-

Met Turken hebben we al vele jaren te maken, Nederland kent sinds veertig jaar een grote Turkse gemeenschap. Met Turkije zullen we waarschijnlijk ook steeds meer te maken krijgen. Maar hoe weinig weten we van land, bevolking en geschiedenis.

Betsy Udink woonde van 2005 tot 2009 in Ankara en in 2013-2014 in Istanbul. Zij kent de Turkse samenleving vanbinnen en vanbuiten. In Meisjes van Atatürk, zonen van de sultan deelt zij haar liefde voor het land en verhaalt zij van de rijke, maar ook gewelddadige geschiedenis.

Turkije kent vele despotische heersers, die Betsy Udink op levendige wijze portretteert: Enver Pasja, een van de verantwoordelijken voor de Armeense genocide, Mustafa Kemal Pasja (Atatürk), die het land de moderne tijd in dwong, Fethullah Gülen, leider van een machtige islamitische sekte, door zijn volgelingen als een heilige vereerd, Abdullah Öcalan, leider van een deel van de Koerden. Ook de huidige ‘gekozen sultan’, Recep Tayyip Erdoğan, hoort in dat rijtje thuis. De bevolking kent een lange geschiedenis van onderdrukking, afgewisseld met periodes van democratie en vrijheid van meningsuiting. Meisjes van Atatürk, zonen van de sultan is een uiterst actueel portret van Turkije door een kritische en betrokken schrijfster.

Over Allah en Eva:

‘Betsy Udink schreef over de waanzin die er heerst – zonder arrogantie, zonder geheime agenda, maar met gezond verstand en een grote portie nieuwsgierigheid.’ – Frankfurter Allgemeine

-

BETSY UDINK

MEISJES VAN ATATÜRK, ZONEN VAN DE SULTAN

Uitgeverij Augustus

Atlas Contact

Amsterdam • Antwerpen

-

Copyright © 2015 Betsy Udink en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Nanja Toebak

Foto van de auteur Emrah Özesen

E-book Suzan Beijer

Kaarten G-O graphics, Wijk bij Duurstede

ISBN 978 90 450 2883 5

NUR 680

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2882 8.

-

Voor Sietske Boeles en Marijke Hilhorst

‘VREEMDERDER EN VREEMDERDER,’ riep Alice.

Alice: ‘Ik zal je vertellen wat ik van het Spiegelhuis weet. Om te beginnen is daar de kamer die je kunt zien door het glas – dat is precies dezelfde als onze zitkamer, alleen gaan de dingen andersom. Nou, verder zijn de boeken zo’n beetje als onze boeken, alleen gaan de woorden de verkeerde kant op –maar dat kan best nep zijn.’

Lewis Carroll, De Avonturen van Alice in Wonderland & Achter de Spiegel, vertaald door Nicolaas Matsier, 1994

-

Kaarten

-

DE MEISJES VAN ATATÜRK

In de nadagen van het seculiere Turkije zag ik op een van de laatste Atatürk*-bals een ouder Turks diplomatenechtpaar een perfecte tango dansen. De islamitische AKP-regering was een paar jaar aan de macht maar nog niet zeker genoeg van zichzelf om een dansfeest in naam van het secularisme te verbieden. Het hele Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken walste en foxtrotte en tangode die avond in de balzaal van het Ankara Palast Hotel, precies zoals Atatürk had gedaan in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw op dezelfde plek.

* - Atatürk had verschillende namen en titels. Zijn oorspronkelijke naam was Mustafa Kemal. Hij was generaal, later maarschalk. Vanwege zijn militaire rang droeg hij de titel Pasja. Soms was hij Mustafa Kemal Pasja, soms Kemal Pasja, en dan weer Mustafa Kemal Atatürk, of simpelweg Atatürk. Er volgden vele andere titels, zoals Gazi, oorlogsheld.

Het Atatürk-bal (officieel heette het ‘Bal van de Republiek’) waarop ik danste, stond in het teken van de geëmancipeerde, ongesluierde Turkse vrouw, naar Atatürks voorstelling van de ideale Turkse vrouw. Het motto van onze avond was: ‘Republikeinse vrouwen. Zij wezen ons de weg.’ De tafels, waaraan elk vijf echtparen zaten, hadden de namen van vooraanstaande vrouwen uit de tijd van Atatürk: zijn moeder, zijn zus, zijn vrouw, de eerste islamitische actrice, de eerste islamitische filmster, de eerste islamitische schoonheidskoningin, de eerste Turkse archeologe, de eerste wereldberoemde Turkse sopraan, de eerste journaliste, de vrouw van de eerste Turkse industrieel, de eerste vrouwelijke rechter en nog dertig andere vrouwen. Twee tafels hadden de namen van Atatürks meest succesvolle, geadopteerde dochters, Afet Inan en Sabiha Gökçen (spreek uit: Saa-bie-ha Kuksjen). Mijn man en ik hadden plaatsen toegewezen gekregen aan de Sabiha Gökçen-tafel.

De andere geadopteerde meisjes hadden geen eigen tafel; die waren niet bijzonder genoeg geweest of hadden zich niet voldoende getransformeerd tot de ideale moderne Turkse vrouw. Afet en Sabiha hadden succes gehad in hun carrières; de eerste bracht het tot hoogleraar geschiedenis, de tweede was de eerste Turkse vrouwelijke gevechtspiloot. Toeristen die met goedkope vluchten naar Istanbul komen, kennen haar naam wel; het vliegveld aan de Aziatische kant van de stad is naar Sabiha Gökçen genoemd. Het andere internationale vliegveld van Istanbul, aan de Europese kant, is genoemd naar – wie anders – Atatürk.

De prominentste tafels waren die van Atatürks moeder en van Latife Hanım (mevrouw Latife), de enige vrouw met wie hij officieel getrouwd is geweest. Aan die tafel zaten de hoogste ambtenaren van het ministerie: de chef protocol (een vrouw), de secretaris-generaal, de directeur politieke zaken, de directeuren voor het Midden-Oosten, voor Europa en voor Centraal-Azië. Ze beheersten allen het stijldansen even goed als Atatürk, van de Weense en Engelse wals tot foxtrot en quickstep.

Ik vond het wel een aardig gebaar van de Vereniging van Vrouwen-van om de naam van Latife aan een prominente tafel op een Atatürk-bal te geven. Ze is door de meeste Turkse biografen van haar man afgeschilderd als een lastig mens, een vrouw die haar wil niet ondergeschikt maakte aan de wil van de grote oorlogsheld en schepper van het nieuwe Turkije, Mustafa Kemal Atatürk. Dat niet alleen, ze was ook in ongenade gevallen bij de grote man. Ze had hem geërgerd en hem niet het huwelijksgeluk gegeven dat hij had verwacht. Des te opmerkelijker dat ze is opgenomen in het pantheon van kemalistische vrouwen.

Je moet met wat je in Turkije zegt over de ex-vrouw van Mustafa Kemal wel oppassen. Net in de periode van mijn Atatürk-bal was er een opleving in de belangstelling voor Latife Hanım. Haar biografie, van de journaliste Ipek Çalışlar, had veel stof doen opwaaien. Çalışlar wilde de invloed van Latife op de ontwikkeling van de moderniseringsideeën van Atatürk aantonen, vooral waar het ging om de bevrijding van de vrouw. Dit verhaal dreigde echter ondergesneeuwd te raken door het proces dat tegen de biografe was aangespannen. Ipek Çalışlar had Atatürk beledigd, luidde de aanklacht. Ze zou hem hebben afgeschilderd als een lafaard.

Wat was het geval? De Gazi zou op een nacht in de vroege dagen van de republiek aan een moorddadige bende die zijn huis in Ankara had omsingeld, ontsnapt zijn in een lange, gezicht en lichaam bedekkende sluier en was zo, verkleed als vrouw, ongemerkt langs de belegeraars geglipt. Latife was in de residentie achtergebleven. Zij had de kalpak van haar man opgezet, een hoge muts van zwart lammerenbont, en liep daarmee voor het raam heen en weer, alsof de Pasja thuis was.

De bende, die dacht dat de Gazi nog in het huis was, liet zich verrassen en werd overmeesterd door de lijfwachten van Mustafa Kemal. Het lijk van de aanvoerder bungelde dagenlang ondersteboven aan een galg voor het parlement in Ankara. Waar Ipek de moed van Latife had willen aantonen in tijden van mogelijke aanslagen op de Gazi, zagen misogyne kemalisten een affront aan het adres van Atatürk. Te beweren dat een man ‘als Mustafa Kemal, wiens moed door geen van ons ter discussie gesteld mag worden’ zich als vrouw had verkleed, was ‘de grootste smaad die hem kon worden aangedaan’, aldus de aanklacht van strenge kemalisten.

