Het verhaal van de natuurkunde is ook een persoonlijk verhaal, want achter de feiten gaan altijd mensen schuil. Van Einstein, die Beethoven op zijn viool probeert te spelen, tot Van Swinden, die een lofzang aanheft als hij het planetarium in Franeker te zien krijgt. Cees Andriesse, auteur van Titan kan niet slapen, een biografie over Christiaan Huygens, heeft veel gevoel voor deze verhalen. In deze nieuwe geschiedenis van de natuurkunde wordt ruim aandacht besteed aan de wederwaardigheden van de grote onderzoekers, maar ook van collega’s uit de tijd dat de auteur in Groningen werkte.

De wetenschap draait om onmiskenbare relaties tussen harde feiten; deze gaan spreken onder de pen van Andriesse, die oog heeft voor de ontdekkers en zichtbaar maakt hoe zijn eigen begrip is ontstaan. Het is hem niet te doen om de mechanisering van de natuurkunde, maar om de historisering. Het verborgen veld biedt een nieuw perspectief op grote ontdekkingen, waarbij zowel God als literatuur als psychologie een rol speelt.

Cees Andriesse

Het verborgen veld

EEN NIEUWE GESCHIEDENIS
VAN DE NATUURKUNDE

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Cees Andriesse

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagbeeld Science Museum/Science &

Society Picture Library

Foto auteur Ilja Keizer

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 2892 7

NUR 680

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2891 0

==

www.atlascontact.nl

voor Jelle

Het verborgen veld

Dat er steeds weer iets nieuws in de natuur ontdekt wordt is geen nieuws meer. We zijn gewend geraakt aan al dat nieuwe, en als er dan toch nog iets is wat ons verrast noemen we het meteen maar ‘revolutionair’. Clairaut schijnt als eerste zoiets gezegd te hebben: La Principia Mathematica a été une grande révolution dans la physique. Daar bedoelde hij het indrukwekkende werk van Newton mee. In zijn tijd, de achttiende eeuw, werd het mode dit begrip uit de sterrenkunde – waar sprake is van omwentelingen (revoluties) van planeten om hun as en om de Zon – te gebruiken wanneer iets schokkends aangeduid moest worden.

In 1789 kreeg het ook politieke betekenis. Dat was onvermijdelijk. ‘Alles wat ik zie,’ had een bekende philosophe vijfentwintig jaar daarvoor geschreven, ‘is zaad voor een revolutie die onherroepelijk zal komen, en waar ik niet met genoegen getuige van zal zijn.’ Hij verwees daarbij naar De Revolutionibus Orbium Coelestium van Copernicus, een boek uit 1543 dat zou bewijzen dat de Aarde om de Zon draait, en niet de Zon om de Aarde. Zoveel jaren later stoorde niemand zich eraan dat een revolutie in letterlijke zin niets op zijn kop zet, maar de begintoestand herstelt. Het was een tijd waarin de filosoof van de Verlichting zijn eigen ‘Copernicaanse revolutie’ meemaakte toen hij waarheden ontdekte die met elkaar in strijd waren, en een edelman de aanzet gaf tot een ‘chemische revolutie’ door stoffen (verbindingen) te benoemen naar de delen waar ze uit samengesteld konden worden: de naam werd wetenschap. En toen een mensenleeftijd later On the Origin of Species verscheen, hoefde het woord ‘revolutie’ niet eens meer genoemd te worden. Wat een autodidact daar aan de orde stelde was een biologische ‘evolutie’, met een schokkend bewijs van de natuurlijke selectie die ook de mensen aanging.

Nu is het een halve eeuw geleden dat Kuhn – die naam moet wél genoemd worden – de ‘wetenschappelijke revoluties’ verheerlijkte door ze los te maken van het gewone wetenschappelijke bedrijf, en er een structuur voor te bedenken. Zijn boek heette The Structure of Scientific Revolutions. Het begon als volgt: ‘De geschiedenis zou het beeld van de wetenschap waar we nu door bezeten zijn (by which we are now possessed) beslissend kunnen veranderen.’ Zo begint een revolutionair traktaat. ‘Beslissend.’ En ja, meteen ging het erover hoe de grote ontdekkingen nu werkelijk tot stand gekomen waren: door een verschuiving van het paradigma van de ontdekker, die daardoor ineens heel anders naar de wereld keek. ‘Revolutionaire’ ontdekkingen zouden met ‘paradigmatische’ verschuivingen gepaard gaan, en dat zijn zaken die aan gewone onderzoekers niet gegeven zijn. Wel, ‘de geschiedenis’ – geen wetenschap – is voor veel te gebruiken. Het boek eindigde met de aanvechtbare, sociologische stelling dat wetenschappelijke kennis het gemeenschappelijk eigendom van een groep mensen is, en niets anders (‘or else nothing at all’). Dat was in de tijd dat het structuralisme ‘in’ was en ik de natuurkunde leerde kennen.

