Het leven van Jaap Bommer verandert op slag wanneer hij zijn geboortedorp in Noord-Holland verlaat om zich als jonge douanier te vestigen in de Achterhoek. Na zijn benoeming tot ‘grenskommies’ verhuist hij met zijn vrouw Anna naar Elten, dat na de annexatie op 23 april 1949 tot Nederlands grondgebied behoort. Op het nieuwe adres ontmoet Jaap de Duitse Helga, een schoonheid die zijn hoofd op hol brengt.

Twee liefdes tussen twee landen. Een verhaal dat speelt in de tijd van wederopbouw, grenscorrecties, politionele acties, de watersnoodramp en de bouw van de Muur. Tijdens de befaamde Boternacht, waarin de grens verschuift naar de oude positie, wordt voor miljoenen guldens boter gesmokkeld. Elten is weer Heim ins Reich. Bommer keert terug naar de streek van herkomst. Maar de ‘Duitse jaren’ zullen hem blijven achtervolgen door het geheim dat hij bij zich draagt.

Nico Keuning

Boternacht

Vertelling over een liefde in Nederlands-Duits grensgebied

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor dit boek een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

==

© 2015 Nico Keuning

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld privéarchief

Foto auteur Ilja Keizer

E-book Perfect Service

Kaart p. 9 G-O graphics, Wijk bij Duurstede

==

ISBN 978 90 450 2888 0

NUR 688

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2575 9.

==

www.atlascontact.nl

Ich weiß nicht, was soll es bedeuten,

Daß ich so traurig bin;

Ein Märchen aus alten Zeiten,

Das kommt mir nicht aus dem Sinn.

==

Heinrich Heine

Vooraf

Boternacht beslaat de periode 1946-1963. Het verhaal van de hoofdpersoon, Jaap Bommer, is deels gebaseerd op het leven van mijn vader in deze ‘Duitse periode’. Ik heb gebruikgemaakt van zijn nagelaten documenten, brieven en de tientallen pagina’s die hij in zijn dagboeken en ‘Levensbeschrijving’ aan deze jaren heeft gewijd. Het verhaal, zoals beschreven in Boternacht, ontstijgt echter het werkelijke leven van mijn vader, al hebben zijn herinneringen voor mij bij het schrijven als leidraad gediend.

Sommige personen hebben als personages in het boek hun eigen, echte naam behouden. Maar zowel hun daden en uitspraken als die van alle anderen in het boek komen geheel voor mijn rekening.

Het verhaal speelt zich af in een authentiek decor in de naoorlogse politiek-historische context, beschreven aan de hand van feiten die zijn ontleend aan krantenartikelen, foto’s, filmbeelden, documentaires, brochures, doctoraal- en masterscripties en literatuur, waarvan achter in dit boek bij wijze van verantwoording titels zijn opgenomen onder ‘Gebruikte literatuur’.

==

Nico Keuning

Heiloo – februari 2015

Deel I
Het vertrek

1.
Een ovaal spinnenweb

De aangetekende brief lag naast zijn bord op tafel.

‘Een b-brief uit D-Den Haag,’ had postbode Freek Masteling al vanaf de brug naar moeder Bommer geroepen, die op een zonnige februaridag in 1946 op het erf tussen sloot en stolpboerderij de was van het kroostrijke gezin stond op te hangen. Masteling kende alle dorpsgenoten en door de post die hij bezorgde en de gesprekken die hij er met de ontvanger van de brief of briefkaart over voerde, was hij van alles en iedereen op de hoogte.

‘Het gaat zeker over Jaap,’ zei moeder Jantje, een blik werpend op het stempel van het ministerie van Financiën op de achterkant van de envelop. Ze stak de brief in de zak van haar schort.

‘W-wilt u hier even t-tekenen,’ vroeg Masteling. Hij haalde een pen uit zijn binnenzak en hield de zijkant van zijn leren tas omhoog als stevige ondergrond om Jantje haar handtekening te laten zetten.

‘Wanneer v-vertrekt Jaap nou?’ vroeg hij.

‘Dat zal eerdaags wel gebeuren vrees ik.’

‘Doe hem de g-groeten en zeg maar dat ik ’m m-met de motor naar het s-station van Obdam breng.’

==

‘Er is hoge post voor je,’ wees zijn moeder Jaap ’s avonds op de brief. ‘Van het ministerie,’ voerde zij de spanning op. ‘JAAP BOMMER,’ las hij op de envelop. Alle ogen waren op hem gericht. Vorig jaar november had hij de sollicitatiebrief geschreven. Het begon al met de aanhef. ‘Zijne Excellentie van het departement van Financiën’. Met zijn vader had hij zich het hoofd gebroken over de spelling van het woord ‘excellentie’. Hoe schreef je dat in godsnaam. Hij peuterde een opening in de hoek van de envelop, pakte een mes van tafel, veegde het schoon aan zijn werkbroek en sneed de envelop open. Nieuwsgierig trok hij de brief eruit en begon te lezen. Het ministerie meldde dat er in de binnendienst voorlopig niemand meer werd aangenomen. Als hij in aanmerking wenste te komen voor de grensdienst, dan diende hij dat ‘per omgaande’ te berichten.

