Zweden is gezegend met adembenemende landschappen, zowel in het hoge noorden als in het zuiden, een rijke geschiedenis, kunst en cultuur en vriendelijke bewoners. Om het land in al zijn glorie te leren kennen liet Gerrit Jan Zwier zich leiden door twee ideale gidsen: op het land door de naturalist Carolus Linnaeus (1707-1778) en in de lucht door Nils Holgersson, de hoofdpersoon uit Nils Holgerssons wonderbare reis van Selma Lagerlöf (1858-1940). Beiden zijn reizigers bij uitstek: ze zijn nieuwsgierig en hebben een onderzoekende geest. Vanuit deze twee perspectieven maakt de lezer kennis met de schoonheid van Zweden, van Skåne tot Lapland en van Dalarna tot Gotland en Öland.

Gerrit Jan Zwier

Er gaat niets boven Zweden

Eigenzinnige Noorderling over land en volk

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor dit boek een werkbeurs en een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

© 2015 Gerrit Jan Zwier

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Dolph Kessler

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

Kaarten G-O graphics, Wijk bij Duurstede

ISBN 978 90 450 2867 5

D/2015/0108/553

NUR 508

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2866 8.

‘Zin is niet iets wat we krijgen, maar iets wat we geven.’

‘Ik verheugde me nooit ergens anders op dan op het moment dat de deur van mijn kantoor achter me dichtviel en ik alleen was om te schrijven.’

Karl Ove Knausgård – Liefde

Inhoud

Voorwoord

Een vogelmekka in Skåne

Het eiland van Ingmar Bergman

Op het Padjelantapad

Een broodje stinkharing

In Zweeds gezelschap

In het hart van Zweden

Verantwoording

Fotokatern

Over de auteur

Voorwoord

‘Voor een reiziger biedt Zweden een tamelijk ontoegankelijke aanblik: overal dezelfde roodgeverfde huizen, dezelfde bossen, meren, rivieren en scherenkusten, dezelfde reusachtige supermarkten, waar de klanten als mieren doorheen dwalen. Je krijgt er geen greep op.’

Met deze verzuchting begint een van de hoofdstukken in dit boek.

Hoe pak je dit probleem aan? Want het is natuurlijk niet de bedoeling dat je na afloop van de reis nog even onwetend bent als daarvoor. ‘Wie verre reizen maakt, kan veel verhalen,’ luidt immers het oude gezegde. Dat gold in ieder geval voor de tijd waarin er nog veel te ontdekken viel. Maar we leven nu in een tijd dat de aarde alom verkend is en de ware ontdekkingsreiziger op de wachtlijst staat voor een enkele reis naar Mars.

Voor de mensheid als geheel mag de aarde dan een opengeslagen boek zijn, dat geldt natuurlijk niet voor de individuele reiziger. Ook hij wil met waardevolle reiservaringen huiswaarts keren.

Uiteraard dient hij zich vooraf te documenteren. Vanuit de leesstoel kun je al een genoeglijke en leerzame tocht ondernemen door de reisverslagen, romans en geschiedenisboeken die over het land van je keuze zijn geschreven. Zo heb ik me dit keer grondig verdiept in het werk van de grote Linnaeus, Selma Lagerlöf en Karl Ove Knausgård, een in Zweden wonende Noorse schrijver.

Daarna begint het echte werk. In de loop van een halve eeuw heb ik Zweden vele malen bezocht – eerst als jeugdige lifter, op weg naar Lapland; later als gewone toerist, en nog later als journalist, in opdracht van kranten en bladen, en ten slotte als reisauteur. In die laatste rol verkende ik heel doelgericht bepaalde gebieden om de opgedane indrukken met behulp van geheime magische formules te kunnen omzetten in hoofdstukken van een boek.

Het leek mij voor Er gaat niets boven Zweden een aardig experiment om dit land enerzijds als outsider te bereizen, als toerist en journalist, waarbij ik mij de ene keer gesteund wist door de vitale fotograaf Blom, de andere keer door de geleerde Ingmar Bergman-specialist Frank Blaakmeer en de derde keer door mijn vrouw, en eens te kijken wat dat voor interessante observaties en inzichten zou opleveren. En anderzijds het land te bezoeken met insiders, met mensen die in het land geboren en getogen zijn; zo ben ik in Skåne op stap gegaan met een Zweedse ornitholoog en in Småland en op Öland met een bevriende Zweedse geograaf.

Of dit tot heel verschillende reisverslagen heeft geleid, mag de lezer beoordelen.

Een vogelmekka in Skåne

Het schiereiland aan de zuidkust van Zweden zou in ons waddengebied niet hebben misstaan: witte stranden, lage duinen en zandbanken die in een gekromde punt eindigen. Mensen die graag naar vogels kijken, weten dan meteen waar ik het over heb: Falsterbo, de plek waar trekvogels zich verzamelen om aan een grote reis te beginnen. Deze plek is net zo beroemd als Gibraltar of de Bosporus, waar eveneens een watervlakte moet worden overgestoken. Falsterbo, waar elk najaar spectaculaire luchtshows plaatsvinden, ligt echter een stuk dichterbij.

