Vogels zijn zeer intelligente dieren; hun slimheid manifesteert zich op een andere manier dan bij de mens, maar dat is nog nauwelijks onderzocht. Langzamerhand komt men meer te weten over de geheime wereld van vogels, en dit biedt fascinerende nieuwe inzichten over de werking van hun geheugen, hun reukvermogen en hun artistieke vaardigheden.

Aan de hand van persoonlijke anekdotes, recent wetenschappelijk onderzoek en kleurrijke verhalen uit het verleden beschrijft Strycker onder andere het wonderlijke vermogen van duiven om de weg terug te vinden, het adembenemend luchtballet van spreeuwen, het liefdesleven van albatrossen en de diepgewortelde angst van pinguïns voor het donker. Zo wordt duidelijk dat vogels een veel rijker, intellectueler, gewiekster en emotioneler leven genieten dan wij ooit hadden kunnen bevroeden.

‘Vrolijk en verhelderend. Strycker weet als geen ander resultaten van complexe experimenten begrijpelijk te maken.’ – Newsweek

‘Strycker denkt als een bioloog, maar schrijft als een dichter.’ – The Wall Street Journal

Noah Strycker

Dat gevederde ding

Het raadselachtige leven van vogels

Vertaald door Jan-Jaap Spies

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Noah Strycker

© 2015 Nederlandse vertaling Jan-Jaap Spies

Oorspronkelijke titel The Thing with Feathers

Oorspronkelijke uitgeverij Riverhead Books

Omslagontwerp Jan van Zomeren

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

Illustraties binnenwerk Noah Strycker

ISBN 978 90 450 2922 1

D/2015/0108/704

NUR 435

www.atlascontact.nl

www.noahstrycker.com

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2921 4

.

Inhoud

Inleiding

Deel een: Lichaam

Vlieg terug naar huis: Hoe duiven hun weg vinden

Spontane volgorde: Het merkwaardige magnetisme van spreeuwenzwermen

Het neusgat van de gier: Op zoek naar de talenten van de kalkoengier

Sneeuwjacht: Uilen, invasies en wanderlust

Kolibrieoorlogen: Implicaties van vluchten op de snelweg

Deel twee: Geest

Vechten of vluchten: Waar pinguïns bang voor zijn

De beatgeneratie: Dansende papegaaien en onze vreemde liefde voor muziek

Rood zien: Wanneer de pikorde verstoord raakt

Cachegeheugen: Hoe notenkrakers informatie verzamelen

Deel drie: Ziel

Ekster in de spiegel: Reflecties over zelfbewustzijn bij vogels

Kunst en ambachtelijkheid: De esthetiek van het verleiden door prieelvogels

Elfenhulpjes: Wanneer samenwerking een spelletje is

Dolende harten: De lastige kwestie van albatrossenliefde

Dankwoord

Noten en bronnen

Register

.

Inleiding

Stel je voor wat er zou gebeuren als vogels óns zouden bestuderen.

Welke menselijke trekken zouden hun interesse wekken? Welke conclusies zouden ze trekken?

Misschien zouden vogels, net als de meeste goede wetenschappers, beginnen met de basisgegevens. Ze zouden veel tijd kunnen besteden aan het meten van het menselijk lichaam: gewicht, lengte, kracht, hartslag, hersengrootte, longcapaciteit, kleur, groeisnelheid, levensverwachting, enzovoorts. Vogels met een academische inslag zouden boekdelen kunnen vullen met klinische en fysieke observaties van mensen. Natuurlijk zouden ze er dan teams van veldwerkers op uit moeten sturen om gegevens te verzamelen. Op een ochtend stap je dan misschien de deur uit en merk je dat je verstrikt zit in een onzichtbaar net en omringd wordt door ijverige jonge roodborstjes die zijn uitgerust met linialen en balansen. Ongetwijfeld zouden ze je weer snel laten gaan en kom je er zonder kleerscheuren vanaf, al voel je je opgelaten dat ze je gevangen hebben en een paar plukjes haar van je hebben afgenomen. Vervolgens zouden de roodborstjes zich terugtrekken om de getallen te analyseren.

Hoeveel zou een vogel eigenlijk te weten komen middels deze fysieke statistieken? Neem bijvoorbeeld hersengrootte, het kenmerk waarop wij mensen het meest trots zijn. Een vogel zou erop kunnen wijzen dat, als het louter om de grootte gaat, de menselijke hersenen niet zoveel voorstellen; de hersenen van de walvis en de olifant zijn bijvoorbeeld veel groter. De vogels zouden nog een stap verder kunnen gaan en de hersengrootte van de mens kunnen vergelijken met zijn lichaamsgewicht, maar zelfs dan zijn mensen niets bijzonders: de verhouding tussen het gewicht van onze hersenen en ons lichaamsgewicht is ongeveer dezelfde als die van een muis (ongeveer 1/40) en is kleiner dan die van sommige vogels (1/14); wanneer het om de relatieve grootte gaat, hebben mieren misschien wel de grootste hersenen van alle wezens op aarde (1/7). Om deze middelmatige getallen te verklaren hebben mensen opgemerkt dat, hoewel hersengrootte toeneemt met het lichaamsgewicht, dit exponentieel gebeurt – hersenen nemen met andere woorden niet recht evenredig toe met het lichaamsgewicht. Maar die formule is door en voor zoogdieren ontwikkeld. Vogels hoeven deze logica niet over te nemen als ze onze hersenen zouden onderzoeken. Ze zouden misschien de menselijke hersenen – of überhaupt het menselijke dier – misschien helemaal niet zo interessant vinden.

Om echt wat over mensen te weten te komen zouden vogels meer dan alleen ons lichaam moeten onderzoeken. Ze zouden van dichtbij moeten observeren hoe we ons gedragen en er dan proberen achter te komen waarom we zo handelen als we doen – een monumentaal karwei. Neem bijvoorbeeld de bedrieglijk eenvoudige vraag: Waarom lees je dit boek? Je antwoordt misschien ‘om wat over vogels te weten te komen’ of ‘voor de lol’, maar waarschijnlijk gaan je redenen verder dan dat. Lezen schijnt een wijdverbreide menselijke behoefte te bevredigen. Evolutionair biologen wijzen erop dat mensen uit vele culturen van lezen houden, ondanks het feit dat schrift tijdens het grootste gedeelte van de geschiedenis van de mens niet bestond. Het ontcijferen van woorden op een pagina moet dus wel gebruikmaken van mogelijkheden die bij ons ingebakken zijn, maar niemand weet echt waarom we lezen prettig vinden. En als wíj het al niet weten, wat moet een vogel dan wel niet van je denken als hij je dit boek ziet lezen? Hoe moet een vogel conclusies trekken over gedrag dat hem zo vreemd is?