Verzet tegen Kuhns ideeën heeft intussen duidelijk gemaakt dat ze te ver gingen. Dat het ‘revolutionaire’ van het ‘gewone’ kon worden onderscheiden was niet vol te houden, ook niet dat alleen een ‘revolutionaire’ onderzoeker de wereld ánders kon zien terwijl een ‘gewone’ onderzoeker niets bijzonders zag, en evenmin dat er geen andere psychologische verklaringsmodellen voor de ontdekkingen bestonden. Dit is het beste uitgelegd in Lakatos’ The Methodology of Scientific Research Programmes van 1978.

Ontdekkingen hebben een logica. Ze worden niet zomaar gedaan. Het kan in het midden blijven welke wetenschapsfilosofen dat sinds jaar en dag betogen. Het zijn er vele. ‘Wetenschappelijke kennis is zelfs los te zien van groepen mensen,’ schrijft één van hen. ‘Ze kan als een systeem van theorieën worden opgevat waar we aan werken zoals metselaars een kathedraal opbouwen. Het doel is theorieën te vinden die in een kritische discussie dichter bij de waarheid komen. Het gaat er om hun inhoud te vergroten, en die inhoud kan alleen maar waarheid zijn.’

Het wordt tijd om de geschiedenis van de natuurkunde niet te zien als een reeks revoluties, maar weer als een reeks met elkaar samenhangende ontwikkelingen. Dat is de kathedraal die langzaam, steen voor steen, wordt opgemetseld. Op die manier heeft Dijksterhuis haar al een keer beschreven in zijn zeshonderd pagina’s tellende De mechanisering van het wereldbeeld, maar een idealistisch, analytisch verhaal als het zijne dat de maatschappelijke achtergrond negeert is onbevredigend.

==

Wat volgt is, denk ik, iets nieuws: een postmoderne geschiedenis van de natuurkunde. Géén geschiedenis à la Kuhn, die vanwege zijn paradigma-these een postmodernist genoemd is maar die dit label categorisch afgewezen heeft. Wie ‘postmodern’ meteen met ‘vaag’ in verband brengt, met ‘oeverloos’ of ‘dubbelzinnig’, mag er ‘postscientistisch’ voor in de plaats zetten, een lelijk woord dat niettemin precies laat zien wat het betekent. Het betekent dat het niet langer mogelijk is de wereld te zien als een mechanisme dat met wetenschap, scientia, volledig te verklaren is.

Als ik Les mots et les choses van Foucault goed begrepen heb, en ons bewustzijn inderdaad gekenmerkt wordt door de historisering en relativering van het denken, dan zal ze nieuw zijn, deze geschiedenis. De historische kant van de ontdekkingen en met name hun relativiteit is in een brede context neergezet. We delen een epistèmè (Foucault gebruikte een weinig bekend Grieks woord, επιστημη, dat wetenschap én kunst betekent) waarin disciplines in elkaar overlopen en we net zo goed psycholoog, historicus, kunstenaar, filosoof of natuurkundige genoemd kunnen worden, terwijl iedereen onderworpen is aan de ene discipline waar het echt om gaat, namelijk die, die onze autonomie en het persoonlijke verzekert – en die verdwijnen zal ‘zoals een gelaat van zand bij de grens van de zee’.

Wat dit allemaal precies betekent weet ik niet, maar ik begrijp ervan dat natuurkunde geen discipline is die op zichzelf staat. En zo heb ik het ook altijd zelf ervaren. Voor mij is natuurkunde verweven met al het andere, en niet los te maken van persoonlijke belevenissen, leermomenten en emoties.

Ik heb dit boek Het verborgen veld genoemd omdat het verborgene de leidraad is, vanaf het oude idee dat de natuur zich graag verbergt tot aan het nieuwe dat de natuurkunde slechts met kunst kan worden vergeleken. Voordat ik daar gearriveerd ben, bij dit ‘tonen van het ontoonbare’, heb ik bij het veld van de elektromagnetische krachten stilgestaan, het verborgen veld dat Faraday (1791–1867) ontdekt heeft. Dit is volgens mij de grootste ontdekking in de geschiedenis van de natuurkunde geweest. Ik heb die dan ook een centrale plaats gegeven, midden in het boek.

