ’s nachts. Zo zacht als we konden, om de vrouw van de herbergier niet te wekken, slopen we naar beneden en het café uit, door de nu lege gelagkamer die rook naar verschaald bier, sigarettenas, mannen. Tegen de boom opzij van het café stonden nog onze fietsen. Het vroor minstens acht graden. Wij bliezen op onze handen, bonden het kleine valiesje met mijn kleren en de twee schoolboekjes op mijn bagagedrager en reden weg in de nacht, de bossen rond Winterswijk in.29

-

HOOFDSTUK 3 • ZESTIEN ONDERDUIKADRESSEN

In totaal zal Andreas Burnier op zestien onderduikadressen verblijven tijdens de oorlog. De grootste wisselingen doen zich voor in het eerste halfjaar, als ze elf jaar oud is. Het is onmogelijk die allemaal te reconstrueren: op sommige adressen verbleef ze een paar weken, op sommige maar een paar dagen. Bij Remmelt Bosklopper in Eibergen lag er in de jaren tachtig ineens een briefje in de bus: ‘Ik geloof dat ik als elf-jarige in de oorlog bij u ondergedoken ben geweest. Helaas troffen wij u niet thuis, maar mocht u de gezochte zijn, dan zou ik het prettig vinden als u eens contact met mij wilde opnemen. Met vriendelijke groeten, Ronnie Dessaur. Prof. C.I. Dessaur.’

De anekdote staat in het boek Kom vanavond met verhalen. Eibergen in oorlogstijd. Deel 1. De Jodenvervolging. De schrijver was echter niet helemaal op de hoogte, want hij vervolgde zijn verhaal ontroerd met: ‘Het Jodenjongetje van vroeger, het Duitse vluchtelingenkind Ronnie, dat van de nazi’s geen leven beschoren mocht zijn, was professor in de geneeskunde geworden, een vechter voor leven. Was hij naar Eibergen gekomen om dat aan zijn levensredders te vertellen?’1 Een ander onderduikadres waar ze tijdelijk, waarschijnlijk samen met Sal, ondergedoken gezeten heeft, is bij de kweker Johannes de Groot en zijn vrouw Gerritje van Keulen in Heerde. Overdag zaten ze op zolder, maar als er onraad dreigde, moesten ze zich verstoppen onder een ‘tablet’, een van de kweektafels die in de kassen stonden.

In 1942 waren het verzet en de hulp aan onderduikers nog nauwelijks op gang gekomen. Er waren weliswaar kleine verzetsgroepen die zich bezighielden met onderduikers – in de grote steden slaagden studenten erin een aantal Joodse kinderen van een veilige schuilplaats te voorzien –, maar georganiseerde hulp aan onderduikers kwam pas van de grond op het moment dat niet-Joodse Nederlanders werden opgeroepen voor de Arbeitseinsatz en zich genoodzaakt zagen onder te duiken. Het merendeel van de Joodse ouders stond niet in contact met die studentengroepen en was aangewezen op een goedwillende vaderlander. Het was zeer lastig om een onderduikadres te vinden voor een compleet gezin – zeker voor langere tijd. Dit deed veel ouders noodgedwongen besluiten hun kind alleen te laten onderduiken.

Eén zo’n goedwillende vaderlander is dominee Louis Buenk in Veessen. Contacten met Duitse predikanten hebben hem al vroeg de ogen geopend voor het gevaar van het opkomende nazisme. Als op een mooie zomerdag in 1942 diaken Van de Berg van de hervormde gemeente in Doetinchem op de stoep staat met Jaap Cohen, de vijftienjarige zoon van Caspar Cohen en Jetjen Jacobs, de zus van Rosa Jacobs, aarzelt dominee Buenk geen moment. Hij neemt de jongen in huis. Later voegen vader Caspar en zijn broer Jozef zich bij hem. Tot grote schrik van de dominee besluiten ze op een dag terug te gaan naar Doetinchem.

Ik kreeg te horen dat ze een oproep hadden gekregen om zich te melden. Ik ben onmiddellijk naar Doetinchem gegaan en heb ze gesmeekt met me mee terug te gaan, maar er was geen praten tegen. Dit Joodse gezin begreep de ernst van de situatie niet. Ze bleven bij elkaar. Korte tijd daarna meldden vader en moeder en de vier kinderen zich vrijwillig voor deportatie. Het waren orthodoxe Joden. Ze stelden een groot vertrouwen in God en dachten: ons overkomt niets.2

Niet veel later meldt zich een Joods echtpaar met een dochter bij de pastorie van dominee Buenk. Het blijken een zus en zwager van de familie uit Doetinchem te zijn: Sal, Rosa en Irma Dessaur. ‘Toen we aan dominee Buenk vroegen wat we voor kostgeld moesten betalen, zei hij: “Dertig cent.” Toen wij protesteerden en zeiden dat er elders veel meer geld aan onderduikers werd gevraagd, zei hij: “Ach, concurrentie moet er zijn”,’ vertelt Rosa in een video-interview, opgenomen voor het Spielberg Holocaust Archief. Omdat de pastorie van dominee Buenk ook als wapendepot voor het verzet functioneert, is het uiteindelijk te gevaarlijk om er lang te verblijven. Besloten wordt om een nieuw adres te zoeken, en om de veiligheid te vergroten besluiten Sal en Rosa dat ze alle drie apart moeten onderduiken.