Als vogels zich op het bestuderen van menselijk gedrag zouden werpen, zouden ze vast beginnen met iets wat ze vertrouwd is. Zo zouden ze bijvoorbeeld onderzoek kunnen doen naar slaapgewoonten. Dat team van roodborstjes-veldwerkers zou zijn kamp opslaan in een hoek van je slaapkamer en gedetailleerde aantekeningen maken over zaken als de kleur van je lakens en het volume van je gesnurk. De vogels zouden natuurlijk de noodzaak om elke nacht te slapen begrijpen. Maar tot welke conclusie zouden ze komen over de meer algemene menselijke conditie uit deze slaapkamerwakes, vooral als je bedenkt dat vogels niet op dezelfde manier slapen als wij? De meest vogels zijn lichte slapers en vallen zelden in de bijna comateuze staat van mensen. En sommige vogels hebben bijzonder merkwaardige slaapgewoonten – van sommige gierzwaluwen bestaat het vermoeden dat ze al vliegend slapen, waarbij steeds één hersenhelft is uitgeschakeld. Er is een papegaaiensoort die ondersteboven hangt als hij slaapt, net als een vleermuis. Kolibries schakelen over naar een toestand van extreme torpiditeit om energie te sparen. Zelfs het meest basale gedrag, zoals slaap, wordt complexer naarmate er meer onderzoek naar gedaan wordt – en moeilijker te begrijpen.

Uit hun onderzoek naar menselijke gewoonten zouden de vogels de conclusie kunnen trekken dat mensen graag vogels zouden willen zijn. Denk aan de biljoenen die we de afgelopen eeuw hebben uitgegeven aan vliegtuigen, spaceshuttles en andere vliegmachines. Wat moet een vogel daarvan maken? Zouden vogels discussies voeren over de verschillen tussen het gedrag van vogels en mensen – en of die verschillen absoluut zijn of slechts een kwestie van mate, zoals Darwin eens opperde? Een vogel zou onze vliegtuigen misschien met medelijden inspecteren en zich superieur voelen ten opzichte van zijn menselijke onderzoekssubjecten. Kan je hem dat kwalijk nemen?

Het idee dat vogels mensen bestuderen is zuiver antropomorfisme – het toekennen van menselijke kenmerken aan vogels om daarmee iets te illustreren. Vogels hebben betere dingen te doen dan mensen bestuderen en het is de vraag of ze de geestelijke bagage hebben om begrippen als wetenschappelijk onderzoek te begrijpen. Vogelaars maken vaak grappen over het feit dat vogels hén bekijken, maar vogels koesteren waarschijnlijk weinig belangstelling voor ons, behalve uit een basale angst voor roofdieren (zie voor meer hierover het hoofdstuk ‘Vechten of vluchten: Waar pinguïns bang voor zijn’). We spelen maar een kleine rol in de wereld van de vogels.

En toch vinden we, hoe meer wij mensen vogels bestuderen en hoe meer we over hun gedrag ontdekken, steeds meer gelijkenissen tussen ons en onze gevederde vrienden. In bijna elk domein van vogelgedrag – reproductie, populaties, bewegingen, dagelijkse ritmes, communicatie, navigatie, intelligentie, enzovoorts – bestaan er diepe en betekenisvolle parallellen met dat van ons. Een recente verandering in de wetenschappelijke manier van denken over diergedrag spoort ons aan om ons minder op de uniciteit van de mens en meer op wat het menselijke dier met andere dieren gemeen heeft te richten. Kenmerken die traditioneel als menselijk werden gezien, zoals dansen op muziek (‘De beatgeneratie: Dansende papegaaien en onze vreemde liefde voor muziek’), het herkennen van zijn eigen spiegelbeeld en zelfbewustzijn (‘Ekster in de spiegel: Reflecties over zelfbewustzijn bij vogels’), het maken van kunst (‘Kunst en ambachtelijkheid: De esthetiek van het verleiden door prieelvogels’) en zelfs liefde en romantiek (‘Dolende harten: De lastige kwestie van albatrossenliefde’) worden nu ook herkend bij vogels. Dit heeft niets met antropomorfisme te maken; iedereen die iets anders suggereert ontkent daarmee een belangrijk deel van wat het betekent een vogel te zijn. Bovendien toont een stortvloed aan neurologisch onderzoek aan dat hetzelfde gedrag, wanneer dit bij mensen tot uiting komt, meer op instinct gebaseerd is dan velen van ons beseffen, het resultaat van eindeloze natuurlijke selectie – gedrag, kortom, dat evolueerde omdat het ons een voorsprong bij de overleving gaf. De vermeende kloof tussen mensen en andere dieren is de laatste tijd aan beide kanten kleiner aan het worden.

Ik voel me bevoorrecht dat ik de afgelopen tien jaar vaak in het veld heb mogen werken aan praktische onderzoeksprojecten met wetenschappers die vogelgedrag bestuderen. Door deze projecten heb ik steeds maanden achtereen vogels kunnen observeren in een aantal van de meest verafgelegen gebieden ter wereld: de Ecuadoriaanse Amazone, een pinguïnkolonie op de Zuidpool, de Australische outback, de Californische Farallon Islands, de oerwouden van Costa Rica en Panama, de Galápagoseilanden, de Falklandeilanden, afgelegen eilanden in Maine, het Big Island van Hawaii en nog meer. Ik heb ongeveer 2500 vogelsoorten waargenomen en ben me steeds meer gaan realiseren dat het niet onze subjecten zijn, maar behoorlijk levendige, onvoorspelbare individuen barstensvol persoonlijkheid en energie. Het kost tijd om vogels te leren kennen, net als het tijd kost om iemand te leren kennen.

Sommige vogelgedragingen zijn niet van toepassing op mensen en die zijn met name fascinerend en exotisch: een ‘zesde’ magnetisch zintuig (zie ‘Vlieg terug naar huis: Hoe duiven hun weg vinden’), zwermen die functioneren als magneten (zie ‘Spontane volgorde: Het merkwaardige magnetisme van spreeuwenzwermen’) en de reukzin van kalkoengieren (zie ‘Het neusgat van de gier: Op zoek naar de talenten van de kalkoengier’). Het is lastig je voor te stellen dat je zulke superkrachten hebt, hoewel vogels ons soms inspireren om het te proberen.

Maar als je goed genoeg kijkt, hebben veel schijnbaar ongelofelijke prestaties van vogels menselijke tegenhangers, en we kunnen daaruit interessante lessen trekken. Coöperatief nestelen bij elfjes (zie ‘Elfenhulpjes: Wanneer samenwerking een spelletje is’) laat ons zien waarom mensen meestal aardig zijn tegen elkaar. De duizelingwekkende snelheid van kolibries (zie ‘Kolibrieoorlogen: Implicaties van vluchten op de snelweg’) dient als een waarschuwing voor ons eigen steeds sneller wordende levenstempo. Sneeuwuilen (zie ‘Sneeuwjacht: Uilen, invasies en wanderlust’) vormen de bevestiging dat niet iedereen die rondzwerft verdwaald is. Zelfs de kip (zie ‘Rood zien: Wanneer de pikorde verstoord raakt’) kan ons iets leren over onze natuurlijke pikorde.