‘Er is geen plaats bij de binnendienst,’ zei hij meer in zichzelf dan tegen zijn ouders en de nieuwsgierig toekijkende broers en zusters aan tafel.

‘Maar nog wel bij de grensdienst.’

‘Staat dat er?’ vroeg zijn vader.

‘Als ik wil, moet ik me melden.’

‘Dat zou ik dan maar doen,’ adviseerde zijn vader. ‘Je hebt a gezegd, nu moet je ook b zeggen.’

Er was geen keus. Het bedrijf van zijn vader was te klein om vier jongens van het gezin aan het werk te houden. In gedachten had Jaap sinds het bezoek van zijn oom uit Heesch al afscheid genomen van het vertrouwde leventje in het dorp waar hij nu al zesentwintig jaar woonde. Oom Kees, belastingambtenaar en broer van zijn vader, had hem op het idee gebracht naar een baan bij de belasting te solliciteren. ‘Alles was één Duitsland,’ oreerde oom tijdens een bezoek aan zijn broer in de Wogmeer, kaarsrecht in zijn stoel zittend, lurkend aan een pijp. ‘Maar nu worden de grenzen hersteld. In de oorlog zijn veel mannen verdwenen en bij de douane hebben ze jonge jongens nodig.’ Zijn mond bewoog in het fiere hoofd, dat los van zijn romp in de ruimte leek te zweven. Een zelfstandig hoofd dat geen tegenspraak duldde. Er speelde een zelfgenoegzame glimlach rond zijn lippen als oom de pijp in zijn hand hield en deze gebruikte om zijn woorden kracht bij te zetten door ermee in de ruimte te priemen.

‘Precies wat voor jou.’ Het mondstuk van de pijp wees in de richting van Jaap. ‘Je kunt niet alleen hard werken, je kan ook goed leren.’

Jaap dacht aan de tuinbouwschool waar hij voor de oorlog tot 1939 de lessen volgde van zijn vroegere hoofdonderwijzer, meester Overtoom. Van de tweeëntwintig leerlingen waren er dertien overgebleven die voor het examen slaagden, met grote onderlinge verschillen. Er waren diploma’s ‘met vrucht’, ‘met veel vrucht’ en ‘met zeer veel vrucht’. Vier leerlingen ontvingen een diploma ‘met zeer veel vrucht’. Jaap was een van hen. Hij had wel in militaire dienst gewild. Het uniform sprak hem aan. Maar zijn vader had zes keer longontsteking gehad en liet zich door de dokter, met steun van de burgemeester, ‘invalide’ verklaren. Jaap werd kostwinner en uiteindelijk buitengewoon dienstplichtig. In plaats van militair in uniform, gevierd bij de meisjes, stapte hij in kiel en werkbroek naar zijn eerste baas, boer Smal, wiens boerderij nog net in het dorp lag, in het noorden, tegen het eind van de Middenweg, de weg die dwars door het dorp liep, en met de bruggen links en rechts over de sloten er de ruggengraat van vormde. Het hele jaar door lagen er klodders en vegen modder, sporen van banden en wielen op de weg als het bewijs dat men hier de handen uit de mouwen stak en Gods water niet zomaar over de akkers liet stromen. Land was er om te verbouwen, om er vee op te laten grazen, om op te leven, van te leven in de zich altijd maar herhalende cyclus van ploegen, zaaien en oogsten.

Het was een dorp zoals er zoveel waren in Noord-Holland. Maar de Wogmeer had geen kern. Geen kerk, geen plein, geen school. Als er al zoiets als een centraal middelpunt bestond, dan was het café Homan. Daar kwamen de Wogmeerders bij elkaar om een borrel te drinken, te roddelen aan de toog, te kaarten of te biljarten. Te dansen als er kermis was, of een bruiloft. Te praten, nadat ze een dorpsgenoot of familielid ten grave hadden gedragen. Te lachen of te huilen als de toneelvereniging optrad op het hoge podium in de grote zaal.

Een dorp zonder kern. Maar zo zag Jaap zijn dorp niet. Voor hem bestond de Wogmeer uit een levendig lint van boerderijen en tuinderijen, fabrieken en bedrijven, winkels en woningen die werden bewoond door de meest wonderlijke dorpsgenoten. Te midden van dit vertrouwde decor vol bekenden, groeide hij op. De kern van de Wogmeer was zijn ouderlijk huis, dat naar zijn idee precies in het midden van het dorp stond. Een middelpunt als de roos van de schietschijf op de kermis, het gat in de klok van waaruit de cijfers op de wijzerplaat ronddraaiden, het centrum van de aarde. De plek waar alles in de wereld om draaide.

