Wat gebeurt er tijdens onze slaap? Wat is het beste moment om te ontwaken? Wat kunnen we doen om snurken tegen te gaan? Hoe kunnen we nachtmerries voorkomen? Wat zijn de geheimen van ‘superslapers’?

Bijna een derde van ons leven brengen we slapend door, en toch weten we weinig van wat er gebeurt tijdens deze donkere uren. In Nachtrust onthult Richard Wiseman de wetenschap over de slapende hersenen.

Inzicht in ons slaapgedrag is essentieel, want zelfs een beetje slaaptekort kan een nadelig effect op onze gezondheid, levensduur en -vreugde hebben. Wiseman baseert zich op recent onderzoek en nieuwe experimenten, en op het grootste archief van droomverslagen ter wereld. Hij laat op fascinerende wijze zien hoe wij het meeste uit onze nachtrust kunnen halen.

Richard Wiseman

NACHTRUST

LESSEN IN SLAAP

Vertaald door Ralph van der Aa

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

De vertaler bedankt Sigrid Pillen van het Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe voor haar hulp.

© 2014 Richard Wiseman

© 2015 Nederlandse vertaling Ralph van der Aa

Oorspronkelijke titel Night School

Oorspronkelijke uitgeverij Macmillan

Omslagontwerp Marinka Reuten

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2879 8

D/2015/0108/532

NUR 860

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015,
ISBN 978 90 450 2878 1.

Voor Douglas en Cameron

.

Inhoud

Inleiding

WAKKER WORDEN

Waarin we oog in oog komen te staan met de duivel, ontdekken hoe enorm belangrijk de nachtschool is en ons in het donker begeven.

Opdracht: Timing is alles

Les 1

DE NACHT IN

Waarin we erachter komen wat er elke nacht van ons leven gebeurt in onze hersenen en in ons lichaam, hoe we een jetlag te boven kunnen komen en wat de ‘anderhalfuurregel’ inhoudt.

Opdracht: Hoe goed slaap je?

Les 2

HOE WE GELUKKIG, GEZOND, RIJK EN WIJS KUNNEN WORDEN

Waarin we zien hoe goed slapen voor ons is, we een wereldwijde zombieapoalyps op het spoor komen en erachter komen waarom je nú naar bed moet gaan.

Opdracht: Wat vertelt je slaaphouding over je?

Les 3

HET GEHEIM VAN SUPERSLAAP

Waarin we de waarheid over ‘korte slaap’ ontdekken, erachter komen hoe we ’s nachts optimaal kunnen slapen, en leren slapen als een baby.

Opdracht: De mond-en-neustest

Les 4

OVER SLAAPWANDELEN EN NACHTANGST

Waarin we eropuit gaan met een paar slaapwandelaars, erachter komen of je in je slaap iemand kunt vermoorden, en de dodelijke schaduwzijde van snurken leren kennen.

Opdracht: Tussentijds examen

Les 5

SLAPEND LEREN EN POWERNAPS

Waarin we een stadje bestoken met geheime boodschappen, de verrassende waarheid over slapend leren aan het licht brengen, en zien hoeveel effect een dutje van zes minuten kan hebben.

Opdracht: Het droomdagboek van de nachtschool

Les 6

WELKOM IN DROMENLAND

Waarin we tijd doorbrengen in een ‘slaaptempel’ in het oude Griekenland, erachter komen of je de gave hebt om te voorspellen, en de geheime symboliek in je dromen onthullen.

Opdracht: Net doen of we Freud zijn

Les 7

DROOMTHERAPIE

Waarin we het geheime leven van dromen blootleggen, de beste therapeut ter wereld ontmoeten en erachter komen hoe we in onze slaap de oplossing voor elk probleem kunnen vinden.

Opdracht: Oefenen met je ogen en armen

Les 8

FIJNE DROMEN

Waarin we zien hoe we onze dromen kunnen sturen, nachtmerries kunnen uitbannen en lucide dromen kunnen hebben.

Conclusie:

BEDTIJD

Waarin we korte metten maken met een paar fabeltjes, tien dingen verkondigen die alle volwassenen en kinderen over slapen en dromen zouden moeten weten, en ons ten doel stellen de wereld te veranderen.

Noten

Dankbetuiging

Appendix:

DONALD EN DE OLIFANT OP SCHOOL

Inleiding

WAKKER WORDEN

Waarin we oog in oog komen te staan met de duivel, ontdekken hoe enorm belangrijk de nachtschool is en ons in het donker begeven.

Elke dag van je leven gebeurt er iets heel merkwaardigs. Je doet je ogen dicht, bent je niet meer bewust van je omgeving en begeeft je meerdere malen in een bizarre wereld. Het kan zijn dat je in deze denkbeeldige wereld rondvliegt, of dat je het gezellig hebt met je favoriete beroemdheid, of dat je de wereld verdedigt tegen een zombieapocalyps, of dat je vol afgrijzen toeziet hoe al je tanden uitvallen. Ten slotte kom je weer bij bewustzijn, doe je je ogen open en leef je verder alsof er niets bijzonders is gebeurd. Het opmerkelijkste van alles is misschien nog wel dat dit geen eenmalige ervaring is. Gemiddeld slaap je elke dag een derde van de tijd, en een kwart van die tijd droom je.

Helaas hebben de meeste mensen er geen idee van wat er tijdens dit deel van hun leven allemaal gebeurt. In dit boek krijg je een uitgebreide rondleiding door de wetenschap van slapen en dromen en krijg je praktische technieken aangereikt die je kunt gebruiken om het uiterste uit de nacht te halen. Je zult erachter komen wat er elke nacht van je leven in je hersenen en je lichaam gebeurt, het mysterie van de menselijke slaapcyclus ontrafelen, leren hoe je van nachtmerries kunt afkomen, ontdekken hoe je ’s nachts heerlijk kunt slapen, en uitvinden op welke manier je dromen je leven kunnen veranderen.

Toen ik een paar jaar geleden mijn slaapkamer met de duivel begon te delen, raakte ik geïnteresseerd in de wetenschap van de slaap. Onze heimelijke ontmoetingen vonden zo ongeveer één keer per week plaats en verliepen altijd op dezelfde manier: kort nadat ik in slaap was gevallen, werd ik zwetend wakker, staarde ik naar de andere kant van de kamer en zag ik Satan voor mijn klerenkast staan. Soms kwam hij naar me toe lopen, andere keren hield hij afstand. In beide gevallen was het een angstaanjagende ervaring. Toen ik ongeveer een jaar lang last had van deze merkwaardige voorvallen, werd ik uitgenodigd deel te nemen aan een symposium over de manieren waarop de psychologie de kwaliteit van het leven kan verbeteren, en tot mijn grote blijdschap kwam ik erachter dat een van de andere panelleden dr. Chris Idzikowski was, een vooraanstaand deskundige op het gebied van de slaap.

