Spreeuwen zwermen met miljoenen door de avondlucht. Hoe doen ze dat? Ze versieren hun nesten met bloemen. Waarom doen ze dat? Het leven van spreeuwen kent vele interessante aspecten. Koos Dijksterhuis is al jaren gefascineerd door spreeuwen, door hun gedrag en hun voorkomen. Ze zijn een feest om naar te kijken, zeker wanneer het verstrooide licht hun fraaie verenkleed zichtbaar maakt, en een feest om naar te luisteren; ze zingen en neuriën het hele jaar door.

Spreeuwen zijn overal waar mensen zijn, ze broeden het liefst onder dakpannen in de stad en op het platteland, we nemen ze daardoor voor lief. Maar de laatste jaren nemen ze in aantal af, waarschijnlijk door toedoen van dezelfde mensen bij wie ze onderdak vonden. In De spreeuw beschrijft Dijksterhuis zijn grote liefde voor deze vogel, in de hoop op een betere toekomst voor dit dier.

Over Een Groenlander in Afrika:

‘Een fascinerende vogelbiografie.’ – Kester Freriks, NRC Handelsblad

Koos Dijksterhuis

De spreeuw

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Dit boek is tot stand gekomen met steun van het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten en het Boy Tripfonds voor wetenschapsjournalistiek.

© 2016 Koos Dijksterhuis

Omslagontwerp Melle Hammer

Omslagbeeld Elwin van der Kolk

E-book Elgraphic, Vlaardingen

Illustraties Getty Images/ John Foxx; Getty Images/ Chantal; Getty Images/ Fiona Elisabeth Exon; Getty Images/Dieter Hopf; Getty Images/ Anton Luhr

Lithografie Bert van der Horst, BFC, Amersfoort

ISBN 978 90 450 2911 5

D/2016/0108/705

NUR 435

www.atlascontact.nl

www.dijksterhuis.net

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 2910 8.

Inhoud

De spreeuw

Spreeuwen (her)kennen

De spreeuw volgt de mens de wereld over

Tevreden zangers

In het hol van de spreeuw

De spreeuw in de dop

Tweede leg in de kast

De spreeuw uit het ei

Larven en kersen – voedsel voor de spreeuw

Een murmelende spreeuwenzwerm

Trek

De spreeuw sterft (niet uit)

Dank

Geraadpleegde literatuur

Over de auteur

De spreeuw

Uit het raam van de klas keek ik verlangend naar buiten. Ik was veertien en zat in de derde. Boven de flats van Amersfoort uit torende de Lange Jan zonbeschenen de wolkeloze hemel in. Nog twee lesuren... Na school fietste ik het bos in. Via de oude beukenlanen in het door de A28 afgesneden landgoed Nimmerdor, over de fietsbrug, langs de Paradijsweg tot de Treekerweg, daar rechtsaf tot het Treekermeertje, een afgesloten privédomein waar ik stiekem rondliep en reeën zag. Dan terug via hotel Den Treek, waar een kerkuil in de duiventil woonde, en vervolgens het lange fietspad naast de Houtweg af, waar ik zwarte spechten zag baltsen, mijn eerste havik ontdekte, een ringslang en eekhoorns, vele eekhoorns ontmoette.

Ik struinde daar veel rond, groef er een ondergrondse hut, inventariseerde er zangvogels, vond holle bomen waarin spechten broedden. Als ze jongen hadden, konden die moord en brand schreeuwen. Soms klonk er uit zo’n holle boom een donker gekoer. Dan zat er een holenduif op wacht. Op een middag klonk er een vreemd, indringend geluid uit de stam van een boom. Het geluid kwam uit een enorme den. Het klonk op oorhoogte. Ik legde mijn oorschelp tegen de ruwe bast. Het was zeker het geluid van jonge vogels, maar welke? Ik hoorde een mix van geblaas, gereutel en geritsel. Ik gluurde van een afstandje naar wat er komen zou. Binnen de kortste keren vloog er een spreeuw uit het hol in de boom, waarna het geluid verstomde, om er even later weer in te vliegen, waarna het gekrakeel opnieuw losbarstte.