In Leedvermaak, een toneelstuk van Judith Herzberg, zegt onderduikster Lea tegen haar ouders:

Jullie hadden me mee moeten nemen. Als ik een kind had, nam ik het met me mee, dan hield ik het bij me, dan nam ik het altijd overal mee heen. Dan stelde ik het gerust, gewoon door het tegen me aan te houden. Ik kan me dat niet voorstellen: ‘Zullen we het kind maar aan iemand anders geven?’ […] Ik zou d’r in mijn armen houden. Juist als het erg wordt. Wat geeft het hoe oud je wordt? Doodgaan is niet erg – losgelaten worden, dat is erg.3

Op de band van het Spielberg Holocaust Archief antwoordt Rosa Dessaur op de vraag of het afscheid moeilijk was voor de elfjarige Ronnie: ‘Nee hoor, Ronnie begreep dat heel goed.’

Voor Sal wordt een plek gevonden in het onderduikerskamp in de bossen tussen Vierhouten en Soerel op de Veluwe, dat wel ‘het Geheime Dorp’ of ‘het Verscholen Dorp’ wordt genoemd, en Rosa gaat door voor de huishoudster bij dominee Frederiks in Vorchten, een collega van dominee Buenk. Dominee Frederiks heeft in 1937 een semester in Bazel gestudeerd en net als zijn collega koestert hij geen illusies over de intenties van de bezetters: ‘Ik wist, op het moment dat de ariërverklaring moest worden getekend: als ik nu aan de kant blijf staan, kan ik net zo goed ophouden predikant te zijn.’ Ook hij opende zijn huis voor onderduikers, en Rosa komt terecht in de pastorie in Vorchten bij het net getrouwde domineesechtpaar, waar ook een negenjarig jongetje zit. ‘De mensen in het dorp hadden een blinddoek voor, de hele Jodenvervolging lag buiten hun gezichtsveld, het kwam niet eens in ze op dat er Joden verborgen konden zitten in de pastorie.’

Als dominee Frederiks in 1943 beroepen wordt in Valkenswaard, bij Eindhoven, gaat Rosa mee. Ze reizen gedrieën per trein, een riskante tocht, zoals de dominee memoreert in de Spielbergvideo, want Joden mogen in die tijd allang niet meer reizen. Het valse persoonsbewijs dat de avond voor de reis wordt afgeleverd voor Rosa, op naam van Frederiek Derksen, blijkt van erbarmelijke kwaliteit. Ze besluiten toch te vertrekken. Vlak na de laatste stop voor Eindhoven is er controle in de trein en klinkt het: ‘Ausweise vorzeigen!’ Op zoek naar mannen voor de Arbeitseinsatz hebben de Duitsers echter vooral belangstelling voor de papieren van dominee Frederiks. Als blijkt dat hij vrijuit gaat vanwege zijn ambt, hebben ze er geen aardigheid meer in en werpen nauwelijks nog een blik op de papieren van de medepassagiers. Rosa zal tot het eind van de oorlog bij de familie Frederiks ondergedoken blijven. Met haar dochtertje heeft zij tot de bevrijding geen enkel contact meer.4

Naar alle waarschijnlijkheid is het via de verzetscontacten van dominee Buenk dat Ronnie uiteindelijk wordt ondergebracht bij de fietsenmaker Geert Migchels in het Drentse Slagharen. In dit gezin zal ze meer dan anderhalf jaar blijven. Geert Migchels (38) had een rijwielzaak op het kruispunt van de weg van Schuinesloot naar Slagharen, tegenover café Kleinheerenbrink. Een sociaal voelend man die, ook toen er nog geen georganiseerd verzet bestond, al deed wat hij kon. ‘Geert Migchels was een geliefd man in Slagharen,’ zegt Jan van Faassen, zoon van meester Van Faassen, bij wie Ronnie in de klas zat tijdens haar onderduik. Hij beschrijft de werkplaats van Migchels als een zoete inval, de grote ontmoetingsplaats van het dorp, waar iedereen in- en uitliep. Geert was een groot kindervriend die zwaar leed onder het feit dat het huwelijk tussen hem en zijn vrouw Annigje Wolf al negen jaar kinderloos was. Met grote gedrevenheid leidde hij de knapenvereniging van de gereformeerde kerk.

Als je niets te doen had, ging je naar Migchels. Behalve benzine verkocht hij ook petroleum in een losse drum. ‘Is petroleum gevaarlijk?’ vroeg Migchels ons kinderen. En dan mikte hij plagerig een sigaret in de ton met petroleum en vond het prachtig om onze verbijsterde gezichten te zien. Aan de weg had hij ook een benzinepomp, en zijn vrouw Annigje beheerde een winkel van Sinkel, waar ze potten en pannen verkocht. Zij was strenger en veel rechtlijniger dan Geert.5

In Het jongensuur beschrijft Andreas Burnier een paar ervaringen tijdens het verblijf in Slagharen in het hoofdstuk ‘Veendorp 1943’. Slechts namen van mensen en hun beroepen zal ze veranderen.

Ik had op school in Zuid-Holland geleerd dat de natuur mooi was. Hier was natuur in overvloed: zandafgravingen, stukken hei, bomen, bossen, sloten, veen, smalle stroken halfvette grond, en alles was lelijk. Geen stadskind vermoedt hoe lelijk de natuur kan zijn. De boerderijen waren ontoonbaar van armoede en verval. […] Ik woonde bij de loodgieter en zijn vrouw. Met hun twintig gulden in de week, hun halve bunder eigen grond voor aardappelen en bonen en een schaap, hadden die het nog niet zo slecht. Hun huisje met werkplaats stond op een hoek van winderige wegen.6

Zodra er landelijke verzetsorganisaties van de grond kwamen, sloot zowel Geert Migchels als meester Van Faassen zich aan bij LO-LPK, de landelijke hulp aan onderduikers en de landelijke knokploeg. De mannen konden het goed met elkaar vinden, maar er bleef wel een hiërarchisch verschil – zo bleef Annigje Migchels altijd ‘vrouw Migchels’ en werd de vrouw van meester Van Faassen beleefd met ‘juffrouw’ aangesproken. Ook kwam Migchels via de achterdeur binnen met de pet in zijn hand.