Als ik het uiterste randje van Zweden ga verkennen, bevind ik mij in goed gezelschap. Het leven van mijn gids en toeverlaat P.G. Bentz – iedereen kent hem als P.G. –, ruim de zestig gepasseerd, heeft altijd in het teken van vogels gestaan. Hij herinnert zich nog precies welke vogel hij op welke plaats voor het eerst zag. Zowel in Oslo als in Stockholm was hij conservator in een natuurmuseum. Dankzij een studie van de wilde eend promoveerde hij tot doctor in de natuurwetenschappen.

Het vliegveld van Malmö, dat liever geen vluchten vogels in de buurt van de landingsbanen heeft, maakt eveneens gebruik van zijn expertise. Daarnaast is hij is een begenadigd vogelfotograaf.

Hoort hij een paar zangnootjes uit de hemel vallen, dan noemt hij meteen de bijpassende naam van de zanger.

Zijn visitekaartje toont een rode wouw en zijn mobiel kwaakt als een eend. Zijn eenmansbedrijfje, dat lezingen en excursies organiseert, heet Sturnus (‘spreeuw’). Hij heeft er natuurlijk geen idee van dat de grote natuurvriend Jac.P. Thijsse een ex libris had met een koppel verwaaide spreeuwen erop en daaronder zijn devies ‘Onbekommerd’.

Het komt sympathiek op mij over, de connectie van P.G. met doodgewone vogels als spreeuwen en wilde eenden. En dat in een omgeving waar menige vogelaar erop gebrand is zeldzame roofvogels en dwaalgasten te zien.

Toch is Falsterbo een vreemd oord voor een vogelmekka. Want een groot deel van de zandige landtong is in gebruik als golfterrein. Her en der waarschuwen bordjes voor rondvliegende ballen. Wie dit gebied in de lente voor het eerst betreedt, denkt dat de overal verspreid liggende balletjes op een grote broedactiviteit wijzen. In het duingebied kruisen de wegen elkaar van sportief geklede golfers, die hun karretjes met sticks voortzeulen, en dik ingepakte vogelaars met hun kijkers en telescopen. Beide groepen hebben geen greintje belangstelling voor elkaars bezigheden.

Uit het vogelobservatorium, dat achter een mooie oude vuurtoren is gelegen, stormen opeens twee jongemannen tevoorschijn, die op volle snelheid een kat achtervolgen. Aan hun riemen hangen een soort stofzuigerzakken – daarin stoppen ze de vogels die in netten worden gevangen. De netten hangen op strategische plaatsen tussen de bosjes. De vangst bestaat grotendeels uit kleine zangvogels, zoals koolmezen en roodborstjes. Het kleine grut wordt niet alleen gewogen en geringd, maar ook stellen de vangers de leeftijd vast (aan de hand van de iris). Overigens komt er vaak niet meer dan 0,5 procent van deze ringen in Zweden terug.

Het is natuurlijk veel handiger om een vogel een zendertje mee te geven waarvan de signalen via de satelliet kunnen worden gevolgd. Dat gebeurde tot voor kort alleen bij grotere vogels, zoals visarenden of wespendieven. Tegenwoordig geeft men ook kleinere vogels een lichtgewicht rugzakje met antenne mee, hoor ik van een van de jonge veldbiologen. Hij moppert nog wat op de katten uit het dorp die het op de vogels in de netten hebben voorzien, en toont me dan op de computer overzichten van de getelde aantallen trekvogels. Er wordt elke dag door deskundigen op de punt van het schiereiland geteld. Komt er een grote zwerm over, dan is er een zekere handigheid voor nodig om het aantal exemplaren te schatten. Je begint met tien; daarna schat je een honderdtal, eventueel een duizendtal. Wie niet tot tien kan tellen, hoeft niet te solliciteren naar een baan in Falsterbo.

Uit de statistieken blijkt bijvoorbeeld dat het aantal visdiefjes sterk afneemt en het aantal brandganzen juist toeneemt. Ook met de rode wouw, die goed te herkennen is aan zijn wigvormige staart, gaat het goed, anders dan met de wespendief – in de jaren zeventig passeerden er van deze elegante roofvogel wel tienduizend per jaar; tegenwoordig is dat getal gezakt tot vierduizend. In het algemeen zegt het welzijn van vogels een heleboel over de toestand van het milieu in hun leefgebieden.