De Engelse bioloog Chris Feare omschreef dat bedelroepen van jonge spreeuwen als ‘cheer’, oftewel tsjier. En dan achterelkaar door en door elkaar heen: ‘tsjier tsjier tsjier tsjier’, zo luid dat het je wakker maakt als het onder de dakpannen van je huis klinkt. Ook hoort Feare jonge spreeuwen ‘tzie’ zeggen en ‘tsjurr’. Maar als de oudervogels met voer arriveren, roepen ze om het hardst ‘tsjier tsjier tsjier!’ Vliegen ze vervolgens weer op, dan zeggen volwassen spreeuwen een afgemeten ‘prurrp’. De Amerikaanse wetenschapsjournalist Steve Mirsky beschreef de zang van een spreeuw in Scientific American als ‘“Whistle. Pop. Whirrrr. Zzzt.” Repeat. Many, many, many times.’

Het waren dus jonge spreeuwen, in die holle boom. Opgetogen over mijn ontdekking vervolgde ik mijn weg door het bos, vergezeld door het gelach van een zwarte specht.

Kort na deze gebeurtenis sloot ik me aan bij de Christelijke Jeugdbond voor Natuurstudie en werd ik vogelaar.

Spreeuwen kende ik uit onze achtertuin, waar mijn moeder de broodkruimels uit het tafellaken klopte en de kliekjes aardappels op het gras gooide. We aten vijf keer per week gekookte aardappelen, met groente, vlees en jus, dus er werd wat uitgeklopt.

Dat we tegenwoordig geen tafellakens meer uitkloppen, wordt vaak als één van de oorzaken van de achteruitgang van spreeuwen en huismussen genoemd. Dat lijkt me te veel eer voor het tafellaken, al stellen mussen en spreeuwen die kruimels beslist op prijs. Ik strooi mijn kruimels altijd braaf in de tuin, en heb ieder jaar meer huismussen in mijn tuin, maar die zie ik nooit op de kruimels afkomen. Ik krijg ’s zomers de stellige indruk dat ik met die kruimels vooral de wegmieren die het terras ondergraven voer.

Tijdens het schrijven van dit boek hoor ik door de open tuindeur het getjilp van mussen, het gekoer van duiven, de kakofonische zang van een zanglijster, het getjiftjaf van de tjiftjaf, de sneue riedel van de fitis, het binnensmondse wijsje van de roodborst, de heldere zang van een zwartkopje, het gekwaak van groene kikkers en het geratel van een winterkoninkje. En overal tussendoor hoor ik het neuriën en pruttelen van spreeuwen.

Met broodkruimels lok ik die spreeuwen niet naar het gras. Met klokhuizen wel. Met zaden en meelwormen ook. Meer nog dan spreeuwen komen er merels en mezen op af. En naaktslakken. Die lusten en ruiken alles en zijn er als de kippen bij. In de tuin van mijn kindertijd zag ik veel vogels: duiven, mussen, merels, lijsters, gaaien, kauwen, eksters, mezen en vinken. En altijd waren er spreeuwen. Geen vogel was zo algemeen als de spreeuw. Onder vogelaars telde de spreeuw niet echt mee. Ja, spreeuwen telden mee op de soortenlijstjes. Hoe mager de score van een vogelexcursie ook was, bijvoorbeeld tijdens een wandeling door een jong productiebos op een regenachtige novembermiddag, spreeuwen zag je altijd wel.

Spreeuwen (her)kennen

Spreeuwen worden nogal eens verward met merels. Maar spreeuwen zijn kleiner, niet zo zwart en ze gedragen zich anders.

Een spreeuw is volgens mijn oude vogelgids van Bruun uit 1976 twintig centimeter lang, maar volgens de Kenmerkengids van Nils van Duivendijk uit 2002 is hij eenentwintig centimeter. Is de vogel in die vijfentwintig jaar een centimeter gegroeid? Nee, de groei is eerder te danken aan meer en nauwkeuriger gemeten vogels. In lengte zit de spreeuw halverwege de huismus (vijftien centimeter) en de merel (vijfentwintig centimeter). In het veld en zelfs in de tuin lijkt een vogel trouwens vaak kleiner.

