Over hoofdsteden waar bekende kunstenaars en schrijvers een veilig heenkomen zochten op de vlucht voor het nazisme is al heel veel geschreven: Parijs, New York, Moskou, Amsterdam. Veel minder bekend is dat ook Oostende daar even bij hoorde.

Irmgard Keun, Egon Erwin Kisch, Joseph Roth, Stefan Zweig en andere grote Duitstalige schrijvers van het interbellum – de meesten van hen Joods – ontvluchtten het vaderland al ver voor de oorlog uitbrak. Hun wegen kruisten elkaar in Oostende. Hoe verging het deze mensen, bijna allen bevriend met elkaar?

Mark Schaevers onderzoekt deze geschiedenis in Oostende, de zomer van 1936, dat nu in een derde, herziene druk verschijnt. Hij schreef een spannende en sfeervolle reconstructie van een zomer aan zee, onheilszwanger, zeker voor de lezer die de toekomst kent, maar ook vol vriendschap en passie, gedreven gesprekken, plannen, hoop en vrees.

Mark Schaevers

Oostende, de zomer
van 1936

Irmgard Keun, Egon Erwin Kisch,
Joseph Roth, Stefan Zweig aan de Belgische kust

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2001, 2015 Mark Schaevers

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld Felix Nussbaum, Am Kai in Ostende
(omstreeks 1935), Dunham Klein Trust, Felix-Nussbaum-Haus
Osnabrück, c/o Pictoright Amsterdam, 2014

Foto auteur Tine Piessens

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2913 9

D/2015/0108/531

NUR 321

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015,
ISBN 978 90 450 2912 2

Inhoud

Proloog

Lente

Zomer

Herfst

Zomer 1937

Epiloog

Gebruikte literatuur

Fotoverantwoording

Proloog

Ik las toevallig (want het toeval is mijn leesbril) een passage in een biografie van Stefan Zweig. Serge Niémetz, de biograaf, citeert daarin zonder bronvermelding enkele zinnen van Irmgard Keun. Zij schreef ze in het Duits, hij vertaalde ze in het Frans.

‘Egon Erwin Kisch et sa femme Gisela m’emmenèrent au café Flore à Ostende. Peu après, Stefan Zweig entra, accompagné d’un monsieur qui, en état d’ébriété, ne marchait pas droit et dont le veston était couvert de cendres de cigarette. Kisch dit d’un air amusé en jetant un regard sur le veston: “Quoi? Sans couronne! Sans hermine! et me présenta Joseph Roth.”’

Ik werd, ook omdat ik niet alles begreep, door die zin verleid, en ik besloot hem te omsingelen langs alle wegen die ik vinden kon.

Lente

Zo ziet Irmgard Keun eruit. Haar moeder nam de foto; voorts is er hier geen mens die haar kent. En ‘hier’ is dan: Oostende, mei 1936. Irmgard Keun is een Duitse schrijfster, bestolen van haar roem. De zijden sjaal om haar hoofd is een cadeau van haar minnaar in Amerika. Hij krijgt de foto. Wat we zien, is geen vakantiekiekje.

Garnalen pellen is nog moeilijker met koude vingers. Een decennium later herinnerde Keun zich die eerste meidagen van 1936 als koud en winderig. Wat zijn herinneringen waard? Ze beweerde toen ook dat dit alles zich in 1935 afspeelde, een jaar eerder.

‘In april 1935 reed ik naar Oostende. Ik ging niet op reis, ik emigreerde, en ik wist helemaal niet zeker of ik nog eens terug zou zien wat ik verliet.’

Het was een harde, glasheldere lente, zo schreef ze het op, in een tekst die ‘Bilder aus der Emigration’ heette. De grote hotels lagen nog half in winterslaap, en het casino (het oude casino was dat nog, ‘een spook van de eeuwwisseling’) deed haar aan een bevroren suikertaart denken. Het terras waar ze met haar moeder is gaan zitten, is gelukkig van de wind afgeschermd.