Daaraan vooraf gaan hoofdstukken over de vormgevende kracht van de wiskunde – want de fysieke wereld is slechts in haar wiskundige structuur te kennen! Een persoonlijke betrokkenheid heeft me verleid eerst het werk van Bernoulli (1667–1748) en enkele andere Groningers aan de orde te stellen. Maar in het kleine en particuliere klinkt het grote en algemene van onderzoek en ontdekking al door. Dan gaat het over het zevenhonderd jaar oudere werk van de Arabier Alhacen (965–1039), waarin de niet-Griekse kern van de natuurkunde terug te vinden is. De zeventiende eeuw met haar ‘wetenschappelijke revolutie’ sla ik over, omdat die dood geschreven is. De minstens zo interessante eeuw die erop volgt geeft inkijkjes in het rusteloze zoeken van Koenig (1712–1757) en Van Swinden (1746–1823), de eerste een wroeter die macht zocht en door macht vermorzeld werd, en de tweede een zoeker die ondanks verbijsterende ijver niets van waarde op het spoor kwam.

Na het middelste hoofdstuk moeten natuurlijk de consequenties aan de orde komen die de ontdekking van het veld met zich heeft meegebracht. Tot 1831, het jaar van de ontdekking, leek het alsof alle vragen over de natuur wel zowat beantwoord waren, en daarna alsof er alleen maar nieuwe bij kwamen. Zo arriveren we in het recente verleden met een beschrijving van de essenties van het werk van Lorentz (1853–1928), Einstein (1879–1955) en Alfvén (1908–1995). In de eerste twee heb ik de vorm aangehouden van voordrachten binnen mijn Utrechtse leeropdracht, en in het derde heb ik mijn eigen betrokkenheid verwoord. Die stukken gaan over de noodzaak om een probleem met een absurd idee over de maatvoering van de wereld op te lossen, fundamentele kwesties zoals alleen een leeuwerik ze los kan maken, en ervaringen die de structuur van de kosmos raken.

Ten slotte gaat het boek over de aard van de natuurwetten. Dit sluitstuk is een essay over het ontoonbare en de grenzen van ons voorstellingsvermogen.

==

Het gebeurt allemaal in evenveel hoofdstukken als er muzen zijn:

==

1. Het hoofdstuk Groningen 13

2. Lichtstralen 36

3. Memoires van de geleerde staatsraad Koenig 47

4. De heldhaftige boekhouder van Franeker 74

5. Zekerheid over het verborgene 86

6. De probeersels van Lorentz 106

7. Zoals de leeuwerik, jij daar boven 121

8. Het bloemenmaximum 133

9. De wetten 149

==

1.
HET HOOFDSTUK GRONINGEN

Zaterdag, 28 november 1998. Na gistermiddag in de Academie mijn biografie van een melancholiek wiskundige uit de zeventiende eeuw te hebben toegelicht, en me de oren te hebben laten wassen door een jongeman die iets in dat boek gemist had (iets belangrijks wat hij op het spoor gekomen was door een relevante vraag te stellen, een vraag die de schrijver, ik dus, ook zou hebben moeten stellen), heb ik met de geestige symposiumvoorzitter John North en de andere geïnviteerde sprekers zeebaars gegeten en flink wat pinot blanc gedronken. Ik heb me daarbij laten vermaken door de zeergeleerde Bunna Hoving, naast wie ik aan tafel kwam te zitten, om vervolgens in beschonken toestand mijn bed in te rollen op de zolder van het Corps de Garde.

De jongeman had groot gelijk gehad. Niet alleen de zaak die hij te berde bracht was me ontgaan, maar ook andere zaken, misschien nog wel belangrijker, zouden me ontgaan kunnen zijn. Mijn boek dankte zijn bestaan alleen maar aan de luiheid van slimmeriken die alles wisten en nooit de moeite hadden genomen om dat ook nog even op te schrijven. Midden in de nacht ben ik uit een droom wakker geworden waarin ik nergens een velletje A4 kon vinden – papier dat ik nodig had om iets belangrijks op te schrijven.