Voor de oorlog bezaten Geert Migchels en Hendrik van Faassen samen een tweedehands auto. Toen die door de Duitsers werd gevorderd, besloten ze eendrachtig het vehikel te slopen, want een auto naar de Duitsers, dat nooit. Geert was een vindingrijk man, hij kon lassen en solderen. Ook meester Van Faassen had een grenzeloze fantasie en samen ontwierpen ze verschillende apparaten die hen moesten helpen door de oorlog heen te komen. Een machine om illegaal verbouwde tabak te versnijden en een machine om koolzaad te persen en raapolie te maken. Toen Geert Migchels vertelde een onderduikster te hebben, stelde meester Van Faassen zonder aarzelen zijn school voor haar open. Omdat ze er als kind niet erg Joods uitzag (‘Bij ons in de familie nemen de Joodse kenmerken met de jaren toe’) mocht ze wel naar buiten, maar ze kreeg strenge instructies haar donkere ogen neer te slaan en vooral haar lippen naar binnen te trekken, want: ‘Joden hebben van die volle lippen.’ Het werd een gewoonte die ze haar hele leven niet meer zou afleren.

‘Het eerste wat me opviel waren die knipperende oogjes,’ zegt Harm Gort, een klasgenoot. ‘Ik wist onmiddellijk dat het om een onderduikster ging. Wij kregen zelf regelmatig onderduikers via Geert Migchels. Toen hij het de eerste keer vroeg, zei mijn vader: “Daar moet ik eens rustig over nadenken.” Maar Geert liet zich niet zomaar afschepen en zei: “Hendrik, jij bent toch een christen? En een christen helpt zijn medemens voort. Jij woont prachtig achteraf, een mooiere onderduikplek valt niet te bedenken.”’7

De Christelijk Nationale School was toegankelijk voor zowel hervormde als gereformeerde kinderen. Tijdens de oorlog stroomden de hervormden toe, want het hoofd van de hervormde school was NSB’er en stond bekend als onbetrouwbaar. Kinderen mochten kiezen of ze voor maandag een psalmvers uit hun hoofd leerden of een gezang uit de hervormde bundel.

Harm Gort memoreert:

Door de week waren we allemaal gelijk, maar ’s zondags waren de geesten gescheiden. Als wij als hervormde kinderen zondagmiddag buiten speelden en onze gereformeerde vriendjes met hun familie langskwamen om voor de tweede keer naar een kerkdienst te gaan, sisten hun ouders: ‘Voor je uit kijken, en niet opzij.’ Wij waren de zondaren die op straat speelden, en wie het waagde zijn klasgenootje toe te knikken, kon een draai om zijn oren krijgen. Maar maandag knikkerden we weer gebroederlijk op het schoolplein: de zondaren en de gestrengen. Ronnie moet met verbijstering gekeken hebben naar de grote rivaliteit tussen die twee geloofsstromingen.8

Maar ook Ronnie gaat zondag twee keer naar de kerk, zes kilometer verderop. Ze luistert met een pepermuntje in haar mond twee uur lang naar de preek en leert psalmen zingen. Zondag was de enige dag dat er gelezen mocht worden bij de familie Migchels, maar wel uitsluitend in de bijbel. De kinderbijbel of de Statenbijbel – met commentaar. (‘Al het andere zou mijn aandacht van de Here maar afleiden,’ schrijft ze in Het jongensuur.)

In een radiogesprek bij de KRO (22 februari 1977) haalt mevrouw Migchels, in gezelschap van haar voormalige onderduikster, herinneringen op aan die tijd:

‘Ze was wel bijzonder, ja, bijzonder in zoverre… Niet verkeerd bijzonder. Maar, nou ja, zij las veel. En zij ging met ons naar de kerk en als ze dan uit de kerk kwam, werd ’s avonds de hele preek als in een droom verteld. Dus het verwondert me niks dat u nou schrijft.’

Andreas Burnier: ‘Heb ik ook geleerd fietsen te maken?’

Mevrouw Mighels: ‘Je was bezig. Een overall had je aan en dan moest je… Nou ja, dat wilde je graag. Want ik zei wel ’s, nou ja, ’t is net een jongen. Je had ook belangstelling voor fietsen, motoren, techniek en zo. En als mijn man dan ergens mee bezig was, hielp je hem wel eens. Je mocht graag overal je licht opsteken, hoe jong je ook was, niet? Als we naar mijn broers gingen, ging je altijd mee, je mocht graag bij de koeien wezen. En ’t gaf niet hoe vuil of ’t was. Je speelde liever met de jongens van de buren dan met het meisje. Dat was wel een beetje anders, hè?’9

De Christelijk Nationale School telde ongeveer tachtig leerlingen en drie lokalen. Juffrouw Van Hel stond voor de eerste twee klassen, meester Westerveld voor klas drie en vier, en de vijfde en zesde klas stonden onder de hoede van meester Van Faassen. Hendrik van Faassen was een strenge meester. Er heerste absolute orde in zijn klas en absolute stilte. Zijn zoon herinnert zich:

De hardhandige meester die Ronnie beschrijft, dat klopt wel. Er werden regelmatig jongens mee naar buiten genomen die een aframmeling kregen met een stuk hout. Het werd gebruikt als een ‘pedagogisch instrument’, nimmer in woede. Dat meester Van Faassen nog wel iets meer deed dan ondeugende jongens een aframmeling geven, zal Ronnie niet geweten hebben. Zo zat dominee Slomp, alias Frits de Zwerver, maandenlang ondergedoken bij ons op zolder.10

Dominee Slomp kwam uit Hardenberg en had in de jaren dertig al gewaarschuwd tegen Hitler. Zodra de bezetting een feit was, stond hij op de lijst om opgepakt te worden. Hij ging onmiddellijk in het verzet en er werd op hem gejaagd. Op 1 mei 1944 viel hij in handen van de Duitsers, die hem overbrachten naar de gevangenis in Arnhem. Toen een knokploeg hem in mei 1944 wist te bevrijden, kwam hij na een paar omzwervingen bij Hendrik van Faassen terecht. Als de grond hem daar te heet onder de voeten werd, dook hij onder bij juffrouw Van Hel van de eerste en tweede klas. Ook zijn zoon, Jan Slomp, zat ondergedoken bij meester Van Faassen en stond op school bekend onder de naam Jan de Jong. Volgens Jan van Faassen dachten de meeste kinderen dat Ronnie de dochter was van een dominee uit Indië.