Met zijn gewicht komt een spreeuw dichter bij een merel: een gezonde volwassen spreeuw weegt zeventig tot negentig gram. Een merel weegt tachtig tot honderdvijfentwintig gram, een huismus slechts veertig gram. Met een gewicht van rond de tachtig gram zijn spreeuwen best zwaar voor vogels van hun omvang. Een ongeveer even grote drieteenstrandloper weegt gemiddeld zo’n vijfenvijftig gram, een flink stuk minder. Nu variëren die gewichten nogal. Een uitgehongerde spreeuw weegt een stuk minder, terwijl een volgevreten exemplaar wel meer dan een ons kan wegen.

Spreeuwen hebben puntige, driehoekige vleugels. Aan die driehoeksvleugels zijn spreeuwen in de vlucht gemakkelijk te herkennen. Een spreeuw lijkt gedrongener dan een merel, vanwege zijn brede vleugels en korte staart. De vleugellengten van spreeuwen zijn niettemin vergelijkbaar met die van merels: bijna dertien centimeter. Vleugellengte is een verwarrend woord, het is namelijk niet hetzelfde als de lengte van de vleugel. Met vleugellengte bedoelen vogelonderzoekers de lengte van de buitenste slagpen. Dat is de langste vleugelveer. Een zittende vogel heeft zijn vleugels opgevouwen in een zigzag, van bovenarm, onderarm en hand. De hand van een vogel is relatief lang. Daar zitten de handveren aan, ook wel slagpennen genoemd. Ze zijn te vergelijken met wat bij mensen de vingers zijn, of zelfs de nagels. De lengte van de buitenste slagpen is één van de standaardmaten die vogelonderzoekers altijd meten.

Tussen de vogelhand met de slagpennen en het lijf zit het gedeelte van de vleugel dat bij zoogdieren de arm is. Die arm wordt bij vleugelmetingen niet meegeteld, want je zou er de vleugel voor moeten strekken, wat de vogel stress geeft en wat tot beschadigingen zou kunnen leiden. Bovendien zou de ene onderzoeker een vleugel verder uitrekken dan de andere en zou het daardoor een onbetrouwbare maat zijn. Daarom is de vleugellengte altijd de lengte van de buitenste slagpen.

Zou je de gestrekte vleugels inclusief de armen allebei opmeten, met de dikte van het lijf ertussen, dan meet je de spanwijdte. De spanwijdte van een spreeuw is volgens het vogelhandboek van Cramp & Simmons nog iets groter dan die van een merel. Deze twee vogelsoorten hebben gemiddeld dus dezelfde vleugellengte van dertien centimeter, terwijl hun spanwijdtes verschillen. De spanwijdte van een vliegende spreeuw varieert van 37 tot 42 centimeter, die van een merel van 35 tot 38,5 centimeter. Een huismus is met een spanwijdte van 20 à 25 centimeter een stuk kleiner dan zowel merel als spreeuw.

Het spreeuwenlijf haalt in doorsnee een dikte van bijna vier centimeter. Nestkasten voor spreeuwen moeten dus een vlieggat van minimaal vier centimeter doorsnee hebben, anders past een spreeuw er niet door.

Spreeuwen leven op grote voet. Van een vogelpoot is trouwens meestal alleen de voet zichtbaar en een stukje onderbeen. Wat op het eerste gezicht een vogelvoet lijkt, zijn alleen de tenen. Een vogel loopt op zijn tenen. Dat wat wij aanzien voor onderbeen is de voetzool en wat ons een knie lijkt is de hiel. Anders zou een vogelknie naar achteren uitsteken, maar vogelknieën wijzen bij het hurken net als onze knieën naar voren. Een vogelknie zit alleen meestal verstopt in de buikveren.

Spreeuwen hebben lange, sterke tenen nodig, om tegen de wanden van nestholtes te klauteren. Daarbij hebben ze voor zangvogels hoge poten, waarmee ze beter door het gras kunnen lopen. In tegenstelling tot de meeste zangvogels zoeken spreeuwen hun voedsel vooral op grasvelden.

Spreeuwen lopen ook echt en hippen niet, zoals mussen en merels. Ze stappen door het gras van een wei, berm of gazon en over het zand van een akker of strand. Ze lopen nogal wijdbeens. Ze houden hun lijf tijdens het lopen tamelijk rechtop, of diagonaal. Niet plat, zoals een merel. Als ze zingen, zitten ze ook verticaal, al laten ze hun vleugels er wel eens bij hangen.