Dit boek gaat dan misschien over de vogelwereld, maar het gaat ook over de wereld van de mens. Vogels kunnen zich op een merkwaardige, opvallende of angstaanjagende manier gedragen, maar ze zijn uit op dezelfde elementaire zaken als wij: voedsel, onderdak, territorium, veiligheid, gezelschap, nalatenschap. Elk van deze hoofdstukken verkent een fascinerend onderdeel van vogelgedrag en richt zich op een vogel die dat vertoont. Je zult het ene na het andere verbazingwekkende verhaal over vogels lezen. Zo zul je bijvoorbeeld versteld staan van het geheugen van de grijze notenkraker (zie ‘Cachegeheugen: Hoe notenkrakers informatie verzamelen’), dat ons laat zien waartoe de hersenen in staat zijn en ons wellicht inspireert om ons eigen denkvermogen te vergroten.

Door vogels te bestuderen, leren we uiteindelijk iets over onszelf. Vogelgedrag houdt ons een spiegel voor waarin we kunnen reflecteren over menselijk gedrag. In Dat gevederde ding is de spiegel overal om ons heen, stralend van de vleugelpunten van honderden miljarden vogels van de tienduizend vogelsoorten waarmee we deze planeet delen. Tot ons geluk zijn vogels overal. We hoeven alleen maar onze ogen de kost te geven.

DEEL EEN

Lichaam

VLIEG TERUG NAAR HUIS
Hoe duiven hun weg vinden

Toen ik onlangs op een vogelexcursie stopte voor een hamburger in het afgelegen plaatsje Fields in het zuidoosten van Oregon, zag ik bijna de duif op de parkeerplaats over het hoofd. Fields is niet veel meer dan een winkel, een herberg en een groepje populieren aan een eindeloze snelweg in een postcodegebied dat minder dan tachtig inwoners bestrijkt. Een aantal jaar geleden zag ik een vliegtuig landen op de snelweg en zo naar het tankstation taxiën. De piloot moest beter uitkijken voor koeien dan voor auto’s. Fields trekt niet veel verkeer.

De duif was aan het pikken naar het asfalt en stukjes loogkruid vlak bij de hordeur van de restauratie, en het leek alsof hij binnen wilde komen. Toen ik de laatste happen van mijn burger nam, begon er iets te dagen. Een duif was hier, 150 kilometer verwijderd van de dichtstbijzijnde McDonald’s, een zeldzaamheid.

‘Hé, kijk, een duif!’ zei ik.

Een paar andere passanten zagen hem ook en joegen hem voorbij het tankstation. Hij verroerde zich nauwelijks en ze liepen er recht op af.

‘Hij is zo te zien behoorlijk tam,’ zei mijn vader en collega-vogelaar. ‘Ik vraag me af waar hij vandaan is gekomen.’

‘Daar kunnen we vast achter komen,’ zei ik. ‘Kijk eens op de ringen op zijn poten. Volgens mij is het een wedstrijdduif.’

Ik had onlangs onderzoek gedaan naar het vermogen van vogels om hun huis te vinden en mijn hoofd zat vol merkwaardige verhalen over trans-Atlantische Noordse pijlstormvogels, een wonderhond die Bobbie heette en een duivenwedstrijd om een miljoen dollar in Zuid-Afrika. Nu was er in een uithoek een echte wedstrijdduif uit de hemel pardoes mijn lunchpauze komen binnenvallen – een vreemd toeval.

Ik pakte mijn verrekijker, liep door de hordeur naar buiten en begon zijwaarts om de vogel op de parkeerplaats heen te lopen, en deed mijn best om zijn cijfers te lezen. Als ik het nummer volledig ontcijferde, zou ik erachter kunnen komen van wie de vogel was en mogelijk ook hoe hij helemaal in Fields terechtgekomen was.

Mijn vader was iets minder subtiel.

‘Hier, help me hem van opzij te pakken te krijgen,’ zei hij, terwijl hij hem snel insloot. De duif schoot op het laatste moment weg, maar stopte na een paar meter en keek terug met een flirtende blik. Mijn vader dook weer op hem af, maar de sluwe duif zigzagde buiten bereik. Ik begon net mijn jas uit te trekken om die over de vogel heen te gooien, maar voordat ik er erg in had, greep mijn vader hem in zijn derde poging met zijn blote handen. De gevangen vogel zat er ontspannen bij. Hij was op zijn gemak in mijn vaders handen, terwijl hij ons met zijn duivenoogjes aanstaarde en blijkbaar gevoerd wilde worden.

Hij zag eruit als een mooie stadsduif met gespikkelde witte veren op zijn kop en een groene ring aan de ene en een rode aan de andere poot. De groene was voorzien van een chip en blanco, maar de rode was duidelijk beschreven: AU 2011 IDA 1961.

‘Hebbes,’ zei ik.

Nadat we zijn nummer hadden genoteerd, lieten we de vogel vrij op de parkeerplaats, waar hij weer naar door de wind verspreide zaadjes in scheuren in het asfalt ging pikken. Was hij de weg kwijt? Of was hij net als wij aan het bijtanken? Dit was een interessant raadsel. We gingen weer naar binnen om te betalen.

Vogels zijn verrassend goed in navigatie, dus volgens mij maakte de duif een redelijke kans om de weg naar huis terug te vinden. Wedstrijdduiven zijn terecht beroemd vanwege hun oriëntatievermogen, maar veel andere vogels kunnen hetzelfde. Ik herinnerde me het ongelofelijke verhaal dat ik over een experiment in 1956 met Noordse pijlstormvogels gehoord had.

‘Hé, wist je dat een pijlstormvogel eens 5000 kilometer over de Atlantische Oceaan heeft afgelegd om thuis te komen?’ zei ik tijdens het betalen.

Mijn vader is dit soort opmerkingen van mij wel gewend, maar de serveerster keek ons vreemd aan.

Vlak voor de Tweede Wereldoorlog ving een Welshe ornitholoog, Ronald Lockley, twee Noordse pijlstormvogels, een soort gestroomlijnde zeevogels, op het Welshe Skokholm Island en nam ze per vliegtuig mee naar Venetië voor een experiment. Bij aankomst wandelde Lockley naar de dichtstbijzijnde kust in Italië en liet de twee vogels vrij. Hij vroeg zich af of hij ze ooit weer zou zien.

Twee weken later verscheen een van de twee weer bij zijn hol op Skokholm Island, niet lang nadat Lockley zelf was thuisgekomen. Hij was verbijsterd. De zwart-witte zeevogel met het formaat van een voetbal had meer dan 1495 kilometer afgelegd, gemiddeld ten minste 104 kilometer per dag over bergachtig terrein dat zijn soort totaal onbekend is. Noordse pijlstormvogels van deze ondersoort brengen bijna hun hele leven op zee door, eten uitsluitend vis en andere zeedieren en komen normaal gesproken helemaal niet voor in het Middellandse Zeegebied; ze gaan alleen aan land om op ruige eilanden als Skokholm aan de randen van de woeste noordelijke Atlantische Oceaan te nestelen. Een route via het water van Venetië tot Skokholm zou een omslachtige zuidoostelijke overtocht van bijna 6000 kilometer rond het puntje van Italië, westelijk voorbij Spanje en door de Straat van Gibraltar en noordelijk van Portugal en Frankrijk nodig hebben gemaakt, maar deze vogel had klaarblijkelijk een rechtstreeksere vlucht genomen. Bij zijn vrijlating stevende hij niet af op de open zee, maar vloog hij in de tegengestelde richting en verdween landinwaarts naar de Italiaanse Alpen en kwam ten slotte thuis aan in Wales. Net alsof hij een kaart en een kompas had gehad.