Maar de meeste volwassen dorpsgenoten wisten wel beter. Op een zondag telde een boerin uit Schuinesloot hardop in de kerk: een, twee, drie, vier, vijf, zes, goh, kijk ’s, tien onderduikers. Mijn vader was woedend. We boften dat er in Slagharen geen Duitsers gelegerd lagen, en er vrijwel nooit Duitsers in het dorp kwamen. Als er een Duitse patrouille aan kwam, belde vrouw Hogeveen van het plaatselijke postagentschap Migchels of de meester. Wij waren de enigen met telefoon op het dorp. We hadden dan precies tien minuten om iedereen zijn geheime schuilplaats te laten innemen en snel een exemplaar van Volk en Vaderland op tafel te leggen. Natuurlijk hielden de NSB’ers hun ogen en oren wijd open en zagen ze tandenknarsend toe dat er onderduikers zaten, maar tegen meester Van Faassen durfden ze niets te doen. Ze hadden bij hem in het schoolbestuur gezeten en hun kinderen zaten bij hem in de klas. Maar dat dominee Slomp bij ons op zolder zat en we een tijdlang ook nog een Amerikaanse vliegenier verborgen hielden, wist niemand.

‘In Veendorp was het koud,’ schrijft Andreas Burnier. ‘De meeste mensen behoorden hier tot een van de drie soorten gereformeerde kerken en dat betekende verachting, zelfs haat voor alles wat vitaal of zelfs maar warm was. Ze verachtten elkaar en zichzelf om hun ingekankerde zondigheid. […] Het duurde lang voor ik hun wereldbeschouwing begreep. Wat “zonde” was, de zonde waarvoor je elke avond geknield voor je bed aan hun God vergiffenis moest vragen, kon ik mij eerst niet voorstellen. Maar na een halfjaar was ik er aan gewend, zoals een domme leerling denkt dat hij een wiskundig bewijs begrijpt als de leraar het tien keer heeft herhaald. Ook aan de kerk wende je.’11

Maar als poging tot zelftroost sluit Ronnie zich soms op in de wc van het onderduikgezin en zingt zachtjes – niemand mag het horen – het weinige dat ze zich herinnert van vroeger, zoals ‘sjieremangelous’ (de Nederlands-Jiddische verbastering voor sjier ha-ma’alot, de traditionele vrijdagavondpsalm).12

Op 10 augustus 1944 vallen SS’ers met enkele Hollandse landverraders het huis van Geert Migchels binnen en arresteren hem. Ronnie weet bijtijds op de fiets te vluchten met op zak alleen een stuk roggebrood en wat geld voor de overtocht met de veerpont. Ze kan daardoor de zwaarbewaakte IJsselbrug vermijden. Aanleiding tot de razzia is een overval op een Duitse soldaat, maar waarschijnlijk wordt deze gelegenheid meteen aangegrepen om af te rekenen met Geert Migchels. Ook Flapper, de katholieke fietsenmaker, die eveneens in het verzet zit en vaak samenwerkt met Migchels, wordt gearresteerd. Samen met twintig dorpsgenoten wordt Geert Migchels eerst ondergebracht in kamp Ten Arlo, nabij Zuidwolde, vandaar gaan ze naar kamp Amersfoort. Op 1 september 1944 wordt de groep op transport gezet naar Duitsland en tewerkgesteld in Böhlen.

De eerste maanden is er nog een regelmatige briefwisseling met het thuisfront. De nalatenschap van Annigje Migchels bevat twaalf brieven die Geert heeft geschreven tussen 8 augustus 1944 en 12 januari 1945. De eerste brief is clandestien verstuurd vanuit de trein, naar buiten geworpen:

Hoe het nu verder gaat laten we over aan Hem die ons deze weg laat […]. Eerst waren we blij dat we in Amersfoort zaten, maar nu het zover is, spijt het mij niet dat we weer betrekkelijk vrij worden. God geeft mij weer blijdschap in Zijn daden. Wel hoop ik spoedig weer bij je te zijn. En als de tekenen niet bedriegen, gebeurt dat ook wel. ’k Heb vaak gezegd: ‘Het spijt mij, voor jou het allermeest. Ik zal mij er wel door slaan.’13

In zijn tweede brief, van 2 oktober, schrijft hij aan zijn vrouw:

Je schrijft dat ik er niet veel om geef dat ik werd weggevoerd. En lieve, dat weet je wel beter. Maar dankzij mijn geloof ben ik er zo rustig onder. Dat alles houdt mij staande. En het is geen kruis dat we dragen. God verlaat ons niet. Ik kan zingen, ja zing meer liederen God ter ere dan klaagliederen. Want redenen hiervoor zijn er niet. Gods gunst zal zijn over die Hem vrezen. Gods gunst voedt meer dan de fijnste spijzen. ’k Wil gaarne weer terug, dat begrijp je en voortdurend is mijn gebed daarop gericht. Maar Gods wil geschiedt.