Ipeks relaas van de wonderbaarlijke ontsnapping was niet nieuw. Maar fanatieke aanhangers van Atatürk vonden haar versie van het gebeuren bijzonder beledigend voor het beeld van Atatürk als macho oorlogsheld en dappere Redder van het Vaderland. Die kemalisten hebben een mythisch beeld van Mustafa Kemal, en zien hem als een man met naast menselijke ook goddelijke kwaliteiten, een Almachtige die nooit faalde en die geen zwakheden kende. Zelfs de kleinste hint dat Kemal Pasja meer mens dan god was, is in de ogen van fanatieke kemalisten blasfemie. In Turkije wordt zijn naam, als ware het Allah, voor kwaad behoed met de Wet op de Bescherming van de Nagedachtenis van Atatürk. Onder die wet werd ook een boer uit het oosten van Turkije gestraft omdat zijn koe het standbeeld van Atatürk dat op het dorpsplein stond, omver had gelopen.

Er werd drie jaar gevangenisstraf tegen Ipek Çalışlar geëist.

Een aantal jaren na het proces, waar ze in laatste instantie werd vrijgesproken, heb ik met Ipek cappuccino’s gedronken en taartjes gegeten bij Gloria Jeans in Istanbul. Ipek is van mijn leeftijd. Ze is het type linkse, feministische vrouw die onder alle omstandigheden een waardige dame blijft en die altijd alles goed staat – ook een eenvoudige pantalon, zwarte gympen en een blauw truitje. Haar warme lach en vrolijke ogen nemen je onmiddellijk voor haar in. Toen ze in 1972 net was begonnen als verslaggeefster bij de staatsomroep, de TRT, werd ze door het militaire regiem wegens lidmaatschap van een maoïstische organisatie gearresteerd. Ze zat met zestig andere jonge vrouwen tweeënhalf jaar zonder proces in één ruimte in een militaire gevangenis. Haar man is een bekende Turkse columnist; hij werd na de militaire coup van 1980 gevangengenomen. ‘In de gevangenis, in mijn tijd,’ zei Ipek, ‘werden de Principes van Atatürk er bij ons ingeslagen. Letterlijk. De militaire bewakers sloegen en trapten ons als we de regels niet precies kenden. We kregen boekjes waarin het gedachtegoed van Mustafa Kemal op een rijtje was gezet en dat moesten we uit ons hoofd leren.’ Ipek heeft er een diepe haat tegen de Turkse militairen aan overgehouden. ‘Zij hebben altijd gevonden dat ze in de politiek van het land moesten ingrijpen om de idealen van Atatürk te beschermen. Er is in zijn naam zoveel kwaad aangericht in ons land!’ Ze denkt dat de militairen later, vlak voordat ze aan de biografie van Latife begon, een hand hebben gehad in haar ontslag als redacteur van het dagblad Cumhuriyet, waar ze elf jaar de zondagsbijlage redigeerde.

Ondanks zijn zelfverheerlijking en zijn autoritaire bestuur ziet Ipek Atatürk, net als de vrouwen-van die het bal in Ankara organiseerden, als de grote emancipator van Turkse vrouwen. Latife speelde in de kemalistische bevrijding van de vrouw, volgens Ipek, een voorname rol. In de tweede plaats heeft ze grote achting voor Mustafa Kemal omdat hij het land van de Europese bezetters bevrijdde. Maar verder vindt ze hem een autoritaire leider, een dictator. Ze gruwt van de mannen die na hem in zijn naam het land bestuurden en de Turken onderdrukten.

Net als in de Gazi’s tijd waren er op mijn bal veel blote armen en hoge hakken, en iedereen, ook de mannen, was naar de kapper geweest en had de haren geföhnd; alles even gedistingeerd. Het rokkostuum van Atatürk was vervangen door de smoking en het donkere pak. Alleen de zangeres viel een beetje uit de toon met haar tussen boezem en bekken opengewerkte rode jurk. Het was net of ze een rode bikini aanhad met een lange rode rok.

Er was een orkest van verlopen mannen. De niet zo jonge Turkse zangeres met haar hoog opgestoken blonde haar en haar rode mond en rode nagels zong Atatürks favoriete liedjes. Ze begon met een paar sentimentele liefdesliedjes. Daarna zette het orkest een tango in en de norse Turkse echtparen van mijn Sabiha Gökçen-tafel tangoden alsof ze hun hele leven op de ambassade in Argentinië hadden gediend. De Turkse Buitenlandse Zaken-ambtenaren voerden de danspassen feilloos uit en wanneer de muziek zwieren eiste, zwierden zij. Maar hun gezichten toonden geen vreugde, geen ontspanning. Ze keken even stuurs en chagrijnig als de militairen die ’s morgens in de buurt van mijn huis op de bus staan te wachten. Het foxtrotten, walsen en tangoën leken meer op rituele taken, perfect uitgevoerd, noodzakelijk meer om de godheid Atatürk een plezier te doen, om hem te behagen en te eren, dan voor het eigen plezier. Aan de hand van de afbeeldingen die de Turkse staat de afgelopen negentig jaar van Atatürk heeft vrijgegeven zou je niet denken dat hij van het goede leven hield, soms een vrolijke Frans en steeds een vlotte danseur was. Hij kijkt er altijd even ernstig en streng op, zelfs onder het dansen. Toch danste Atatürk zodra er maar een orkest was en een gepolijste vloer. Van een borrel hield hij ook; te veel want hij kreeg cirrose van elke nacht een fles raki drinken, voorafgegaan door meerdere glazen champagne. Hij stierf – zevenenvijftig jaar oud – aan een kapotte lever.

Drank gecombineerd met dansen zorgde soms voor onbehoorlijk gedrag van de Gazi. Op uitnodiging van de Leider zelf trad tijdens het derde Atatürk-bal een vrouw op die zogenaamde Indiase dansen uitvoerde. Ze had zo weinig kleding aan dat op haar dijen de blauwe plekken als gevolg van haar morfineverslaving te zien waren. Schokkender nog was het gedrag van Mustafa Kemal zelf. Hij had behoorlijk wat champagne op en vroeg, enigszins aangeschoten, de dochter van de Franse ambassadeur ten dans. Terwijl hij haar meetrok naar de dansvloer kuste hij haar. Zodra de dans was afgelopen verliet de gekrenkte ambassadeur met zijn dochter het bal, zonder afscheid te nemen van de Turkse president. Atatürk bleef die nacht doordrinken en toen hij zich eindelijk naar zijn wachtende auto liet brengen, was hij zo in de olie dat hij in elkaar zakte.

Het eerste bal dat Atatürk in het Ankara Palast Hotel gaf, verliep niet even soepel als dat waarop ik danste. De mannen, de meeste in militair uniform, bleven aan de kant staan. ‘Waarom dansen jullie niet?’ vroeg Mustafa Kemal. De dames wilden niet, antwoordden de heren. Waarop de Pasja, die zelf gekleed was in rokkostuum, met luide stem, zodat iedereen het kon horen, zei: ‘Beste vrienden, ik kan me niet voorstellen dat er één vrouw op deze wereld bestaat die niet wil dansen met een Turkse officier. Ik geef u een bevel, heren! Verspreidt u door de zaal en dans! Voorwaarts, mars! Dansen!’ en binnen een mum van tijd was iedereen aan het foxtrotten. Zelf vroeg hij de echtgenote van een van zijn gasten ten dans, wat gewaagd was want de Turken, ook de seculiere, waren niet gewend een vrouw te zien dansen in de armen van een man die niet haar echtgenoot was. Maar het walsen en foxtrotten sloeg in en bals op de vrijdagavonden werden een rage onder militairen en ambtenaren. Daarmee deed een nieuw beroep zijn intrede in Ankara: dat van dansmeester. Dansscholen doen het ondanks de omslag naar een islamitische cultuur nog steeds goed in de Turkse hoofdstad. Mijn man en ik hadden sinds onze huwelijksdag niet meer gestijldanst en namen privé opfrislessen bij een van de zeventig dansscholen in de stad, die namen hebben als Studio Fame, Maestro, Anatolia Dance, en Salsa Angora. We kozen voor de meest simpele naam: Dans Stüdyosu, Dans Studio, en we konden op het Atatürk-bal aardig meekomen.

De Gazi was geen achterbakse drinker, hij deed het niet stiekem. Op een bijeenkomst in Istanbul, na een van zijn lange oraties, hief hij het glas raki in de richting van het volk: ‘In voorbije tijden dronken huichelachtige types die alle mogelijke schanddaden begingen [deze drank] in het geniep in duizendvoudige hoeveelheden en op de smerigste plaatsen. Ik ben geen huichelaar, ik drink [openlijk] op het welzijn van de natie.’ Hij nam een slokje en vervolgde: ‘Sultans hebben dit gedronken. Koningen hebben het gedronken. En ik wil het met mijn volk drinken.’

Het volk vond het wel goed; het knikte instemmend.

Dansen ging, wat Mustafa Kemal betrof, vóór de moskee. In zijn latere jaren was hij in een hotel in Istanbul eens tot in de vroege ochtenduren met een vrouw van een van zijn kennissen aan het dansen. Opeens hield het orkest op met spelen. De oproep tot het gebed klonk vanaf een nabijgelegen minaret. Dat ergerde Mustafa Kemal mateloos. Boos gaf hij het orkest bevel meteen door te spelen en verordonneerde hij de afbraak van de minaret die zijn pleziertje had willen bederven.