Uiteraard laat de vogelvanger me ook nog even een paar soorten zien die slechts een enkele keer zijn waargenomen, zoals de blauwstaart (knalblauw, broedt in Rusland) en de roze spreeuw – die is echt roze, al heeft hij een zwarte kop, zwarte vleugels en een gele snavel. Het gaat hier om vogels die door stormen volledig uit hun koers zijn geslagen – verdwaalde eenlingen die werkelijk geen idee hebben hoe ze ooit weer in hun verre vaderland terug moeten keren.

Aan het eind van de duinenrij zitten twee beroepstellers op hun vaste plek achter een houten windscherm met ramen. Een van hen is Nils Kjellén, een man van middelbare leeftijd, gekleed in een spijkerbroek en windjack, en met een petje op. Zijn blauwe ogen speuren voortdurend de lucht af. Op zijn schoot ligt een boekje vol strepen en notities. Links en rechts van hen hebben oprechte amateurs hun plaats achter de telescoop ingenomen. Ook zij hebben klapstoeltjes bij zich – heel verstandig, want in het trekvogelbedrijf bestaan lange rustpauzes. De weerscondities zijn helaas niet optimaal: er staat nu een te harde wind. In het najaar waait het hier meestal uit de zuidwesthoek, voor de vogels een tegenwind, die dicht bij de aarde echter zwakker is, waardoor de vogels graag dalen en dus goed zichtbaar zijn. Houdt het slechtere weer een tijdje aan, dan breekt op een goede dag het spektakel los: ineens snellen grote aantallen zang- en roofvogels eensgezind de Sont over, in de richting van de witte kliffen van Denemarken, die door de kijker duidelijk zichtbaar zijn.

Hoewel ik voornamelijk mannen om me heen zie, schijnt het aantal vrouwen onder de vogelaars toe te nemen. Aangezien het in dit wereldje steevast om aardige en enthousiaste mensen gaat, kost het geen moeite met hen in contact te komen. Van twee Nederlandse dertigers hoor ik dat ze vanmorgen al bij zonsopgang ter plekke waren. Af en toe dook er een vlucht vinken of gele kwikstaarten op, maar die keerden telkens weer terug het land in. Zodra er een slechtvalk of smelleken wordt gesignaleerd, grijpt iedereen naar de kijker of telescoop. Tot mijn verbazing blijkt ook de houtduif een trekvogel te zijn – ik meende dat die meestal doodging in hetzelfde bos als waarin hij was geboren.

Een van de twee mannen bekent dat hij de vogelhobby pas laat heeft ontdekt. Als ik informeer naar hun top drie van favorieten, noemen ze de notenkraker, de wespendief en de steenarend.

Falsterbo wordt slechts zijdelings genoemd in Selma Lagerlöfs beroemde Nils Holgerssons wonderbare reis. Elk jaar verzamelen de dieren zich op de Kullaberg, in het noordwesten van Skåne, die daar kaal en ongenaakbaar oprijst uit de zee. Allerlei dieren voeren er een show op. Kraaien en roeken putten zich uit in een vliegdans; hazen gaan kopjeduikelen, auerhanen zingen een hypnotiserend lied, en de kraanvogels brengen het publiek in vervoering met een wonderschoon ballet. De lucht wordt haast verduisterd door dichte zwermen vogels, die van alle kanten op de berg af koersen. Uit Falsterbo komen de zwemvogels in bizarre formaties – in ‘driehoeken en in lange V-vormen, scheve hoeken en in halve cirkels’ – over de Sont aangevlogen.

De wilde ganzen waarmee de in een kabouter veranderde boerenzoon Nils naar Lapland vliegt, kwamen binnen vanuit de Oostzee bij Smygehuk, de zuidelijkste punt van Zweden. Hoewel ze hoog in de lucht in een V-formatie vlogen, kon hij ze toch verstaan: ‘Nu gaan we naar de bergen. Nu gaan we naar de bergen.’

’s Avonds dineren mijn gastheer en ik in Hotell Gässlingen (Hotel Jonge Gans) in Skanör, een dorp met mooi gerestaureerde huizen, die voorzien zijn van buitenlantaarns, lampjes in de vensterbank, smaakvolle interieurs en grote platte televisieschermen. We krijgen er geen wilde gans op ons bord, maar varkenswang, een soort rolmops, steurgarnalen met vossenbessen, loddeneitjes (een lodde is een zalmachtig visje) en als dessert ijs van geitenmelk. Nouvelle cuisine, kortom, zeer tot tevredenheid van P.G. en de gesoigneerde dames om ons heen, die aan lange tafels stijfjes tegenover elkaar zitten.

Mijn tafelgenoot legt me uit dat de gele puree die bij de rolmops wordt opgediend, rotmos heet, letterlijk: gepureerde wortel. In werkelijkheid gaat het om een mengsel van aardappelen en koolraap.