En hij eindigt de brief met de vraag: ‘Hoe gaat het met Ronny?’14

Terwijl de omstandigheden in het werkkamp verslechteren, is de toon van de brieven optimistisch. Migchels’ godsvertrouwen blijft intact.

De Heere zegent mij ook hier. De gelegenheid te schrijven is moeilijk daar wij geen post mogen verzenden en het dus het kamp uit moeten smokkelen en zijn dan niet zeker van de verzorging! Heel waarschijnlijk zullen we ook deze maand vrij arbeider worden. We waren steeds gevangenen en werden hier behandeld als beesten. Ikzelf heb nog geen straf opgelopen. Eenmaal hield ik mijn pet op en werd gestraft met het kaalknippen van het hoofd. Echter was ik ook daar dankbaar voor, want het wasschen hier is ook een toestand. Ik sla mij echter goed door die moeilijkheden heen en werp al mijn bekommernissen voor Gods genadetroon waarvoor ik nog niet vergeefs heb gepleit. Ja zelfs bijzonder word begenadigd.15

Jarenlang zal Annigje in onzekerheid blijven over het lot van haar echtgenoot. Nooit zal zij hertrouwen. Pas in 1993 ontvangt zij een officieel schrijven van het Rode Kruis. ‘Betrokkene werd op 29-03-1945 in Buchenwald ingesloten onder Häftl. Nr. 139.461. Op 02-05-1945 is hij in Duitsland overleden.’

‘Was ik dankbaar,’ vraagt Andreas Burnier zich af in Het jongensuur, ‘dat Veendorp, te achterlijk en onbelangrijk om er bezettingstroepen of Hollandse beulsknechten te legeren, mijn leven redde? Was ik Oom en Tante erkentelijk voor hun opvatting van christenplicht: het in hun armoede gratis huisvesten van een Jodenkind, stamgenoot van de moordenaars van Christus? […] Besefte ik welke risico’s zij vrijwillig namen? (Er woonden enkele NSB’ers in Veendorp, er reed wel eens een zwarte Mercedes door de hoofdstraat.) Ik was erg gehoorzaam, bijzonder vlijtig op school, nimmer ziek, maar verder? Ze hadden met hun hele belachelijke geloof […] dan toch maar “hun zaak” op niets gesteld. Ze rekenden niet op een goed leven nu en ook niet op een beloning voor hun goede werken in de hemel, want zeer, zeer weinigen waren uitverkoren. Ze riskeerden hun leven, voor niets en zeker niet voor geld, want het was ondenkbaar dat ze iets anders zouden doen dan hun armoede met mij delen. Mijn begrip en dankbaarheid, voor zover aanwezig, was gemengd met verachting en afschuw.’

Achteraf blijkt Andreas Burnier in Het jongensuur als een van de eersten dit pijnlijke dilemma te hebben verwoord. Ziporah Valkhoff schreef in 1992 het boek Leven in een niet-bestaan. In de inleiding merkt Jolande Withuis op:

Volgens Valkhof gaat de weinige literatuur die er over de onderduik bestaat merendeels voorbij aan de negatieve kanten daarvan, omdat er steeds wordt geschreven vanuit een schema van onbaatzuchtige redders en dankbare geredden. Dat het mooie, het positieve van de situatie systematisch is ‘overbelicht’ en de narigheid verduisterd, komt, meent zij, doordat de onderduik de successen van het Nederlandse verzet moest bewijzen. Het past in zo’n paradigma niet dat er redders waren die opofferingsgezind maar niettemin onaangenaam, harteloos, of antisemiet waren, net zomin als het erin past dat de ‘overlevenden-dankzij’ ondankbaar zouden zijn, of kwaad, of geërgerd over het doen en laten van hun gastgezinnen.16

In het NIOD-archief bevinden zich de officiële typoscripten van de enquête die Bert Jan Flim en Bloeme Evers-Emden hielden voor hun boek Ondergedoken geweest. Een afgesloten verleden?17 In doos 3, onder nummer 205, bevinden zich de antwoorden die Ronnie Dessaur invulde op vragen naar haar ervaringen tijdens de onderduik. Op de vraag hoe zij reageerde op de steeds wisselende situaties schrijft ze:

Door mij aan te passen aan de wensen en verwachtingen van het gastgezin. Ik las mij snel in. (Was een halve theoloog, want godsdienstige geschriften waren meestal het enige wat je mocht lezen of wat voorhanden was.) Ik ben in de oorlog antroposoof en communist en socialist geweest en gereformeerd van verschillende stromingen. Mijn aanpassing aan de steeds wisselende eisen en verwachtingen was helaas geen hypocrisie, ik veranderde werkelijk van identiteit, zou je kunnen zeggen.18

Dat lijkt later bevestigd te worden door een interview in Vrij Nederland:

Heel lang ben ik een meester geweest in het aannemen van de schutkleur van mijn omgeving. Als ik op een nieuw onderduikadres kwam, wist ik altijd twee dingen zeker: de naaidoos was in wanorde en de tijdschriften lagen door elkaar. Het eerste wat ik dus altijd deed, was de naaidoos opruimen en alle Libelles op volgorde leggen. Ik wilde alles doen om er maar bij te horen.19

In de enquête schrijft ze, gevraagd naar bijzonderheden in het gezin waar zij het langst heeft gebivakkeerd, over haar tijd in Slagharen:

Ik moest ’s zomers op blote voeten over straat lopen. ’s Winters heb ik veel kou geleden. Ik moest soms helpen konijnen te stropen en hun vellen te drogen hangen. Ik moest helpen bloedworst maken, tot je ellebogen en hoger in een emmer varkensbloed meel kneden. Ik heb maanden alleen in een stinkend hok lijnzaadolie moeten persen (illegaal). Dat was misschien voor toen en daar vrij normaal om van een kind van elf/twaalf te verlangen, maar als Haags Joods meisje vond ik het gruwelijk. Bovendien kreeg ik door vitamine-C-gebrek (je at alleen aardappelen, pap en spek) stinkende open zweren op mijn benen. En ik sliep in een bed met pissebedden.20