Het dorp was een kleine zevenhonderd hectare groot. In het westen keek je over de weilanden uit naar de kerk van Hensbroek en noordelijker zag je de kerkspits van Obdam. In het oosten, achter het nieuwe voetbalveld, stond donker, breedgeschouderd en enigszins dreigend de katholieke kerk Sint-Georgius. De kerk was zichtbaar vanuit de wijde omgeving en als je hem niet zag, zag hij jou wel. God is overal, had Jaap op school geleerd. Hij herinnerde zich van een aardrijkskundeles dat meester Overtoom de klas de ‘Caarte van de Wog-meer ofte Obdammer Meer’ had laten zien, waarop het dorp stond afgetekend als een ovaal spinnenweb. Links en rechts van de Middenweg liepen witte lijnen tussen de akkers tot aan de dijk. Witte lijnen als de graten van een schol.

‘De Wogmeer is evenals de Schermer, de Beemster en de Wormer in de zeventiende eeuw drooggemalen,’ vertelde Overtoom.

‘Jammer,’ grapte Schilder.

‘Jammer?’ reageerde de meester. ‘Land levert meer op dan water. Ik zou maar goed opletten als ik jou was, want die paar jaar dat je hier op school zit, daar moet je het de rest van je leven mee doen.’

Schilder keek schichtig de klas rond. Ja, ze keken. Allemaal. Overtoom rekte de stilte om daarmee de betekenis van zijn woorden dieper in de boerenkoppen te laten doordringen. Vergeefs. Of waren er die luisterden, begrepen en hun conclusie trokken?

‘Het octrooi om de Wogmeer te bedijken,’ vervolgde Overtoom, ‘is verleend op den achtsten november anno 1607.’ Hij las de tekst die in sierlijke letters onder de kaart was aangebracht op een schild, omrand door krullend gebladerte. ‘En tot Droogh Land gemaekt Sijnde, bevonden groot te syn 726 Morgen 550 Roeden Contribuabel Land.’ Meer dan driehonderd jaar geleden, rekende Jaap uit. Het kwam hem voor als een eeuwigheid. Een onbereikbaar ver verleden. ‘Contribuabel land,’ herhaalde Overtoom. ‘Een woord om je tong over te breken, maar als je denkt aan contributie voor de voetbalclub weet je wat het betekent. Land waar je voor moet betalen, huur, of pacht.’ Jaap luisterde naar de meester, die de kaart met lijnen en vreemde woorden wist om te toveren tot een begrijpelijk verhaal. Overtoom wees de leerlingen op de omliggende dorpen achter de dijk en zette zijn vinger op de namen die dwars op de lijnen van de kaart stonden geschreven: Wester-Sloot, Middel-Weg, Ooster-Tocht, Ursemmer Ban.

‘Hardop,’ zei Overtoom en wees een voor een de namen op de kaart aan, waarna de klas de woorden opdreunde in het ritme dat ze kenden van rekentafels en rijtjes aardrijkskundige namen. Rijtjes, in een vast ritme opgezegd, die eindeloos werden herhaald. Net zolang tot iedereen de rijtjes kende, zoals ze de gebeden in de kerk uit het hoofd hadden geleerd door de liturgie van vraag en antwoord. De klas dreunde met één stem: ‘Wester-Sloot, Middel-Weg, Ooster-Tocht, Ursemmer Ban.’

‘Kijk,’ zei Overtoom, ‘hier loopt de Verlaatsweg naar Spierdijk, de weg waarover de meesten van jullie naar school lopen.’ Rechtsboven, onder de kop van een leeuw, was het dorpswapen afgebeeld: twee rechtopstaande hazen, ieder aan een kant van een korenschoof. ‘De enige kleur die in het wapen is ingevuld,’ vertelde de meester, ‘is die van de korenschoof. Hier,’ wees hij, ‘goud.’

De kaart maakte veel duidelijk. Zo overzichtelijk, zonder mensen, had Jaap het dorp nooit eerder gezien. De afstand tot zijn dorp maakte hem groter, alsof hij er ‘vanuit den hoge’ op neerkeek. De vervreemding maakte ten slotte plaats voor herkenning toen hij in de tekening op de kaart tussen de lijnen langs de ‘Middel-Weg’ naar zijn huis werd gezogen, het middelpunt, de precieze plaats van de boerderij van zijn ouders.

2.
Geen kind meer

Als boerenknecht was Jaap bij Smal voor 22 cent per uur aangenomen. ‘Een goede boer,’ luidde zijn oordeel. Wat zoiets betekende als ‘goede Duitser’, omdat de meeste nu eenmaal slecht waren, volgens de verhalen. Maar wat ‘slecht’ was, lag niet aan de boeren, maar zat hem in hun positie, de maatschappelijke hiërarchie, het vanzelfsprekende standsverschil. Boeren gaven de toon aan. Ze maakten de dienst uit in het kerkbestuur, armenbestuur, polderbestuur, ook al waren ze volgens Jaap ‘lui, arm en te stom om voor de duvel te dansen’. Maar ze waren boer.