Stijldansen was niet zomaar een prettige tijdsbesteding. Voor Mustafa Kemal hadden de foxtrot en de Engelse wals een diepere betekenis. Het stijldansen, evenals het luisteren naar en beoefenen van westerse klassieke muziek, stimuleerde naar zijn idee het seculiere, beschaafde, westerse en wetenschappelijke denken. Een bekende uitspraak van Atatürk is: ‘Er kan geen revolutie zijn zonder muziek.’ Westerse muziek was ‘muziek van de beschaving’, niet een kwestie van persoonlijke smaak, maar een kwestie van vooruitgang. Turkse en Arabische muziek was ‘primitieve muziek’, en kon de Turkse ziel en de intense gevoelens van Turken niet adequaat tot uiting brengen. De vernieuwing van Turkije was niet compleet, zo vond Atatürk, zonder de eenstemmige Turkse muziek te verheffen en haar net als de westerse muziek meerstemmig te maken. Met dat doel haalde hij de Duitse componist Paul Hindemith naar Ankara, die in eigen land door Joseph Goebbels was uitgescholden voor ‘atonale lawaaimaker’. De Duitser zette het eerste Turkse conservatorium op. Dankzij dit initiatief kon ik in de eenentwintigste eeuw in Ankara naar concerten van het Republikeins Symfonie Orkest. Ik hoorde het spelen met onder anderen de meesterlijke Israëlische violist Shlomo Mintz. In de Ankara Opera was ik bij de opvoering van La Bohème en Rigoletto met een grotendeels Turkse bezetting; niet van hetzelfde niveau als de Nederlandse Opera, maar ook niet slechter dan wat ik gezien en gehoord heb in Warschau en Budapest. Het Turkse Staatsballet geeft redelijke opvoeringen van de klassieke Europese balletten. Zelfs in het dertiende jaar van zijn bewind heeft de antiwesterse islamitische leider Recep Tayyip Erdoğan het niet aangedurfd de staatssubsidie aan die instituten stop te zetten. Wel is er een wet aangenomen waarin staat dat in alle overheidsgebouwen een moskee moet komen. Dus ook in de opera.

De verwestersing van de Turkse muziek leidde tot rare uitwassen. Slaafse volgelingen van de Gazi gingen in hun vernieuwingsdrang zo ver dat op de radio niet de traditionele Turkse muziek gespeeld mocht worden maar alleen ‘nationale composities die gestoeld zijn op westerse muzikale technieken en gespeeld worden door musici die op de westerse manier zijn opgeleid’.

Mahmud II, de dertigste Ottomaanse sultan, had overigens ook al eens een Europese componist naar Constantinopel gehaald om er Italiaanse muziek te maken en de hofkapel te leiden. Dat was Giuseppe Donizetti, broer van de bij ons veel bekendere Gaetano Donizetti. Giuseppe mocht zich in Turkije Donizetti Pasja noemen.

Om mee te kunnen in de wereld, om nooit meer voor achterlijk te worden gehouden als onder de Ottomaanse sultans, moest Turkije een westers land worden en zo snel mogelijk het Westen evenaren. Dat was het streven van Mustafa Kemal. Niet met trage, afgemeten stappen. Niet met gevoeligheden rekening houdend, niet verschillende generaties zich laten aanpassen maar zo snel mogelijk, in een paar jaar tijd. Stijldansen, Bach, Beethoven, Mozart, tafelmanieren, het Latijnse alfabet, het lezen van de Koran in het Turks, de emancipatie van de vrouw, het invoeren van de gregoriaanse kalender, van achternamen en een seculiere grondwet dienden dat grote levensdoel van Atatürk. Hij kon die revolutie doorvoeren vanwege zijn hoge status. Hij had de enige Turkse overwinning in de Eerste Wereldoorlog behaald, in Gallipoli. Na de oorlog, toen Turkije bij het Verdrag van Sèvres werd opgedeeld onder Europese machten en Griekenland de helft van Anatolië bezette, gaf hij leiding aan een ratjetoe van burgers, bendes en soldaten en joeg alle bezetters het land uit. Het land en de mensen waren kapot en uitgeput door die oorlogen en bezettingen, maar Mustafa Kemal gaf hun hoop op een betere wereld, een nieuwe wereld. Hij wist de Turken, niet zonder dwang, te overtuigen dat als alles bij het oude zou blijven, ze opnieuw bezet en verdeeld zouden worden.

Latife was de dochter van een deftige Turks-nationalistische en seculiere handelaar in katoen en tabak uit Izmir, dat toen nog de naam Smyrna droeg. Hij stuurde haar naar kostschool in Engeland en liet haar rechten studeren aan de Sorbonne in Parijs. Ze had duidelijke ideeën over de emancipatie van de vrouw, die ze niet onder stoelen of banken stak.

Latife speelde niet onverdienstelijk piano. Volgens haar lerares, een nicht van de Duitse dichter Rainer Maria Rilke en zelf een leerlinge van Franz Liszt, had ze een groot muzikaal talent. Ze had danslessen genomen en kon, volgens de overlevering, goed stijldansen. Het was tijdens de grote brand van Smyrna in september 1922, die tien dagen duurde en de Griekse en Armeense wijken volledig in de as legde, dat Kemal Pasja als opperbevelhebber van de zegevierende Turkse strijdkrachten zijn hoofdkwartier inrichtte in de villa van Latifes vader. De drieëntwintigjarige Latife was al voor ze hem had ontmoet, verliefd op Mustafa Kemal. Aan een gouden kettinkje om haar hals droeg ze een medaillon met zijn portret. De gevoelens waren wederzijds. De Pasja, eenenveertig jaar oud, was onder de indruk van de jonge kosmopolitische vrouw die zonder schroom maar (toen nog) wel met eerbied tegen hem sprak.

Voor hij met Latife in het huwelijk kon treden, moest hij thuis, in Ankara, een onaangename kwestie uit de weg ruimen. Dat probleem was Fikriye, die in naam zijn huishoudster was maar in werkelijkheid zijn bijzit.

Fikriye was het nichtje van Mustafa Kemals stiefvader (zijn eigen vader was vroeg gestorven). Als zestienjarige was ze bij hem ingetrokken, toen Kemal nog officier was in het leger van de Ottomaanse sultan en gestationeerd was in Istanbul. Fikriye was net als de andere vrouwen in zijn leven intelligent. Ze speelde piano, reed paard en droeg westerse kleding. Bij de verhuizing naar Ankara legde ze haar hoofddoek af. Ipek Çalışlar zegt dat ze geen aanwijzingen heeft gevonden voor een geheim, islamitisch huwelijk van de twee. De moeder van Kemal, die ook bij hem in huis in Ankara woonde, zou ertegen zijn geweest omdat Fikriye op zeer jeugdige leeftijd kortstondig met een Egyptenaar getrouwd was. ‘Tweedehands’, dat is hoe de moeder het nichtje van haar tweede man zag, hoezeer ze verder ook op het meisje was gesteld. De zus van Kemal Pasja had ronduit een hekel aan Fikriye. Latife, uit een rijke en voorname familie stammend, vonden moeder en dochter meer een partij voor hun zoon en broer. In de winter van 1922 stuurde de Gazi Fikriye naar Europa om te kuren wegens haar tuberculose. Ze gehoorzaamde, maar met tegenzin.

Anderhalf jaar later eindigde hun relatie in een bloedig drama.

Voorlopig was het huis in Ankara vrij voor Latife. Mustafa Kemal trouwde haar in januari 1923 en Latife werd het nieuwe hoofd van de huishouding.

Na de tango’s zette de blonde zangeres liedjes in die Mustafa Kemal graag hoorde en uit zijn hoofd kende. Liedjes over liefde, over dood en over militaire glorie: ‘Vanaf de dag dat ik jou zag / Was ik van mijn zinnen beroofd.’ Het publiek zong op het bal beschaafd mee; ook de verder zwijgende maar wel dansende echtparen aan onze tafel. Een ander liedje ging over: ‘De gelukkige nachtegaal van mijn hart / Je lippen in vuur en vlam / De kuiltjes in je wangen.’ Een favoriet van Atatürk was een liedje waarin de populieren van Izmir worden bezongen. Alle tafels deinden een beetje mee bij het refrein; maar wel stijfjes. Een treurig liedje ging over Çanakkale, dat aan de Aziatische kant van de Dardanellen ligt tegenover Gallipoli. ‘Çanakkale’ is de Turkse naam voor die langdurige slag in de Eerste Wereldoorlog. ‘Ze schoten me neer in Çanakkale. / Ze hebben ze levend begraven, o, mijn jeugd.’