Spreeuwen zijn op hun mooist in de lente, als er vrouwen en mannen versierd moeten worden. Dan zijn spreeuwen zwart met een paarse of groene gloed. Die glans wordt sterker of verdwijnt als je vanuit een andere hoek naar ze kijkt en de kleur hangt af van hoe het licht erop schijnt. Spreeuwenkleuren zijn te vergelijken met de kleuren die je in een horizontaal voor je ogen gehouden cd kunt zien. Die kleuren danken spreeuwen net als een cd niet aan pigmenten, maar aan verstrooiing van het licht. Spreeuwenveren hebben een ragfijne oppervlaktestructuur, waardoor ze het licht verstrooien. Deze door verstrooiing veroorzaakte kleuren worden ‘iriserende’ kleuren genoemd.

Spreeuwenveren zijn in de lente trouwens niet zo mooi iriserend zwart omdat ze nieuw zijn, maar juist omdat ze versleten zijn. In de zomer ruien spreeuwen en krijgen ze hun nieuwe veren. Die hebben lichtgrijze, bijna witte uiteinden. Daardoor zien de vogels er gespikkeld uit. Gedurende de herfst en winter slijten die uiteinden eraf en worden ze steeds zwarter, zodat spreeuwen in de versiertijd het mooist glanzen en iriseren. Het is een subtiele schoonheid, waarvoor je even moet kijken, spreeuwen hebben geen schreeuwerige kleuren.

De kleur van een object wordt bepaald door de golflengte van het licht dat het object terugkaatst. Mensen kunnen de kleuren van de regenboog zien. Spreeuwen kunnen in elkaars veren nog meer ‘kleuren’ zien, kleuren die onzichtbaar zijn voor mensen. Deze ultraviolette straling oftewel uv-licht heeft golflengten van minder dan vierhonderd nanometer. Die golflengte is de ondergrens van het voor mensen zichtbare licht. De hoeveelheid door spreeuwenveren teruggekaatst uv-licht hangt af van de hoeveelheid van het pigment melanine, die spreeuwen in hun veren hebben.

Biologen van de Universiteit van Bristol schreven in 1997 in het tijdschrift PNAS over de belangstelling van spreeuwenvrouwtjes voor -mannetjes met meer of minder weerkaatsing van uv-licht. Vrouwtjes blijken niet zonder meer een voorkeur te hebben voor uv-licht. Ze verkiezen soms zelfs mannetjes met weinig uv-licht boven mannetjes die er veel van weerkaatsen. In een proef kregen de vrouwtjesspreeuwen mannetjes te zien door filters die licht van uiteenlopende golflengten doorlieten. Het aantrekkelijkst bleek een ingewikkelde combinatie van groene reflectie met een lage uv-intensiteit, samen met veel violette en rode golflengten. Of en hoe dat correspondeert met de hoeveelheid groene en paarse glans die wij mensen bij spreeuwen zien, is niet onderzocht. En of spreeuwenmannetjes ook een voorliefde hebben voor vrouwtjes met dezelfde kleuren, melden de biologen evenmin.

Dat spreeuwen oog hebben voor uv-licht, blijkt trouwens niet alleen uit hun partnerkeuze. Spreeuwenkuikens die meer uv-licht weerkaatsen worden vaker gevoerd dan hun broertjes en zusjes, waarschijnlijk doordat ze meer opvallen. Dit is in 2005 ontdekt door Zwitserse onderzoekers onder leiding van Pierre Bize, bioloog aan de universiteit van Lausanne.

Spreeuwen hebben ’s winters dus lichte vlekjes op hun borst en buik, maar op hun rug zijn die vlekjes kastanjebruin. Het vrouwtje heeft iets grotere vlekjes dan het mannetje, maar dat is een onbetrouwbaar kenmerk voor het seksen van de vogels. Een jonge spreeuw krijgt na zijn eerste rui, in zijn eerste nazomer, ook iets grotere vlekjes. Tijdens zijn tweede kalenderjaar krijgt hij bovendien langere keelveren. In de lente, als de jonge spreeuw ongeveer een jaar oud is, bereiken zijn keelveren een lengte zoals de keelveren van een volwassen spreeuwenvrouwtje. Bij jonge mannetjes duurt het dan nog een jaar voordat de keelveren een lengte bereiken die een volwassen kerel betaamt.