Vandaag wil ik de stad terugzien, en daarmee ook mijn oude zelf. Ik heb hier tien jaar gewoond, in de tijd dat de verbeelding aan de macht was en de sterren ’s nachts zo helder schenen dat ze met wat goede wil te grijpen waren. Heel wat illusies armer ben ik na die tien jaar weggegaan, om alleen terug te keren voor bezoekjes die in één dag konden worden afgelegd (en nog steeds weet ik het vertrekschema van de treinen: kwart voor het uur, en kwart over). Maar deze keer ben ik gebleven, en heb ik in een hotel overnacht dat me voor de gelegenheid passend leek: een wachtlokaal uit de zeventiende eeuw, zeer elegant (Hollandse renaissance). Voor het ontbijt hebben ze me, niet echt in stijl, scrambled eggs met bacon aangeboden. Maar het weer valt tegen. Hoe zal ik het zeggen? In deze laaghangende bewolking is het licht miljarden keren door de golffront-reconstructie heen gegaan die mijn wiskundige in 1677 heeft uitgedacht.

Als ik het Corps de Garde uit loop voel ik meteen een gure wind. Het is een geklepper van jewelste in de tuigage van de beurtvaartschepen die hier sinds mensenheugenis voor de wal liggen. Hoogwaardig natuurgenot voor de toerist, zal ik maar zeggen, romantischer kan het niet. En hoe zit het ook alweer? Is dit het Lopende Diep, of zijn het al de Spilsluizen? Verder naar rechts is het de Noorderhaven, dat weet ik, hetzelfde water en weer een andere naam... Aan de overkant, op de hoek van de Ossenmarkt waar die witte erker is, heeft Willem Frederik Hermans gewoond in de tijd dat hij, ingegraven in paperassen en onder toezicht van een levensgrote infanterist-op-foto die hij daar aan de muur had, zijn meesterwerk voltooide: De donkere kamer van Damocles. Maar letterkunde is niet mijn vak geweest. Ik hoef er niet naartoe om... ja, om wat te bekijken? Voor mij zou het passender zijn om naar de Munnekeholm te lopen en bij nummer 4 te vragen of ik even in de kamer zou mogen kijken die Frederik (‘Frits’) Zernike daar van de jonge weduwe Dorothee van Vloten van Bommel huurde en op gezette tijden helemaal verduisterde – de donkere kamer van Zernike – om uit te kienen hoe het contrast in de afbeelding van fletse, waterige voorwerpen met een diafragma en mica plaatjes in het tussenbeeld kon worden opgepept... Hoogwaardig natuurgenot voor de nerds, zal ik maar zeggen. Maar ik heb me laten vertellen dat dat huis voor een liefdadige instelling wordt verbouwd of opgeknapt.

Dus is het eerste wat ik terug wil zien het natuurkundig laboratorium aan de Westersingel, waar de man de eerste fasecontrastmicroscoop ter wereld in elkaar geknutseld heeft – zowat in zijn eentje, slechts geholpen door Oostenrijk, zijn instrumentmaker. Dat was in 1938, een jaar voor mijn geboorte. Hij was toen vijftig. De gouden medaille die hij er in 1953 in Stockholm mee verdiend heeft zal nog wel ergens in een doosje liggen en de 280 000 gulden van de prijs – ja, wat zou hij daar nou mee gedaan hebben? Plotseling beroemd geworden werd hij in mijn geboortestad in de naburige provincie uitgenodigd om het natuurkundig genootschap te vertellen wat hij nu eigenlijk had uitgevonden, en hoewel ik als gymnasiast al besmet was met klassieke talen moest ik daar absoluut bij zijn. Met zwakke stem, bijna onverstaanbaar, gaf hij uitleg bij proeven met de wisselwerking van bundels licht die een assistent daar uitvoerde terwijl de zaal er niets van zien kon. Zou van zijn werkplaats nog iets terug te vinden zijn?

Het is niet ver. Maar als ik de haven ben afgelopen, voortgedreven door de wind en door nieuwsgierigheid, geef ik toe aan een gril. Over de Visserbrug ga ik niet rechtuit, maar sla ik rechtsaf. Dit zal de Reitdiepskade zijn, of is het nog het Lage der A? Nee nee, daar is nummer 2 al. Ik loer naar binnen tussen de kindertekeningen door die voor het raam hangen. De salon ziet er nog precies zo uit als vijfentwintig jaar geleden, toen ik dat huis verkocht. Boven de matglazen ruitjes in de voordeur zit een metalen plaatje met de namen Bootsma de Langen. Dezelfde mensen! Dan heb ik de neiging om krachtig aan de bel te trekken, om opnieuw de galm te horen in de gang met de marmeren plavuizen, maar ik bedenk me op tijd, sla bij de flat op de hoek linksaf en steek bij de verkeerslichten de straat over.