Het huwelijk van Latife en Kemal Pasja had een goede start, vertelde Ipek. ‘Atatürk zag in Latife het rolmodel voor de toekomstige Turkse vrouw: belezen, verschillende talen sprekend, geschoold in de westerse muziek en andere kunstvormen.’ In discussies met mannen, ook met Mustafa Kemal, stond zij haar mannetje, wat hij aanvankelijk bewonderde, maar waaraan hij later een hekel kreeg. ‘Wat Kemal nodig had als leider van een “westerse” natie,’ schrijft Lord Patrick Kinrose, een van de twee uitstekende Britse biografen van Atatürk, ‘was een vrouw die in de ogen van het volk de belichaming was van de goed opgeleide en geëmancipeerde vrouw, een vrouw zoals hij wilde dat alle Turkse vrouwen zouden worden. En dat was Latife.’ Zelf zag de Gazi in het begin hun huwelijk als een ideale en gelijkwaardige relatie tussen man en vrouw zoals dat naar zijn mening in het Westen courant was. Samen bespraken ze zijn ideeën over de van bovenaf opgelegde emancipatie van de vrouw. Jaren later, toen het huwelijk al lang voorbij was, antwoordde de Gazi op de vraag waarom hij met Latife was getrouwd: ‘Hoe had ik [de Turkse mannen] kunnen overtuigen hun vrouwen te ontsluieren als ik zelf geen vrouw had om te ontsluieren?’

De ideeën van Mustafa Kemal over de emancipatie van de Turkse vrouw kregen dankzij zijn gesprekken met Latife vastere vorm, een vorm die na het mislukken van het huwelijk toch uitmondde in een seculier burgerlijk wetboek dat vrouwen gelijke rechten gaf. Dankzij het nieuwe burgerlijk wetboek kon een Turkse vrouw voortaan zelf een scheiding aanvragen, en werden erfenissen gelijk verdeeld over mannelijke en vrouwelijke nazaten. Als bewijs van Latifes feministische overtuigingen citeert Ipek in haar boek uit een gesprek tussen de Italiaanse ambassadeur en de echtgenote van de Turkse leider. Latife vroeg aan de diplomaat: ‘Hoe staat het met het feminisme in uw land?’ Glimlachend antwoordde de gezant: ‘Madame, in ons land is er nauwelijks feminisme. De vrouwen van mijn land hebben hun eigen definitie van feminisme. Voor hen betekent het een gezellig thuis maken en hun echtgenoten gezonde kinderen schenken.’ Waarop Latife geantwoord zou hebben: ‘Wat een achterlijke opvattingen!’

Op mijn vraag wat de historische betekenis van Latife was, antwoordde Ipek, aan ons tafeltje met uitzicht op de drukke Istiklal Caddesı (Onafhankelijkheidsstraat): ‘Ze was het levende symbool van de sociale hervormingen van Atatürk. Overal waar hij kwam, waar hij toespraken hield, stond ze naast hem, niet achter hem. Zonder sluier voor haar gezicht.’

‘Wel met een hoofddoek strak rond haar haren en hals gebonden,’ zei ik. Ik herinnerde mij de foto’s van Latife in Ipeks boek en in de biografieën van Atatürk. ‘Turkije,’ verklaarde Ipek, ‘was in die tijd een uiterst conservatief land en mensen waren niet gewend aan vrouwen die op de voorgrond traden en niet hun gezicht bedekten. Mustafa Kemal kreeg er veel om te verduren van de oppositie.’

Latife was een echte suffragette, die zelf een zetel in het parlement ambieerde. Atatürk vond wel dat vrouwen het recht hadden om gekozen te worden tot volksvertegenwoordiger, maar hij ontzegde zijn eigen vrouw dat recht. Latife had aan de verkiezingen willen meedoen als kandidaat van een nog op te richten vrouwenpartij; haar man was daar tegen. Hij wilde maar één partij in het parlement en dat was zijn eigen partij, de Republikeinse Volkspartij, die nu nog steeds in het parlement zit. De partij heeft sinds de invoering van het meerpartijenstelsel in de jaren vijftig van de vorige eeuw nooit meer een meerderheid gehaald, maar wel een enorme invloed op de staat en zijn burgers weten te behouden, tot aan het begin van de eenentwintigste eeuw.

Onmiddellijk na de huwelijksvoltrekking gingen Latife en Mustafa Kemal aan het werk, door overal het Turkse volk moderne denkbeelden bij te brengen, mannen en vrouwen te ont-islamiseren en hen ervan te overtuigen dat zij ‘de moderne levenswijze’ moesten aannemen. In stad na stad, toespraak na toespraak, kwam de Gazi met zijn positivistische credo: ‘De enige ware gids in het leven is de wetenschap.’ De Europese beschaving was voor hem het toppunt van de vooruitgang en de belichaming van de moderniteit. Juist omdat Europese machten als Engeland en Frankrijk Turkije hadden willen verscheuren was het belangrijk die te evenaren, ze met gelijke wapens te kunnen bestrijden. Aan een Franse journalist stelde hij de retorische vraag: ‘Kunt u mij één enkele natie noemen die zich in haar queeste naar beschaving niet tot het Westen heeft gewend?’

Religie als wegwijzer voor het bestaan wees de Gazi resoluut van de hand. ‘Het zoeken naar een gids buiten de wetenschap en de techniek om, is ondoordacht en dom en is een dwaling.’ Atatürk was agnost. Tegen een Amerikaanse journaliste zei hij: ‘Ik heb geen religie en soms wens ik alle godsdiensten naar de bodem van de zee. Hij die godsdienst nodig heeft om zijn bewind overeind te houden, is een zwakke heerser. […] Mijn volk zal de grondbeginselen van de democratie leren kennen en de stem van de waarheid en de leer van de wetenschap.’

In naam van de godsdienst werd veel onheil aangericht, vond Kemal Pasja. Religie op zichzelf wilde hij niet afschaffen want hij zag wel in dat het volk zich dan tegen hem zou keren. Bijgeloof moest wel verdwijnen. En verder moest iedereen geloven wat hij goed achtte. ‘Ze kunnen aanbidden wat ze willen,’ zei de Gazi in het gesprek met de Amerikaanse journaliste. ‘Elke man mag zijn eigen geweten volgen, vooropgesteld dat het een gezonde gedachtegang niet in de weg staat of de vrijheden van zijn medemensen niet beknot.’

Overal in het land, met de ongesluierde en in rijbroek, hoge rijlaarzen en kort jasje geklede Latife naast zich, hamerde Kemal Pasja erop dat ‘de oude, religieuze kennis waardeloos is [voor mensen] in de twintigste eeuw. Laten we geen tijd meer verspillen aan onze medressa’s [Koranscholen]. Wat daar geleerd wordt, is van geen enkel nut.’ Hij vond het onzinnig om de Koran in het Arabisch uit het hoofd te leren. Hij had, vertelde Mustafa Kemal, verschillende mannen die het heilige boek in het Arabisch konden opzeggen gevraagd wat ze eigenlijk opdreunden. Ze hadden hem geen antwoord kunnen geven. Ze wisten niet wat ze uit het hoofd hadden geleerd want ze kenden de betekenis van de Arabische woorden niet.

Hij ging nog verder: kennis van het Arabisch om de islam te kunnen bestuderen, leek hem van weinig nut. ‘Buitenlanders,’ zei hij, ‘hebben onze godsdienst beter bestudeerd dan wijzelf. Om onze religie goed te kunnen doorgronden moet je Frans, Duits of Engels kennen’, want in die talen waren ongeëvenaarde geschiedenissen en analyses van de islam geschreven. Daaraan konden Arabische geleerden niet tippen. De Koran, zo meende de Gazi, was verzonnen door Mohammed, die zich in zijn verhalen, geboden en verboden had laten inspireren door het jodendom. De snelle verspreiding van de islam in de eerste eeuw van de nieuwe godsdienst was een gevolg van de roofzucht van Arabische stammen, en niet van hun religieuze ijver. Uitspraken die in die tijd, maar ook in onze tijd, door vrome en orthodoxe moslims beschouwd worden als godslastering en strafbaar zijn. Ondanks zijn kritiek vond Atatürk de islam toch de beste onder de godsdiensten, want de islam ‘is de natuurlijkste en de redelijkste van alle religies. [De islam] dwingt iedereen tot het vergaren van kennis.’

Bij een andere gelegenheid adviseerde hij de Turken: ‘Leg je problemen niet voor aan theologen. Vraag je de ene islamitische geleerde om uitleg van een Koranvers, dan geeft hij een andere verklaring dan zijn collega. Je schiet er niets mee op. Beter kan een mens afgaan op zijn gezonde verstand.’

Tijdens die talloze redevoeringen zei Kemal Pasja dat het afgelopen moest zijn met de ‘domme gewoonte’ om aan doden hulp te vragen. Hij vond het achterlijk een dode heilige antwoord te vragen op levensvragen van een in de moderne tijd levend mens. ‘Hulp vragen aan de doden is een schande voor een geciviliseerde gemeenschap. Ik weiger domweg om vandaag de dag, omgeven door het heldere licht van wetenschap, van kennis en beschaving, te aanvaarden dat er in het beschaafde Turkije nog primitieve mensen zijn die voor hun materiële en morele welzijn hulp zoeken bij de een of andere [dode] sjeik.’ Een moderne Turk ging niet bidden bij een graf en vragen om een kind of om het terugvinden van een verloren voorwerp.