In het veld is het lastig mannetjes- en vrouwtjesspreeuwen uit elkaar te houden, tenzij ze paren. Tijdens een paring zit het mannetje boven, en wordt hij gedragen door het vrouwtje. Nog een duidelijk verschil tussen de seksen is de zang. Als een spreeuw uitbundig zingt, is het een mannetje.

Een subtieler verschil tussen man en vrouw is de bleke ring in het vrouwelijke oogje, een iris die als een halo om de pupil cirkelt. Het mannetjesoog is helemaal zwart.

Een laatste verschil is alleen in de broedtijd te zien. Volwassen spreeuwen hebben een gele snavel, met een lichte snavelbasis. Dat is het eerste stukje snavel, tegen de kop aan. Bij het mannetje is die snavelbasis lichtblauw, het vrouwtje heeft een meer witte, soms enigszins roze snavelbasis. ‘De bekken der wijven zijn over het geheel bruiner,’ zo schreef de dominee en vogelaar Cornelis Nozeman in 1770 in De Nederlandsche Vogelen. Na de broedtijd, om precies te zijn na het uitvliegen van de jongen, kleurt de spreeuwensnavel van zowel mannetjes als vrouwtjes donker.

Op sommige Schotse eilanden en op de Faeröereilanden leven ondersoorten van de spreeuw, die wat donkerder zijn dan de spreeuwen op het vasteland. Er worden van de gewone, Europese spreeuw twaalf ondersoorten onderscheiden, die vooral verschillen in hun iriserende kleuren. Ondersoorten zouden onderling vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen, maar paren nooit of vrijwel nooit, omdat ze zo ver uit elkaar leven en elkaar in de broedtijd simpelweg niet tegenkomen. Duurt die ruimtelijke scheiding lang, dan kunnen ondersoorten zo ver uit elkaar groeien en genetisch gaan verschillen, dat het vermogen tot gezamenlijk voortplanten verloren gaat. Als dat gebeurt, zijn de ondersoorten aparte soorten geworden.

Wereldwijd bestaan er honderdtien soorten spreeuwen (Sturnidae), waarvan vijftien van het geslacht Sturnus, waartoe ook de spreeuw Sturnus vulgaris hoort, de hoofdpersoon van dit boek. Van de honderdtien spreeuwensoorten komen er maar drie voor in Europa. Behalve de gewone spreeuw is er een zwarte spreeuw, die op het Iberisch Schiereiland en in Noord-Afrika voorkomt. En er is een roze spreeuw, die op de Balkan leeft en soms als dwaalgast in Nederland opduikt. In Europa komen ook waterspreeuwen voor, charmante vogels die onder water kunnen vliegen, als minipinguïns. Maar waterspreeuwen zijn geen spreeuwen, ze heten alleen maar zo. Waterspreeuwen broeden niet of zelden in Nederland, maar komen regelmatig op bezoek uit België of Duitsland. Ze leven langs helder, stromend water. Onder water vliegen ze achter kleine prooidieren aan. Die moeten ze kunnen zien, wat in troebel water niet lukt. Waterspreeuwen hebben een rechtopstaand staartje en lijken daardoor op een grote winterkoning. Als ze vliegen hebben ze met hun korte staartje en brede, driehoekige vleugels ook wel wat van een spreeuw en daar zullen ze hun naam wel aan danken, al geeft het boek De Nederlandse vogelnamen en hun betekenis als verklaring dat ze een spreeuwachtige kop en snavel hebben. Hoe dan ook, aan spreeuwen zijn ze niet verwant. Ze vormen hun eigen familie, met in Europa maar één soort.

Heel soms dwaalt uit Azië een Daurische spreeuw onze kant op. Dat is wel een spreeuw, één van de vijftien Sturnus-spreeuwen zelfs. Sinds 1900 zijn er slechts drie waarnemingen van gedaan in Nederland, waarvan twee in 1999: op 15 mei in Den Oever en op 5 november in Duiven. Het zouden wel eens ontsnapte vogels geweest kunnen zijn, want de bont gevederde Daurische spreeuwen worden in kooien gehouden en op vogelmarkten verhandeld. De vogel die van 10 tot 12 oktober 2005 op Vlieland zat wordt wel als wilde dwaalgast beschouwd. Hij droeg geen ring, vertoonde natuurlijk gedrag en was er nog in de trektijd ook. Tijdens de trek verdwalen wilde vogels nogal eens.