Lockley raakte hierdoor gefascineerd. Hij had zich in 1930 gevestigd op Skokholm, een door kliffen omringd oord van iets meer dan anderhalve kilometer lang, om konijnen te fokken en te verkopen, maar had snel een betere manier gevonden om in zijn onderhoud te voorzien door over de avifauna op het eiland te schrijven. Hij publiceerde uiteindelijk meer dan vijftig boeken en won zelfs een Oscar voor een documentaire over jan-van-genten – ook een soort zeevogels –, maar is nog altijd het beroemdst vanwege zijn experimenten met Noordse pijlstormvogels en hun verbazingwekkende vermogen hun huis terug te vinden. Na zijn experiment in Venetië ging hij op zoek naar een gelegenheid om er eentje nog verder weg te sturen. Een paar vogels die per stoomschip naar Amerika werden vervoerd waren na hun reis in een te slechte conditie om terug te keren, maar toen de Amerikaanse klarinettist Rosario Mazzeo na de oorlog Skokholm bezocht, greep Lockley nog een keer zijn kans. Hij overtuigde zijn vriend om twee pijlstormvogels per vliegtuig mee naar huis te nemen en ze vrij te laten in Boston.

Mazzeo’s eigen reis begon in een nachtrein van Wales naar Londen. Zijn kleine kartonnen doos met het stel pijlstormvogels, vertelde hij later, ‘zorgde voor een hoop verbazing en vrolijkheid bij de mensen in de aangrenzende coupés en ze begrepen niet waar dat gekrijs en gekakel laat in de avond uit mijn coupé vandaan kwam’. De volgende morgen maakte hij de lange vlucht naar de Verenigde Staten en stopte hij de vogels onder zijn stoel – een reis die in onze tijd vol veiligheidsmaatregelen haast onmogelijk zou zijn. Slechts een van de twee vogels overleefde de reis. Mazzeo werd opgevangen door een luchthavenmedewerker, die hem in een officiële vrachtwagen naar de uiterste oostzijde van Logan International Airport bracht, waar ze voorzichtig de doos openmaakten en zagen hoe de overgebleven bewoner zijn vleugels uitstrekte, de lucht in fladderde en weg zweefde naar de haven van Boston. Toen de pijlstormvogel de kust bereikte, keerde hij zich abrupt naar het oosten en stak door naar de open Atlantische Oceaan, waar meer dan 5000 kilometer water hem scheidde van thuis.

Twaalf dagen, twaalf uur en eenendertig minuten later trof Lockley de pijlstormvogel met nummer AX6587 weer aan in zijn hol op Skokholm Island. De zeevogel had twee weken achter elkaar gemiddeld 400 kilometer per dag afgelegd over de Atlantische Oceaan, een traject zonder markeringen. Mazzeo ontving een triomfantelijk telegram, gericht aan de Symphony Hall te Boston, maar kreeg het volledige verhaal pas te horen toen Lockley de details had uitgewerkt. Toen de vogel zo snel weer opdook in Skokholm, was Lockley ervan overtuigd dat er iets mis was gegaan; hij ging ervan uit dat Mazzo zijn pijlstormvogel voortijdig had losgelaten in Londen. In werkelijkheid had de vriendelijke klarinettist onmiddellijk nadat hij zich van zijn verantwoordelijkheid gekweten had, een brief uit Boston gepost, maar de vogel was zelfs de post te snel af geweest. Pas toen de brief van Mazzeo in Wales arriveerde, een dag na de pijlstormvogel, besefte Lockley wat een ongelofelijke reis terug de vogel van Amerika naar zijn nest in Europa gemaakt had.

In de hele wereld bestaan veel van zulke ongelofelijke verhalen over dieren die hun weg naar huis terugvinden vanaf vreemde plekken. In veel van die verhalen komen huisdieren voor. In 1923 raakte een gezin uit Oregon de hond kwijt tijdens een uitstapje met de auto in Indiana. Nadat ze grondig hadden gezocht, gingen ze bedroefd weer terug naar huis, en ze waren zeer verrast toen Bobbie na zes maanden weer bij ze op de stoep stond in Oregon – ze herkenden hem aan zijn drie littekens en een ontbrekende tand –, met versleten poten en een vieze vacht, mager en knokig, en hij had klaarblijkelijk midden in de winter bijna 4200 kilometer door het platteland gelopen. Kranten publiceerden het verhaal en Bobbie de wonderhond werd onmiddellijk beroemd; het gezin kreeg honderden brieven, sleutels tot steden, medailles, een halsband bezet met juwelen en een bungalow ter grootte van een hond.

Meer dan veertigduizend mensen kwamen hem bekijken op de Portland Home Show. Het verhaal van Bobbie verscheen later in boekvorm en vervolgens speelde hij zichzelf in een stomme film, The Call of the West. Toen hij stierf, hield de burgemeester van Portland een grafrede, legde Bobby uit Kuifje een krans op zijn graf en nam zijn geboortestad Silverton het initiatief tot een jaarlijkse dierenparade, die meer dan tachtig jaar later nog steeds bestaat.

En dan is er het geval van Ninja, een acht jaar oude tijgerkat waarvan de familie in 1996 van Utah naar Washington verhuisde. Toen hij voor het eerst in zijn nieuwe onderkomen in Seattle buiten werd gelaten, sprong Ninja over het hek heen en is sindsdien nooit meer gezien – tot meer dan een jaar later een identiek uitziend katje met dezelfde persoonlijkheid en dezelfde vreemde janktoon verscheen bij zijn oorspronkelijke onderkomen in Utah, waarbij hij er volgens de buurman die hem ontdekte uitzag alsof hij net een oorlog had meegemaakt. Toeval? Of is Ninja 1350 kilometer teruggelopen naar zijn oude huis? Het verhaal was geloofwaardig genoeg om te worden gebracht in een aflevering van het tv-programma Nature, samen met het verhaal van Sooty, een kat die, nadat het gezin waar hij woonde naar meer dan 150 km verderop in Engeland verhuisd was, terugkeerde – al zat daar wel wat tijd tussen.

Sommige wilde dieren schijnen dezelfde instincten te hebben. In de jaren zeventig verplaatste de National Park Service honderden zich misdragende zwarte beren in Yosemite, maar hoe ver ze de verdoofde beren ook per helikopter wegbrachten, de beren keerden koppig weer terug naar hun territorium, zodat de rangers het verplaatsen opgaven en in plaats daarvan een conditioneringsprogramma op basis van afschrikking instelden. Van de zwarte baars, een vis die oorspronkelijk voorkomt in het noordoosten van Noord-Amerika, is aangetoond dat hij naar zijn favoriete poelen terugkeert nadat hij ver van bekende zijrivieren in zijn rivierenstelsel is gedumpt. Zelfs slakken kunnen hun weg terug naar huis vinden: de variant die het meest voorkomt in Engelse tuinen moet meer dan 100 meter worden verplaatst om te voorkomen dat hij direct terug naar je tuin kruipt om verder te gaan met het opeten van je sla.