‘Neem het polderbestuur van de Wogmeer,’ voerde Jaap aan de toog in café Homan het hoogste woord. ‘Om je rot te lachen. Er zitten er maar twee in die deugen: Oudejans en Duyn. Mannen van formaat. Mannen met hersens, inzet en goede wil. De rest is bedroevend, om te janken. Maar ja, als het maar boeren zijn. Tuinders worden nu eenmaal gezien als tweederangsburgers.’

Jaap en zijn vrienden hielden een handtekeningenactie. Ook anderen moesten kans maken op een plaats in het polderbestuur. Na de verkiezingen traden de vader van Jaap en tuinder Jan Kok als eerste niet-boeren toe in het polderbestuur.

‘Die twee hebben hun ogen uitgekeken,’ vertelde Jaap later aan de gulzige luisteraars in café Homan. ‘Ze vergaderen in het polderhuis. Voor het eten een borrel, tussen de middag overvloedig warm eten en daarna verder vergaderen. Sommige van die boeren doen hun middagdutje terwijl de vergadering gewoon doorgaat. Nou jij weer.’

De ervaringen van Jaap met boeren stonden haaks op de verhalen die over hen rondgingen. Als je op school een som moest maken, was die goed of fout. Een tussenweg bestond niet. Maar wat een foute boer was, bleek in de praktijk een goede boer te zijn. Je moest uit eigen ervaring leren hoe de wereld in elkaar zat.

Tot nu toe had hij het met de boeren voor wie hij werkte bijzonder goed getroffen. In 1935, op zijn vijftiende, werd hij verhuurd aan Thomas Steur, een boer in de Zuidermeer. Een ‘belangrijk jaar’, voor Jaap. De korte broek met zwarte kousen eronder werd verruild voor de lange broek. Hij rookte pijp en was geen kind meer. Maar de beslissing om buitenshuis te werken had niet hij, maar zijn vader genomen. In het dorp een paar kilometer zuidwaarts wachtte hem een ‘herenleven’, zoals hij het zelf noemde. ‘Drie gulden per week, boven kost en inwoning. Daarvan moest ik een gulden vijftig afgeven aan thuis.’ Zijn vrienden hingen aan zijn lippen. Ook aan de toog in café Duyn in Spierdijk, waar hij later over zijn avonturen in de Zuidermeer vertelde. ‘Die boer had alleen maar grasland en molk tweeëntwintig koeien. We waren met vijf man. Speciaal voor mij had Steur bij de timmerman een lichte kruiwagen laten maken om de mest uit de stal te rijden. Als er weinig werk was, mocht ik naar huis om vader te helpen, met behoud van loon. Er was één minpuntje,’ vulde hij aan bij wijze van toegift, ‘ik sliep in een bedstee naast de zoon van die boer.’

‘Je was natuurlijk liever bij zijn dochter in bed gekropen,’ lachte De Vries.

Jaap liet de lach van zijn vrienden op zich neerdalen, schoof de sigaret in de sleuf van de asbak, legde duim en vingers rond het jeneverglas en sloeg de inhoud in één teug achterover.

‘Ik was vijftien en die zoon was tweeëntwintig...’

‘Nou en?’

‘Die zoon is aan tbc overleden. Ik bedoel, ik was kennelijk zo sterk en gezond dat ik er ongevoelig voor was, al lag ik elke nacht naast hem in die benauwde bedstee.’

‘We nemen er nog een, Jaap.’

Na een jaar werken bij Steur had Jaap achtenzeventig gulden gespaard en een pak gekocht...

==

Uit de aantekeningen van Werner Müller: ‘23 jaar’ staat er onder de foto die toen van hem is gemaakt. Een man in donker krijtstreeppak. Een jasje met brede revers. Vest en wit overhemd met gesteven boordpunten, waaruit de das in een knik uitbolt. Er ligt nog een waas van onwetendheid in het glad geschoren gezicht, al heeft hij de scherpe blik van iemand die kijkt en ziet. Romeinse neus, volle lippen. De oren iets uitstaand. Het achterovergekamde, lichtblonde haar met aan de rechterkant een enkele slag. Mijn vader op jonge leeftijd, zie ik nu ik zelf zestig ben. Hij ziet eruit als een man. Iemand uit een andere tijd. Uit het verleden naar voren gestapt, poserend in pak. In mijn kindertijd was hij afwezig. Nu ik bijna veertig jaar ouder ben dan hij op die foto, is hij veel dichterbij...

==

Ook bij Arie Smal en Jaap Duyn in de Wogmeer had hij het als knecht naar zijn zin. De praktijk had hem geleerd dat er alleen ‘goede boeren’ bestonden. Op Kees Commandeur na. Lange Kees, zoals zijn bijnaam luidde. Nota bene de buurman, slechts door een sloot en een weiland van Jaaps ouderlijk huis gescheiden. Een ziekelijk gierige man, die volgens Jaap ‘zo uit een boek van Dickens is weggelopen’. ‘Op een dag kwam Lange Kees met zijn fiets voor reparatie bij Freek. Volgens Freek moest er een b-band worden vernieuwd. Wat moet dat kosten? vroeg Lange Kees. T-twee v-vijftig, zei Freek. Nou, zei Lange Kees, dat is toch wel erg duur. Toen nam ie de fiets weer mee naar huis en reed ie voortaan op de fiets van zijn werkman naar de Braken om zijn koeien te melken.’