Ze is 26, zegt Keun aan wie erom vraagt, maar haar moeder weet beter: ze is 31. Die leugen, geboortedatum 1910 in plaats van 1905, zal Keun meenemen tot in haar graf. Haar man, de regisseur en schrijver Johannes Tralow, heeft haar aangemoedigd om over haar leeftijd te liegen. Zijn redenering: een actrice kan nooit jong genoeg zijn. Hij is zelf 23 jaar ouder (26 + 5 + 23 = 54). Keun heeft hem net in Frankfurt achtergelaten, actrice is ze allang niet meer; ze vond zichzelf niet goed genoeg.

Hierboven Keun aan zee. ‘Het strand van Virginia, 1938’ is wel eens afgedrukt als onderschrift bij deze foto, maar dat bleek maar een gok te zijn. Marjory Strauss, eigenares van de foto: ‘Ik vond hem in een lade met veel andere foto’s van vrienden en verwanten van mijn man, de meeste zonder aantekening over onderwerp, plaats of datum.’ Een waarschijnlijker locatie is, voor wie de Belgische golfbrekers kent: het strand van Oostende.

Nog eentje, nu uit de collectie van haar dochter: Keun, lezend, op een onbekende plek. Weer maakt Oostende een kans. Vermoedelijke datering: 1936.

Maandag 4 mei zijn Keun en haar moeder met de trein uit Keulen gearriveerd in Oostende (Ostende, Keun sprak het zelf op zijn Frans uit). De moeder met een retourtje, de dochter zonder, want in Duitsland staat ze op een zwarte lijst. De literaire autoriteiten vinden wat ze schrijft ongewenst. Ze hebben het over ‘ontuchtige geschriften’ en ‘asfaltliteratuur met anti-Duitse tendens’.

Keun heeft lang getwijfeld voor ze de trein nam. De afgelopen jaren heeft ze hardnekkig, maar vergeefs, geprobeerd toch te kunnen publiceren in nazi-Duitsland. Tralow, haar man, wilde trouwens helemaal niet weg, en pas sinds augustus 1935 heeft Keun een eigen paspoort.

Waarom Oostende? Omdat ze toch ergens heen moet, is haar antwoord. Omdat ze de stad al kent van vakanties met haar ouders, één keer werd ze er zelfs aan haar blindedarm geopereerd. Omdat in het goedkope België het voorschot van haar Amsterdamse uitgever langer zal reiken. Omdat Oostende aan zee ligt, en ze wat heeft met de zee, die ‘de gevoelens niet klein en benauwd laat worden en de broeiende angsten en treurnissen rijk en vruchtbaar maken kan’. Ze is schrijfster, ik zei het al.

Een heel goeie schrijfster, licht van zinnen, geestig, grillig, scherp, en met een onderwerp dat haar ligt: hoe het is om een moderne vrouw te zijn in het Duitsland van haar dagen. Ze heeft oog voor wat er om haar heen gebeurt, oor voor dialogen, een talent voor satire. Kurt Tucholsky heeft in Die Weltbühne haar debuut uit 1931 enthousiast onthaald: een schrijfster met humor, komt dat zien! Een andere keer preciseerde hij dat ze de humor heeft van een dikke man.

Dat debuut, Gilgi, eine von uns, volgde de avonturen van een 21-jarige stenotypiste. Dat de schrijfster, toen 26, beweerde even jong te zijn als haar heldin Gilgi, vergemakkelijkte haar entree als literair wonderkind. Het boek werd meteen een bestseller én een film van Paramount.

De opvolger, Das kunstseidene Mädchen, sloeg een jaar later nog beter aan. Opnieuw verkende Keun de ambities van een jonge vrouw. Doris heet dit ‘meisje van kunstzijde’, een achttienjarige kantoorbediende. Het boek kreeg een startoplage van 50 000 exemplaren, en werd gelijk in het Frans, Engels, Deens, Hongaars, Pools en Russisch vertaald.

In de herfst van 1933 werd de voorraad van Gilgi vernietigd, die van Das kunstseidene Mädchen in de lente van 1935. Om te kunnen publiceren moest Keun lid zijn van de Reichsschrifttumskammer. In januari 1936 diende ze een aanvraag in, op 1 april ontving ze een afwijzing. Schrijfster kon ze alleen nog zijn in het buitenland. Op 11 april had ze een contract rond met uitgever Allert de Lange in Amsterdam.