Daar is het laboratorium. Of wat ervan over is. Links is, denk ik, nog de raampartij van de collegezaal te zien waar ik tegen Phil Smith ben op gebotst, toen die joviale man naar binnen liep om een proef voor zijn college klaar te zetten terwijl ik me naar buiten haastte omdat het mijne flink was uitgelopen, bij welke gelegenheid ik het nodige krijtstof op hem overdroeg (ik zat ermee onder, gewend als ik was de borden vol te kalken) en hij me met een grijns liet weten dat krijtjes ook uitstekend te gebruiken waren voor het demonstreren van een inelastische botsing: dan moest je er eentje zo hard tegen de muur smijten dat het pof uiteenspatte. Een profetie? Afgezien van het neogotische bouwsel met kerkramen en torentje, waarmee het Rijk hier ooit een begin gemaakt heeft met het huisvesten der Exacte Wetenschap, staat praktisch niets meer overeind. Het laboratorium lijkt uiteengespat te zijn.

Om de hoek staat een hei-installatie en ook een bord met de aankondiging dat hier gebouwd gaat worden voor het Middelbaar Beroeps Onderwijs. De ruimte tot aan het bizarre neogotische kasteel van het geologisch-mineralogisch lab is uitgegraven en van houten markeringen voorzien. Hoe het was weet ik niet meer. Was het niet altijd al een rommeltje? Of nee, er stond ook iets kunstigs op de hoek. Hier ergens moet Frits Zernike zijn wondermicroscoop geconstrueerd hebben. Ik werk me door het bouwhek heen, beklim de hardstenen stoep met de zes treden voor de ingang aan de Verlengde Visserstraat, en rammel aan de deur. Aan mijn rechterhand heeft ooit het lage fietsenhok gestaan waar Frits, volgens zijn oomzegger Nico van Kampen aan wie het voor waar verteld is, buiten werktijd bovenop klom om bij het raam van zijn kamer te kunnen komen (dat door een collaborerende amanuensis op een kier gezet was) en van daaraf zijn bureau in te klimmen, waarmee hij het probleem oploste dat Coster, de hoogleraar-directeur van het laboratorium, niet wilde dat hij een sleutel had. Een hoogleraar in de theoretische natuurkunde had namelijk geen experimenten te doen, maar zich te beperken tot college geven. Ik rammel nog eens aan die deur, loer door het sleutelgat en meen bedden te zien... Aan onregelmatigheden van dit type zal mijn eigen extravagante professor Prins gedacht hebben toen hij bij gelegenheid van de Nobelprijs schreef dat Frits’ late huwelijk met Dorothee tot zijn ‘humanisering’ geleid heeft. Terwijl ik wegloop hoor ik achter me een slot kraken en is daar ineens een rossige man in corduroypak. Hij staat recht voor me, de armen voor de borst gekruist, en zegt van de kraakwacht te zijn. Mag niemand binnenlaten, de wetenschap is hier allang vertrokken, als ik meer wil weten moet ik om de hoek vragen, of aan de Werfstraat op nummer 8, bij professor De Waard. ‘De Keizer van de Faculteit?’ vraag ik. Hij verblikt niet en zegt nog eens: ‘De Waard.’

Hendrik de Waard is thuis. Herkent me meteen. Is hij kleiner geworden? ‘Gut wat leuk, kom binnen, zeg.’ Begint dan meteen over zichzelf: ‘Ik heb jicht, weet je wel wat dat is? Dat is heel erg. Mijn geheugen. [...] Je hebt het gezien, we hebben de Westersingel opgedoekt en zitten nu in de Paddepoel bij de andere bèta’s. Vraag niet hoe lang al. Alles heet daar nu naar Zernike... Of nee. Het zit anders... Brinkman, mijn promotor, groot organisator maar niet direct wat je noemt een groot geleerde, heeft goedgemaakt wat zijn voorganger verpest had. Dat Zernike geen sleutel van het lab mocht hebben en via het fietsenhok naar binnen klom. Mooi verhaal. Er worden veel verhalen over de man verteld. Het mooiste is van het gala waar hij niet naartoe was, uiteraard niet, waar de rector met het nieuws van de Nobelprijs kwam, waarop zoon Frits die vooraan zat het applaus voor pa in ontvangst nam terwijl die jongen de dag daarvoor voor zijn kandidaats gezakt was. Dat was op de faculteit nog nooit eerder voorgekomen. Maar die prijs was verdiend. Brinkman schijnt nog naar Stockholm gegaan te zijn om het Nobelcomité te overtuigen. Want je moet slim zijn om het licht dat door een preparaat valt in twee bundels te denken, je voor te stellen hoe de ene bundel de andere zal uitdoven als hij in tegenfase is, dan te bedenken dat licht dat door oneffenheden in het preparaat wordt afgebogen een beetje in fase verschoven is, en een truc uit te halen om het faseverschil tussen afgebogen en doorgaand licht tot een halve golflengte op te peppen! Al in 1930 schijnt hij zo’n uitdoving gezien te hebben. Bedenk wat gebeurt als dit of als dat. Een goeie experimentator doet dat altijd. Is ook nog eens verrekte handig. Ik heb hem nog bezig gezien. Jammer genoeg niet toen hij het traagheidsmoment van het spiegeltje in zijn galvanometer drie keer zo groot maakte als van het spoeltje, en ineens de natuurlijke fluctuaties van de stroom kon zien – het was de eerste keer dat zoiets gezien werd...’