Maar vogels zijn vanwege hun vermogen om lange afstanden te vliegen en te navigeren uitzonderlijk goed in het terugvinden van hun huis vanaf onbekende plekken. De Noordse pijlstormvogels van Lockley zijn maar een voorbeeld. Zelfs kleine zangvogels kunnen het. Toen een team van onderzoekers in Zuid-Californië een paar witkruingorzen ving en ze naar Louisiana vervoerde, keerden er vele het jaar daarop terug naar precies dezelfde overwinteringsplaats in Californië. De onderzoekers vlogen met wat mussen van Californië naar Maryland en ook die kwamen terug. Om niet te worden overtroefd brachten de wetenschappers nog een groepje mussen naar Seoul in Korea, meer dan 9000 kilometer over de Stille Oceaan vanaf Zuid-Californië, waar nog nooit een witkruingors was gesignaleerd. Dat groepje kwam nooit meer thuis – óf de vogels waren dol op kimchi óf, en dat is waarschijnlijker, er was eindelijk een soort fysieke grens bereikt.

Vooral duiven staan bekend om dit vermogen, deels vanwege de duivensport. Standaard gaan duivenwedstrijden over een afstand van 150 tot 300 kilometer, maar sommige officiële wedstrijden zijn langer. In China wordt een wedstrijd gehouden die de vogels noodzaakt 2000 kilometer te vliegen (hoewel deze afstand voor de duiven eerder neerkomt op de noodzaak om te overleven dan een plezierige activiteit, zodat je vraagtekens kunt plaatsen bij de ethische kant van het verhaal). Er bestaan verhalen over duiven die zelfs vanaf nog grotere afstanden hun weg naar huis weten te vinden, op reizen van meer dan 3000 kilometer. Dit zijn ongelofelijke staaltjes navigeerkunst, gelet op het feit dat de vogels geen informatie hebben over de heenreis voordat ze ver van huis stranden.

De aanleg van vogels om hun woonplaats te vinden kan beslist griezelig zijn en dat is de reden dat generaties onderzoekers en psychologen zich afvroegen of er misschien een onduidelijk zesde zintuig in het spel was. In 1898 noemde een zekere kapitein Renaud, een Frans specialist die met de militaire postduivendienst belast was, dit het oriëntatiezintuig, dat losstond van zicht, gehoor, reuk, tast en smaak, en schreef dat toe aan een orgaan in de gangen van het binnenoor. Meer onlangs heeft de controversiële bioloog Rupert Sheldrake, die bekendstaat vanwege zijn fascinerende studies naar telepathie, kristallen en Chinese geneeskunst, gesuggereerd dat er ‘een richtingsgevoel bestaat dat vooralsnog niet door de gevestigde wetenschap wordt erkend’. Sheldrake opereert in de marge van wetenschap en geloof – het tijdschrift Nature noemde zijn eerste publicatie ‘een boek om te verbranden’ –, maar de bestsellerauteur verklaart zijn wantrouwen jegens de harde wetenschap uit de jaren toen hij als jongen postduiven hield. Wanneer hij ver van huis fietste om zijn duiven te lossen, lukte het ze altijd om eerder thuis te zijn dan hij en wetenschappers konden niet verklaren hoe dat mogelijk was. Jaren later stelt Sheldrake nog steeds vragen die door die vogels zijn geïnspireerd en werken wetenschappers nog steeds aan het vinden van antwoorden.

Het is niet moeilijk te begrijpen waarom Renaud, Sheldrake en anderen zich zo verwonderen over het navigatievermogen van vogels; hun richtingsgevoel lijkt soms bijna op toverij. Toch weten we vrij veel over hoe vogels navigeren. In de afgelopen decennia hebben onderzoekers bewezen dat vogels zich kunnen oriënteren aan de hand van visuele bakens, de zon, sterren, en zelfs door geur, net als wij. Steeds geavanceerder onderzoek laat nu ook zien dat vogels hun weg naar huis kunnen vinden door methodes die voor de mens onvoorstelbaar zijn, zoals magneetvelden, gepolariseerd licht, echolocatie en infrasoon geluid. Je kunt een vogel blinddoeken, zijn neusgaten bedekken, hem ver van huis brengen in een gemagnetiseerde kooi en zelfs dan zal hij meestal de weg naar huis vinden. Nu duidelijk is hoeveel technieken ze in huis hebben, is de vraag niet hoe ze hun weg vinden, maar hoe het kan dat ze hem ooit kwijtraken (een zeldzame gebeurtenis). Ja, we kunnen een hoop leren van die irritante duiven.

Duiven werden 5000 jaar geleden voor het eerst getemd, zelfs vóór kippen, waarschijnlijk in de buurt van Mesopotamië. Egyptenaren trainden al in 1000 voor Christus postduiven, en enkele zeer invloedrijke leiders, zoals Djengis Khan en Julius Caesar, gebruikten ze voor langeafstandscommunicatie.

Een tijdlang waren postduiven vooral belangrijk vanwege het gebruik ervan bij militaire operaties. Toen Napoleon in 1815 bij Waterloo verslagen werd, bracht een snel vliegende postduif de boodschap van het huidige België over het Engelse Kanaal naar graaf Rothschild, van het gelijknamige bankiersgeslacht, die blijkbaar als eerste in Engeland het nieuws hoorde. De alerte bankier nam een aantal kritieke financiële beslissingen en vergaarde een aanzienlijk fortuin op basis van zijn voorkennis van de uitkomst van de campagne van Napoleon.

Gedurende de vier maanden durende bezetting van Parijs in de Frans-Pruisische oorlog in 1871 gebruikte het Franse leger heteluchtballonnen om postduiven voorbij vijandelijke linies te transporteren en rustte de vogels uit met microfilm, die honderden berichten kon bevatten. De vogels brachten meer dan een miljoen boodschappen naar Parijs van verre plaatsen als Londen.

Volgens schattingen van historici werden er door de gezamenlijke legers tijdens de Eerste Wereldoorlog een half miljoen duiven ingezet. De verbindingstroepen van het Amerikaanse leger gebruikten duizenden vogels, waaronder eentje die Cher Ami heette en in 1918 tweehonderd Amerikaanse soldaten redde door een boodschap af te leveren, ondanks een gericht schot op de borst waardoor zij één oog verloor en haar poot verbrijzeld raakte. De heldhaftige vogel kreeg later het Franse Croix de Guerre (Oorlogskruis) voor haar verdienste; ze stierf nadat ze zich in 1919 teruggetrokken had naar de Verenigde Staten en ze werd tentoongesteld in het Smithsonian. Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakte alleen al het Britse leger gebruik van een slordige 250.000 postduiven. Hoewel radio alomtegenwoordig was, waren duiven ideaal voor situaties die radiostilte vereisten en werden ze graag ingezet door partijen van beide kampen. Militaire duivenprogramma’s werden uiteindelijk in de jaren vijftig opgeheven.