Vóór de introductie van de aardappel, begin achttiende eeuw, vormden knollen en koolrapen een belangrijk deel van het dagelijks voedsel. In Engeland wordt de koolraap zozeer met Zweden geassocieerd dat men hem daar kortweg swede noemt. De Zweden zelf, vervolgt P.G., spreken echter van kålrot of rotabagge – die laatste naam is in Amerika als rutabaga ingeburgerd. Het begint me te duizelen, maar dat kan ook door de wijn komen.

Alle gangen gaan namelijk vergezeld van een keur aan Franse wijnen. Ook weer zeer tot genoegen van P.G., die zich graag voordoet als een wereldwijze gastronoom. Ik heb daar mijn twijfels over, niet alleen vanwege zijn verzotheid op koolraappuree, maar vooral vanwege zijn voorliefde voor surströmming, halfbedorven haring, waarmee ik op latere reizen nog nader kennis zal maken, maar die gelukkig op de menukaart van de Jonge Gans ontbreekt.

Hoe verder wij met het wijnarrangement vorderen, hoe meer het linkerooglid van mijn tafelgenoot gaat hangen en hoe sterker het rechteroog naar de buitenkant afdwaalt. P.G. vertelt me dat hij vier volwassen kinderen heeft, twee keer getrouwd is geweest en twee nieuwe knieën heeft. Nu begrijp ik waarom hij al lopend enigszins slagzij maakt en liever niet langdurig met mij op pad gaat.

Hij is lid van het selecte Engelse Linnaeus Genootschap (The Linnean Society), en dat kunnen slechts twee andere Zweden hem nazeggen. Weet ik dat Linnaeus ook Skåne heeft doorkruist? Dat was in 1749. Linnaeus, die toen al jaren hoogleraar was in Uppsala, had weinig zin in de opdracht – een overzicht geven van de lokale economie en hulpbronnen en daarover adviezen uitbrengen –, maar hij kon moeilijk weigeren. Hem werd een rijtuig met vier paarden ter beschikking gesteld, waarmee hij een groot deel van de provincie kon bereizen. Uiteraard nam hij enige talentvolle en ijverige assistenten mee, zoals hij dat ook bij vroegere reizen had gedaan.

De zandanjer en de gele dovenetel waren planten die hij kenmerkend vond voor de flora van Skåne. Wat de vogels betreft: in de appelvink zag hij een schadelijke nieuwkomer, want die was verzot op kersen. Linnaeus was ook in Falsterbo geweest, glimlacht P.G. Maar hij was er niet zeker van of de ooievaars naar het zuiden trokken of dat ze, net als de zwaluwen, op de bodem van meren overwinterden.

De volgende middag houd ik P.G. gezelschap bij een lezing die hij in een kerk voor een groep bejaarden houdt. Hij heeft alleen een usb-stick bij zich. ‘Neem nooit je eigen apparatuur mee naar een lezing,’ instrueert hij mij, ‘want dan ben je ook niet verantwoordelijk als er technische problemen ontstaan.’ Een wijze raad, zo blijkt, want het duurt lang voor het eerste vogelplaatje op het scherm verschijnt.

Hij laat fantastische foto’s zien van visarenden, kluten, wespendieven, grote sterns en sneeuwblanke nonnetjes. Daarna schakelt hij over op nare foto’s van dode vogels die, tot verontwaardiging van het publiek, op Malta en Sicilië zijn neergeschoten. Vervolgens komt Fair Isle aan bod, een eiland ten zuiden van de Shetlands – ook een befaamde pleisterplaats voor trekvogels. Jaren geleden logeerde ik er in het vogelobservatorium; elke dag maakte ik er met jonge biologen een rondje langs de vangnetten.

Ineens komt er een rietgans in beeld, een vogel met een donkere kop en hals en oranjegele poten. Tot mijn verbazing zegt P.G. dat Akka en haar troep uit het boek over Nils Holgersson rietganzen zijn, die inderdaad in Lapland broeden. Lagerlöf heeft het steeds over ‘wilde ganzen’, maar benoemt ze verder niet. Als Nils en Maarten na hun eerste dagvlucht met de trekkende ganzen echt met ze kennismaken, dan wordt er slechts gezegd dat ze een grauw verenkleed ‘met bruine vlekjes’ hebben. De oude Akka is zelfs ‘ijsgrauw’.

De lezing is gratis, maar P.G. is na afloop blij met de tien boekjes die hij over de vogels van Falsterbo verkoopt. De opbrengst is bestemd voor het vogelobservatorium. Al is de gemeente rijk, het is me wel duidelijk dat het veldbiologische werk hier geen vetpot is. Ook het gebied zelf is een belegerde veste – niet alleen door het golfterrein en het toerisme, maar ook door oprukkende woonwijken.