Per onmiddellijk decreet van de Gazi werden sjeiks maar ook ‘waarzeggers, tovenaars, medicijnmannen en makers van amuletten’ op de vuilnishoop van de geschiedenis gegooid. Het uitoefenen van hun beroep werd verboden en heiligengraven werden gesloten. Tegelijkertijd werden de islamitische broederschappen verboden – want die waren eveneens ‘achterlijk’. Bovendien vormden ze een politiek gevaar.

De verboden hebben geen stand gehouden. In Turkije zijn mensen altijd heiligdommen blijven bezoeken en de islamitische broederschappen zijn teruggekeerd en hebben meer invloed dan ooit. President Recep Tayyip Erdoğan, zijn voorganger Abdullah Gül en vrijwel alle ministers van de AKP-regering komen voort uit die broederschappen.

Twee dagen voor hij in het huwelijk trad met Latife veegde Atatürk de vloer aan met het islamitische gebod geen beelden van mensen en dieren te maken. Dat verbod was niet langer relevant, zei hij. Het idee dat ontwikkelde mensen een stuk steen (met een menselijke afbeelding) zouden aanbidden, was belachelijk en ronduit een belediging van de islam, vond hij. De moderne en westerse samenleving die de Gazi voor ogen stond kon niet zonder westerse muziek maar ook niet zonder beeldende kunsten. Mustafa Kemal zei het zo: ‘Een natie die geen schilderijen maakt, een natie die geen standbeelden maakt, een natie die niet aan wetenschap doet, zo’n natie, dat zult u moeten toegeven, kan niet meedoen aan de moderne beschaving. Onze natie, met haar waarachtige kwaliteiten, verdient het om beschaafd en vooruitstrevend te worden.’ Beeldende kunst, muziek en wetenschap, ze zouden de Turken ‘vervolmaken’. En: ‘Onze verlichte en vrome natie zal de beeldhouwkunst tot op het hoogste niveau beoefenen.’

Iedereen die in Turkije is geweest, heeft gezien waartoe die zucht naar beelden heeft geleid: een land propvol standbeelden, dodenmaskers, silhouetten, foto’s en schilderijen van Atatürk. Geen stads-, dorps- of schoolplein, geen overheids- of gemeentekantoor zonder de buste van de grote baas. Ook in de kliniek van mijn huisarts, mijn tandarts, mijn slaapdokter, mijn migrainedokter en mijn fysiotherapeut hangt het portret van Kemal Pasja. Hij siert eveneens de muur achter de kassa van mijn kapper Paris Kuaför. Ik zag zijn portret ook hangen aan de muur achter het bureau van de opperrabbijn van Turkije en aan de muur van de ontvangstkamer in Istanbul van de Grieks-orthodoxe patriarch Bartholomeus. President Erdoğan zit aan zijn bureau in zijn megalomane paleis met achter zich een megaportret van Atatürk. Erdoğan heeft hem eens een ‘zatlap’ genoemd, maar houdt Mustafa Kemal in ere als de Vader van de onafhankelijke Turkse republiek.

De Gazi vond het aanbidden van stenen afbeeldingen van mensen en van dode heiligen dan wel achterlijk, hijzelf werkte tijdens zijn leven hard mee aan de verering van zijn eigen beeltenis. Hij is een seculiere heilige, een profane god geworden. Zijn standbeelden worden met een zorg en stichtelijkheid omgeven als waren ze zelf goden. Ze bevestigen de indruk dat Atatürk een dictator was geworden. Wie anders laat zoveel standbeelden voor zichzelf oprichten? Hij zag zichzelf als de Enige Redder van het Vaderland, als de Grote Hervormer aan wie het volk alles te danken had. In een redevoering voor het Turkse parlement die maar liefst zes dagen duurde, bij iedere Turk bekend als de Grote Oratie, sprak Atatürk vrijwel alleen over zijn eigen verdiensten; een enkele collega-militair noemde hij in positieve zin en dat in slechts een paar woorden. Het was hij, Gazi Mustafa Kemal Pasja, die land en volk uit de onwetendheid omhoog had getrokken. Hij was de profeet van de nieuwe godsdienst, van het kemalisme, die verlossing uit achterlijkheid en daardoor uit armoede en vernedering predikte.

De huidige heerser van Turkije, Recep Tayyip Erdoğan, heeft – ook al staat zijn ideologie lijnrecht tegenover het kemalisme – dezelfde klap van de autoritaire Turkse molen gehad. Ook hij beschouwt zichzelf als de enige redder van het land, de enige die het kan leiden, die het met straffe hand moet leiden. En ook hij wordt door sommige van zijn aanhangers beschouwd als begiftigd met goddelijke gaven.

In het kemalistische Turkije is nooit een graf van de onbekende soldaat gekomen waar alle gevallenen uit elke oorlog van het betreffende land geëerd worden met een eeuwige vlam. In Turkije is het alleen Atatürk die een altijd brandend vuur heeft. Alle hoge bezoekers zijn verplicht een krans op het graf van Atatürk te leggen. Obama deed dat, koningin Beatrix, en ook paus Benedictus. Onder de foto die van diens kranslegging was gemaakt en in de winkel van het mausoleum hangt, stond niet dat hij de kerkprins was van alle rooms-katholieken in de wereld maar dat hij ‘de president van de Vaticaanse Republiek’ was.

Het enige buitenlandse staatshoofd dat ooit weigerde de krans te leggen op het graf van de seculiere dictator en ermee weg kwam, was de koning van Saoedi-Arabië.

Alles in Turkije moest naar de wens en wil van Kemal Pasja anders. Ook kleding en schoeisel. De fez moest weg, de hoed met rand op. De sluier moest af, zodat vrouwen ongehinderd de wereld om zich heen zouden kunnen zien. In de augustusmaand van 1925 hield de Gazi verschillende toespraken in en rond Kastamonou, een stad gelegen tussen Ankara en de Zwarte Zee, over de beschavende werking van het dragen van de westerse herenhoed.

Latife stond tijdens de hoedentoer niet langer naast hem op het podium; hij had haar kort ervoor op ouderwets islamitische wijze verstoten en naar haar ouders in Izmir gestuurd. De scheiding weerhield hem er niet van verder te werken aan de emancipatie en bevrijding van de Turkse vrouw en zelfs de verstoting door de man van een echtgenote onmogelijk te maken.

Het dragen van de hoed met de rand was voor conservatieve moslimmannen bijna even gruwelijk als het afleggen van de sluier van hun vrouwen en dochters. De hoed werd alleen gedragen door christenen, hij was een symbool van de vijanden van de islam. Voordat Kemal Pasja zijn hoedenspeeches hield, werd over de hoed al geschreven in de kranten die hem steunden. De hoed was echter een zo gevoelig voorwerp dat het niet eens bij naam genoemd kon worden. ‘Beschaafd hoofddeksel’ werd hij genoemd, of ‘hoofdbedekking met rand’. Atatürk had er genoeg van en vond dat de ‘hoofdbedekking met zonneklep’ voortaan bij zijn juiste naam genoemd moest worden: hoed. Mensen moesten ophouden met ‘de onzinkwestie’ van het wel of niet dragen van een hoed. De hoed moest op, en bij het betreden van een ruimte en bij het groeten weer af, want dat deden ze in het beschaafde Westen ook.

In de augustushitte van Kastamonou liet Mustafa Kemal zien wat hij bedoelde: hij droeg een wit linnen pak van Europese snit en overhemd met openstaande boord. Het gezicht gladgeschoren op de bovenlip na, een lichtgewicht strohoed, beter bekend als de panamahoed, op het hoofd en soms in de hand: zo hoorde de moderne man eruit te zien. Het publiek deed net of dat christelijke pak en die christelijke hoed heel normaal waren en gaf geen kik. Atatürk vroeg: ‘Is onze kleding beschaafd en internationaal?’ en het volk van Kastamonou, wel wetend wat het antwoord moest zijn, riep: ‘Nee!’

Atatürk: ‘Ik ben het absoluut met jullie eens. Beschaafde en internationaal geaccepteerde kleding hoort nu eenmaal bij onze natie en zo zullen we ook gekleed gaan. Halve laarzen of schoenen aan onze voeten, een broek om onze benen, overhemd met das, een colbert en vest, en op ons hoofd een hoed met een rand.’

Drie maanden later nam het Turkse parlement het ‘hoedenedict’ aan. Het dragen van een hoed was bij wet verplicht. De belangrijkste regel uit de wet luidde: ‘De algemene hoofdbedekking van het Turkse volk is de hoed.’ Het dragen van de fez werd strafbaar.

In het oosten van Turkije leidde het edict tot ongeregeldheden. Betogers zwaaiden met de groene vlag van de islam. De als reactionair bestempelde demonstraties werden met harde hand de kop ingedrukt. Een paar ‘reactionairen’ kregen zelfs vanwege hun kritiek op het nieuwe hoofddeksel de strop. Een islamitische theoloog die in een pamfletje het dragen van de hoed had veroordeeld als ‘imitatie van de Franken [christenen]’ en de hoed had vergeleken met het christelijke kruis, werd ter dood veroordeeld omdat hij de vooruitgang tegenhield. De hoed was, volgens het edict: ‘een van de zichtbare symbolen van de strijd tegen fanatisme en domheid’.