Keun heeft gekozen voor een hotel in de stationsbuurt van Oostende, Hôtel de la Couronne, Vindictivelaan 14. (Vandaag staat hier Residence Rivièra, een flatgebouw waar op de begane grond ‘Oostendse wondermatrassen’ worden verkocht.) Keun vindt het er wat levendiger dan in de mondaine wijken van Oostende, waar de faam van de badstad van weleer van de gevels bladdert. ‘Ouvert toute l’année, dernier comfort’, beweert het briefhoofd van Hôtel de la Couronne. Een beetje comfort en een veilig gevoel, dat is het minste wat Keun van een hotel verwacht.

Behalve de geur van de locomotieven, waaraan ze in een romanversie van haar belevenissen herinnert, is er de geur van de nabije haven die haar naar deze buurt lokt. De karretjes vol platte, gladde vissen die de vissersvrouwen door de straten trekken, de schollen die als schone was aan een draad hangen te wapperen, het zijn beelden die Keun in haar werk zal gebruiken. De vissers dragen jassen met dezelfde kleur als haar ouderlijk huis in Keulen: een roodachtig geel.

Ze heeft een kamer op de derde verdieping. Van hieruit ziet ze ’s morgens de vissers hun netten uithangen of garnalen en langoustines uitstallen op wankele tafeltjes. Garnalen lust ze, zegt de foto van daarnet, langoustines vindt ze, zeggen haar Oostendse memoires, een vies gezicht: hun uitpuilende zwarte kraaloogjes doen haar walgen. Op zondag ziet Keun hele horden dagjesmensen uit het station stromen; ze worden door de talrijke kroegen in de buurt meteen opgeslokt.

Keun zit zelf graag te lezen in cafés. Ze verslindt tijdschriften, álles interesseert haar: het kruiswoordraadsel, de prenten, het feuilleton, zelfs de advertenties. In een boekhandel (Corman, denk ik) heeft ze een plankje Duitse boeken gevonden: klassiek werk, maar ook recente titels van collega-emigranten. Ze bijt zich vast in Theodor Fontane en voelt er zich, zo weet ze nog aan het eind van haar leven, kiplekker bij – ‘sauwohl’.

Walter Landauer, hoofd van de Deutsche Verlagabteilung bij Allert de Lange, zou haar in Oostende opwachten, maar is nog niet opgedaagd: hij houdt het bed in het Brusselse Hôtel Siru. In een bank in Oostende heeft Keun wel meteen een voorschot kunnen opstrijken. Begin oktober moet volgens contract een nieuw boek klaar zijn, een roman over Hitler-Duitsland. Ze is er al aan begonnen in Duitsland, maar daar was het moeilijk werken; ze was voortdurend bevreesd voor huiszoekingen.

De roman moet nog even wachten. Keun wil eerst nog wat genieten van het gevoel van vrijheid, het gevoel van dankbaarheid ook. Ze is wel erg dankbaar: de Oostendse kelners vindt ze vriendelijk, zelfs de kwallen op het strand noemt ze sympathiek.

Ze schrijft veel brieven, zowel brieven naar Duitsland als naar Amerika. ‘Ik kan het nog altijd niet geloven dat ik nu niet meer in nazi-Land ben en echt vrij schrijven, spreken, ademen kan. Ik moet er langzaam aan wennen. Keine Nazis mehr, Kleines.’

Het toegesproken kleintje is haar minnaar/mecenas in Norfolk, Virginia. Arnold Strauss is dokter. Keun heeft hem in 1933 in Berlijn leren kennen toen haar vriendin Ria Hans wilde dat hij haar van de drank af hielp. Inmiddels is Strauss naar Virginia uitgeweken en is zij nog altijd niet van de drank. Hij wil haar trouwen, en ze is op weg naar hem, denkt hij. Denkt zij het ook? Ze heeft hem al eens ongerust gevraagd of er aan de andere kant van de oceaan wel cafés zijn waar ze in haar eentje naartoe kan. Want een schrijfster, zo ziet zij dat, is weer wat anders dan een gezelschapsdame.

‘Ik kan nu eenmaal niet de hele dag thuis zitten; ik heb altijd weer een nieuwe omgeving nodig waar terloops iets te zien of te observeren valt. Als ik zo helemaal het leven van een huisvrouw zou moeten leiden, zou ik algauw lusteloos en zeurderig worden. Is dat duidelijk?’