Chris is een beminnelijke man die kan bogen op een lange, succesvolle carrière waarin hij vele aspecten van de slaap onderzoekt, zoals de beste manier om een jetlag te boven te komen en de vraag of het mogelijk is een moord te plegen terwijl je slaapt. Na de paneldiscussie gingen Chris en ik samen iets drinken, en ik greep de gelegenheid aan om hem te vertellen dat ik regelmatig Satan bij mijn klerenkast zag staan. Nadat ik alle onaangename details uit de doeken had gedaan, vroeg ik Chris of ik last had van een soort terugkerende nachtmerrie. Hij stelde een paar eenvoudige vragen. Gilde ik het wel eens uit? Hoe snel viel ik weer in slaap? Ging ik rechtop in bed zitten? Vervolgens legde Chris uit dat het geen nachtmerrie was maar een heel ander verschijnsel, dat bekendstaat als ‘nachtangst’. Voor mensen die niet thuis zijn in deze materie, lijken deze twee ervaringen erg op elkaar. Jarenlang onderzoek naar slapen en dromen heeft echter uitgewezen dat er maar weinig overeenkomsten zijn. Chris gaf me een paar geweldige tips hoe ik de beangstigende nachtelijke ervaring kon voorkomen (waarover later meer in dit boek), en het doet me plezier te kunnen meedelen dat ik Satan sindsdien niet meer heb gezien.

Het gemak waarmee Chris mijn duivelse neigingen had uitgedreven intrigeerde me, en ik begon de wetenschap van slapen en dromen te bestuderen. In de loop der tijd begon mijn vluchtige interesse te veranderen in een grote fascinatie, en ik diepte in stoffige tijdschriften wetenschappelijke artikelen op, het ene nog obscuurder dan het andere. Maar ik sprak ook wetenschappers die in het heden onderzoek doen naar slaap.

Ik ontdekte dat in de afgelopen zestig jaar een klein aantal individualistische, non-conformistische onderzoekers hun leven hebben gewijd aan het ontsluieren van de geheimen van de slapende geest. Deze wetenschappers die zich verdiepen in de nachtrust zijn nooit bang geweest voor een beetje controverse en hebben een aantal merkwaardige proeven uitgevoerd. Ze hebben maanden in een ondergrondse ruimte geleefd, geheime onderzoeken met een legendarische rockband georganiseerd, mensen geobserveerd terwijl die het wereldrecord wakker blijven probeerden te breken, en hele dorpen met nachtelijke boodschappen bestookt. Geïnspireerd door hun werk deed ik mijn eigen onderzoek; ik organiseerde een grootschalig experiment om erachter te komen of mensen hun dromen kunnen sturen, stelde de grootste dromenverzameling ter wereld samen (die nu miljoenen droombeschrijvingen bevat) en creëerde de ultieme slaapomgeving.

Eeuwenlang benaderden mensen de nacht met een houding die nog het best te omschrijven valt als ‘Niets te zien, doorlopen.’ Ze gingen ervan uit dat de slapende geest niet actief is en dat de tijd die we in bed doorbrengen geen noemenswaardige invloed op ons leven heeft. Meer recent wetenschappelijk onderzoek naar slapen en dromen heeft echter aan het licht gebracht dat dat pertinent onjuist is. Elke avond beginnen we aan een buitengewone reis die invloed heeft op hoe we denken, hoe we ons voelen en hoe we ons gedragen als we wakker zijn. Na jarenlang onafgebroken onderzoek zijn slaapwetenschappers erin geslaagd alle stadia van deze fascinerende reis in kaart te brengen, en ook om erachter te komen welke delen van onze hersenen in actie komen wanneer we in slaap vallen, hoe we nachtmerries kunnen verjagen en wat onze dromen eigenlijk over onze psyche zeggen.

Het onderzoek heeft ook de donkere kant van de nacht aan het licht gebracht. De combinatie van toegenomen werklast, 24 uursmedia en grenzeloze toegang tot het internet heeft geleid tot een wereld die nooit meer slaapt. De statistieken zijn onthutsend: uit onderzoeken blijkt dat een derde van zowel de Britse als de Amerikaanse volwassenen niet de hoeveelheid slaap krijgt die ze nodig hebben en dat de overgrote meerderheid van de kinderen uitgeput naar school gaat. In 2010 schreven Britse artsen meer dan vijftien miljoen recepten voor slaappillen uit, en ongeveer een op de tien Britse volwassenen gebruikt momenteel slaapmedicatie.

Deze gigantische toename van slaaptekort (een ander woord is slaapdeprivatie) heeft een rampzalige invloed op ons leven. Ongeveer een kwart van de automobilisten geeft toe wel eens achter het stuur in slaap te vallen, en elk jaar is vermoeidheid de oorzaak van duizenden fatale verkeersongelukken. Slechte slaapgewoonten leiden ook tot minder productiviteit, hebben tot gevolg dat kinderen minder goed kunnen leren, verstoren relaties, belemmeren creatief denken en leiden tot minder zelfbeheersing. Zoals we later in dit boek zullen zien, doet recent onderzoek vermoeden dat te weinig slaap bij volwassenen ook verband houdt met depressie en overgewicht en dat het er mogelijk toe leidt dat kinderen symptomen vertonen die gerelateerd zijn aan ADHD (attention deficit hyperactivity disorder). Het ergst van alles is dat zelfs een beetje slaaptekort een schadelijk effect op de gezondheid kan hebben en geassocieerd wordt met een verhoogde kans op hartfalen, diabetes, hoge bloeddruk en een vroegtijdige dood.

Dit is allemaal niet nodig. Naarmate ik vorderde met mijn studie naar slaapwetenschap, begon ik me steeds meer te realiseren dat veel onderzoek gebruikt zou kunnen worden om technieken te ontwikkelen die mensen met slaapproblemen kunnen helpen. En op dezelfde manier waarop die technieken slechte slapers kunnen helpen goed te slapen, kunnen ze goede slapers helpen fantástisch te slapen. Tijdens mijn onderzoek kwam ik tot de ontdekking dat er superslapers bestaan. Deze mensen kunnen in slaap vallen wanneer ze maar willen, voelen zich verkwikt als ze wakker worden en hebben bijna altijd aangename dromen. Vergeleken met de meeste anderen is de kans heel groot dat ze gelukkiger, gezonder en rijker zijn. Ik geloof dat bijna alle mensen beter kunnen slapen en hun dromen optimaal kunnen benutten, zodat ze een superslaper kunnen worden.

Jarenlang is de ‘zelfontplooiingsbeweging’ gericht geweest op een betere kwaliteit van leven als mensen wakker zijn. In het boek dat je nu in handen hebt, wordt aangetoond hoe iedereen optimaal gebruik kan maken van die resterende tijd, een derde van elke dag. Het wordt tijd de nacht weer op te eisen, ons leven te veranderen terwijl we diep in slaap zijn, en ons bewust te worden van de nieuwe wetenschap van slapen en dromen.

Welkom op de nachtschool.