‘Het spijt me,’ zeg ik, ‘maar dat van die fluctuaties wist ik niet, en om de waarheid te zeggen, ik heb dat optische rekenwerk van Zernike met die functies wel geloofd.’

‘Jammer,’ zegt Hendrik, ‘maar ik begrijp je wel, buiging is iets om aan te meten, niet om aan te rekenen. Eerst komt het experiment, dat weet jij als geen ander – of wacht eens – weet je eigenlijk wel dat het werk aan supergeleidende juncties dat je hier begonnen bent een grote vlucht...?’

Paula komt binnen met koffie en zelfgebakken wortel-kokoscake. Ze weet nog dat ik aan de kade aan overkant gewoond heb, vertelt dat hun dochter met de zoon van Hermans op de hoek van de Ossenmarkt speelde en dat ze daar om geld zeurden en allebei een dubbeltje kregen, voor snoep of zo.

Een dubbeltje! Geen gezeur aan mijn kop, zal Willem Frederik gedacht hebben, wegwezen jullie, net nu ik de laatste zin bedenk: ‘Aan de handen van pater Beer zaten minder vingers dan Osewoudt kogelgaten in zijn lichaam had,’ – een zin die de lezer bij zal blijven omdat alles wat op dat ultieme ogenblik nog te tellen en te zien zou zijn, zijn zin verloren heeft en dus ongezien zal blijven – het einde van de optische gevoeligheid.

Zernike heeft de optische gevoeligheid ter sprake gebracht toen hij bij de uitreiking van de prijs zijn werk mocht toelichten. Hij had eens op afstand naar een tralie gekeken, zei hij, en een kijker gepakt om de evenwijdige lijnen te kunnen zien. En verdomd nog aan toe, hij had ze kunnen zien als hij de kijker op oneindig instelde, maar niet als hij op het tralie scherpstelde. (Het is maar waar je op focust, of waar je je op focust – zo is toch de uitdrukking?) Hij had wat moeten experimenteren en rekenen voordat hij het verschijnsel begreep, en het had hem onder de indruk gebracht van de grote beperkingen van de menselijke geest. Dit alles ter inleiding van zijn ontdekking van het verschil in fase tussen een afbeelding en de fout in die afbeelding, haar ‘geest’. (Die ‘geest’ ontstaat als het direct gevormde beeld van een voorwerp in wisselwerking treedt met het indirecte, door details van het voorwerp afgebogen beeld, en zijn fase is te beïnvloeden omdat het licht van het directe beeld langs een andere weg door de microscoop gaat dan het licht van het indirecte beeld.)

Zo’n geest heeft ongetwijfeld in De donkere kamer rondgespookt. En spookt nu rond in mij. Het weerzien heeft me onrustig gemaakt. Ik ben me te goed van mijn situatie bewust om bedroefd te kunnen zijn, maar een beetje triest ben ik toch wel als ik na de koffie door het Noorderplantsoen met de platanen scharrel. Deze grillig vertakte bomen zijn een eeuw oud – zo lang is het geleden dat de Reitdiepsdwinger hier geslecht werd – en net zo oud als de neogotische creaties op de geslechte Kranedwinger. Dit is topografie. Nuttige informatie voor de toerist. Maar waarom moet ik ook hier weer de geschiedenis bij halen, waarom op zoek gaan naar een reus uit de tijd dat deze dwingers pas gemetseld waren, de tijd waarin de verschillen tussen bos en moeras, weide en veld, klei en keileem, en het vluchten van wild in duizend nuances werden weergegeven? Dit is geen fysisch, maar een metafysisch landschap, met droomachtige ruimten waarin geesten hun schimmige leven geleefd hebben. Het antwoord op die vragen wordt me door mijn τοπος – mijn positie – ingegeven, die op haar beurt door dommigheid en traagheid bepaald is, en verankerd is in dingen die vervlogen zijn.