Aangezien de wind niet gaat liggen, stelt P.G. voor om het achterland van de provincie te verkennen. Eerst bezoeken we het plaatselijke rariteitenkabinet en barnsteenmuseum – aan de kust spoelt geregeld fossiele hars aan – van Leif Brost, en bewonderen we zijn collectie in barnsteen gestolde insecten. Eentje speelde een belangrijke rol in de film Jurassic Park – dankzij het bloed dat de mug uit een dinosaurus had geprikt, kon dit uitgestorven dier weer tot leven worden gewekt.

Eerst nemen we even buiten Falsterbo een kijkje bij Ljungen, wat gewoon ‘de hei’ betekent. Vanwege het onbelemmerde uitzicht is dit een favoriete plek bij vogelaars. Op de parkeerplaats staan alleen maar auto’s met Duitse en Nederlandse nummerborden. Een slecht teken, volgens P.G.: als er echt iets bijzonders te zien zou zijn, had het er gewemeld van de Zweedse nummerborden.

We rijden door een lichtglooiend landschap waarin plukjes bos en gele stoppelakkers elkaar afwisselen. Af en toe, in het veld of langs een weg, zien we een bescheiden dolmen, een hunebed, die aantoont dat de cultuur van het Klokbekervolk zich vanuit Drenthe ver naar het noorden uitstrekte. Wat voor taal zouden deze boeren uit de steentijd gesproken hebben? Misschien verschilde het Oer-Drents net zoveel van het Oer-Zweeds als het huidige Drents van het Zweeds.

Ten oosten van de universiteitsstad Lund maken we bij Kraksjön en Vombsjön een rondje langs vogelhutten die aan de oevers zijn neergezet. Soms treffen we daar een bejaarde vogelaar aan, die zijn vrouw in de auto heeft achtergelaten.

Het is vermakelijk, maar het al genoemde eerste gesprek tussen Nils en Akka vond plaats aan de oever van dit meer. Zodra de leidster van de ganzen hoort dat Nils geen kabouter is, maar een mens, deinst ze terug. Ze eist dat hij onmiddellijk zijn biezen pakt. ‘Ik heb geleerd bang te zijn voor alles wat mens heet, of die nu groot of klein is,’ legt ze uit. Nils leert, op zijn beurt, dat hij geweldig op zijn hoede moet zijn voor roofvogels, zelfs voor eksters en kraaien, en voor allerlei andere roofdieren. ‘Hij mocht de wezel niet vergeten die door de allerkleinste gaten kon kruipen, en als hij in een stapel bladeren wilde gaan slapen, moest hij eerst onderzoeken of de adder daar niet zijn winterslaap hield.’

In onze kijkers duiken zaagbekken en zilverige krakeenden op, en zelfs een zeearend, ook wel ‘vliegende deur’ genoemd. Helaas houdt zowel de blauwstaart als de roze spreeuw zich goed verborgen. We zien wel iets anders: vele tientallen – misschien wel honderd – rondcirkelende rode wouwen, die wachten op het moment dat ze naar het zuiden kunnen vertrekken. Niet voor niets is deze stijlvolle vogel het symbool van Skåne.

Onderweg vertelt P.G. mij het een en ander over het vogelaarsgilde. De vogel, als symbool van de vrijheid, heeft de mens altijd aangesproken. Wie zich serieus in vogels verdiept, ontdekt al snel dat er een grote variatie bestaat; daardoor verrijkt de vogelaar die de soorten in hun natuurlijke milieu opzoekt, zijn leven met vele nieuwe ervaringen. Vogels herkennen leer je van anderen, niet uit een boekje, houdt hij me voor. In Zweden en ook in Nederland is het vogels kijken populair bij mensen van het bohemienachtige soort. In Engeland en Amerika daarentegen zijn het juist de hogere sociale klassen die deze hobby koesteren. Dat jongeren vooral zeldzame soorten willen zien en die graag op internet zetten, vindt hij niet erg, want competitie is voor hen belangrijk. ‘Als ze eenmaal boven de vijftig zijn, komt een deel van hen vanzelf in de natuurbescherming terecht, waar vooral ouderen de dienst uitmaken.’

Tegen de avond kloppen we aan bij Cecilia Nilsson, een jonge, aantrekkelijke vrouw, die verbonden is aan de universiteit van Lund. Zij bemant elke nacht een radarpost midden in de weilanden, waar ze, in een straal van ongeveer twintig kilometer, de bewegingen van trekvogels volgt. Ze is ooit met dezelfde radarpost begonnen in Abisko, in het uiterste noorden van Zweden.

Ik klim naar binnen en kom in een benauwd hokje terecht dat is volgestouwd met apparatuur. Cecilia, die haar werk vergelijkt met een computerspelletje, hanteert een soort joystick, waardoor het radarscherm op het dak in beweging komt. Ze draait aan wieltjes en volgt intussen wat er op de schermen te zien is. De curven vertellen haar iets over de snelheid en het vliegpatroon van groepen vogels. Diep in de nacht sluit ze haar eenzame huisje af en stapt op de fiets, in de richting van het oude, in een bos gelegen veldobservatorium. Daarbij zie ik in mijn verbeelding steeds een nieuwe aflevering van Wallander voor me, een politieserie die in Ystad speelt, niet zo heel ver van Falsterbo vandaan. Dan komt er een melding op het bureau binnen over een of andere radarpost in de weilanden, over een vermiste ornithologe, over een fiets die in het bos is gevonden enzovoort.