OPDRACHT
Timing is alles

Dit hele boek door zal je gevraagd worden een aantal speciaal ontworpen vragenlijsten in te vullen en oefeningen te maken. Sommige hebben een speels karakter, andere zijn serieuzer.

Voor deze eerste vragenlijst heb je maar een paar minuten nodig.1 Denk niet te lang na over elke vraag maar omcirkel het antwoord dat meteen goed voelt. O, en negeer alsjeblieft de cursief gedrukte cijfers onder de antwoorden, daar komen we later op terug. Goed, daar gaan we.

1. Als je je avond kon invullen zoals je zelf wilde en de volgende ochtend geen verplichtingen had, hoe laat zou je dan naar bed gaan?

2. Als je je dag kon invullen zoals je zelf wilde, hoe laat zou je dan opstaan?

3. Kost het je over het algemeen moeite om ’s morgens op te staan?

4. Stel je voor dat je twee uur lang een zware lichamelijke inspanning moet leveren. Als je je dag helemaal kon invullen zoals je het zelf wilde, in welke van de volgende periodes zou je het werk dan doen?

Les 1

DE NACHT IN

Waarin we erachter komen wat er elke nacht van ons leven gebeurt in onze hersenen en in ons lichaam, hoe we een jetlag te boven kunnen komen en wat de ‘anderhalfuurregel’ inhoudt.

Welkom op je eerste dag op de nachtschool. In deze les verdiepen we ons in twee ideeën die het fundament vormen van de slaapwetenschap. Daarbij zullen we erachter komen wat zich elke nacht van ons leven in onze hersenen afspeelt. Eerst kijken we naar de elektriciteit die terwijl je dit leest door je brein snelt, vervolgens maken we kennis met een excentrieke Duitse professor die zijn hele leven het bestaan van telepathie probeerde te bewijzen, en ten slotte brengen we de nacht door in een modern slaaplaboratorium.

De personificatie van statische elektriciteit

Ik wil beginnen door je iets te vertellen wat me al heel lang bezighoudt. Je bent geweldig. Zo, ik heb het gezegd en nu kan ik niet meer terug. Maar voordat je te zelfvoldaan wordt, moet ik je nog iets anders vertellen: ik vind je beste vriend ook geweldig. Sterker nog, iederéén die je kent is heel bijzonder (met uitzondering van Jack van de boekhouding, die is vooral vreselijk vervelend). En waarom zijn jullie dan allemaal zo fantastisch? Omdat ieder van jullie een van de wonderbaarlijkste en meest complexe voorwerpen uit het hele universum bezit. Dat voorwerp heeft ziektes genezen, mannen op de maan gebracht en adembenemende kunstwerken geschapen. Het stelt ons in staat de wereld te zien en naar muziek te luisteren, belangrijke besluiten te nemen en rond te lopen, te lachen en lief te hebben. Dit buitengewone voorwerp bevindt zich op dit moment tussen je oren en snort er geluidloos op los. Ik heb het natuurlijk over je brein. (Als je dat nu nog niet doorhad, neem ik mijn compliment terug.)

Hoewel iedereen een brein heeft, zijn de meeste mensen zich er niet van bewust dat hun hersenen worden aangestuurd door elektriciteit.

Als je de bovenkant van iemands schedel zou afsnijden, zou je een substantie zien die wel wat weg heeft van een grote klodder roze gelei. Welk deel van deze merkwaardige substantie je ook onder een krachtige microscoop zou bekijken, je zou zien dat het bestaat uit een heleboel piepkleine cellen die ‘neuronen’ worden genoemd (zie illustratie hieronder). Elk neuron heeft drie hoofdbestanddelen: (1) ‘dendrieten’, vingervormige uitlopers die signalen van andere cellen ontvangen; (2) ‘axonen’, die signalen doorgeven naar andere cellen, en (3) een ‘cellichaam’, dat alles als het ware bestuurt. Samen zijn deze bedrieglijk eenvoudige cellen verantwoordelijk voor elke gedachte die ooit bij je is opgekomen en voor elke emotie die je ooit hebt ervaren.

Neuronen zijn kleine systemen die elektronische berichten doorgeven. Wanneer de dendrieten een signaal ontvangen van een aangrenzend neuron, komt het cellichaam in actie en stuurt het een minuscuul stroomstootje door het axon naar de cellen die het omringen. Deze elektronische berichten schieten op dit moment door je hoofd, en soms hebben ze een snelheid van meer dan driehonderd kilometer per uur. Neurologen denken nu dat hersenen gemiddeld zo’n tweehonderd miljard neuronen bevatten, met meer dan honderdzestig triljoen verbindingen. Hoewel elk neuron slechts een piepkleine hoeveelheid elektriciteit voortbrengt, produceren alle neuronen gezamenlijk genoeg energie om een gloeilamp van 20 watt te laten branden.

Rond het begin van de twintigste eeuw wisten wetenschappers dat hersenen door middel van elektriciteit functioneren, maar ze wisten niet hoe ze de signaaltjes die groepen neuronen produceren moesten meten. Tijd om Hans Berger aan je voor te stellen.1

Het leven van deze zonderlinge man, die in 1873 werd geboren, veranderde voor altijd toen hij bijna keihard in aanraking kwam met een kanon. Berger had zich als twintiger aangemeld bij de cavalerie. Tijdens de opleiding werd hij van zijn paard gegooid en landde hij in de baan van een kanon dat door een ander paard werd voortgetrokken. De ruiter maakte een noodstop uit het boekje, zodat Berger met de schrik vrijkwam. Op precies datzelfde moment had de zus van Berger het eigenaardige gevoel dat haar broer in gevaar verkeerde, en ze stuurde hem een telegram om te vragen of alles in orde was. Dat was het enige telegram dat Berger ooit van een familielid ontving, en hij weigerde de ervaring als puur toeval af te doen. In plaats daarvan raakte hij ervan overtuigd dat het griezelige voorval het bestaan van telepathie bewees. De rest van zijn leven probeerde hij erachter te komen hoe het kan dat gedachten van de ene persoon overgaan op de andere.

Berger had het diepe verlangen om wat hij ‘de spiegel van de hersenen’ noemde te ontwikkelen: een systeem dat bestond uit sensoren die op de schedel konden worden bevestigd en waarmee de kleine elektronische hoeveelheden konden worden gemeten die de neuronen in de schedel produceren. Bergers experimenten waren enorm tijdrovend en frustrerend, maar hij zonderde zich af in zijn laboratorium en hield ondanks alle tegenslag vol, ook al slaagde hij maar niet in zijn opzet. (In 1910 schreef hij in zijn dagboek: ‘Acht jaar! Ik blijf het maar proberen, telkens weer opnieuw.’) Er ontstond een steeds grotere afstand tussen de Duitse professor en zijn collega’s, die begonnen te denken dat hij gek was. Om zo veel mogelijk tijd aan zijn onderzoek te kunnen besteden, zorgde Berger ervoor dat zijn leven volgens vaste patronen en uiterst voorspelbaar verliep. Later zou een van zijn collega’s opmerken dat ‘een afwijking van de vaste routine Berger nooit ontging. [...] Hij deelde zijn dagen altijd precies hetzelfde in. Jaar in, jaar uit gaf hij dezelfde colleges. Hij was de personificatie van statische elektriciteit.’