De burgerlijke duivensport nam ondertussen in de vroege negentiende eeuw een vlucht toen fokkers zich begonnen te richten op snelheid en uithoudingsvermogen. Van daaruit verspreidde zich dit tijdverdrijf naar de rest van de wereld. Toen in 1880 een apparaat was uitgevonden om met een ‘rubberen contramerk’ eindtijden te meten, wilden fokkers graag hun vogels tegen elkaar laten strijden in plaatselijke races. Het gebruik van militaire duiven is dan misschien afgebouwd, maar de duivensport is nog altijd mateloos populair. Er is sinds de begindagen niet veel veranderd, behalve dat de inzet bij internationale evenementen hoger is.

Taiwan kan bogen op het grootste aantal wedstrijden van alle landen, waaraan meer dan een half miljoen Taiwanese liefhebbers deelnemen. België blijft een grootmacht op het gebied van de duiven en de duivensport is in bijna geheel Europa populair. De Verenigde Staten hebben hun eigen wedstrijdvereniging, zoals de meeste ontwikkelde landen, met tienduizenden geregistreerde duivenhokken in heel Noord-Amerika. Het is zeer waarschijnlijk dat er, terwijl je dit leest, ergens ter wereld duiven het tegen elkaar opnemen in een wedstrijd.

In een typische duivenwedstrijd brengen eigenaren hun vogels naar een gemeenschappelijk startgebied, en vervolgens vliegen de duiven naar hun respectieve huizen. Elke vogel legt dus een andere afstand af, afhankelijk van zijn bestemming. Winnaars zijn de vogels met de hoogste gemiddelde snelheid. Recentelijk hebben ‘one-loft’-races aan populariteit gewonnen: jonge duiven worden maanden van tevoren naar dezelfde locatie vervoerd om met alle andere deelnemers naar hetzelfde kot terug te keren, zodat de groep op de dag van de wedvlucht samen begint en samen eindigt, zoals bij een traditionele marathon. Omdat alle vogels dezelfde training ondergaan, meten deze wedstrijden de kwaliteit van de vogels zelf.

Sommige duiven hebben van nature meer talent dan andere. Stadsduiven hebben naar het schijnt een slecht richtingsgevoel, net als duiven in dierenwinkels. (De witte tortelduiven die soms worden losgelaten bij trouwerijen en begrafenissen zijn gewoonlijk gespecialiseerde postduiven. Ongetrainde vogels raken snel verward, gaan in kringetjes fladderen en raken ten prooi aan katten en haviken, niets iets wat je wilt zien tijdens een waardige of romantische plechtigheid.) Van de honderden tamme duivenrassen zijn de meeste vrij onbedreven in stuurmanskunst; de Birmingham Roller blinkt uit in spectaculaire achterwaartse salto’s en de tippler heeft een buitengewoon uithoudingsvermogen – het record is tweeëntwintig uur onafgebroken vliegen, waarbij hij om zijn kot heen vliegt. Beide rassen zijn niet erg goed in oriëntatie. Slechts één ras, de Racing Homer, wordt gebruikt voor serieuze duivenwedstrijden. Omdat het navigatievermogen deels overgeërfd lijkt te worden, selecteren de fokkers gedurende generaties de beste individuen. Andere vogels, zoals de pijlstormvogels van Lockley, hebben deze eigenschap ook, maar duiven zijn de enige vogels die door ons getraind worden om deze vaardigheid uit te buiten. Omdat we ze kunnen lokken met voer en onderdak, zijn duiven ideale studieobjecten en we zijn dan ook een paar verrassende zaken van ze te weten gekomen.

Om hun weg naar huis te vinden vanaf een onbekende plaats moeten vogels een mentale kaart en kompas in hun hersenen hebben. De kaart vertelt ze waar ze zijn en het kompas vertelt ze in welke richting ze moeten vliegen, zelfs wanneer ze worden gelost zonder coördinaten ten opzichte van hun kot.

Onderzoekers hebben veel moeite gedaan om zeker te weten dat duiven zich niet alleen maar hun heenreis herinneren. Er is een experiment gedaan waarin vogels in afgesloten containers gevuld met gezuiverde lucht werden vervoerd, die waren bevestigd op hellende draaischijven tussen spoelen waarvan het magnetische veld varieerde, en ze werden blootgesteld aan lawaai en lichtflitsen, zodat ze niet net zoals een geblinddoekte op de achterbank van een taxi, die zich de draaien en bochten van de reis kan herinneren, externe aanwijzingen hadden. In een andere studie waren duiven verdoofd en buiten bewustzijn tijdens de heenreis. Ze wisten toch hun weg naar huis te vinden, wat wijst op het bestaan van een innerlijk kaart- en kompassysteem.

De meest elementaire kaart is visueel. Vogels hebben een uitstekend zicht en ze gebruiken herkenningspunten om te navigeren, net als wij. Duiven leren hun leefgebied kennen door korte trainingsvluchten vlak bij huis. Op langere vluchten, zo heeft men ontdekt, volgen ze zelfs wegen en maken soms abrupte bochten van 90 graden bij kruisingen. Als ze zich op bekend terrein bevinden, gebruiken duiven hun omgeving als een gigantische kaart, net als wij.

Maar pas als de vogels zich boven onbekend terrein bevinden, worden de dingen echt interessant. Omdat ze de oriëntatiepunten niet kennen, moeten ze andere, meer verfijnde methoden van navigatie toepassen – het innerlijke kompas. In tegenstelling tot onze kompassen gebruiken vogels verschillende methoden om richting te bepalen. Als een methode om de een of andere reden niet werkt, schakelen ze over op een back-up.

Veel vogels oriënteren zich aan de hand van de zon. In experimenten verschuiven gevangengenomen spreeuwen die werden blootgesteld aan een beweegbare lamp in plaats van de zon hun richting volgens de positie van de lamp. De zon beweegt en vogels compenseren aan de hand van de tijd. Spreeuwen die kunstmatig zijn geconditioneerd aan een andere lengte van de dag, door kunstlicht te gebruiken, verschuiven hun richting ook wanneer ze aan echte zonneschijn worden blootgesteld en gaan de verkeerde kant op. Duiven gebruiken de zon dan misschien wel als hun hoofdkompas, maar ze slagen er toch in om op bewolkte dagen thuis te komen – dus er moeten wel meer geavanceerde navigatietechnieken een rol spelen.