Ze hadden hem voorbij zien gaan, op ‘de fiets van Gert Weel’.

‘Soms kwam ie ’s avonds bij ons thuis een praatje maken,’ vertelde Jaap. ‘Dan stak ie altijd een sigaar van mijn vader op. Nooit nam ie een sigaar voor mijn vader mee.’

Behalve buur, was Commandeur de hypotheekhouder van de boerderij van Jaaps vader. Dat was ook nog een mooi verhaal. Maar eerst nog een rondje bier.

‘Niek!’ riep Jaap naar kastelein Duyn, ‘nog een keer hetzelfde.’ Duyn zette een paar glazen bier neer en schonk Jaap nog een borrel in.

‘Op 2 februari 1936, ik was toen zestien, ging ik als knecht te werk bij Lange Kees,’ vervolgde Jaap zijn verhaal. ‘Lange Kees was schatrijk, getrouwd, geen kinderen. Veertien hectare land en veertien koeien.’

‘Jaap en cijfers,’ zei Pauw. Er werd gelachen.

‘Bij Steur was ik een van de vijf, maar bij Commandeur was ik de enige knecht. Alleen in de hooitijd nam hij er een losse arbeider bij. Ik begon voor twaalf cent per uur met brood toe. Het tweede jaar verdiende ik vijftien cent, zonder brood toe.’

‘Je ging er dus op achteruit,’ lachte Dignum.

‘Ik vrat de hele wereld op,’ zei Jaap. ‘Wat een dagen maakte je. Van ’s morgens vijf tot ’s avonds zes.’

==

Je vader interview je niet. Althans niet officieel, met een recorder op tafel, zoals ik beroepshalve wel eens politici, sporters en schrijvers interviewde. Ik dacht er niet eens aan. Ik bedoel, het kwam niet in mij op. Het was zelfs geen punt van overweging. Potsierlijk zou het zijn, geforceerd en ongemakkelijk. Tot ik op een dag met mijn zoon mijn vader weer eens opzocht in het verzorgingshuis waar hij verbleef op een steenworp afstand van zijn ouderlijk huis. Vanuit zijn kleine kamer keek hij uit over een weiland met wat geiten, dat doodliep tegen een dijk met een rietkraag waarachter de ringvaart boven de polder lag. Mijn vader was negentig en mijn zoon eenentwintig. Bijna de leeftijd die mijn vader had op die foto in krijtstreeppak. Mijn zoon luisterde gretig naar de verhalen van zijn opa en genoot van het Westfries en de krachttermen waarmee hij zijn verhalen inhoud gaf. Body and soul. Hij vertelde over de jaren dat zijn vader hem ‘verhuurde’ als knecht. Zodra hij terugkeerde in het verleden, dat stevig overeind stond op een onwrikbaar fundament van namen, feiten en cijfers, was hij in zijn element en vergat hij zijn lichamelijk ongemak, zijn katheter en zijn onhandig ‘gehannes’ met de rollator. Zijn hese stem werd krachtiger; hij was op bekend terrein. Thuis. Ik nam me voor hem te interviewen aan de hand van foto’s uit het boekje Wogmeer in oude ansichten, waar hij zelf aan had meegewerkt en waarin desondanks tot zijn grote ergernis toch nog fouten stonden. In november, een halfjaar voor zijn dood, sprak ik een uur met hem. Ik ben bij hem op bezoek, zit bij hem aan tafel en luister...

==

‘Het derde jaar verdiende ik achttien cent,’ ging Jaap onverstoorbaar door. ‘Mijn vader had een hypotheek bij hem van negenduizend gulden tegen 4 procent rente. Op 1 februari en 1 augustus betaalde mijn vader 180 gulden rente. Dat is 360 per jaar, zo’n zeven gulden per week.’

‘Laat het rekenen maar aan Bommer over,’ lachte Spruit.

‘Als je bedenkt dat het weekloon van een arbeider twaalf, zestien gulden per week was. Maar die boer moest de laatste cent hebben en op tijd. Elke week werd er zeven gulden van mijn loon afgehouden. Mijn vader verdiende bijna niks en mijn moeder maakte schulden bij de bakker en de slager. Hij zei: zolang ik de rente betaal, zet niemand me van mijn bedrijf.’

‘Slager Van Dam, bakker Jas Kuiper,’ wist Spruit.

‘Niemand van die lui is gestopt met leveren,’ zei Jaap, ‘hoe moeilijk sommigen het zelf ook hadden. Dat vertrouwen is niet beschaamd; eind 1940 waren alle schulden betaald.’