Na twee decennia vol teleurstellingen realiseerde Berger een aantal technologische doorbraken en gloorde er succes. (In 1924 schreef hij in zijn dagboek: ‘Zou ik dan toch het plan gaan verwezenlijken dat ik al meer dan twintig jaar koester?’) Nadat hij nog een aantal jaren had gewerkt aan het bijschaven van zijn uitvinding, kon Berger eindelijk meedelen dat hij in staat was hersengolven op een betrouwbare manier te registreren, en demonstreerde hij het eerste volledig functionerende elektro-encefalogram (kortweg ‘EEG’).

Helaas reageerde de academische wereld enigszins bekrompen op Bergers uitvinding. Veel van Bergers collega’s waren ervan overtuigd dat sensoren op een schedel dergelijke kleine hoeveelheden elektronische activiteit onmogelijk konden meten en meenden dat hij zich vergiste of dat er bedrog in het spel was. Nadat Berger zich in 1938 uit de academische wereld had teruggetrokken, ging zijn gezondheid snel achteruit en werd hij zwaar depressief. De non-conformistische wetenschapper die het meten van hersenactiviteit mogelijk had gemaakt, pleegde in 1941 zelfmoord door zich in een ziekenhuis op te hangen.

Berger heeft het bestaan van telepathie nooit bewezen, maar hij liet een veel mooiere en tastbaardere erfenis na. Uiteindelijk gingen wereldwijd steeds meer wetenschappers inzien dat hij daadwerkelijk een doorbraak had bewerkstelligd en begonnen ze zich in zijn bijzondere uitvinding te verdiepen. Een van de eersten was de zakenbankier en excentrieke onderzoeker Alfred Lee Loomis.

Het wetenschapspaleis

De in 1887 geboren Loomis was niet alleen een zeer succesvolle investeringsbankier, maar ook een van de laatste grote amateurwetenschappers.2 In zijn jeugd was Loomis gefascineerd door puzzels, schaken en goochelen. Als jongeman ontwikkelde hij een passie voor de wetenschap, en uiteindelijk ging hij nauw samenwerken met Robert Wood, een beroemde experimenteel natuurkundige die verbonden was aan de Johns Hopkins University. Het was een weinig voor de hand liggende maar productieve samenwerking. Zo bouwde Wood op een gegeven moment in zijn schuur een grote ‘spectrograaf’ (een apparaat dat hij had ontworpen om de verschillende golflengtes van licht te scheiden tot een spectrum), maar hij kwam tot de ontdekking dat de twaalf meter lange buis van het apparaat regelmatig gebrekkig functioneerde omdat hij vol kwam te zitten met spinnenwebben. Uiteindelijk bedachten Wood en Loomis een vreemde maar uiterst effectieve oplossing voor het probleem. Elke keer als de spectrograaf verstopt raakte, zette het tweetal een kat bij het ene uiteinde van de buis en wat voedsel aan de andere kant. Wanneer het dier zich een weg naar het eten baande, fungeerde zijn vacht als een grote plumeau en werden de spinnenwebben opgeruimd.3

Loomis vermaakte zich altijd kostelijk in de schuur, en uiteindelijk besloot hij zijn eigen particuliere onderzoekscentrum te bouwen. In de jaren twintig van de vorige eeuw kocht hij een groot huis in de staat New York en begon hij met de verwezenlijking van zijn eigen ‘wetenschapspaleis’. De daaropvolgende tien jaar rustte hij het huis uit met de nieuwste technologie en ontving hij er enkelen van de beroemdste wetenschappers ter wereld, onder wie Niels Bohr, Guglielmo Marconi en Albert Einstein. Loomis deed een aantal belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen. Hij speelde onder meer een belangrijke rol bij de ontwikkeling van de radar, vond een nieuwe manier uit om de mondingssnelheid van vuurwapens te meten en hielp bij de ontwikkeling van vluchtleidingssystemen.

Medio jaren dertig kreeg Loomis lucht van Hans Bergers opvallende uitvinding, en hij vroeg zich af of die gebruikt zou kunnen worden om onderzoek te doen naar slaap. Hij bouwde zijn eigen EEG-apparaat en nodigde mensen uit een nacht te komen slapen in zijn wetenschapspaleis, zodat hij hun hersenen kon observeren. Binnen een jaar kwam Loomis tot de ontdekking dat hersenen niet inactief zijn als mensen slapen, maar dat ze een klein aantal verschillende soorten golven produceren. Vervolgonderzoek wees uit dat deze golven de hele nacht door voorkomen in een bijzonder voorspelbaar patroon (later tijdens deze les zullen we meer over dit patroon te weten komen). Hoewel de ontdekking van deze verschillende slaapstadia een belangrijke stap voorwaarts was, bleef één laatste mysterie bestaan. Dit laatste stukje van de puzzel viel pas twintig jaar later op zijn plek, dankzij een van de belangrijkste experimenten die in de twintigste eeuw zijn uitgevoerd.

.

Wat zegt een golf?

De hersengolven die door een EEG worden geregistreerd, hebben twee hoofdkenmerken: amplitude en frequentie. Van beide kenmerken zie je een voorbeeld in deze illustratie.

De amplitude (1) is eenvoudigweg de maximale hoeveelheid energie van de golf, en de frequentie (2) het aantal keren dat de golf zich per seconde herhaalt. De frequentie wordt normaal gesproken gemeten in eenheden die ‘hertz’ heten, of kortweg ‘Hz’. Om het verschil tussen amplitude en frequentie te begrijpen, kan het helpen om een liedje te zingen. Zing met diepe stem ‘Laaaa’. Je hebt zojuist een toon met een lage frequentie laten horen die er ongeveer uit zou zien als de bovenste lijn van deze illustratie.

Zing nu nog een keer ‘Laaaa’, maar deze keer veel hoger. Als je de frequentie van je stem nu grafisch zou weergeven, zou het resultaat lijken op de onderste lijn in deze illustratie.

Zing nu nog twee keer ‘Laaaa’, twee keer op dezelfde hoogte, maar de ene keer veel luider dan de andere. Deze keer verander je de amplitude van de golf in plaats van de frequentie, waardoor de zachtere toon eruit zou zien als de bovenste lijn van de illustratie op pagina 30 en de luidere toon als de onderste lijn.

Met hersengolven werkt het ook zo. Elke hersengolf kan worden onderverdeeld aan de hand van zijn ‘sterkte’ of ‘hoogte’. In principe zou dit kunnen resulteren in miljoenen verschillende soorten golven, maar in de praktijk produceren onze slapende en dromende hersenen slechts een handjevol verschillende golven. Wanneer we klaarwakker zijn, produceren onze hersenen ‘bètagolven’. Elke seconde ontstaan er zo tussen de twaalf en dertig van deze golven, zodat ze in een EEG-grafiek worden afgebeeld als snel veranderende kronkellijnen.