’s Nachts zijn een paar vogels in staat om te navigeren aan de hand van sterren, klaarblijkelijk niet door specifieke sterrenbeelden te gebruiken, maar door naar het draaien van de hele hemel te kijken. Wanneer ze in een planetarium worden geplaatst oriënteren gorzen (kleine zangvogels) zich aan de hand van de ster waar de hemel toevallig omheen draait, of het nu de Noordpoolster is of een fictief punt. Veel zangvogels trekken gedurende de nacht en dit verklaart wellicht hoe ze in het donker navigeren. Duiven zijn dagdieren en doen het ’s nachts, wanneer ze liever slapen, minder goed; normaal gesproken rusten ze na zonsondergang en wachten ze tot de zon opkomt. Om die reden worden de meeste duivenraces overdag gehouden, bij helder weer. Maar af en toe bereiken de vogels hun kot in de kleine uurtjes, wat bevestigt dat ze kunnen vliegen in het donker als het moet.

Als je de ogen van een duif afdekt zal hij waarschijnlijk nog steeds thuis kunnen komen door zijn andere zintuigen te gebruiken om te navigeren. Een eigenaar rustte ooit zijn vogels uit met brillen van rookglas en beschreef hoe ze uit de hemel naar beneden helikopterden om hun kot te bereiken. In de jaren zeventig leek een reeks experimenten te bewijzen dat duiven (net als een aantal ongewervelden en mogelijk andere dieren) een lineaire polarisatie van hemellicht gewaar kunnen worden en dus zelfs op bewolkte dagen de positie van de zon kunnen bepalen, hoewel het belang van de polarisatie onduidelijk blijft. Nog interessanter is dat onderzoekers in Europa probeerden om de ogen van trekkende roodborstjes individueel af te dekken en erachter kwamen dat de vogels goed konden navigeren zonder hun linkeroog te gebruiken, maar de weg kwijtraakten als hun rechteroog was afgedekt. De vogels gebruiken misschien een soort fotomagnetische receptoren, die door de linkerkant van de hersenen worden verwerkt, die een sterke verbinding heeft met de rechteroogbal. De vogels konden kortom het magnetisch veld van de aarde ‘zien’, maar slechts met één oog – een bizar zintuig dat mensen helemaal niet kunnen plaatsen.

Er is voldoende bewijs dat duiven en andere vogels natuurlijke magneetvelden als een traditioneel kompas gebruiken. Hoe ze de velden detecteren is onderwerp van debat – misschien zijn het het hoge ijzergehalte van cellen in hun binnenoor of gespecialiseerde receptoren in hun ogen –, maar van roodborstjes is bewezen dat ze zich in gevangenschap richten naar krachtige gemagnetiseerde spoelen, hoewel ze niet het verschil weten tussen noord en zuid. Andere experimenten hebben soortgelijke gevoeligheden gevonden. Onlangs hebben onderzoekers groepen neuronen in de hersenstammen van duiven geïsoleerd die actief worden afhankelijk van de oriëntatie van de vogels in een kunstmatig magnetisch veld; de hersenstam was voorheen gekoppeld aan activiteit in het binnenoor. Ook deze gevoeligheid delen wij mensen niet.

De kaart is moelijker te verklaren dan het kompas. Hoe kan een vogel een kaart hebben van een plaats die hij nog nooit bezocht heeft? Het kan niet anders of hij gebruikt een coördinatenstelsel. Duiven richten zich misschien op minieme variaties in het magnetisch veld van de aarde om hun positie op het wereldwijde coördinatenstelsel te bepalen, maar niemand weet dat zeker. En recente proefnemingen wijzen op andere mogelijke oorzaken.

In een van de studies hebben onderzoekers de zenuwen die verbonden zijn met magnetische receptoren en reukzin in de hersenen geïsoleerd. Duiven kwamen zonder problemen thuis als hun magnetische zenuwen afgeknipt waren, maar ze raakten de weg kwijt als de zenuwen die in verband staan met reuk werden doorgesneden. Die duiven maakten blijkbaar gebruik van een geurkaart van de omgeving en volgden letterlijk hun neus om thuis te komen. Hoewel van vogels vaak wordt beweerd dat ze geen krachtige reukzin hebben, begint dit idee nu te veranderen; van zeevogels weten we nu dat ze hun nestholten vinden en hun partners herkennen aan de hand van geur alleen, en andere vogels (zoals gieren) kunnen minieme concentraties van deeltjes in de lucht oppikken. Het is mogelijk dat duiven hun weg door het landschap kunnen opsnuiven, ongeveer zoals een hond dat doet.

In 2011 ging een groep onderzoekers in Italië een stap verder door hun idee dat duiven meer op het ene neusgat dan het andere vertrouwen als ze navigeren op de proef te stellen. Ze staken bij eenendertig duiven rubber pluggen in het rechter- of het linkerneusgat en bevestigden een gps-systeem op hun rug en losten de vogels op ongeveer 40 kilometer van hun til. De vogels waarvan het rechterneusgat dichtgestopt was, maakten veel meer omwegen op de weg terug naar huis. Geur wordt in de linkerhersenhelft van de duivenhersenen verwerkt, die sterker verbonden is met het rechterneusgat, dus het is logisch dat de rechterkant van hun neus van vitaal belang bleek als vogels hun reukzin gebruikten om te navigeren. Dit verband is overigens niet tot vogels beperkt; hoewel mensen gemiddeld beter kunnen ruiken met hun linkerneusgat dan met hun rechterneusgat, vinden we geuren meestal prettiger als we ze opsnuiven door ons rechterneusgat. De ademhalingsleer van swara-yoga stelt dat het rechterneusgat heet en op de zon gericht is, het linkerneusgat koud en gericht op de maan – of dit principe ook voor duiven geldt, is de vraag, maar er schijnt een meetbaar verschil te bestaan tussen de beide zijden van de neus.

Het meest recente onderzoek toont ook aan dat duiven infrasoon geluid, het laagfrequente geluid van de oceaan en luchtstromen, kunnen horen, en zich aan de hand daarvan kunnen oriënteren. Deze geluidsgolven, die onder de menselijke gehoorgrens liggen (en zich vlak bij de frequentie van aardbevingen en walvissenzang bevinden), zijn zo lang dat ze zich door de grond voortplanten en zo soms honderden kilometers afleggen. Ze zijn gevoelig voor atmosferische omstandigheden, dus het geluid legt de ene dag meer afstand af dan de andere. In de jaren negentig was er een geoloog die veronderstelde dat de supersonische knal van de Concorde met duivenwedstrijden interfereerde omdat vogels op heldere dagen, wanneer het vliegtuig vloog, vaker de weg kwijtraakten. Die resultaten zijn nooit bevestigd, maar het is mogelijk; een onderzoek in New York uit 2013 toonde aan dat postduiven de weg kwijtraakten op dagen dat het infrasone geluid van hun huiskot niet aankwam bij het punt waar ze gelost werden. Met andere woorden, de vogels hadden de geluiden van thuis nodig om er te komen.