Sommige spreeuwensoorten komen maar in een heel klein gebied voor, bijvoorbeeld op afgelegen eilandjes. Andere zijn bijna uitgestorven, zoals de witte balispreeuw met zijn blauwe ogen.

Zwarte spreeuw

Als je in de zomer een spreeuw in Spanje of Portugal ziet, is het hoogstwaarschijnlijk een zwarte spreeuw, al rukken gewone spreeuwen via Baskenland op in Portugese richting. Verder broeden zwarte spreeuwen op Corsica, Sardinië en Sicilië, en sinds eind jaren tachtig op een paar plekken langs de zuidkust van Frankrijk, net ten noorden van Catalonië. Ook broeden ze in Marokko en Noordwest-Algerije.

Het gaat goed met de soort. Naar schatting broeden er in Spanje wel twee miljoen paar en in Portugal minstens driehonderdduizend.

Zwarte spreeuwen broeden in warmere streken dan gewone spreeuwen. Ze houden van open land met hier en daar een boom en kort gras. Vaak zijn ze in de buurt van grazend vee te vinden. Dat vee houdt het gras kort, lokt insecten met lichaamsgeuren en stront en jaagt die insecten met iedere stap even omhoog.

Zwarte spreeuwen eten ongeveer hetzelfde als gewone spreeuwen: insecten in de zomer, zaden in de winter en vruchten als die er zijn. Ze broeden in holen en spleten, bijvoorbeeld in afbrokkelende muren in oude steden.

In de winter trekken zwarte spreeuwen niet ver weg, maar verplaatsen ze zich naar moerassen en andere vochtige, open gebieden.

Daar waar zwarte spreeuwen broeden, komen gewone spreeuwen doorgaans niet of alleen in de winter voor. Gewone en zwarte spreeuw vullen elkaar met hun broedgebieden uitstekend aan. Beide soorten zijn sterk verwant, en waarschijnlijk door de bergachtige scheiding van hun leefgebieden relatief kortgeleden tot aparte soorten geëvolueerd.

Zwarte spreeuwen lijken sterk op gewone spreeuwen, ze zijn alleen minder vlekkerig en lijken daardoor zwarter. Sturnus unicolor luidt hun wetenschappelijke naam dan ook, de effenkleurige spreeuw. Zwarte spreeuwen hebben iets langere pronkveren aan hun hals en zijn een fractie groter dan gewone spreeuwen.

Roze spreeuw

Na de laatste verwantschapsanalyses op basis van DNA is de roze spreeuw uit het geslacht Sturnus geknikkerd. Sturnus roseus heet sindsdien Pastor roseus. Roze spreeuwen zijn prachtige vogels. Volwassen roze spreeuwen zijn gitzwart met zuurstokroze. ‘Roseus’ dus. Jonge vogels zijn lang niet zo roze en zwart, maar bruiner en minder contrastrijk.

Ze broeden op steppen en open landbouwgebieden in Centraal- en Zuid-Azië en aangrenzend Zuidoost-Europa. In India zag ik ze in Jaipur eens in een hoteltuin. De meeste Europese roze spreeuwen broeden in Zuid-Rusland, de Kaukasuslanden, Oekraïne, Roemenië en Bulgarije. Soms broeden ze in andere Balkanlanden, en een enkele keer nog veel verder van huis. Zo is er wel eens een broedgeval op IJsland geweest. Er kunnen tijdelijk grote aantallen roze spreeuwen over Europa uitzwermen, zoals in het begin van de jaren negentig, toen er volgens de EBCC-Atlas van Europese broedvogels vijftienduizend paren in Zuidoost-Europa broedden.

Zulke invasies zijn waarschijnlijk het gevolg van hun hoofdgerecht: sprinkhanen. Sommige soorten sprinkhanen kunnen zwermen vormen, die zich over grote afstanden verplaatsen; roze spreeuwen vliegen dan mee.

In Nederland was de soort een dwaalgast, maar sinds een jaar of vijfentwintig komen roze spreeuwen ieder jaar langs. In de winter van 2014-’15 zijn ze minstens drie keer gezien, van Noord-Friesland tot Zuid-Holland. Vaak zijn dat jonge vogels, die de geijkte vliegroutes nog niet zo goed kennen en bovendien wat avontuurlijker zijn ingesteld dan volwassen vogels.