‘Met de man voelde ik een soort vriendschap,’ antwoordt ze op de vraag of ze zich gehecht heeft aan haar onderduikouders. ‘Ik kon hem soms helpen in de fietsenmakerij en wij voerden gesprekken over theologie. Met de vrouw klikte het eigenlijk absoluut niet. Ik vond haar (toen) koud en bits.’ En op de vraag of haar onderduikouders zich aan haar gehecht hebben, schrijft ze: ‘De man wel, ik hoorde later dat hij mijn intellectuele capaciteiten had bewonderd. De vrouw heeft zich m.i. niet gehecht aan mij. Het is, achteraf bezien, niet ondenkbaar dat zij teleurgesteld was in mij of zelfs “jaloers”.’

Of zij haar onderduikouders iets verwijt? ‘Nú vind ik dat alles natuurlijk wegvalt tegen wat zij waagden, tóén vond ik het soms ellendig hoe zij waren, spraken, over Joden bijvoorbeeld, dachten en wat ze van mij eisten. Ik vond het ook heel erg dat zij lezen “zondig” vonden en leren “iets op het randje”: een mengeling van respect en verachting voor kennis.’

Maar naast de kritische woorden in het NIOD-document staat in Het jongensuur ook een fragment dat zich bijna lezen laat als een liefdesverklaring:

Maar ondanks alles hield ik van Oom. Als hij in onze debatten nooit toegaf, zich in laatste instantie beriep op de openbaringen-van-het-geloof, de genade Gods, die ons kan bereiken op wijzen die strijdig zijn met de rede, meende ik soms een schemer van twijfel in zijn ogen te zien. Toen hij, na mijn vertrek uit Veendorp, opgepakt, weggevoerd en menselijkerwijs gestorven was, bleef ik hem zoeken, en meende in toevallige voorbijgangers elders in het land zijn postuur te herkennen.21

En al zal ze in Het jongensuur een vlijmscherp portret schetsen van de gereformeerde dorpsgemeenschap, na de oorlog blijft ze, tot verbijstering van haar Joodse ouders en grootouders, nog jarenlang bidden voor en na het eten en uiteindelijk gaat ze zelfs eigener beweging op catechisatie.22

Het zal nog lang duren eer ze voldoende afstand tot haar oorlogservaringen heeft om terug te kunnen kijken. Ofschoon Ronnie in haar studententijd, maar ook later, regelmatig langsgaat bij Annigje Migchels, zullen er nog jaren overheen gaan eer ze stappen onderneemt om officieel dank te betuigen. Bijna veertig jaar later – ze is inmiddels hoogleraar in Nijmegen – stuurt Andreas een brief naar Yad Vashem om een onderscheiding aan te vragen voor zowel dominee Frederiks als Geert Migchels:

Geert Migchels was an active member of the Dutch resistance movement and both he and his wife risked their own life by letting me stay at their home, presumably as an Indonesian child, and even visit the village school. Geert Migchels’ death at the hands of the Germans in one of their prison camps was unconnected, though, as far as I know, with the work in the resistance movement and with his giving shelter to me as a Jewish child. He was taken by the Germans during one of their random razzias, from which I happened to escape by fleeing to my father, then in hiding at Epe, Holland.23

Ze eindigt haar brief met: ‘Any official token of gratitude and respect for what they did seems, even at this late stage, most appropriate.’

Intrigerend blijft het tussenvoegsel: ‘Geert Migchels death at the hands of the Germans in one of their prisons camps was unconnected, though, as far as I know, with the work in the resistance movement and with his giving shelter to me as a Jewish child.’ Tot op de dag van vandaag is het onduidelijk waarom Geert Mighels is opgepakt. Het feit dat hij op dezelfde dag werd opgepakt als Flapper, de katholieke fietsenmaker, die net als hij in het verzet zat, is een sterke aanwijzing dat zijn arrestatie wel degelijk samenhing met zijn verzetsactiviteiten. Maar de gedachte dat Mighels’ dood mogelijk iets te maken had met onderdak verlenen aan haar, was voor Andreas Burnier misschien te bedreigend.

Hoe het Ronnie lukte om de razzia bij Geert Migchels te ontlopen en – al dan niet – in haar eentje de Veluwe te bereiken, is onbekend. Ze heeft een stuk roggebrood meegekregen voor onderweg en een kaartje voor de veerpont om de zwaar bewaakte IJsselbrug bij Deventer te ontwijken. ’s Nachts slaapt ze verstopt in het struikgewas. Zelf heeft ze geschreven het laatste halfjaar van de oorlog in het gezelschap van haar vader te hebben doorgebracht. Als dat zo is, heeft ze daarvóór nog drie maanden in haar eentje rondgezworven. Dat zou ook het hoge aantal onderduikadressen verklaren dat ze altijd heeft opgegeven en bevestigd in de enquête van Flim. Over wat er in die maanden precies is gebeurd, heeft Ronnie in alle toonaarden gezwegen.

In haar roman De wereld is van glas schrijft ze in een brief aan een onbekende rabbi dat zij in de oorlog op heldere nachten het liefst ’s nachts buiten was en dat zij zich staande heeft gehouden door te kijken naar de sterren. Die sterren waren het enige wat haar vooroorlogse beschermde jeugdjaren in Den Haag gemeen hadden met de afgrijselijke eenzaamheid waarin ze als elf-, twaalf-, dertienjarige in haar eentje van onderduikadres naar onderduikadres zwierf. Die eenzame zwerftocht zal haar onder andere opzadelen met een levenslange panische angst voor honden. Nooit zal zij haar huis verlaten zonder zich te wapenen met een forse paraplu of stok.