Bij een matige wind beklimmen we vroeg in de morgen de vuurtoren. Een kustdorp of eiland hoort een vuurtoren te hebben, niet alleen om de zeeman houvast te bieden, maar ook om de lokale gemeenschap een hart en een ziel te geven. Vanuit de hoogte hebben we mooi zicht op de schepen die door de Sont naar de Oostzee varen, op de nu verlaten stranden met houten huisjes – in de zomer wemelt het hier van de badgasten – en op de tweelingdorpjes Falsterbo en Skagör, waar veel forensen (op Malmö) wonen.

Langs de zeereep op de landtong drommen de vogelaars samen. En terecht, want in het luchtruim is het een drukte van belang. Nu, eind september, gaat het vooral om zangvogels, die niet over de Sahara naar de tropen vliegen, maar binnen Europa overwinteren. P.G. wijst me op de ‘stuiterende’ vlucht van sijsjes met hun ‘droevige’ roep. Vinken, die in langgerekte zwermen komen aangolven, zijn vermengd met kepen – vogels met een witte buik en oranjerode borst, die ik ken uit het noordelijke woud, waar hun bescheiden sisgeluidjes de diepe stilte nauwelijks verstoren. Nu en dan schrikt de hele meute op door de komst van een laag en snel vliegende sperwer. Voor de kust gaat een troep donkere rotganzen op de wieken, waarschijnlijk richting Nederland, waar ze op Vlieland of Terschelling de kwelders systematisch kaal zullen grazen. Ze vliegen in feite van het ene waddengebied naar het andere, al broeden ze veel noordelijker.

Stel dat P.G. over de magische gaven van de huiskabouter van de familie Holgersson beschikte, dan zou hij mij ook in een klein ventje met een puntmuts kunnen veranderen. Zo zou ik mooi op de rug van een rotgans mee kunnen vliegen naar een plek die dicht bij mijn Groningse huis is gelegen. Het is immers altijd irritant om de gezagvoerder van het vliegtuig, waarmee ik van Stockholm of Oslo naar Nederland terugvlieg, boven Groningen te horen zeggen dat hij nu de landing inzet. Die glijvlucht eindigt steevast op Schiphol, en vandaar is het nog een schier eindeloze treinreis naar mijn dorp. Het probleem is alleen dat ik vanwege mijn hoogtevrees nooit op een vogelrug zou durven klimmen, ook niet als ik slechts een half turfje hoog zou zijn. In een vliegtuig heb ik geen hoogtevrees, maar dat duizeligmakende gevoel slaat gegarandeerd wel toe bij een afgrond, of in een luchtballon, een parapente of een ultralight vliegdingetje, en al helemaal als ik de armen om de nek van een vliegend dier zou slaan, of met een vliegmotor op de eigen rug zou opstijgen.

Zeker in het begin van het boek staat ook Nils doodsangsten uit. Maar als hij dan een keer door een plotse windstoot van de boerengans Maarten af wordt geblazen, komt hij keurig op zijn beide beentjes terecht: ‘Eerst vloog hij een eindje met de wind mee, daarna dwarrelde hij langzaam en schokkerig naar beneden, als een blad dat van een boom valt.’

De brug die Zweden met Denemarken verbindt, is duidelijk te zien. Als ik een slimme of luie vink of keep zou zijn, dan wist ik het wel: neerstrijken op een trein en meeliften naar Kopenhagen. Maar misschien hebben de vogels nog een paar generaties nodig om deze sprong in de evolutie te maken.

Het eiland van Ingmar Bergman

Zodra mijn reisgenoot op het vliegveld van Stockholm een levensgroot portret van de filmer Ingmar Bergman ziet, neemt hij zijn eerste foto. Ik ben in het gezelschap van een twee meter lange cinefiel, een kale, bebrilde, goedlachse theoloog en leraar wiskunde, die ooit op zijn idool hoopt te promoveren. Het is zijn bedoeling een proefschrift te schrijven over de films van Bergman, met name over de religieuze aspecten ervan. Ik ken Frank B. uit zijn Groningse studententijd. Ons doel is het eiland Gotland in de Oostzee, en dan met name het eilandje Fårö, bij de noordpunt, waar Bergman (1918-2007) tientallen jaren heeft gewoond.