De spreeuw volgt de mens de wereld over

Toen ik nog maar net vogelaar was, verscheen de Atlas van de Nederlandse Broedvogels, samengesteld door de Stichting Ornithologisch Veldonderzoek Nederland, het huidige Sovon Vogelonderzoek Nederland. Het werd uitgegeven door Vereniging Natuurmonumenten. In de lentes en zomers van 1973 tot 1977 hadden honderden vogelaars voor dat boek ons land doorkruist om broedvogels te inventariseren. Nederland was voor de gelegenheid verdeeld in 1602 blokken van vijf bij vijf kilometer. De koolmees, één van ’s lands talrijkste broedvogels, werd ‘zeker broedend’ vastgesteld in 1537 van de 1602 blokken, zijnde 96 procent. Bovendien was de koolmees ‘waarschijnlijk broedend’ in nog eens 41 blokken (2,5 procent). Toch zijn er altijd kwelders en strandvlakten waar de koolmees ontbreekt. De merel schopte het tot zeker broedend in 98 procent van de blokken. Huismus en spreeuw spanden de kroon met respectievelijk 1588 en zelfs 1591 blokken met een zeker broedgeval (99 procent). In het resterende procent broedden ze waarschijnlijk ook, maar niet zeker.

De bezetting van al die blokken zegt iets over de verspreiding van broedvogels, maar minder over hun aantallen. In aantallen broedparen deelde de spreeuw jarenlang de top 2 met de huismus, boven de merel, de kool- en pimpelmees, de vink, het roodborstje, de houtduif, de winterkoning en de veldleeuwerik. In Nederland broedden eind jaren zeventig volgens Sovon Vogelonderzoek tussen de 750.000 en 1,3 miljoen paar spreeuwen! Dat waren dus 1,5 à 2,6 miljoen spreeuwen, nog afgezien van vrijgezelle vogels. Wanneer die spreeuwen in de nazomer hun jongen hadden grootgebracht, konden er in Nederland wel tien miljoen spreeuwen rondfladderen!

Ja, ook de veldleeuwerik stond in de jaren zeventig met meer dan een half miljoen broedparen in de top 10 van ’s lands algemene broedvogels. Daar zijn de onvermoeibare lentezangers intussen uit gevallen, en diep ook. Veldleeuweriken broeden op open terrein en deden het goed op het platteland, tot het land te plat en steriel werd. De leeuweriken werden weggevaagd. In de akkerprovincie Groningen bleven er meer over dan in andere provincies; dankzij jaarlijkse tellingen weten we dat er rond de 6300 paar leeuweriken broeden. Maar hoelang zij het volhouden? Uit onderzoek van de Werkgroep Grauwe Kiekendief en Vogelbescherming Nederland blijkt dat er alleen al in Groningen elk jaar een geschatte vijftienduizend leeuwerikenkuikens worden doodgemaaid. Soms wordt zo’n kuiken gescalpeerd of verliest hij alleen zijn snavel, als hij zich in het nestje plat tegen de grond drukt wanneer de cyclomaaier komt aanrazen. Per jaar vijftienduizend doodgemaaide kuikens, daar valt niet tegenop te broeden.

Spreeuwen en mussen worden niet doodgemaaid, maar lijden eveneens onder de sterilisering van het landschap. Nog meer dan leeuweriken zijn huismus en spreeuw afhankelijk van de mens. Tot voor kort ging het die soorten daardoor voor de wind. Waar mensen gingen, volgden mussen en spreeuwen. Spreeuwen en mussen broeden graag in holtes en als iemand voor holtes heeft gezorgd, is het wel de mens. Dakpannen, spouwmuren, kieren, spleten, dakgoten, brievenbussen, schuurtjes, knotwilgen – mensen maakten holen en zorgden met hun akkers vol oogstresten en zaaigoed of hun weiden met larven en rupsen nog voor voedsel ook.

Geen vogel heeft zich zo expansief verspreid als de spreeuw. In het kielzog van de mens hebben spreeuwen bijna de hele wereld gekoloniseerd. Waar veel andere vogelsoorten het aflegden tegen de mens, liftte de spreeuw onbekommerd mee met de menselijke expansie. Behalve in zowat heel Europa, de vroegere koloniën en de gewilde migratielanden, komen spreeuwen tot ver in Azië en in Noord-Afrika voor. Op IJsland en de Faeröereilanden broeden ze en incidenteel zelfs op Bereneiland en Spitsbergen.