Vanaf het moment dat Rosa ondergedoken zat bij dominee Frederiks en Ronnie was aanbeland in Slagharen, bivakkeerde Sal op de Veluwe. Hij was terechtgekomen bij ‘Opa’ Bakker, een Amsterdammer. Als hoofdconducteur van de NS was deze man in 1938 met vervroegd pensioen gegaan en in Nunspeet gaan wonen met zijn vrouw, die bekendstond als ‘Tante Cor’.

Samen met advocaat Edouard von Baumhauer was Opa Bakker de initiatiefnemer van het inmiddels legendarische Geheime Dorp. Er waren clusters van schuilplaatsen voor onderduikers in de bossen, maar geen kamp had zo’n grote omvang als dat in de Soerelse bossen, precies in het midden gelegen van de driehoek Vierhouten-Nunspeet-Epe. Het kamp bestond eigenlijk uit twee kampen: het Soerelkamp en het Pas-Opkamp. In het laatste kamp zaten voornamelijk Joodse onderduikers. De naam Pas-Op verwees niet naar het oppassen voor de Duitsers, maar naar de in de buurt gelegen weg die al eeuwenlang de Pas-Opweg heette, vanwege de struikrovers die er ooit actief waren. Onder de bewoners van het Geheime Dorp bevonden zich behalve Joden ook Amerikaanse piloten, studenten, politieagenten die geweigerd hadden om voor de Duitsers te werken, een ontsnapte Russische krijgsgevangene en zelfs een gedeserteerde Duitse soldaat. Ook de schrijver Godfried Bomans maakte enige tijd deel uit van het kamp. Sommige hutten stonden bovengronds, bedekt met grasplaggen en mos, andere waren ingegraven in de grond. In een van de hutten verbleef enige tijd de knokploeg van Marinus Post, broer van verzetsheld Johannes Post. Opa Bakker en Tante Cor zorgden per fiets voor de aanvoer van voedsel, kleding, speelgoed en studieboeken. Ook veel andere inwoners van Nunspeet zaten in het complot. Uiteindelijk heeft het kamp door de jaren heen een schuilplaats geboden aan bijna tweehonderd onderduikers.24

Sal Dessaur wordt in het kamp ‘het Heertje’ genoemd omdat hij, in tegenstelling tot de andere bewoners van het dorp, niet op blote voeten of klompen loopt, maar altijd schoenen aanheeft en keurig is gekleed – klaar om te vluchten. In zijn boek Het respijt krijgt Primo Levi een gouden overlevingsregel uitgelegd door een Griekse kampgenoot: ‘Als er oorlog is moet je voor alles voor twee dingen zorgen: in de eerste plaats voor schoenen en in de tweede plaats voor eten, en niet andersom, zoals het vulgus denkt, omdat wie schoenen heeft op zoek kan gaan naar eten en niet andersom.’ Voor Sal, die zich deze gouden regel op grond van eigen inzicht heeft eigen gemaakt, betekenen die schoenen zijn redding. Als op 29 oktober 1944 de SS het Geheime Dorp ontdekt, weet hij bijtijds weg te komen. De volgende dag worden zeven onderduikers, onder wie een jongetje van zeven, staande op de rand van hun graf, in het bos gefusilleerd.

Ofschoon alle in- en uitvalswegen door de Duitsers worden afgezet, weten toch achtenzeventig mensen te vluchten. Ze worden ondergebracht op onderduikadressen in en rond Ermelo en Elburg. ‘Zo zijn er acht Joden naar Epe ontkomen, waar ze door de familie Van Essen werden opgevangen en verzorgd. Onder hen de heer S. Dessaur, die samen met Koesjma, de Rus in het Pas-Opkamp in de “Villa”, het kippenhok van Opa Bakker, leefde, zo je het “leven” kon noemen,’ schrijft Arie Visser in Het verscholen dorp. Hermannus van Essen had al vroeg in de oorlog onder de stal en onder het washok van zijn boerderij een aantal schuilplaatsen gemaakt, waar meer dan vijftig onderduikers voor korte of langere tijd verbleven. Hij hield zich aan de Bijbeltekst uit Jesaja 16:3b: ‘Verbergt de verdrevenen en meldt de omzwervenden niet.’ De eerste onderduikers die ze opnemen zijn de Scheveningse Bram van Leeuwen, zijn vrouw Diny en hun dochter Loes. Op 5 september 1942 worden ze ondergebracht in een zomerhuisje. De huurprijs wordt vervangen door een onkostenvergoeding, want Hermannus van Essen wil er niet beter van worden.25

Bij deze boerenfamilie brengt Ronnie de laatste maanden van de oorlog samen met haar vader door. Een chaotische tijd: behalve onderduikers, inclusief Amerikaanse piloten, herbergt de boerderij telkens weer nieuwe lichtingen ingekwartierde Duitse soldaten, lichtingen die van maand tot maand jonger worden. De laatste lichting is tussen de veertien en zeventien jaar. Daarnaast kamperen er Mongolen aan de rand van het bos. ‘Onze zeer partiële kennis van elkaars aanwezigheid leek op een slordig Venndiagram,’ lezen we in Het jongensuur. Burniers alter ego Simone beschrijft hoe ze zelfgemaakte berkenwijn brengt naar de ingekwartierde soldaten in de hooimijt:

Eerlijk gezegd was de berkewijn heel bitter en niet drinkbaar. Maar door te doen alsof deze drank iets heel bijzonders was, stilden wij al onze honger. We speelden ‘eten’. De Duitse kinderen speelden daarenboven soldaat, de Mongolen speelden bondgenoot, de Joden speelden evacué, de boer speelde boer.26

Ronnie leeft er het leven van jongens onder elkaar. Ze leert spitten en hooien. ‘Er waren geen mannen meer en uiteindelijk zelfs geen paarden, zodat ik een kar met boomstammen voorttrok. In die tijd was ik zo sterk als een paard, ik had met gemak twee bootwerkers kunnen vloeren.’ Dan gebeurt er, vlak voor de bevrijding, iets wat alles in de war schopt. Het incident wordt beschreven in Het jongensuur, en er is geen reden om aan het non-fictionele karakter ervan te twijfelen.