Wanneer we ontspannen, neemt de frequentie van deze golven sterk af, tot er nog maar ongeveer acht golven per seconde overblijven. De resulterende golfvorm wordt ‘alfagolf’ (of ‘Berger-golf’) genoemd. Tijdens het slapen worden deze golven nog langzamer, en later in dit boek zullen we ons verder verdiepen in alle golfvormen die verband houden met de verschillende slaapstadia.

.

Bloed uit een steen

In 1951 zat Eugene Aserinsky op zwart zaad.4 Op dertigjarige leeftijd kostte het hem de grootste moeite zijn vrouw en kind te onderhouden. Het gezin woonde in een klein flatje in Chicago dat slechts werd verwarmd door een klein petroleumkacheltje. Aserinsky’s carrière was niet bepaald doorsnee. Hij blonk uit op school en verkaste van de ene universiteit naar de andere om van alles te studeren, van Spaans tot tandheelkunde. Hij vond het moeilijk zich op één studie te richten. Toen hij stopte met studeren had hij geen enkele opleiding afgerond, en hij vond werk door soldaten in het leger te trainen in het gebruik van explosieve stoffen. Toen hij zijn leven uiteindelijk op de rails had, besloot hij toch weer te gaan studeren. In die tijd stond de University of Chicago erom bekend studenten met een ongebruikelijke achtergrond toe te laten, en ten slotte kon de niet bepaald conformistische Aserinsky er fysiologie gaan studeren.

Op zijn eerste dag hoorde hij tot zijn afgrijzen dat de enige beschikbare studiebegeleider de beruchte en excentrieke professor Nathaniel Kleitman was. De in Rusland geboren Kleitman had zijn leven gewijd aan onderzoek in de slaapwetenschap. In 1939 had hij meer dan duizend wetenschappelijke artikelen over slaap bestudeerd, en hij was de auteur van wat toentertijd als de bijbel op het gebied van de slaapwetenschap werd beschouwd: Sleep and Wakefulness as Alternating Phases in the Cycle of Existence. Kleitman had een reputatie verworven door in de moeilijkste omstandigheden als zijn eigen proefkonijn te fungeren. Zo had hij in een reeks studies onderzoek gedaan naar de invloed van zonlicht op slaap. Hij had een maand lang doorgebracht in een grote ondergrondse ruimte in het grottencomplex van Mammoth Cave National Park in Kentucky, had een tijd in een onderzeeboot verbleven, en had zich boven de noordpoolcirkel vrijwel onafgebroken blootgesteld aan zonlicht. Deze onderzoeken naar weerstand en uithoudingsvermogen lijken weinig blijvende schade te hebben aangericht, want Kleitman overleed in 1999 op de gezegende leeftijd van 104 jaar.

Kleitman maakte een afspraak met Aserinsky en stelde voor dat hij onderzoek ging doen naar de manier waarop baby’s met hun ogen knipperen als ze in slaap vallen. Aserinsky vond zijn eindeloze observatie van baby’s ‘even opwindend als lauwe melk’, en nadat hij er een paar maanden mee bezig was geweest, besloot hij het voor gezien te houden en begon hij zich te verdiepen in hersenactiviteit en oogbewegingen bij slapende volwassenen. Toentertijd dachten de meest vooraanstaande wetenschappers dat die oogbewegingen verder geen betekenis hadden en op willekeurige nachtelijke momenten plaatsvonden. Koppig als hij was, sleepte Aserinsky een oud EEG-apparaat uit de kelder van het departement naar zijn kantoor en ging aan de slag.

Hij besloot te beginnen door een nacht lang tegelijkertijd de hersenactiviteit en oogbewegingen van mensen te meten. Die ambitieuze doelstelling vroeg het uiterste van de beschikbare technologie, omdat zijn gedateerde EEG-apparaat uren achter elkaar zonder haperingen zou moeten werken. Aserinsky besloot de apparatuur eerst uit te proberen door zijn zoon te observeren.

Zo gebeurde het dat de achtjarige Armond Aserinsky op een koude decemberavond in 1951 in een laboratoriumbed lag met zijn hoofd vol sensoren. Sommige daarvan maten zijn hersenactiviteit terwijl andere de beweging van de spieren rond zijn ogen registreerden. Zijn vader voerde al deze informatie weer in in het EEG-apparaat, dat in een naastgelegen vertrek stond, waar hij toekeek hoe verscheidene pennen de activiteit vastlegden op een lange rol millimeterpapier. Het was een gigantische onderneming; na één nacht observatie had Aserinsky ruim achthonderd meter millimeterpapier. Terwijl de nacht verstreek kostte het hem de grootste moeite zijn ouderwetse EEG-apparaat aan de praat te houden. Hij was zich er niet van bewust dat hij op het punt stond zich een plek in de geschiedenisboeken te verwerven.

Toen het project een paar uur aan de gang was, zag Aserinsky de pennen opeens snel heen en weer gaan, wat wees op grote activiteit in de hersenen en de oogspieren van Armond. Aserinsky nam aan dat zijn zoon wakker was geworden en liep de gang door om te zien wat er aan de hand was. Toen hij de deur van het laboratorium opendeed, zag hij tot zijn verbazing dat zijn zoon sliep. Nog opvallender was dat het curieuze patroon niet iets eenmaligs was, want Aserinsky zag de hele nacht door vergelijkbare uitbarstingen van hersenactiviteit en oogbewegingen.

De volgende ochtend probeerde hij de oorzaak van deze mysterieuze activiteit te achterhalen. Aanvankelijk ging hij ervan uit dat het oude EEG-apparaat defect was en controleerde hij de eindeloze hoeveelheid buizen, knoppen en schuiven, wat een heidens karwei was. Toen hij het probleem niet wist op te sporen, vertelde hij Kleitman over zijn bevindingen. Die reageerde in eerste instantie sceptisch, misschien omdat hij vermoedde dat er bedrog in het spel was. Hij vroeg zijn student de procedure te herhalen, maar deze keer met Kleitmans dochter als proefpersoon. Toen hetzelfde patroon zichtbaar werd, raakte Aserinsky er sterker van overtuigd dat hij iets belangrijks op het spoor was, en hij noemde het merkwaardige fenomeen ‘rapid eye movement’ (een snelle oogbeweging), kortweg ‘REM’.

Geïntrigeerd besloten Aserinsky en Kleitman te achterhalen wat er in de hersenen van slapende mensen gebeurde wanneer het EEG-apparaat die merkwaardige nachtelijke patronen registreerde. Aserinsky regelde dat er een groep van twintig proefpersonen naar het laboratorium kwam. Elke keer wanneer bij iemand een REM-fase begon, maakte hij hem wakker om vragen te stellen. Hij beschreef zijn bevindingen in een wetenschappelijk artikel (‘Regularly Occuring Periods of Eye Motility, and Concomitant Phenomena, During Sleep’)5 en stelde vast dat de overgrote meerderheid van de proefpersonen aangaf te hebben gedroomd.