Na de hoed, de schoenen en de broek nam Atatürk de tijd om de bewoners van Kastamonou en, dankzij de aanwezigheid van de pers, heel Turkije zijn visie op de sluier en op de positie van vrouwen bij te brengen. Niet alleen in dorpen maar ook in de steden had hij gezien dat vrouwen hun gezicht en hun ogen met een doek bedekten als hij in zijn open auto voorbijkwam. Het was een gewoonte die vooral in de hete zomer buitengewoon oncomfortabel moest zijn, zei hij, en tot kwalen en klachten leidde. Hij had ook gezien dat vrouwen bij de nadering van een man hun rug naar de weg draaiden en ineendoken, als om zichzelf onzichtbaar te maken. ‘Wat is de zin en betekenis van dit gedrag? Mijne heren, mag de moeder, de dochter van een beschaafde natie, zich in een dergelijke barbaarse situatie begeven? Dit is een aanblik die de natie van haar lachwekkendste kant toont. Men moet dit onmiddellijk corrigeren!’ Egoïsme van de Turkse mannen en angst voor het verlies van de onbevlektheid van hun dochters, zusters en vrouwen waren mede schuldig aan die idiote schroom. ‘Zeer vereerde vrienden, vrouwen zijn net als wij met verstand begiftigd en zijn tot nadenken in staat. Breng hun goede zedelijke beginselen bij en stop met dat egoïsme. Laat ze hun gezicht aan de wereld tonen. Wees niet bevreesd. Verandering is van essentieel belang; zozeer dat we bereid moeten zijn om ons leven ervoor op te offeren.’

De ‘sluier’, dat wil zeggen, de op een speciale manier om haren en hals gebonden doek die geen haartje en geen oorlelletje laat zien, in Turkije türban genoemd, bedekt tegenwoordig meer vrouwen en meisjes dan er vrouwen en meisjes zijn met ‘blote’ en wapperende haren.

Bij een eerdere gelegenheid had Kemal Pasja gepleit voor onderwijs aan meisjes; niet apart maar samen met de jongens. Volgens het paternalistische feminisme van Mustafa Kemal hoorden vrouwen zelfs een betere opleiding te krijgen dan mannen. Zij waren immers de moeders van de toekomstige generatie moderne zonen die de nieuwe, beschaafde natie gestalte zou geven.

Het ‘feminisme’ van huidige kemalisten is bij dat gedachtegoed van voor de Tweede Wereldoorlog stil blijven staan, zoals die ideologie in alle opzichten verkalkt is. Wat toen gewaagd was, is nu achterhaald. Op de avond van het Atatürk-bal is het me wel duidelijk geworden wat een kemalistische feministe hoort te zijn. De vrouwen die gevierd werden met een eigen tafel waren vrouwen van wie de meeste inderdaad wat gepresteerd hadden, maar belangrijker was dat zij volledig de leer van Atatürk omarmd hadden en de seculiere Turkse staat zonder één woord van kritiek hadden gediend. Er was geen enkele feministe bij die buiten het kemalisme om emancipatie van Turkse vrouwen had bevorderd.

Mustafa Kemal en de mannen die na hem aan het Turkse roer stonden, vonden onderwijs aan meisjes heel nuttig, vooral om de rol van moeder en echtgenote op zich te kunnen nemen en liefdadigheid te organiseren. Atatürk vond het apart zitten van mannen en vrouwen een achterlijke gewoonte. Slecht voor de vooruitgang. Hij kon er zich oprecht kwaad over maken als mannen en vrouwen toch uit elkaar werden gezet. Zo zou hij een poos voor de Kastamonou-tournee in een andere Turkse stad een congres van onderwijzers en onderwijzeressen toespreken. Hij zag de zaal: de mannen aan de ene kant, de vrouwen aan de andere kant. Briesend liet hij de voorzitter van het congres bij zich komen. ‘Wat heb je gedaan? Je hebt onderwijzeressen uitgenodigd. En toen heb je ze apart gezet van de mannen. Vertrouwen jullie jezelf soms niet, of heb je geen vertrouwen in de deugdzaamheid van deze dames? Laat me nooit weer horen van deze segregatie van vrouwen!’

Tegenwoordig is de segregatie weer helemaal terug onder de nieuwe islamitische elite. Op de religieuze imam-hatipscholen zitten jongens en meisjes apart; mannen en vrouwen zitten gescheiden op de bijeenkomsten van de Fethullah Gülen-beweging. President Erdoğan zal, zodra hij de kans krijgt, de vrouwelijke en mannelijke leerlingen van staatsscholen in aparte lokalen en als het kan in aparte gebouwen onderbrengen.

In de tijd van Atatürk werd de sluier of hoofddoek niet verboden; er was geen sluier-edict zoals er een hoeden-edict was. Dat zou tot meer rellen en geweld hebben geleid dan het verplicht stellen van de hoed, zo werd er gedacht. In latere jaren, na de militaire coups, werd het dragen van de hoofddoek in openbare gebouwen, in scholen en op universiteiten bij wet verboden. De AKP heeft deze wet afgeschaft. Of zoals de een het ziet: de islamitische partij zet de klok terug; de ander ziet er de ‘keuzevrijheid’ van vrouwen in. Vrome vrouwen en meisjes zijn niet langer gedwongen hoofddoekloos door het leven te gaan.

In Kastamonou is het hoeden-edict ook niet beklijfd. Ik ben er op een koude en natte voorjaarsdag gaan kijken en zag niet één man met een hoed op. Nu ik erbij stilsta: in heel Turkije heb ik geen man met hoed gezien, een enkele artistieke museumdirecteur in Istanbul daargelaten. In de kou van Noord-Anatolië dragen de mannen er wel het door Atatürk voorgeschreven pak, maar zonder vest. Ze lopen op de typisch Turkse manier: het colbert open, ook in de waterkou, handen in de broekzakken, voeten naar buiten gekeerd. Op het hoofd niks, of een grauwgekleurde pet die aan de Nederlandse boerenpetten uit de jaren vijftig doet denken. Jongemannen in jeans en namaak leren jackjes, ook handen in de zakken en voeten naar buiten gekeerd. Een enkeling van hen draagt een pet, een ‘moderne’, naar het model van de Amerikaanse honkbalpet.

Meisjes en vrouwen in Kastamonou: allemaal het hoofd met de türban bedekt.

In geen enkel restaurant van Kastamonou kon ik een glas wijn bij mijn eten krijgen. Ik had wel wijn kunnen kopen in een piepklein winkeltje waar raki, bier en sigaretten werden verkocht, maar dan had ik die in m’n eentje op mijn hotelkamer moeten opdrinken. Bij het eten moest ik het doen met de moslimse drank ayran (yoghurt aangelengd met water en zout).

Kastamonou houdt zich desondanks trots in stand als de stad van Atatürks hoeden-edict en heeft een hoeden-edictmuseum. Dat is ingericht in een bioscoop die uit de jaren twintig van de vorige eeuw stamt. Op de trappen daarvan had de Gazi een van zijn emancipatorische toespraken gehouden. Er was in het museumpje geen andere bezoeker dan ik. Er stond wat oude filmapparatuur en aan de wand hingen foto’s van Kemal Pasja, op emancipatietournee door de regio Kastamonou. De camera’s waren alleen gericht op Mustafa Kemal. Het Turkse volk, dat geen zeggenschap had in de kemalistische hervormingen en moest slikken wat van bovenaf werd verordonneerd, komt nauwelijks op de foto’s voor.

Een opvallende verschijning op die plaatjes is de hond die sinds de scheiding van Latife naast Atatürk op het podium verscheen. De hond is voor een moslim een onrein dier maar Kemal Pasja trok zich er niets van aan. Hij nam zijn hondje Fox overal mee naartoe. Fox was dik, had dunne pootjes en een rattenstaart. Hij sliep in de slaapkamer van zijn meester en lag onder zijn eettafel totdat hij op een dag in de hand van de president beet. De Pasja liet Fox afmaken. Een van zijn ondergeschikten dacht een wit voetje bij de Gazi te halen en liet de hond prepareren. Het opgezette beest werd in een glazen kist aan zijn baasje aangeboden maar deze ontstak in woede. Hij was een dierenliefhebber en vond dat mensen niet op die manier met dode honden moesten omgaan. Hoe dan ook, Fox heeft als dode hond zijn baas overleefd. In diezelfde glazen kist is hij nog altijd te bewonderen. Hij staat helemaal aan het einde van de Atatürk-tentoonstelling in het fascistisch aandoende Atatürk Mausoleum in Ankara, net voor de zaal waar de boeken uit zijn thuisbibliotheek staan opgesteld.