‘Was die boer nog rijker,’ lachte De Vries.

‘Lang heeft hij er niet van genoten,’ zei Jaap, ‘hij is in 1942 overleden.’

‘Ik krijg dorst van al dat praten,’ zei Willem de Vries en hij legde een gulden op de bar.

‘Vier bier en een borrel.’

‘Voor mij ook een bier,’ zei Jaap.

‘Spraakwater,’ zei Spruit. De anderen lachten.

‘Op mijn achttiende mocht ik mezelf verhuren,’ pakte Jaap de draad van zijn verhaal op. ‘Ik wilde twintig cent per uur. Maar Kees wilde niet meer betalen dan negentien cent. Op een avond zette hij melk aan de weg. Ik zei: Kees, ik heb me bij Arie Kok verhuurd. Ik kom maandag niet meer. Hij zei niks, helemaal niks.’

‘Nôh jô, wat een kaffer,’ zei De Vries.

‘Theo Korfage, een loonwerker, heeft de suikerbieten binnengehaald. Maar die kon het alleen niet af. Toen moest Lange Kees er een werkman bij nemen. Dirk Mes moest ie 25 cent betalen, want dat was een getrouwde man met kinderen. Ik had het al die jaren in mijn eentje klaargespeeld.’

‘Tjôh, wat een manse aap,’ zei Dignum.

‘Toen kwam de oorlog,’ zei Jaap en hij liet met gevoel voor drama een stilte vallen. ‘Vanaf mei 1940 stegen de landbouwprijzen met honderden procenten. Toen mijn vader na de oorlog bij weduwe Commandeur de hypotheek kwam aflossen, was zij daar helemaal niet blij mee. Nu kreeg ze geen hoge rente meer over dat geld en moest ze het zelf beheren.’

‘Mannen,’ riep Duyn, ‘het biljart is vrij.’

==

Vijf jaar en vier bazen later was Jaap terug bij zijn ouders. En nog nauwelijks thuis, was hij klaar voor de grote sprong.

‘Leren is een zegen,’ had zijn oom gezegd. ‘Doodzonde als je daar niks mee doet. Je kunt toch niet je hele leven als boerenknecht blijven werken. Je vader kan je best missen; hij heeft aan je broer Olaf een goeie en straks komt Kees aan de beurt.’ De jongste.

Jaap luisterde. De woorden van zijn oom onderstreepten de beslissing die hij al genomen had. Weg, een ander leven tegemoet, in uniform. Thuis had hij niks meer te zoeken. Het gezin was al sterk uitgedund sinds zijn drie oudste zusters – van 1915, 1916 en 1917 – getrouwd uit huis waren. Broer Arie was na de oorlog, na zijn ‘ontslag’ uit kamp Amersfoort, omdat volgens de Duitsers zijn papieren niet in orde waren, in november 1945 als vrijwilliger naar Indië vertrokken.

Ook Jaap zou vertrekken. Hij kende het dorp als zijn broekzak. En niet alleen het dorp. Door zijn werk, voetbalwedstrijden, kermissen, dans- en biljartavonden was hij al ver voorbij de horizon van dijken en kerkspitsen in verre vreemde dorpen doorgedrongen. Tussen Castricum en Venhuizen stond hij bekend als ‘de danser’. Hij leidde de meisjes aan zijn hand door rokerige danszalen tot zij er blosjes van op de wangen kregen. Een jonge hond voelde hij zich, opgewonden kwispelend in de naoorlogse vrijheid.

‘Op hoop van zegen,’ zei zijn moeder, die de lege borden van tafel pakte.

‘Douane?’ vroeg zus Jo.

‘Controleren aan de grens,’ zei Jaap.

‘Waar dan?’

‘Waar ze me nodig hebben.’

‘Jij blijft tenminste nog in Nederland,’ zei zijn moeder, doelend op zoon Arie, die zoals uit zijn eerste brief bleek, in een kazerne in Aldershot in Engeland verbleef in afwachting van inscheping in Southampton naar Indië.

3.
Hoor mijn lied, Violetta

In juni 1946 kwam het bericht dat Jaap ‘met ingang van 8 juli 1946’ was aangenomen als ‘tijdelijk hulpkommies te ’s-Heerenberg’. Op die datum moest hij zich om halfdrie in Lobith melden bij de inspectie.

‘Lobith?’ vroeg zijn zus Bets.

‘Waar de Rijn ons land binnenkomt,’ wist Jaap van meester Overtoom. ‘Bij Arnhem.’

De brief uit Den Haag kwam wel op een heel ongeschikt moment. De aardappels moesten worden gerooid.

‘Je komt in zoo’n geval dus langs Heesch,’ schreef oom Kees aan Jaap, nadat oom de brief met het ‘goede nieuws uit de Wogmeer’ had gelezen. ‘Je bent te allen tijde welkom,’ nodigde hij zijn neef uit. ‘Dan kunnen we er nog een beetje over praten. Zoo ook, dat je geen domme streken uithaalt zooals er hier een bij de inspecteur kwam met een pond boter, want dat is altijd verkeerd. En wat betreft uitstel aanvragen voor het piepers rooien, daarmee wek je de indruk geen interesse te hebben in een baan aan de grens. Die piepers komen er zonder jou ook wel uit.’