Dit artikel had een enorme impact, en een vooraanstaande wetenschapper stelde dat Aserinsky een ‘nieuw werelddeel’ in de hersenen had ontdekt. Jarenlang hadden onderzoekers slechts over de beschrijvingen van dromen beschikt die afkomstig waren van mensen die zich elke ochtend hun dromen probeerden te herinneren. Vaak waren die beschrijvingen fragmentarisch, onvolledig en onbetrouwbaar. De ontdekking van de REM-fase veranderde in één klap het aanzien van de slaapwetenschap. Het gevolg daarvan was dat wetenschappers van over de hele wereld onderzoek gingen doen naar slapen en dromen. Merkwaardig genoeg was Aserinsky niet een van hen. De veelzijdige en altijd nieuwsgierige geleerde ging zich bezighouden met de effecten van elektrische stroom bij zalmen. Hij kwam in 1998 om het leven toen zijn auto van de weg raakte en tegen een boom botste. Ironisch genoeg bestaat het vermoeden dat hij achter het stuur in slaap was gevallen.

Aserinsky’s opzienbarende vondst veranderde de wereld en opende de weg naar de tot dan toe verborgen wereld van de dromen. Zijn ontdekking vormde ook het laatste puzzelstukje in de slaapwetenschap en stelde wetenschappers in staat exact in kaart te brengen wat mensen elke nacht van hun leven overkomt. Om die kaart te verkennen, moeten we langsgaan bij een modern slaapcentrum.

.

Vijf opzienbarende feiten over dromen

Dankzij de ontdekking van de REM-fase hebben slaapwetenschappers de geheimen van dromen kunnen verkennen. Hier volgen vijf van hun merkwaardigste bevindingen.

Dromen in kleur

De mate waarin mensen in kleur dromen, hangt mogelijk af van hun ervaring als kind. Eva Murzyn, van de University of Dundee, vroeg vijftigers aan te geven hoe vaak ze in kleur droomden en hoe vaak ze als kind zwart-wittelevisie hadden gekeken. 25 procent van degenen die op jonge leeftijd alleen zwart-witbeelden hadden gezien, droomde in zwart-wit, tegenover slechts 7 procent van degenen die waren opgegroeid met een kleurentelevisie.6

Nachtelijke erecties

Onderzoekers zijn gedetailleerd nagegaan hoe vaak mannen een erectie hebben als ze dromen, waarna ze deze gegevens vergeleken met de inhoud van hun dromen.7 Uit de bevindingen blijkt dat erecties zich zelfs tijdens de meest alledaagse dromen voordoen en niet per se hoeven te wijzen op een erotisch avontuur.

De dromen van blinde mensen

Uit onderzoek naar dromen van blinden is gebleken dat mensen die hun gezichtsvermogen voor hun zevende hebben verloren, dromen hebben waarin vrijwel geen visuele beelden voorkomen, terwijl mensen die na hun zevende blind zijn geworden dezelfde visuele dromen hebben als mensen die wel kunnen zien. Ook blijken degenen die vanaf hun geboorte blind zijn vaak dromen te hebben met intense zintuiglijke sensaties, zoals geluid, smaak, reuk en aanraking.8

Het belang van impotentie

Nachtelijke erecties kunnen medici helpen de oorzaak van impotentie vast te stellen. Als een patiënt geen erectie krijgt terwijl hij slaapt, is zijn impotentie mogelijk het gevolg van een lichamelijke aandoening die het best verholpen kan worden met medicatie of een operatie. Als de patiënt echter zonder problemen een groot deel van de nacht een erectie heeft, zit het probleem waarschijnlijk meer tussen de oren.

We zijn blind wanneer we dromen

David Foulkes, van de University of Chicago, nodigde proefpersonen uit in zijn slaaplaboratorium. Hij plakte hun oogleden vast zodat hun ogen openbleven en verzocht de deelnemers te gaan slapen.9 Als de proefpersonen begonnen te dromen, liep Foulkes op zijn tenen het vertrek in en hield allerlei verschillende voorwerpen voor hun ogen, waaronder een aluminium koffiekan en een kaartje met de enigszins ironische boodschap ‘Niet storen’. Vervolgens werden de proefpersonen wakker gemaakt en werd hun gevraagd wat er volgens hen die nacht voor hun ogen had plaatsgevonden. Ze hadden niets gezien en de voorwerpen kwamen niet terug in hun dromen. Dat lijkt erop te wijzen dat we blind worden wanneer we dromen.

.

Een creatie van Bram Stoker

Als je een poosje op een psychologieafdeling doorbrengt, herken je al snel de verschillende soorten onderzoekers die er aan het werk zijn. De sociaal psychologen zijn degenen die nooit oogcontact maken, de geheugenonderzoekers vergeten altijd waar hun kantoor is en de overredingsspecialisten kibbelen hoe de rekening van de kroeg het best verdeeld kan worden. Hoeveel tijd je echter ook op de afdeling doorbrengt, het is onwaarschijnlijk dat je de slaapwetenschappers eruit pikt.

Deze zeldzame soort leidt een nachtelijk en eenzaam bestaan. Ze komen pas aan op kantoor als alle anderen juist naar huis gaan, gaan naar bed als de rest van de mensheid wakker wordt en hebben op het werk vaak contact met maar één andere persoon (en als het goed is, slaapt diegene).

Een van die onderzoekers is Stevie Williams. Stevie is de hoofdspecialist van een van de beste slaapklinieken in het Verenigd Koninkrijk: Edinburgh Sleep Centre. Ik leerde Stevie een paar jaar geleden kennen toen we allebei meededen aan een project waarbij we onderzochten of paranormaal begaafden in hun dromen de toekomst kunnen voorspellen (wat ze niet bleken te kunnen). Stevie is halverwege de dertig en zou net als de meeste slaapexperts wel een creatie van Bram Stoker kunnen zijn, de schrijver van Dracula. Hij ziet er weliswaar gezond uit, maar zijn huid is dun en bleek. Dat komt vast door zijn vampierachtige bestaan.

Stevie had gehoord over mijn interesse voor de slaapwetenschap en was zo vriendelijk me uit te nodigen om een nacht ter observatie in zijn slaapkliniek door te brengen. Als je het slaapvertrek van de kliniek binnenkomt, waan je je in het decor van een toneelstuk. Op het eerste gezicht ziet het eruit als een gewone slaapkamer of hotelkamer, maar diep vanbinnen heb je het merkwaardige gevoel dat niet alles is wat het lijkt. Als je even achter het bed kijkt, zie je een eindeloze hoeveelheid sensoren, tubes gel, rubberen napjes en honderden meters aan kabels. Voor de slaapwetenschapper van de eenentwintigste eeuw is dat precies wat er nodig is om mensen te volgen wanneer ze aan hun nachtelijke reis beginnen.