Jaren geleden, in 2001, was ik al eens op Gotland en Fårö geweest. Ik kwam van Bornholm, een Deens eiland – ooit Zweeds geweest – dat op ruim dertig kilometer van de Zweedse kust ligt. Het eiland was voor mij een openbaring. Vanuit de lucht zag het er nog weinig spectaculair uit: smalle witte strandjes, plekken geel koolzaad, bossen in het binnenland, een veld vol turbomolens. Maar eenmaal op de begane grond drong de charme van dit afgelegen stukje Denemarken zich onweerstaanbaar aan mij op. Aan de kust ligt een snoer van kleurige vissersdorpjes, volgestouwd met wit, geel en rood gesausde vakwerkhuizen en omringd door keurig verzorgde tuintjes.

In Gudhjem, een tegen de rotsen gepropt dorpje, waande ik me haast in mediterrane streken. Het is een warreling van steile steegjes en straatjes, tuintjes en dakterrasjes. Elke schilder uit de impressionistische school zou in zijn handen wrijven als hij Gudhjem in het vizier zou krijgen. Karl Isakson, een impressionist van eigen bodem, liet deze kans dan ook niet aan zich voorbijgaan – de oranje daken, de witte molen en de blauwe lucht op zijn Udsigt over Gudhjem maken hem tot een noordelijke collega van Monet en Van Gogh.

Ten zuiden van Gudhjem verdringen de huizen van Svaneke zich rond de havenkom. Het dorp mondt in een wijde boog uit in een scherenkust, waar een vuurtoren de wacht houdt. De winkels staan vol met antiek en keramiek, alsof de inwoners hun kostje kunnen verdienen met oude spullen en kunst. Maar er is ook een visrokerij, met maar liefst vijf zwart-witte schoorstenen, waar de bokking met roggebrood en een schep zout wordt geserveerd. En een brouwerij waar men na de hartige maaltijd de dorst met een lokaal biertje kan lessen. Niet ver ervandaan staat het mooiste kerkje van Bornholm, een bedenksel uit Legoland: een vierkante, oudroze geschilderde toren, met zwart vakwerk in de bovenbouw en een eveneens zwarte puntmuts, vastgeplakt aan een godshuis met een oranje pannendak.

Witte molens en de opvallende schoorstenen van visrokerijen completeren het idyllische beeld van het eiland. Iedereen is aan het schilderen om de snoeperige huisjes nog mooier te maken. De fruitbomen staan in bloei, zwaluwen nestelen onder de dakgoten en overal hangt de zilte geur van de zee en de lucht van brandend hout en gerookte vis. Al om tien uur ’s ochtends zag ik kleine buikige Denen op het terras aanschuiven voor hun eerste glas Tuborg.

Wie op Bornholm niet gelukkig kan zijn, is het geluk gewoon niet waard.

Vanaf Bornholm vertrok ik met de snelboot naar Malmö, en vandaar spoorde ik naar Oskarshamn, waar ik de nachtboot naar Gotland nam.

De boot liet er geen twijfel over bestaan dat het eiland vooral een Zweedse vakantiebestemming was. Schoolklassen, waarvan de kinderen uitgerust waren met kussens en slaapzakken, lagen over de vloeren verspreid. In het eerste ochtenduur doemde een langgerekte kustlijn boven de wateren op, met een vuurtoren aan de noordpunt en bossen en rotskusten in zuidwaartse richting.

Bij het ochtendkrieken maakte ik aan dek kennis met een gepensioneerde leraar, die het leuk vond mij de hoofdstad Visby te laten zien.

‘Wie op Gotland met een metaaldetector betrapt wordt, riskeert een gevangenisstraf van vier jaar,’ zei Torbjörn.

Met hoog opgetrokken wenkbrauwen keek hij mij aan. Zijn lichte ogen, zijn lange, noordelijke gezicht: het is in deze contreien haast onvermijdelijk dat de ene Ingmar Bergman-film na de andere je te binnen schiet, waarin mensen zich op zorgelijke wijze over de grote levensvragen en hun onderlinge relaties buigen. Torbjörn verwachtte natuurlijk dat zijn mededeling vele vragen bij mij los zou maken.

‘Hoe is dat nu mogelijk, meester?’

‘Wat voor rijkdommen zijn hier dan in de grond verstopt?’

De zaak is dat ik in de hoofdstad Visby voortdurend verbaasd om me heen keek. We stonden in een park in het oude hart van de stad, die nog grotendeels omringd is door een middeleeuwse vestingmuur, inclusief poorten en kruittoren. Op vele plaatsen tekende achter bochtige straatjes en kleurige huisjes, achter hofjes en stille straatjes het geschonden silhouet van kerken zich tegen de lucht af – het bewijs dat in een ver verleden vele plunderaars gemakkelijk de weg naar het bloeiende Visby wisten te vinden. Alleen de zwartgeteerde spitsen van de Domkerk staken hoog en glorieus boven de stad uit.