Over een maand zou hij vertrekken. De datum stond zwart op wit. Zijn vertrek was een feit waar niemand meer aan twijfelde. Hij wel het allerminst. Misschien drong het daarom nu pas tot hem door dat het moment van afscheid nemen heel dichtbij was. Een kwestie van weken.

Anna! dacht Jaap. Hij wilde Anna spreken, zien, kussen, omhelzen, bij haar blijven. Er trok een gloed door zijn wangen. Dat hun verkering op een laag pitje stond, lag zeker niet aan hen. Anna was de dochter van een boer. Een foute boer. Dus toch.

‘Nee,’ zei Anna, grappend. ‘Volgens mijn vader heb ik mijn oog laten vallen op een foute jongen: geen boerenzoon, maar een tuinderszoon.’

‘Maar ik ben katholiek,’ zei Jaap lachend.

‘Dat maakt hem nog geen zoon van een boer, zegt mijn vader.’

Nadat Anna opgewonden, onwezenlijk blij, juichend bijna, thuis het nieuws over haar en Jaap vertelde, was er een deur in het slot gevallen. Tussen haar en haar vader was een muur gerezen. Vanaf dat moment verliep de correspondentie tussen Anna en Jaap via het adres van haar broer Jan, die onlangs was getrouwd en een eigen adres had. Was de brief gericht aan ‘Johannes Blom’, dan was deze bestemd voor Anna.

Anna en Jaap ontmoetten elkaar in het geheim. Op het ijs, in een café, in een danszaal. Deze keer stonden ze op straat in de Wogmeer. De laatste keer. Jaap keek over de kaarsrechte Middenweg naar haar uit. De stilte van de zomeravond hing zwaar om hem heen. Een lauwe wind streek langs zijn wangen. Hij rook de geur van het water in de sloot en sloeg met zijn hand een mug voor zijn gezicht weg. In een weiland loeide een koe hartverscheurend. Vlakbij graasden schapen. Hij hoorde het scheuren van het gras. Daar kwam ze aanfietsen, hoog op de fiets tussen de bomen die als zuilen links en rechts langs de weg stonden. De late avondzon kleurde de hemel rood in het westen. Anna! Ze zweefde op hem toe. Haar haren dansten in de wind. Anna, in bloes en lange rok. Hij stak zijn hand op. Zij had hem ook al gezien.

Anna stapte van de fiets. ‘Wat een lekker weer,’ zei ze, terwijl ze op Jaap toe liep en hem om de hals vloog. ‘Ik ben helemaal bezweet.’

‘Geeft niks,’ zei Jaap en hij legde zijn arm om haar middel en duwde haar tegen zich aan. Ze kusten hartstochtelijk. Hij greep in haar haren en voelde haar borsten door zijn overhemd tegen zijn borst. Zijn rechterhand gleed over haar rug naar beneden tot op haar bil, die perfect in zijn handpalm paste. Hij voelde de bil onder de dunne stof van haar rok en duwde haar onderlijf tegen zijn kruis. Anna duwde hem van zich af.

‘Even op adem komen,’ hijgde ze. Ze leunde met haar rug tegen de boom. Hij keek naar haar gezicht en zag opnieuw hoe mooi ze was.

‘Zo mooi en zo puur,’ zei hij. Puur, dacht hij, dat is het woord.

‘Voor jou niet puur genoeg. Ik hoor dat je toch naar ’s-Heerenberg gaat.’

‘Zondag. Maar dat betekent niet dat ik niet van je hou. Voor mij is dit geen afscheid.’

‘Je maakt het me niet makkelijk; een tuinderszoon die ook nog naar het andere eind van de wereld gaat.’

‘Als je met me meegaat zijn beide problemen opgelost.’

‘Denk je dat dat van mijn ouders mag?’

‘Ik moet eerst zien of ik een baan krijg. Als ik de toelatingsexamens haal, kom ik in aanmerking voor een vaste aanstelling en een dienstwoning. Dan kunnen we trouwen en kun je bij me komen wonen.’

‘Trouwen? ’s-Heerenberg?’

‘Voorlopig ’s-Heerenberg.’

Ze vloog hem om de hals. ‘Ik zou nu al met je mee willen. Hoef ik niet meer tegen die bobberkop van mijn vader aan te kijken.’ De avond stemde haar weemoedig. Gelukkig, dan weer verdrietig. Wat een mieterse jongen. Wat een goddelijke avond. Wat een treurig afscheid. In het westen kleurde de hemel dieprood en om hen heen trok de schemer van de avond uit het land op. Hij gaat weg, wist Anna, en thuis hing elke dag de afkeuring van haar vader als een dreigende onweersbui onder het zware dak van het ouderlijk huis. Een schaduw, stevig en hoekig als het vierkant in de boerderij. Heel het grote gezin leed eronder. Haar moeder op de eerste plaats, maar ook haar tien broers en zussen. Door haar tranen schemerde het gezicht van Jaap. Een sterke jongen. Een man. Met hem wilde zij haar verdere leven wel delen. Hij zou die examens zeker halen. En al haalde hij ze niet. Ze hield van hem en wilde bij hem zijn.