Toen ik mijn pyjama had aangetrokken, plakte Stevie met een speciale gel een stuk of twintig kleine sensoren op mijn schedel, maakte aan elke sensor voorzichtig een lange draad vast en pakte de draden vervolgens als een soort merkwaardige paardenstaart bij elkaar. Het zag er allemaal bizar uit, maar het was verrassend comfortabel. Stevie vroeg of ik onder het dekbed wilde gaan liggen en legde toen voorzichtig de paardenstaart over de zijkant van het bed. Ten slotte controleerde Stevie of de infraroodcamera goed stond, waarmee die nacht al mijn gewoel en gedraai zou worden opgenomen. Toen verliet hij de kamer.

Het was een erg lekker bed en na een paar seconden doezelde ik al weg. Even later stond Stevie weer bij mijn bed en maakte hij me voorzichtig wakker. Ik dacht dat het midden in de nacht was en dat er iets aan de hand was met de apparatuur, maar het bleek zeven uur in de ochtend te zijn. Ik had in geen jaren zo lekker geslapen. Toen zei Stevie dat ik mijn kleren weer aan kon doen en vroeg hij of ik naar zijn kantoor wilde komen.

Ik had het gevoel alsof mijn hersenen acht uur uitgeschakeld waren geweest. Geen dromen. Geen activiteit. Helemaal niks. Maar toen Stevie me de grafieken van die nacht liet zien, bleek niets minder waar. Mijn grafiek was vrijwel identiek aan de grafieken die Aserinsky en Kleitman jaren geleden hadden geproduceerd. Moderne slaaponderzoekers noemen dit patroon de ‘slaapcyclus’. Tijdens het ontbijt was Stevie zo aardig alle fases van die cyclus met me door te nemen.

Het is maar een fase

Zoals we hebben gezien, produceren je hersenen als je klaarwakker bent een grillig ogende EEG-grafiek met twaalf tot dertig golven per seconde. Al snel nadat je in bed bent gaan liggen, neemt de frequentie van de snel veranderende kronkellijnen af tot er nog maar tussen de acht en twaalf per seconde over zijn. Dit type grafiek wordt vaak in verband gebracht met ontspanning en meditatie en wordt in het vakgebied ‘alfa-activiteit’ genoemd.

Nog een paar minuten later ga je langzamer ademhalen, rollen je ogen heen en weer en wordt de frequentie van de hersengolven nóg lager. Nu begint slaapfase 1 (zie illustratie). Je doorloopt deze fase slechts een handjevol keren per nacht, en elke keer duurt ze maar heel kort. Tijdens deze fase zullen je hersenen tussen de drie en zeven golven (de officiële naam is eigenlijk ‘thetagolven’) produceren. Als je tijdens deze fase wakker wordt gemaakt, heb je waarschijnlijk het gevoel dat je niet echt sliep.

Terwijl je fase 1 voor de eerste keer doorloopt, heb je misschien een paar keer een elektrische ontlading, zie je felle lichtpuntjes of hoor je harde, niet-bestaande klappen (die ‘hypnagoge hallucinaties’ worden genoemd). Ook je spieren zullen ontspannen en waarschijnlijk worden je gedachten wat ‘losser’. Kunstenaars en schrijvers hebben wel geprobeerd deze ervaring als inspiratiebron te gebruiken. Zo zette de surrealist Salvador Dalí een glas op de grond als hij in bed ging liggen. Vervolgens legde hij een uiteinde van een lepel op de rand van het glas en hield hij het andere uiteinde tussen zijn vingers. Als de eerste slaapfase begon, ontspanden Dalí’s vingers automatisch en lieten ze de lepel los. Dalí werd wakker van het geluid van de lepel die in het glas viel en tekende de vreemde beelden die hij voor zich zag.

Deze fase wordt ook geassocieerd met het bijzonder merkwaardige fenomeen dat ‘hypnagoge myoclonische samentrekking’ wordt genoemd. Vaak begint die met het gevoel dat je valt, waarna je opeens merkt dat je hele lichaam met een schok wakker is geworden. Ongeveer 70 procent van de mensen ervaart wel eens zulke samentrekkingen, die verband lijken te houden met uitputting of slapen in een ongemakkelijke houding. Slaapwetenschappers tasten in het duister over de oorzaak; sommige denken dat onze spieren beginnen te ontspannen wanneer we in slaap vallen en dat de hersenen dat op de een of andere manier verkeerd interpreteren als een aanwijzing dat we vallen. Sommige evolutionair psychologen vermoeden dat de samentrekkingen zich hebben ontwikkeld in de tijd dat mensen in slaap vielen in bomen, om te voorkomen dat ze uit de boom vielen als ze diep in slaap waren.

Slaapfase 1 duurt slechts twee tot vijf minuten. Aan het begin van de volgende fase gaan je hartslag en lichaamstemperatuur omlaag. De ‘thetagolven’ gaan nu gepaard met korte uitbarstingen van elektrische activiteit, die ‘spindels’ en ‘k-complexen’ worden genoemd. Die lijken een belangrijke rol te spelen in het blokkeren van prikkels van buitenaf (zoals straatgeluiden) en inwendige prikkels (zoals een beetje trek) waar je anders misschien wakker van zou worden. Je bent nu in slaapfase 2 aanbeland. Tijdens deze fase beginnen je spieren, ook die in je keel, te ontspannen, wat kan leiden tot mompelen of snurken. Je hersenen genieten net als jij van hun welverdiende rust, en dat heeft een verlaging van activiteit tot gevolg in gebieden die worden geassocieerd met denken, redeneren, taal en het oplossen van problemen. Later in deze les zullen we zien dat deze fase van cruciaal belang is voor het leren van fysieke activiteiten, zoals het bespelen van een muziekinstrument, een nieuwe dans of een sportieve vaardigheid.

Onderzoekers duiden de eerste twee slaapfases vaak als één geheel aan met ‘lichte slaap’.

Na een minuut of twintig in de tweede slaapfase raken je hersenen en lichaam nog meer ontspannen en beginnen fase 3 en fase 4. Op dit punt bevindt je hersenactiviteit zich op een minimum, wat resulteert in zeer langzaam bewegende ‘deltagolven’ (niet meer dan een of twee golven per seconde). Samen worden deze fases ‘diepe slaap’ of ‘langzamegolfslaap’ genoemd. Tijdens deze fases ben je vrijwel volledig afgesloten van de buitenwereld (tenzij je een brandlucht ruikt, iemand je naam noemt of je een heel hard geluid hoort). Het is heel moeilijk om iemand die diep slaapt wakker te krijgen, en als het al lukt, is diegene waarschijnlijk een paar minuten duizelig en gedesoriënteerd.