Toen ik eens een zomermaand op Noordoost-Groenland had doorgebracht, vloog een tweemotorig propellervliegtuigje me over wit pakijs en blauw zeewater terug naar IJsland. Daar keek ik verrast op van drie dingen die ik een maand lang niet zozeer had gemist, maar evenmin had gezien: auto’s, bomen en spreeuwen. In Reykjavik zijn spreeuwen heel gewoon. Nu wel. De meeste IJslanders staan er nooit bij stil, maar hun land heeft ze pas sinds 1935. Toen was daar het eerste broedgeval. Diezelfde zomer werden er voor het eerst spreeuwen gezien op Zuid-Groenland. Spreeuwen malen niet om een oceaan, het zijn uitstekende afstandsvliegers.

Het jaartal 1935 wilde ik even controleren in De Spreeuw van Hugh Gallacher. Dat boek verscheen in 1978 en was één van de eerste natuurboeken die ik had. Ik schreef mijn naam erin, maar las het boek niet van begin tot eind; ik grasduinde erin. Het boek droeg bij aan mijn besef dat die huis-tuin-en-keukenspreeuw helemaal niet zo vulgair is als zijn wetenschappelijke naam vulgaris doet vermoeden. Maar toen ik het laatst uit de kast wilde pakken, was het weg. Had ik het weggegeven? Uitgeleend? Was het bij een verhuizing kwijtgeraakt?

In de boekhandel was het boek niet meer te koop, maar op internet vond ik een tweedehands exemplaar. Niet het mijne, al stond er wel een naam in gekrabbeld: de handtekening van de schrijver. Die mij, toen ik zijn boek net uit had, een mailtje stuurde. Hij had gehoord dat ik een boek over spreeuwen wou schrijven. Dat had hij vijfendertig jaar geleden ook gedaan; of ik dat wel wist? Ja, dat wist ik. Wat ik niet wist, is dat Hugh Gallacher (69) Nederlander is. Altijd gedacht dat hij een Engelsman was.

‘Vogels kijken was mijn hobby,’ antwoordt hij op de vraag hoe hij er als socioloog bij kwam een boek over spreeuwen te schrijven. Eind mei 2015 zitten we op een zonnig terras in Haarlem. Gallacher woont een eind buiten de Randstad, net als ik, maar hij reist er wegens amoureuze betrekkingen vaak naartoe, net als ik. ‘De kost verdiende ik als socioloog aan de Universiteit van Leiden,’ vertelt hij. ‘Ik had als wetenschapper belangstelling voor onderzoeksmethoden. Daar schreef ik een kinderboekje over. Er stond bijvoorbeeld een opdracht in, om op weg naar school te tellen hoeveel kokmeeuwen met witte en hoeveel met bruine kop de kinderen zagen. Elke dag. Zodat ze zouden zien hoe in de vroege lente en nazomer die verhouding veranderde. De uitgever ervan vroeg me vervolgens een boek over een diersoort te schrijven.’

Gallacher koos de spreeuw, vooral omdat er veel over gepubliceerd was. Spreeuwen waren vaak de voorbeeldsoort geweest in beroemde onderzoeken naar vogels en vogeltrek, zoals de experimenten van Perdeck die later in dit boek aan de orde komen. ‘Dus toen zat ik een dag per week in het Natuurhistorisch Museum over spreeuwen te lezen,’ vertelt hij. ‘Daar had ik het hele archief van de Leidse vakgroep Biologie bij de hand. En maar aantekeningen maken. Sindsdien kijk ik met andere ogen naar die vogels. Ik schreef dat boek niet vanwege mijn fascinatie voor spreeuwen, maar ben van spreeuwen gaan houden door dat boek.’ Gallacher won er de Jac. P. Thijsse-Vogeljaarprijs mee, toevalligerwijs bestaande uit een beeldje van een spreeuw, omdat Thijsse gek op spreeuwen was. Diens ex libris, een plaatje dat als bewijs van eigendom voor in een boek werd geplakt of gestempeld, was een afbeelding van spreeuwen met daarbij de toelichting: ‘onbekommerd’.