Behalve Fox zijn er in dat museum allerlei privézaken te zien, zoals de sigarettenpijpjes van de Gazi (hij rookte drie pakjes per dag), lucifersdoosjes, wandelstokken, zweepjes, onderscheidingen (onder meer het IJzeren Kruis uit de Eerste Wereldoorlog), potloden, pennen, een plusfour, zijn toiletgerei, zijn parfumflessen, een zijden pyjama, handschoenen van luipaardvel, een houten roeimachine, en een grote met bont gevoerde overjas.

Binnen een halfjaar na Atatürks tournee door de regio van Kastamonou werd het nieuwe Turkse burgerlijk wetboek aangenomen. Veelwijverij was niet langer toegestaan. Vrouwen konden niet meer met één formule verstoten worden – zoals Mustafa Kemal had gedaan met Latife. Vrouwen kregen het recht op een even groot deel van de erfenis als mannen.

Bij de invoering van de wet in het parlement hield een kruiperige volgeling van Atatürk een jubelende toespraak. Hij zou de woorden niet hebben uitgesproken als de Gazi zelf ze niet had goedgekeurd: ‘Naar mijn mening is het beeld van de Turkse vrouw in de Turkse geschiedenis een heel treurig beeld,’ begon de man. ‘De familiale en erfrechtelijke bepalingen van de [nieuwe] wet zullen de Turkse moeder, die tot op heden naar believen bij de arm werd gepakt en met wie als een gevangene werd gesold, maar die altijd een dame is gebleven, de verdiende ereplaats geven. […] Wanneer u uw hand voor de aanvaarding van de wet opsteekt, zullen de afgelopen dertien [islamitische] eeuwen ten einde zijn en zal de Turkse gemeenschap zich openstellen voor een nieuw en vooruitstrevend, geciviliseerd bestaan.’

Dat waren precies de denkbeelden van Mustafa Kemal.

In 1930 kregen Turkse vrouwen daarbij kiesrecht voor de gemeenteraden en vier jaar later het algemeen kiesrecht. Dat betekende niet dat ze een stem konden uitbrengen in een democratisch stelsel. Er was maar één partij, de partij van Atatürk. Hij had de kandidaten aangewezen en alleen op hen kon gestemd worden.

Mustafa Kemal Pasja, van nature al een autoritaire man, ontwikkelde zich in de duizend dagen met Latife tot de autocratische alleenheerser wiens wil wet was, voor zijn familie en voor zijn volk. Hij vond modernisering en secularisatie noodzakelijk en iedereen behoorde hem daarin te volgen. Het Turkse volk was niet anders gewend dan dat het verteld werd wat het moest doen. Het had de Ottomaanse sultan gehoorzaamd, en gehoorzaamde nu aan de moderne sultan, de Vader van het nieuwe Turkije, aan Atatürk. Turkije heeft het autoritaire leiderschap nooit van zich kunnen afschudden; ook in onze tijd niet onder de ‘gekozen sultan’ Recep Tayyip Erdoğan.

Het gezag van de Pasja gold ook binnen zijn huwelijk. Zijn echtgenote behoorde dan wel een geëmancipeerde vrouw te zijn, ontwikkeld, en vooruitstrevende denkbeelden te hebben over de bevrijding van de vrouw, maar ze moest binnen de door hem gestelde grenzen blijven. Hij mocht haar commanderen; zij hem niet. Hij was een macho die vrouwen dwong zich te bevrijden zodat hij kon heersen over een modern land dat meetelde in de ontwikkelde wereld. Zelf zei Mustafa Kemal van zijn huwelijk dat Latife en hij gelijkwaardig waren. Zij gingen als vrienden met elkaar om, en hielpen en beïnvloedden elkaar. Die progressieve ideeën gingen in feite in tegen zijn aard, want in werkelijkheid wilde Kemal Pasja geholpen noch beïnvloed worden door anderen en zeker niet door een vrouw. Uiteindelijk was het de taak van vrouwen om de mannen te dienen bij hun werk aan de beschaving. Atatürk was meer een man van de harem dan van gelijkheid binnen het huwelijk. Hij was en bleef een Pasja: op de manier waarop hij Fikriye had weggestuurd en later Latife op ouderwets islamitische wijze verstootte. Dat gold ook voor de omgang met zijn ‘geadopteerde’ gezin, dat eigenlijk Kemals serail was, maar dan wel een van intelligente, gemoderniseerde vrouwen. Een vrouw behoorde hem aan te moedigen in zijn idealen, hem te helpen en zijn werk makkelijker te maken. Een vrouw mocht geen eisen stellen. Maar Latife had de nodige noten op haar zang.

De eerste grote crisis in het huwelijk brak uit kort na het uitroepen van de Turkse Republiek en de verkiezing van Mustafa Kemal tot president. Kemal Pasja kreeg een hartaanval, snel gevolgd door een tweede. De artsen schreven hem rust voor en een ‘licht dieet’, wat in zijn geval betekende geen of minder raki en minder sigaretten. Ipek Çalışlar vertelde me onder de zoveelste cappuccino in Gloria Jeans in Istanbul: ‘Latife nam de leiding en zorgde ervoor dat de Gazi geen druppel alcohol meer kreeg. Ze dwong hem te ontbijten, en niet na één kopje koffie alweer op te staan en aan het werk te gaan. Mustafa Kemal tolereerde het een poosje, maar had er snel schoon genoeg van. Hij wilde weer kunnen drinken en tot in de kleine uurtjes met zijn kameraden doorhalen. Latife verlangde dat het er aan tafel netjes aan toeging. Geen soldatenmoppen en geen drankgelagen. De mannen moesten van haar hun vrouw meebrengen naar de diners. Dan zou er minder gedronken worden.’ Mustafa Kemal had lak aan die eisen van haar. Hij ging nog meer roken en drinken dan hij voor zijn hartaanvallen had gedaan.

Het ergerde hem mateloos dat Latife hem ‘Kemal’ noemde waar anderen bij waren. Kemal beschouwde hij zelf ook als zijn roepnaam, maar het was iets anders als een vrouw hem met die naam bij zich riep. ‘Wat is dat, Kemal?’ riep Latife als hij in de eetkamer aan het drinken was met zijn makkers. ‘Ben je weer aan het drinken?’ Dat was niet comme il faut, zelfs niet in de nieuwe, zichzelf modern noemende kringen rond de Gazi. Turkse vrouwen van stand spraken hun man aan met ‘mijn Pasja’ of ‘geachte Pasja’. Ipek vertelde me dat Latife de sleutel van de drankkast in haar zak hield. Volgens Lord Kinrose stampte ze soms op de vloer van de kamer boven de eetzaal ten teken dat het tijd voor Kemal was om naar bed te komen.

Als hij stevig gedronken had en boos was op Latife, kon de Gazi grof worden en haar vernederen waar zijn vrienden bij zaten. Daaronder waren heel wat mannen die maar al te graag zagen dat zij op haar plaats werd gezet, want zij lustten de moderne en vrije Latife niet.

In het sanatorium in Duitsland had Frikiye in de krant gelezen over het huwelijk tussen de Gazi en Latife. Meteen keerde ze terug naar Turkije, maar werd door Kemal Pasja of zijn adjudant gedwongen in Istanbul te blijven. Het was zomer 1924. Ze mocht niet in de buurt van het echtpaar komen. Fikriye schreef de ene na de andere brief aan de Pasja maar kreeg nooit antwoord. In die zomer ontsnapte ze en nam ze ongezien de trein naar Ankara en vandaar een rijtuig naar het huis van de president. Ze liet zich aankondigen, maar de portier zei haar dat de Gazi sliep en niet gestoord kon worden. Ze zou wachten, zei Fikriye, en ze sloot zich op in de wc. Toen ze daar te lang bleef en iedereen in huis wist dat de vroegere minnares van de Gazi zich had opgesloten, braken twee adjudanten de deur open. Een van hen zag dat Fikriye een pistool in haar tasje stopte maar hij liet niets merken. Hij veronderstelde dat ze de Gazi en zijn vrouw wilde vermoorden en werkte haar het huis uit en de koets in. Onderweg naar het station schoot Fikriye zichzelf een kogel door het hart. Zwaargewond werd ze naar het ziekenhuis gebracht. De lijfarts van Atatürk kreeg opdracht haar te redden maar geen bezoekers toe te laten. Fikriye haalde het niet: twee dagen na haar trieste daad stierf ze.

Om het geheim van Atatürk en Fikriye te bewaren nam de politie al haar persoonlijke eigendommen, brieven en notities in beslag. Niets persoonlijks van Fikriye, geen dagboeknotities, geen brieven aan familie of vriendinnen, niets dat iets zou zeggen over haar relatie met Mustafa Kemal mocht bewaard blijven.

De zelfmoord van Fikriye verhoogde de spanning in het huwelijk van Latife en Kemal Pasja. Ze maakten steeds vaker ruzie in het openbaar. Op tournee in Konya was de Gazi met zijn vrienden naar een bar in een hotel gegaan om zonder Latife te kunnen drinken. Ze liet zich niet om de tuin leiden, stormde de bar binnen en riep: ‘Kemal! Ik ben hier om je mee naar huis te nemen, voor de thee.’ Woedend stond hij op en stuurde haar terug naar het huis in Konya dat ze van de plaatselijke bevolking hadden gekregen.