Vervlogen! Wat was het dat nog een grote vlucht genomen had? Hendrik, verbaasd over het uitblijven van mijn reactie, had me een por gegeven en iets over een Gronings instrument met supergeleidende tunneljuncties gezegd dat ESA (het Europese Agentschap voor Ruimteonderzoek) in een baan om de Zon zal brengen. Dus blijft ook dit me bij: dat ik het glad vergeten was, dit oude plan om voor je ogen te zien gebeuren hoe een wereld als de onze vorm krijgt (dat is te zeggen: hoe rondom verre sterren nog steeds planeten samenklonteren, wat je aan de straling van moleculen zou moeten kunnen zien, waar het Heterodyne Instrument for the Far Infrared in de Herschel-satelliet op afgestemd is, straling van simpele moleculen zoals koolmonoxide, water en ammoniak). Jezus, als het waar zou zijn dat ik er een begin mee heb gemaakt, en daar zit iets in, dan zijn het Harry Schaeffer, Harm Tolner en wie weet hoeveel anderen geweest die ik niet meer heb meegemaakt, die er na vijfentwintig jaar een succes van maakten. Waarom ben ik er niet van op de hoogte gehouden?

Met mijn mobieltje bel ik Jan van Maanen. Mijn handen trillen zo dat ik het nummer een paar keer moet intoetsen voordat het goed is. Hij is degene die me voor het symposium had uitgenodigd, vriendelijk, maar dringend toen ik liet merken er weinig voor te voelen om mijn literair bedoelde biografie door een historicus te laten afkraken: Cohen zou niet komen, had hij gezegd, alleen een student van hem, ik moest me geen zorgen maken. Hij heeft een verhelderend boek geschreven over de wiskundige Johann Bernoulli. Ik heb het bij me. Of hij tijd en zin heeft om vanavond met mij in de Oude Boteringestraat te eten, om precies te zijn tegenover nummer 16? Jan grinnikt, zegt ja, vindt het een goed idee, weet dat Johann, de reus, daar gewoond heeft en dat mijn wiskundige er niets mee te maken heeft gehad. Want de brief uit 1695 (die hij kort voor zijn dood geschreven heeft en die van invloed geweest kan zijn op het besluit van de reus om naar Groningen te komen) telt niet, en natuurlijk ook niet het huwelijk dat Susanne Caron (de maîtresse aan wie hij de helft van zijn geld naliet) in haar ouderdom nog met een zekere Christian Bonaventure te Groningen is aangegaan om een eind te maken aan eene onregelmatige verhouding. Maar zijn bewijs uit 1659 van de tautochronie van de cycloïde en Bernoulli’s bewijs uit 1697 dat de brachystochroon ook een cycloïde is, hebben wèl iets met elkaar. Laat ik ook dat maar eene onregelmatige verhouding noemen. Zo’n eeuwenoud geraden raadsel. Of spreek ik in raadselen?

Ik ben moe, sta een tijdje stil voor een pakhuis, tuur naar de hijskraan boven die vier poortjes voor handelswaar uit Libau en overweeg dat, als iemand er de verankering van zou kunnen duiden, hij ook zou weten wat mijn arbeid hier heeft opgeleverd. Zo begint, onafwendbaar, de stoet van mijn herinneringen die ik ditmaal besloten heb niet in de weg te lopen. Ik zal nooit meer iets anders schrijven dan wat ik denk, hoe dubbelzinnig of ongeldig het ook is. Ik ben door de stad gaan dwalen. Allemaal nog wel bekend. Maar waar is Scholtens? En waar nummer 16? Enerverende vraagstukken!