‘Maandag moet ik me melden in Lobith,’ zei Jaap. ‘Daar hoor ik meer. Zo gauw ik mijn adres weet, stuur ik het naar Jan.’

‘Johannes,’ lachte Anna.

Het liefst had hij haar de kleren van het lijf gerukt, haar neergedrukt in het geurende gras. Maar tussen droom en daad stonden wat praktische bezwaren: de muur van onervarenheid en het alziende oog van God. In het oosten stond nog altijd de breedgeschouderde kerk Gregorius, brandend zo leek het, in het laatste licht. De hel, dacht Jaap en hij kuste haar, opende zijn ogen en keek naar haar gesloten oogleden. Devoot, weerloos, was ze. Ze vertrouwt me, dacht hij. Ze houdt van me. In het oosten doofde het licht. De kerk zag zwart tegen de diepblauwe hemel die hoog als een onmetelijke koepel over het vlakke land stond.

‘Ik moet naar huis,’ zei Anna, ‘anders worden ze thuis ongerust.’

‘Ik fiets met je mee,’ zei Jaap.

Via de Uitgang reden ze de dijk op naar Rustenburg. Iets voorbij Ursem fietsten ze over de Walingsdijk in de richting van De Goorn. De withouten brug iets buiten het dorp stond als een zilveren boog boven de ringvaart. Weidevogels riepen. Jaap herkende de scholekster, de kieviet, de grutto die repeterend zijn eigen naam riep. Links staken de puntdaken van boerderijen als piramiden boven de dijk uit. Een tegemoetkomende fietser groette hen. Ze waren gezien. Samen.

Aan het eind van de Walingsdijk namen ze afscheid, voor de T-splitsing, de weg die rechtsaf naar Avenhorn en linksaf naar haar ouderlijk huis in De Goorn leidde. Een paard en wagen reed voorbij. De klinkende hoefijzers op de straat gaven het tafereel iets feestelijks.

‘Rin-tin-tin zware wagen, zeer slechte weg,’ reciteerde hij een uitspraak van melkboer De Vries, naast wie hij eens op de melkwagen had gezeten. Jaap keek het paard na. Hij had vaak met paarden gewerkt, vaak op de bok gezeten. De geur van het paard, de warme avond, Anna. God, wat werd hun geduld op de proef gesteld. Opnieuw kusten zij elkaar, hartstochtelijk en lang.

‘Nu moet ik echt naar huis,’ zei Anna, een traan van haar wang vegend.

‘Ik zal elke dag aan je denken.’

‘Ik aan jou.’

‘Geef me nog een poot, want straks gaat de boot...’

‘Jij met je liedjes,’ lachte Anna.

‘De kapitein staat al op de bruuuug.’

‘Dag Jaap.’

‘Dag lieverd, dag schat. Ik schrijf je in ieder geval.’

==

Jaap fietste dezelfde weg terug. Hij dacht aan Anna. Haar geur zweemde om hem heen. De sterren straalden hoog en helder boven zijn hoofd. Het steelpannetje hing in het westen laag boven de horizon. Er schoot een haas, bleek en schichtig in het licht van zijn koplamp, over de weg. Jaap voelde zich sterk in de donkere avond. Haar stem. Hij hoorde hoe zij zijn naam uitsprak. ‘Wat een meid!’ riep hij tegen het donker van de polder, waar na een sprong over de sloot, de haas oploste in het duister.

Fietsen was zweven. Zondag zou hij vertrekken. Het lied van Bob Scholte schoot hem te binnen. De woorden kwamen als vanzelf, uit het niets:

==

Scheiden doet lijden

afscheid brengt leed.

Lang kan het duren

eer je vergeet.

Iets wat je lief was

gaat van je heen.

Scheiden doet lijden

voor iedereen.

==

Gedachten riepen liedjes bij hem op. Woorden die pasten bij zijn gemoedstoestand. Hij zong de woorden zonder droefheid, maar met een gevoel van verlangen, verwachting en vrijheid. Natuurlijk, hij moest geduld hebben. Zo was het altijd geweest.

In de zekerheid van haar liefde fietste hij in volle vaart over de dijk bij Rustenburg, door de bocht naar beneden de Uitgang in naar de Wogmeer. Links in het rietbos tekenden de wieken van molen De Vriendschap zich groots af tegen de sterrenhemel. Hij sloeg een kruis, in de hoop dat zijn leven voorspoedig zou verlopen. Zijn leven met Anna in den vreemde. Hij zong:

==