Een andere keer kregen ze ruzie tijdens een diner in Sarıkamış, aan de grens van Turkije met Armenië. Atatürk flirtte nogal eens met andere vrouwen en aan tafel in de garnizoensplaats zat hij naast de vrouw van de commandant. De hele avond, zonder onderbreking, zo vertelde Ipek me, kletste de Pasja met de vrouw. Luid roemde hij haar schoonheid en gevatheid. Toen een bediende een schotel met pasta voor de Gazi ophield riep Latife kwaad: ‘Kemal, pas op, houd je voeten bij je.’ Het werd doodstil in de eetzaal. Atatürk stond van tafel op en nam Latife mee naar een kamer ernaast. Daar spraken ze met boze stemmen tegen elkaar. De volgende dag strooide de Gazi zout in Latifes wonden. Hij liet de vrouw van de commandant, die hij de avond ervoor het hof had gemaakt, tijdens een rijtoer door de stad naast zich in de auto zitten.

Latife had hij naar haar ouders gestuurd, maar een paar uur later had hij alweer spijt en vroeg haar terug te komen.

De vrede duurde niet lang.

Na weer een ruzie in hun woning in Ankara stormde Kemal Pasja het huis uit en betrok, net als Tolstoj veertienenhalf jaar ervoor had gedaan om aan zijn vrouw te ontkomen, een kamertje in het spoorwegstation. Hij stuurde Latife een brief met het bevel zich onder de hoede van haar ouders in Izmir te plaatsen. Toen hij zeker wist dat ze daar was aangekomen liet hij in de Staatscourant het nieuws van de scheiding bekendmaken.

Later zei hij tegen een Italiaanse beeldhouwer die het overbriefde aan Mussolini: ‘Ik ben ooit getrouwd geweest maar kennelijk was het huwelijk niets voor mij. Hoe dan ook, het is moeilijk een vrouw te vinden die tactvol kan omgaan met een man wiens roeping in de politiek ligt. Mijn vrouw begreep dit niet. We moesten dus uit elkaar.’

Een doodse stilte daalde neer over Latife, die de rest van haar leven doorbracht in een appartement in Istanbul. Ze is nooit hertrouwd. Als ze later door Turkse mannelijke biografen van haar ex-echtgenoot al geprezen werd, dan was het om haar discretie na de scheiding. Zij noch haar familie heeft ooit een woord losgelaten over het huwelijk. Direct na haar overlijden in 1976 heeft het Turks Historisch Instituut – ooit opgezet door Atatürk zelf – haar appartement leeggehaald en al haar brieven en dagboeken en aantekeningen in zijn archief opgeslagen. Niemand krijgt toegang. Ook Ipek Çalışlar mocht er geen onderzoek doen.

Latifes familie heeft samen met het Historisch Instituut bepaald dat het archief voor de ‘komende generaties’ gesloten blijft. Een besluit dat de nieuwsgierigheid natuurlijk alleen maar aanwakkert. De dagboeken en brieven van de Gazi zelf, onder meer die aan zijn vrouw en aan zijn minnaressen, zijn deels ondergebracht in het onneembare hoofdkwartier van de generale staf van de Turkse strijdkrachten en deels in het mausoleum. Zo wordt onderzoek naar de ware man achter Atatürk en naar de vorming van zijn emancipatorische ideeën vrijwel onmogelijk gemaakt en is de Gazi nog lang niet van zijn mythe gescheiden.

Als mijn Atatürk-bal ten einde loopt worden de martiale tonen ingezet van de Tienjaarmars. De dames in hun cocktail- of baljurk, de mannen in donker pak of smoking gaan staan en zingen uit volle borst mee. Ik vang zinnen op als: ‘Onze bevelhebber wordt in heel de wereld gerespecteerd’ en: ‘Wij zijn Turken; onze borstkassen zijn het bronzen schild van de Republiek. Niets houdt ons Turken tegen. Een Turk loopt altijd voorop.’

Na dit Atatürk-bal is de wind in Turkije uit een andere hoek gaan waaien, maar je moet nog wel op je tellen passen als je wat over Atatürk wilt zeggen. De rechterlijke macht doet er echter niet meer spastisch over.

Het Bal van de Republiek is ook niet meer wat het geweest is. De ministers en de door hen benoemde ambtenaren drinken geen alcohol, hun vrouwen dragen hoofddoeken, en ze dansen niet. Ze mogen niet dansen. De nieuwe vroom islamitische moraal draagt hun op: ‘Doe niets wat God verboden heeft’ en: ‘Lach niet hardop.’

Het paternalistisch feminisme van Atatürk heeft Turkse vrouwen bepaald niet opgestoten in de vaart der volkeren. Volgens de laatste Global Gender Gap Index komt Turkije op de 114ste plaats en zijn er maar elf landen waar de situatie voor vrouwen slechter is.

Latife was in de zomer de laan uitgestuurd en niet lang daarna had de Bayönder, Mijnheer de Leider, meerdere meisjes in huis genomen. ‘Geadopteerd’ heette het officieel. Atatürks eerste ‘dochter’ was de twaalfjarige Sabiha, een brutaaltje als je het verhaal mag geloven dat ze vertelde aan de Turks-Cypriotische biograaf van Atatürk, de psychoanalyticus dr. Vamik Volkan.

Het was september 1925 en de ontmoeting vond plaats in Bursa, de oude hoofdstad van de Ottomaanse sultans. Sabiha’s vader was overleden en ze woonde met haar moeder in het huis van haar oudere broer. De president was er op een van zijn zendingsreizen en logeerde in een villa niet ver van het huis van Sabiha’s broer. Het meisje sloop de tuin binnen met de bedoeling de Gazi te vragen haar school te betalen. De opzet slaagde. Ze zag de Pasja en rende opgewonden naar de president toe, maar een lijfwacht hield haar tegen. De Gazi wuifde de man weg en liet het kind bij zich komen. Eerst kon ze geen woord uitbrengen, vertelde ze vijftig jaar later aan de psychoanalyticus. Maar Mustafa Kemal stelde haar op haar gemak. Hij vroeg hoe ze heette en waarom ze de tuin was binnengeslopen. Sabiha noemde haar naam, ze vertelde dat haar broer voor haar en haar moeder zorgde en dat ze graag naar school wilde maar dat daar thuis geen geld voor was. De Leider was direct gecharmeerd van het meisje. Wil je misschien bij mij in Ankara komen wonen, als mijn dochter? vroeg hij. Ze moest dat eerst aan haar broer vragen, antwoordde Sabiha. De broer werd bij de Gazi geroepen en had geen andere keus dan zijn toestemming te geven. Wie durfde de oorlogsheld en halfgod iets te weigeren?

Meteen de volgende dag nam Mustafa Kemal Sabiha mee naar Izmir, waar ze in nieuwe kleren werd gestoken.

In oktober ‘adopteerde’ hij het achttienjarige onderwijzeresje Afet. Zijn gezin werd verder aangevuld met de meisjes Zehra, Rükiye, Sabriye en Bülent, het kleine zusje van de kapitein van het presidentiële jacht.

In zijn laatste levensjaren raakte Mustafa Kemal in de ban van het dochtertje uit het huwelijk van zijn masseuse en de stationschef van Ankara. Hij gaf het meisje de naam Ülkü, wat Ideaal betekent. Overal verscheen hij met het peutertje aan zijn hand en na haar vierde jaar was ze permanent bij hem. Zij mocht op zijn schoot zitten, aan zijn haren trekken en met zijn horlogeketting spelen. Hij voelde zich kennelijk een echte vader: hij vertelde Jan en Alleman hoe je kinderen moest opvoeden en hoe je meisjes tot moderne vrouwen kon kneden.

Atatürk kneedde Atef en Sabiha in de vorm waarin hij vrouwen graag zag: ontwikkeld en gewillig, en met korte haren. Al zijn dochters moesten hun haren afknippen want dat vond hij modern. Volgens psychoanalyticus dr. Volkan was Sabiha, naast Afet, de geliefde van Atatürk. Misschien waren de andere dochters dat ook, maar daarvan heeft hij geen bewijs kunnen vinden; en de Turkse noch Britse biografen hebben het erover. Sabiha, Afet en de Gazi vormden tot aan zijn sterfdag een hecht trio. ‘Het is helemaal niet vreemd dat die vrouwen verliefd waren op Atatürk,’ vertelde Ipek Çalışlar me toen we in Istanbul koffie zaten te drinken en over haar biografie van Latife spraken. ‘Alle vrouwen waren verliefd op hem. Dus waarom zij niet? Met Latife kreeg hij problemen omdat zij zichzelf als zijn gelijke beschouwde. Sabiha en Afet bezorgden hem geen moeilijkheden. Zij hadden niet de ambitie om naast hem te staan, zoals Latife. Bovendien waren ze voor hun welzijn afhankelijk van hem. Ze waren wezen of halfwezen. Atatürk kon ze gemakkelijk naar zijn hand zetten.’