Dit is een niet al te ingewikkeld doolhof, maar een doolhof, met vier torens en drie tot zeven parallelle straten, een Grand Theatre en een Italiaanse ijssalon, winkels die door nieuwbouw aan de eisen van de tijd zijn aangepast naast schuttingen waarachter andere gesloopt worden, cafés als De Vlaamsche Reus, De Drie Gezusters en meer dan honderd van dat type rooklokalen, pleinen met klokgevels en pierementen, verwarmde marktkramen, buurtjes voor de snelle copulatie en hofjes voor de meditatie. Wanneer en hoe vaak heb ik de lectoren Wim van der Lugt en Hans Postma op de Glènne Riepe langs zien komen, de een met zijn hoofd in de wolken van amorfe structuren en de ander bij de oriëntatie van vastgevroren kernspins? Het moment en de duur van de tijd worden bepaald door de dingen en de plaatsen, in de zin dat tijd en ruimte en materie een geheel zijn. Heb ik hier aan Fouriertransformaties lopen denken die hetzelfde nog eens laten zien, maar dan op een andere manier, waardoor je alsnog opmerkt wat je gemist had? En nu, wat denk je, zo’n supergeleidende junctie zal bij het geweld van een lancering toch doodgewoon uiteenspatten? Dit is een heimelijke wens van de melancholicus. Als ik het gevoel had dat ze me vergeten waren, dan word ik nu door meerderwaardigheidsgevoelens overrompeld. Het zou wel eens kunnen zijn dat het me overkomt vanwege deze wemeling van kruispunten, doorgangen en omwegen met hun suggesties en mogelijkheden.

==

We hebben al een uurtje gepraat als Pieter Bootsma vraagt wat me naar het noorden heeft teruggebracht. Pieter, een welbespraakte man van mijn postuur en jaren, trouwens ook met lang wit haar, woont in het huis aan de Reitdiepskade waar ik vanmorgen bijna aan de bel getrokken had. Hij heeft me meteen binnengelaten toen ik mijn naam noemde (waarop hij lachend zei me nog wel te kennen omdat het niet zo moeilijk was geweest te volgen wat ik in de tussentijd had uitgespookt) en door het huis rondgeleid, om te laten zien dat alles zo veel mogelijk in de oorspronkelijke vorm van het eind van de negentiende eeuw gerestaureerd was – ik heb er uit mijn voormalige studeerkamer op de eerste verdieping, die nu de zijne is, over de Noorderhaven naar het pakhuis Albion staan kijken. Hij blijkt rector van een scholengemeenschap te zijn en veel van de geschiedenis van de stad te weten.

Ik zeg een lezing te hebben moeten geven, en in de stad te zijn gebleven om uit te zoeken welke sporen de grote geleerden van de Academie hebben nagelaten. Hij raadt meteen dat Bernoulli er een van is, al spreekt hij de naam als Bernoelje uit – Groningers hebben het trouwhartig over het Bernoeljeplein aan de Korreweg. Het is Bernóéllie, geen klemtoon op de laatste lettergreep, zeg ik, de familie komt oorspronkelijk uit Antwerpen. En de andere grote is Zernike, wat slavisch aandoet, en dat klopt, die familie stamt uit Polen: Zerniki is een dorp tussen Poznań en Toruń.

‘Maar kom,’ zegt Pieter, ‘de Academie heeft wel meer dan twee geleerden van naam gehad: een Heymans, een Kapteyn, een...’

‘O nee,’ zeg ik, ‘Heymans, je zult de man van de kubus bedoelen. Die man heeft bij zijn pensionering zelf al ingezien dat zijn psychologie niets blijvends had opgeleverd. En Kapteyn, hemeltjelief, die man is tot een volslagen fout idee over de vorm van het Melkwegstelsel gekomen, door sterretjes te tellen in de honderden hemelvakjes die hij anderen had laten fotograferen, zonder enig benul van de correcties die hij zou moeten toepassen voor de lichtabsorptie in donkere wolken. Maar wat Zernike heeft nagelaten staat nog steeds. Dat geldt ook voor de differentiaalrekening van Bernoulli.’

‘Ik begrijp het,’ zegt Pieter, ‘voor jou telt alleen de wiskunde.’

‘Dan begrijp je me verkeerd,’ zeg ik. ‘Om de uitvinding van Zernike te begrijpen is wat wiskunde nodig, zeker, maar echt niet om die toe te passen. Je zult de dokters de kost niet moeten geven voor wie de simpelste algebra al een probleem is, maar die zonder meer kunnen volgen hoe een cel zich samensnoert en deelt als ze door een fasecontrastmicroscoop bekeken wordt. Een gewone microscoop laat daar niets van zien. Daar blijft de celinhoud waar het om gaat onzichtbaar in, tenzij de dokters erin slagen kleurstof in die cel te spuiten, maar dat doodt haar en dan valt er niets te delen.’