* * *

‘Heb je al eens op de kaart gekeken? Gent ligt niet aan zee; ik krijg het helemaal koud als ik er alleen maar aan denk; want hier moeten we nog heel hard verwarmen,’ schrijft Gisela Lyner op 27 april 1936 aan Jarmila Haasová vanuit Hôtel Excelsior in Gent (‘in het Frans: Gand’).

Gisela is de partner van de Duits-Tsjechische schrijver Egon Erwin Kisch. Jarmila had dat kunnen zijn: Kisch, gereputeerd rokkenjager, heeft in vuur en vlam gestaan voor deze Praagse intellectuele. In de herfst van 1921 heeft hij haar in Berlijn leren kennen. Hij sprak haar aan, in het Romanisches Café op de Kurfürstendamm, waar Kisch een eigen tafeltje had en als bezienswaardigheid gold, zoals hij dat eerder was in Praagse cafés.

Op de achterkant van deze foto, met links Jarmila (29), rechts Gisela (30), heeft Jarmila Haasová genoteerd: ‘Neu-Strehlitz 1925’. Stond Kisch’ keuze voor links of rechts toen al wel vast? Gisela Lyner is tien jaar jonger dan Kisch. Ze is geboren in Oostenrijk, Kisch heeft haar, via zijn vriend Joseph Roth, in Wenen leren kennen. Gisela gaat, in de Kischbiografieën, begin jaren twintig even mee als zijn secretaresse, maar ook als ‘Frau Kisch’ tikt ze nog altijd zijn manuscripten. Jarmila Haasová is op haar manier in dienst gebleven, als Kisch’ vaste vertaalster naar het Tsjechisch, en als een soort Praags kantoor, onmisbaar steunpunt in zijn geboortestad.

De Kischen zijn half april hun stek in Versailles, Hôtel Moderne in de rue du Jeu de Paume, ontvlucht. Ze hebben er voor hun spullen nog een kamer aangehouden, maar om te werken is het te druk in hun ballingsoord zo dicht bij Parijs, dat een van de voornaamste centra van de exil is geworden. Met name onder de communistische emigranten is Kisch een populair man: charmeur, causeur, acteur, een soort eenmanscafé. Het komt voor, blijkt uit hun correspondentie, dat Gisela op één dag tot vijf keer toe koffie moet zetten voor de stroom bezoekers in Versailles. Haar koffie is dan ook beroemd, en hun gasten vragen zich wel eens af waar Gisela altijd kopjes vandaan blijft halen. Collega in de emigratie Anna Seghers vergeleek het eens met de vermenigvuldiging van brood en vis door een ander.

Brugge had de Kischen als werkplek voor ogen gestaan (Gisela aan Jarmila: ‘Het is daar heel mooi, maar het wemelt er dan ook van de Engelsen’), maar die stad bleek te duur voor hen. Ze zijn zonder geld uit Versailles vertrokken; het plan is onderweg broer Arnold Kisch in Praag nog eens te bewerken om geld te sturen. En in hun zoektocht naar een plek waar ze geen mens kennen, komen ze in Gent terecht.

Vier uur hebben ze door de stad gezworven om uiteindelijk aan de Elisabethlaan 14 in de stationsbuurt twee acceptabele kamers te vinden in Hôtel Excelsior. Ze betalen zeventig frank per dag. Kisch werkt al geruime tijd aan een reportageboek over Australië. Dit voorjaar loopt er al een reeks in voorpublicatie in de Arbeiter-Illustrierte-Zeitung, en nu moet het echt vooruitgaan met dat boek.

Het is straks twee jaar geleden dat ‘de vliegende reporter’ als afgevaardigde van het Wereldcomité tegen Oorlog en Fascisme naar de andere kant van de wereld reisde. De weigering van Australië om deze communist binnen te laten, de beenbreuk die Kisch opliep (was het een beenbreuk?) toen hij van het schip sprong om toch aan land te gaan, zijn arrestatie en zijn overwinning in een proces zijn geen krantennieuws meer. Het voorschot is ook al lang ‘aufgefressen’, aldus Kisch, die zijn verslag maar niet rond krijgt. Feiten nagaan kost veel tijd nu hij moet werken zonder bibliotheek. In Berlijn heeft hij vierduizend boeken in veertig kisten verpakt, hij weet niet waar ze intussen beland zijn, is ongerust over hun lot. Nog nooit heeft een boek hem zoveel moeite gekost, hij troost zich met de gedachte dat het zijn beste zal worden.