De fases van diepe slaap zijn cruciaal voor ons psychologische en fysieke welzijn, omdat ze verband houden met de productie van groeihormonen, die beschadigd weefsel helpen herstellen. Zonder deze fases zouden we moe en chagrijnig wakker worden. Ook zijn ze belangrijk voor het consolideren van belangrijke informatie die we door de dag heen hebben opgedaan, en ze worden geassocieerd met slaapwandelen, praten tijdens het slapen, en nachtangsten. Toen Stevie mijn EEG-grafiek bekeek, kon hij zien dat ik aanleg had voor nachtangst. Als mensen diep in slaap zijn bewegen ze meestal niet, maar uit de opnames van de infraroodcamera bleek dat ik vaak mijn armen en benen bewoog.

Slaapwetenschappers classificeren de eerste vier slaapfases als ‘non-REM’ (of ‘NREM’) omdat de snelle oogbewegingen die verband houden met dromen er geen deel van uitmaken. Maar betekent dat dat er tijdens deze fases niets in je hoofd gebeurt? Als je wakker wordt uit een NREM-slaap, is de kans bijzonder groot dat je lukrake, fragmentarische gedachten beschrijft. Dat kan de vorm aannemen van een enkel woord of concept, en waarschijnlijk ontbreekt het sterke gevoel van een verhaallijn dat we normaal associëren met dromen.

Nadat je ongeveer een halfuur diep hebt geslapen, gebeurt er iets heel merkwaardigs: je hersenen en lichaam gaan snel opnieuw de verschillende fases door tot je weer bij fase 2 bent. Maar in plaats van te ontspannen, gaat je hart nu sneller kloppen, wordt je ademhaling oppervlakkig en schieten je ogen heen en weer. Er is sprake van snelle oogbewegingen (REM). Gedurende deze periode blokkeert je hersenstam volledig elke lichaamsbeweging om te voorkomen dat je je dromen omzet in daden. Als iemand je nu wakker zou maken, zou je naar alle waarschijnlijkheid een levendige droom beschrijven. Ook is de kans zeer groot dat je geslachtsorganen overuren maken, dat mannen een erectie krijgen en er bij vrouwen meer bloed naar de vagina stroomt. De meeste mensen brengen ongeveer een kwart van elke nacht afwisselend in een REM-fase door, en dit wordt ook wel ‘paradoxale slaap’ genoemd omdat de hersenen bijna net zo actief zijn als wanneer iemand wakker is. Zoals we later in dit boek zullen ontdekken, speelt deze fase een cruciale rol bij het versterken van ons geheugen. Ook helpt ze ons bij de verwerking van traumatische gebeurtenissen en om problemen in een nieuw perspectief te zien.

Nadat je je eerste droom van de nacht hebt afgerond, ga je de verschillende fases weer door, en deze NREM-REM-NREM-reeks wordt de hele nacht door herhaald. Elke cyclus duurt ongeveer anderhalf uur, wat neerkomt op gemiddeld vijf dromen per nacht.

Na elke droom kan het zijn dat je even helemaal wakker wordt, maar zo kort dat je je het de volgende ochtend niet kan herinneren. Tijdens een gemiddelde nacht breng je ongeveer de helft van de tijd in lichte slaap door, 20 procent in diepe slaap en 25 procent in REM-slaap. 5 procent van de tijd zijn we heel kort wakker. Aan het begin van de nacht slapen we het grootste deel diep, met relatief korte dromen. Maar naarmate de nacht vordert worden de dromen langer en de periodes van diepe slaap evenredig korter. In de tweede helft van de nacht is er zelfs bijna helemaal geen sprake meer van diepe slaap en kan REM-slaap tot wel veertig minuten per keer duren.

.

De anderhalfuurregel

De meeste slaaponderzoekers maken gebruik van een foefje om de volgende dag fris en fruitig op te staan dat maar weinig mensen kennen. We voelen ons het meest uitgerust als we wakker worden aan het einde van een cyclus van anderhalf uur, omdat we dan in een staat verkeren die het meest lijkt op die wanneer we wakker zijn. Om de kans daarop zo groot mogelijk te maken, moeten we nagaan hoe laat we willen opstaan en vervolgens terugrekenen in blokken van anderhalf uur. Zo kunnen we uitrekenen hoe laat we ongeveer het best kunnen gaan slapen.

Stel dat je om acht uur wilt opstaan en rond middernacht naar bed wilt. Als je terugrekent in blokken van anderhalf uur, ziet dat er zo uit:

08.00 – 06.30 – 05.00 – 03.30 – 02.00 – 00.30 – 23.00 uur

In dit voorbeeld kun je het beste rond 23.00 uur of rond 21.30 uur gaan slapen om je de volgende ochtend zo uitgerust mogelijk te voelen.

.

Na het ontbijt bedankte ik Stevie omdat hij de nacht met me had doorgenomen. Ik nam afscheid en liep naar buiten, het licht van de ochtendzon in, klaar om de dag te beginnen. Achter me sloot Stevie het slaaplaboratorium af en ging naar bed.

De slaapcyclus is een belangrijke factor als je wilt begrijpen wat er elke nacht van je leven met je hersenen en je lichaam gebeurt. Die cyclus vormt echter slechts een deel van het geheel. Om echt in te zien wat slaap precies is, is nog een ander idee heel belangrijk. Het is tijd om erachter te komen wat ons slaapgedrag veroorzaakt en kennis te maken met een man die de wereld veranderde door een paar planten weg te bergen in een kast.

Uit de kast

De vooraanstaande achttiende-eeuwse Franse astronoom Jean-Jacques Dortous de Mairan keek een groot deel van zijn loopbaan naar de lucht.10 In 1729 werd zijn aandacht echter getrokken door een veel aardser fenomeen. Al eeuwen wisten natuurfilosofen dat de bladeren van planten overdag opengingen en dat ze zich ’s nachts sloten. Ze waren tot de conclusie gekomen dat dit opvallende verschijnsel werd veroorzaakt door het licht van de zon. De Mairan was daar niet van overtuigd en besloot een eenvoudige proef te doen om de al eeuwenlang aanvaarde theorie te toetsen.

Hij voerde zijn nu klassieke proef uit met behulp van mimosa pudica, beter bekend als kruidje-roer-mij-niet, een plant waarvan bekend is dat de bladeren zich snel en volgens een zeer voorspelbaar patroon openen en sluiten. Elke ochtend gaat de plant open en gaan de bladeren omhoog, en elke avond sluit hij zich en gaan de bladeren weer omlaag. De Mairan redeneerde dat als het kruidje-roer-mij-niet beïnvloed werd door zonlicht, de plant zou moeten ophouden met bewegen als hij ergens werd neergezet waar het helemaal donker was. Om erachter te komen of dat inderdaad het geval was, zette hij een kruidje-roer-mij-niet in een aardedonkere kast. De daaropvolgende dagen stak De Mairan een kaars aan en keek voorzichtig even in de kast. Ondanks het feit dat er geen zonlicht op de plant scheen, bleven de bladeren van de plant overdag overeind staan en hingen ze ’s nachts slap. Door deze proef werd duidelijk dat veel van de meest vooraanstaande natuurfilosofen ter wereld zich vreselijk hadden vergist en dat het patroon van het kruidje-roer-mij-niet niet werd veroorzaakt door zonlicht.