Op een dag mocht ik alleen naar het dorp: eten halen met bonnen en blikkerig oorlogsgeld. Onderweg moest ik plassen. Ik hurkte achter de struiken langs de kant van de weg en zag rode druppels op de grond vallen. Het duurde even, de schrik, maar toen begreep ik wat het was. De puberteit was begonnen en ik was geen jongen geworden. Ik holde naar het dorp, zocht een dorpskapper en zei: ‘Alles eraf. Een jongenskop.’

‘Waarom moet dat?’ vroeg de kapper. ‘Je hebt toch geen luizen?’

Ik had nooit luizen gekregen in de oorlog en ik had nooit met de jongens geneukt. Het waren de enige twee dingen die ik zelf had kunnen voorkomen. ‘Het moet er helemaal af,’ zei ik. ‘Van mijn oom, boer Victor.’27

De kapper schrikt bij het horen van die gevreesde naam. Hij vraagt niets meer, maar knipt vlechten en haren af en scheert haar hoofd kaal op – een gebruikelijk kapsel in die streek. Het knippen kost vijfentwintig cent. Ronnie betaalt van het boodschappengeld.

Toen ik mijn alpinopet weer opzette buiten, merkte ik dat het prettig was de rand daarvan tegen de stoppels op mijn achterhoofd te voelen. Gek dat de jongens je zoiets niet konden vertellen. Nadat ik de boodschappen had gehaald, deed ik op de terugweg weer een plas. Het bloed vloeide nu in een klein stroompje. Plotseling leek het haren knippen mij futiel en machteloos. Ik begon te huilen en huilend bereikte ik het tuinhuis.28

Bijna zeventig jaar later, op zaterdag 22 februari 2014, schrijft Remco Campert in de Volkskrant:

Het ondoorgrondelijke toeval wilde dat Andreas Burnier en ik de dag van de bevrijding in Epe vierden, niet op de hoogte van elkaars bestaan. Andreas Burnier was ondergedoken in Epe, het dorp waar ik als evacué uit Den Haag was terechtgekomen, dus moeten we dezelfde vliegtuigen gehoord hebben en gezien die zij beschrijft in Het jongensuur: ‘Elke nacht vlogen vliegtuigen laag over, met donderend geraas. Later bleek dat zij geallieerde parachutisten dropten op de schonkig geworden weide.’29

Campert vervolgt zijn column: ‘Ik herinner me de aangeschoten bommenwerpers, die na in Duitsland dood en verderf gezaaid te hebben, laag overvlogen met een spoor van zwarte rook achter zich in een poging Engeland toch nog te bereiken. Ik herinner me de luchtgevechten en de Messerschmitts in de grijze wolken boven Epe.’

Wanneer de bevrijding aanbreekt staan de vijftienjarige Remco en de dertienjarige Ronnie, wier levens elkaar vijf jaar later zullen kruisen, volstrekt onbewust van elkaars aanwezigheid, op het dorpsplein in Epe en zien ze jeeps met breed grijnzende Canadese soldaten het plein op rijden. Een paar dagen later staan ze er opnieuw als in de muziektent vrouwen die met de bezetters hebben geheuld onder luid gejoel worden kaalgeschoren. In Het jongensuur loopt het meisje Simone misselijk weg bij het tafereel en vraagt zich ’s avonds in bed af waarom de vrouwen op deze manier worden gestraft. ‘Vrouwen en Joden, dat is bijna hetzelfde, dacht ik. Ze kunnen niets doen, ze zijn altijd schuldig.’

Ronnie weet uiteindelijk voor zichzelf en haar vader een lift te regelen met een Canadese jeep die naar het zuiden gaat. Wanneer ze precies zijn aangekomen in Eindhoven is niet bekend. In Het jongensuur wordt nauwgezet de hereniging met haar moeder beschreven. Opnieuw is er van fictie geen sprake, het verhaal van ‘Simone’ in Het jongensuur wordt door Rosa woord voor woord bevestigd op de band van het Shoah Visual History Archives.

Toen we terugkwamen na de oorlog, mijn vader en ik, stonden we eerst beneden in een trapportaal. Daarna liet mijn moeder, half huilend en verward pratend, ons boven komen. In een vreemde burgerkamer met geelhouten meubels omhelsde ze mijn vader. Ik stond in een hoek tussen de deur en de muurkast te wachten. Een blauwe alpinopet op mijn kortgeschoren haren, een lange blauwe gabardine-regenjas tot ver over mijn knieën.

‘Wie is die jongen?’ vroeg mijn moeder ten slotte.

‘Welke jongen?’

‘Die jongen die je hebt meegebracht.’

‘Maar schat, dat is Simone.’

‘Maar kind, ik herkende je eerst niet. Wat ben je ontzettend veranderd.’

‘Hoe geet het oe, moeder?’ vroeg ik.

‘Wat praat ze vreemd,’ zei mijn moeder.

‘Dat is het dialect. Ze moest zich in het dorp aanpassen, voor de veiligheid.

Ze leert het heus wel af.’

‘We moeten gauw andere kleren voor haar gaan vinden,’ zei mijn moeder.30

-

HOOFDSTUK 4 • ‘OVER DE OORLOG PRATEN WE NIET’

Het zacht geknuffel waar ik me

avond aan avond mee de oorlog