Van hun verblijf in Gent bestaan, voor zover ik weet, geen foto’s. Het gaat er in Hôtel Excelsior niet anders aan toe dan op hun foto in hun Berlijnse woning, vroeg in de jaren dertig: hij dicteert, zij tikt. En in zijn mondhoek brandt de eeuwige sigaret. In België rookt hij Belga’s.

België is goedkoop genoeg om hun te bevallen, dat weten ze uit ervaring. Sinds ze in 1933 uit Berlijn weg moesten, verbleven ze er korte perioden, om de ‘Rummel’ te ontlopen. Bij de jaarwisseling 1933-1934 werkten Gisela en hij in het Mechelse Hôtel de la Couronne hard door aan de verzamelbundel Eintritt Verboten; in de late zomer van 1935 werkten ze enkele weken in Pension L’Aurore in Bredene bij Oostende (er rest vandaag nog een hotel met die naam, boven Frietshop Duin Paradiso). Kisch deed in België ook al reportagewerk: bij de mijnwerkers van de Borinage, bij de Joden van Antwerpen en bij de gekken van Geel. In Brussel woont een goede vriend uit hun Berlijnse jaren, de Nederlandse journalist en vertaler Nico Rost. Dit keer hebben ze hem niet meteen ingelicht dat ze in de buurt zijn. Complete afzondering is wat ze willen, het boek moet af.

Hun tempo: twee tot tweeënhalve pagina’s per dag. Ze zien niemand, meldt op 26 april een politie-inspecteur aan zijn oversten, komen alleen buiten om hun vele brieven te verzenden. ‘Gansch den dag door wordt er met de schryfmachien gewerkt.’

Op 29 april wordt Kisch 51, en bij de gelukwensen die hem in Gent bereiken, zitten ook veel kaartjes uit Australië. Een jaar eerder kreeg hij – eigen telling – meer dan 1200 kaartjes. Die vijftigste verjaardag leverde ook een huldeboek op. Met een vijfde van Kisch’ talent, schreef Bertolt Brecht hierin, kan men een Nobelprijs bijeenknoeien.

De Kischen wachten in Gent op een bericht uit Rotterdam, waar ze uitgenodigd zijn door rijke vrienden, Yvonne en Sander, die in de bronnen geen achternaam krijgen maar wel een adres in Kralingen-Oost: Oudorpweg 8. Rijk wil onder andere zeggen: twee auto’s en een tuin, ‘alles wat het hart begeert’. Het is onwaarschijnlijk, schrijft Gisela aan Jarmila, dat ze deze zomer weer aan de Belgische kust zullen doorbrengen, want ze heeft problemen met haar visum, ze moet het land verlaten. (Irmgard Keun, in een van haar romans: ‘Een visum is iets wat afloopt.’)

Op 6 mei vertrekt er een brief van het Belgische ministerie van Justitie naar de Praagse politie: wie is Egon Erwin Kisch?

* * *

‘bin glucklich ostende’ luidt de aanhef van het eerste Oostendse telegram van Irmgard Keun aan Arnold Strauss. In haar eerste brief, die al snel volgt, vertelt ze haar verloofde (is het haar verloofde?) opgewonden over haar nieuwe uitgeverij. Allert de Lange, schrijft ze, geeft alleen ‘fabelhafte Leute’ uit, en ze laat een lange opsomming volgen, beginnend met Egon Erwin Kisch en eindigend met Joseph Roth. Zij is de enige Arische auteur in het fonds, schrijft ze aan Strauss (tikt ze, want ze heeft blijkbaar al een typemachine), voorts publiceren er bij Allert de Lange alleen maar ‘puntjes’. Puntjes zijn, in hun codetaal, Joden, de verboden mensensoort. Ook Arnold Strauss is een puntje.

Links een foto van Arnold Strauss uit 1936. Rechts Johannes Tralow, de datering is vager: jaren dertig. Als beginnend actrice kende Keun Tralow al, toen ze een jaar of achttien was; getrouwd zijn ze pas in 1932. Zíjn idee, zegt ze. Het is zijn derde huwelijk, haar eerste.