We hebben de neiging duiven te zien als onverschillige, voorspelbare en nogal domme dieren, die op de een of andere geheimzinnige manier voorgeprogrammeerd zijn, maar we geven ze waarschijnlijk onvoldoende erkenning voor hun intelligentie. Vogels zijn geen mechanische raketten. Elke vogel heeft zijn eigen persoonlijkheid en is geneigd andere beslissingen te nemen dan soortgenoten, met zijn eigen genetische opbouw en geschiedenis. In plaats van op één enkele methode te vertrouwen gebruiken duiven waarschijnlijk alle instrumenten die hun ter beschikking staan: bakens, zon, sterren, gepolariseerd licht, magneetvelden, geur, infrageluid en alles wat ze kunnen gebruiken om thuis te komen wanneer ze herhaaldelijk door hun eigenaren worden achtergelaten. Deze vogels zijn buitengewoon door de manier waarop ze informatie verwerken, die behoorlijk dicht bij de definitie van intelligentie komt. Maar onfeilbaar zijn ze niet.

Hoewel duiven veel lof krijgen voor hun talent om vanaf elke plek op de kaart hun weg naar huis te vinden, zijn er een paar uitzonderingen – plekken in het landschap die de vogels om de een of andere reden lijken te verwarren. Een locatie in New York, Jersey Hill, is beroemd geworden als probleemplek voor duiven bij ornithologische experimenten van de Cornell University in de jaren tachtig. Sommigen meenden dat er op die plek afwijkingen in het magneetveld bestonden, die het magnetische zintuig van duiven zouden verstoren. Vrij onlangs hebben onderzoekers infrageluid in de buurt in de kaart gebracht en vastgesteld dat Jersey Hill in een geluidsschaduw ligt, een stille plek waar het laagfrequente geluid van de duiventil uit de woonplaats niet kan komen. Een plek in Oost-Engeland is onder duivenfokkers bekend komen te staan als de Bermudadriehoek voor vogels vanwege het aantal vogels dat hier tijdens wedvluchten is verdwenen, hoewel deze driehoek niet zo intensief bestudeerd is als Jersey Hill. Er wordt beweerd dat radiosignalen van een nabijgelegen satellietstation van de RAF de navigatie-instrumenten van de duiven verstoren, maar tot op heden is er geen bewijs dat vogels radiosignalen kunnen opvangen. Bepaalde gebieden stellen duiven blijkbaar voor meer moeilijkheden dan andere.

Waarschijnlijk gaat de oeuvreprijs voor het meest de weg kwijtraken naar de duif Houdini, die ooit gedurende een wedvlucht van 360 kilometer in Groot-Brittannië verdween en vijf weken later in blakende gezondheid opdook op een dak in Panama-Stad – 8300 kilometer ver weg over de Atlantische Oceaan. Houdini had waarschijnlijk een lift gekregen van een schip dat op weg was naar het Panamakanaal. ‘Ik wist niet eens waar Panama lag,’ zei de eigenaar van Houdini naar verluidt.

Nog vreemder is het verhaal over de meer dan 2200 duiven die op een noodlottige dag in 1998 op dezelfde ochtend spookachtig verdwenen tijdens twee aparte wedvluchten in Virginia en Pennsylvania. 1600 van de 1800 duiven gingen verloren in de ene race en 600 van de 700 haalden nooit de finish bij de andere, wat neerkomt op een verlies van 85 procent. Het verhaal haalde het landelijke nieuws. Niemand wist te vertellen waar de vogels heen waren gegaan of kon een logische verklaring bedenken. Het weer was rustig. Het is niet ongewoon dat er tijdens een wedvlucht van 240 kilometer een paar duiven verdwijnen, bijvoorbeeld omdat ze worden gegrepen door slechtvalken of onthoofd door elektriciteitskabels, maar het ongevallenpercentage blijft normaal gesproken onder de 5 procent; zo’n massaverdwijning was ongehoord. De organisatoren krabden zich achter de oren. Geen van de vermiste vogels werd ooit teruggevonden.

Nieuwe technologie kan ons op zijn minst een aanwijzing geven. Piepkleine gps-tags die zijn ontworpen om door duiven in minirugzakjes te worden gedragen en de precieze sporen van hun beweging vastleggen, wijzen uit dat duiven een hiërarchie aanhouden in de lucht. De vogels zijn behoorlijk sociaal en wanneer ze worden gelost, vormen ze gewoonlijk een hechte zwerm en reizen ze samen terug naar hun til. Sommige vogels zijn geneigd de beslissingen van andere te volgen, dus uiteindelijk zijn er een paar leiders die de meute aanvoeren, net als kippen in een ren. Sociale interactie helpt waarschijnlijk de minder ervaren vogels om van de oudere te leren, een verschijnsel dat door wetenschappers grotendeels wordt genegeerd bij hun pogingen om de biologie achter het gedrag dat vogels naar huis vliegen te verklaren. Deze pikorde is meestal een goed systeem, maar het is niet volmaakt. In het geval van de verdwenen duiven raakten wellicht een aantal aanvoerders in de war – door infrageluid, magnetische verstoringen of iets anders – en veel andere vogels volgden ze gewoon over de horizon en keerden nooit meer terug.

Zelfs ondanks al deze instinctieve competentie moeten postduiven intensief worden getraind om niet de weg kwijt te raken. Een eigenaar begint normaal gesproken met zijn vogels rond hun til te laten vliegen, zodat ze een gevoel voor hun omgeving ontwikkelen. Dan worden de vogels onderworpen aan een reeks trainingsvluchten, die dicht bij huis beginnen en geleidelijk steeds verder van huis gaan. Het is geen magie. De vogels hebben een aangeboren talent, maar ze moeten toch getraind worden om succesvol te zijn, net als atleten.

Deze training staat centraal op een van de grootste ‘one-loft’-races ter wereld: de Zuid-Afrikaanse Million Dollar Pigeon Race. Elk jaar komen in januari duizenden duivenmelkers bijeen in het schitterende Emperors Palace-resort om de stuurmanskunsten van hun vogels te vieren – en om patserige weddenschappen af te sluiten.

In de Million Dollar Pigeon Race worden duiven gedurende een weekend per jaar echte beroemdheden, met de entourage die daarbij hoort. Zowel koningin Elizabeth als Mike Tyson heeft met duiven meegedaan aan de race. (Tyson heeft eens uitgelegd dat het houden van duiven ervoor zorgde dat hij niet gek werd nadat hij was gestopt met boksen, en hij heeft zelfs een tijdje zijn eigen realityshow over duivensport op Animal Planet gehad). Een deel van de aantrekkingskracht bestaat uit het belachelijk hoge prijzengeld. Fokkers betalen een tarief van duizend dollar voor de kans op 1,3 miljoen dollar aan prijzengeld, en winnende vogels, met namen als Rubellos, East of Eden en Four Starzzz Dream, worden naderhand voor enorme geldbedragen geveild als toekomstige kweekduiven. In 2008 ging een bijzonder atletische duif, Birdy genaamd, voor 102.000 dollar weg.

De race zelf is heel eenvoudig. Meer dan 3500 duiven worden tegelijkertijd vanaf een vrachtwagen gelost. De vogel die als eerste terugkeert op het resort wint. Duiven worden met chips uitgerust, zoals marathonlopers die ook dragen, om de eindtijden te registreren. De snelste vogels doen zo’n acht tot tien uur over de race, afhankelijk van de weersomstandigheden, terwijl duizenden toeschouwers binnen naar liveverslagen kijken op een aantal grote beeldschermen in een arena.