Uiteraard maken ook de wilde ganzen (rietganzen!) van Nils Holgersson een enorme omweg om Gotland in zee te zien liggen. Vanuit de lucht ziet Nils hoe iemand een ‘grote deegroller’ had gepakt en ‘het eiland had uitgerold alsof het een homp deeg was’. De ganzen overnachten in een van de vele kerkruïnes in Visby.

Het bezoek aan het onbekende Gotland was een ware ontdekkingsreis. Hoewel ik in de loop der jaren ijverig in het Grote Boek over het Noorden had gelezen, was het hoofdstuk over Gotland, dat zich over een lengte van ruim honderd kilometer in de Oostzee uitstrekt, tot dan toe aan mijn aandacht ontsnapt.

De gids vervolgde zijn verhaal. Hij had het over Noormannen die de Baltische kusten afschuimden en drakenboten vol zilver naar hun thuisbasis verscheepten. Gotlanders spreken overigens niet van Noormannen of Vikingen, maar van ‘handeldrijvende boeren’. Later was vooral de handel met Rusland zeer winstgevend. Exotische producten als bijenwas en winterpelzen waren in het middeleeuwse West-Europa zeer gewild. Door de aansluiting bij het Hanzeverbond ontwikkelde Gotland zich nog sterker dan voorheen tot een belangrijke schakel tussen oost en west. Er waren, zei Torbjörn, zelfs connecties met het Nederlandse Dorestad (Wijk bij Duurstede).

Tussen 1100 en 1300 zat Visby als een weldoorvoede spin in zijn web. Helaas werd er van vele kanten een begerige blik op deze rijkdom geworpen. In de twaalfde eeuw omringde de stad zijn fraaie kerken en koopmanshuizen met een 3600 meter lange muur. De muur wist de roofzucht van de Denen, die Gotland in 1361 binnenvielen, en de Duitsers, die Visby in 1525 verwoestten, niet tegen te houden. Kerken vlogen in brand, het edelmetaal verdween onder de grond. Vandaar dat een metaaldetector hier gauw op tilt slaat.

Bij de haven kwamen we langs een pakhuis uit de Hanzetijd, waarin de universiteit zich heeft genesteld. Een eigen universiteit voor een bevolking van minder dan 60000 zielen? Terwijl Stockholm aan de overkant ligt? Torbjörn was van mening dat elke streek erbij gebaat is de eigen intelligentsia vast te houden. Het schilderachtige Visby was, met zijn besloten pleintjes en hofjes, waar eethuis en kroeg schouder aan schouder stonden, zelfs zo populair dat steeds meer studenten van de wal zich hier lieten inschrijven. Al konden ze slechts in een beperkt aantal vakken – talen, geschiedenis, archeologie – afstuderen. Ook oudere Zweden, vooral uit Stockholm, wisten de weg naar Gotland heel goed te vinden. Er was hier meer zon en minder criminaliteit, beweerde de gids.

Een eerste verkenning leidde mij destijds over een fietspad naar de zuidelijker gelegen badplaats Tofta. Op het vlakke land was het niet alleen prettig fietsen, maar ook het hart van een plantenliefhebber ging er sneller kloppen. Gotland mag dan bekendstaan als rozeneiland, het was vooral de weelde aan orchideeën die meteen in het oog sprong. Orchideeën houden van kalk, en die had dit uit zee oprijzend kalksteenplateau in overmaat te bieden. Onderweg zag ik op gazons zelfs heksenkringen van purperrode muggenorchissen staan. Dichter bij de kust bloeide het paarse vetblad, dat net als onze zonnedauw van insecten leeft, en het fraaie wildemanskruid. Al ben ik geen hartstochtelijk botanist, toch dreef de bloemenpracht me haast vanzelf de kant van Linnaeus op, die eeuwen eerder het natuurschoon van het Zweedse platteland nauwgezet in kaart had gebracht.

Bij een tweede verkenning volgde ik de autoweg langs de noordelijke kust. Het wekte in deze kalkstenen wereld geen verbazing dat er druipsteengrotten waren. Bij Lummelunda kwam ik de schoolklassen van de veerboot weer tegen, warm ingepakt dit keer, want onder de grond was het maar een paar graden boven nul.

Een andere bezienswaardigheid waren de raukar: grillige kalkformaties aan de kust. In Lickershamn – een stil haventje met rijen kleurige boothuisjes – stuitte ik op een verhaal. Dat is opgehangen aan een stenen torso, de Jonkvrouw, die de kustlijn tooide. Eens stelde de barse vader van de mooie Helge aan haar minnaar de eis dat hij haar van een kalkpilaar moest halen. Lukte dat, dan mochten ze trouwen. Probleemloos wist Ollegard zijn geliefde te bereiken. Maar halverwege de afdaling schoot de wraakzuchtige vader een pijl op hem af. Samen met Helge stortte hij omlaag en verdwenen ze voorgoed in de golven.