In de herfst van 1996 verhuist de jonge Katherine van Washington naar Napels voor een stage op het Amerikaanse consulaat. Eenzaam, op zoek naar compagnia, stemt ze in met een blind date. Salvatore arriveert twintig minuten te laat en rijdt haar met zijn Fiat rechtstreeks naar de keuken van zijn moeder. Daar, onder het toeziend oog van de hele familie, leert Katherine haar eerste Napolitaanse levenswijsheid: nóóit aan de korst beginnen als de rest van de pizza nog niet op is.

Katherine en Salva worden verliefd, trouwen en krijgen twee kinderen. Maar het is de charmante, op-en-top Italiaanse schoonmoeder Raffaella die Katherines hart opent voor de rijkdom van Napels. In Aan de keukentafel van mijn schoonmoeder vertelt Wilson op sprankelende wijze over het leven met haar kleurrijke Italiaanse schoonfamilie, hun taal, cultuur en culinaire tradities.

Katherine Wilson

Aan de keukentafel van mijn schoonmoeder

Eten, liefde en leven in Napels

Vertaald door Maaike Post en Arjen Mulder

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Katherine Wilson

© Nederlandse vertaling Maaike Post en Arjen Mulder

Oorspronkelijke titel Only in Naples: Lessons in Food

and Famiglia from My Italian Mother-in-Law

Oorspronkelijke uitgeverij Random House

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagbeeld Getty Images

Foto auteur Tara Crossley

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 2933 7

NUR 320

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2932 0.

==

www.atlascontact.nl

Dit boek is opgedragen aan mijn ouders,

Edward en Bonnie Wilson,

En aan mijn zus Anna

Inleiding

Volgens de Griekse mythologie hangen er op de rotsige kliffen bij Napels sirenen rond met prachtig golvend haar die met hun liederen zeelieden naar de kust lokken. Betoverd door hun stem stevenen de schepen blind op het gevaar af – de fatale rotsen, de dood. Geen mens die hun lied hoort, overleeft het.

Odysseus droomde ervan hun gezang te horen. Niets op de hele wereld klonk zó zoet, dat was de opzet ervan, en hij wilde de enige mens zijn die het had meegemaakt en kon navertellen. Trots, nieuwsgierig en sluw als hij was, smeedde hij een plan. Hij voorzag zijn bemanning van oordoppen en liet zich vastbinden aan de mast. Toen het schip voorbij de sirenen voer, schreeuwde hij zijn mannen toe dat ze hem moesten losmaken, koers moesten wijzigen en op de kust af varen. Dat deden ze niet en hij kwam er heelhuids vanaf.

Ik weet zeker dat Odysseus achteraf blij was dat zijn bemanning niet naar hem had geluisterd, dat zijn be-oordopte werknemers hem hadden gered. Maar ik weet ook zeker dat hij terug wilde. Niet alleen om de sirenen te zien en te horen, maar ook om dat magische land aan de voet van de vulkaan te betreden dat Neapolis heette, de nieuwe stad.

En dat was nog vóór ze er pizza hadden.

Ik kwam niet vastgebonden aan de mast in Napels aan. Ik landde er in een overvol Delta-toestel vanuit Washington D.C., in de herfst van 1996. Er waren geen sirenen, en toch werd ik meegesleurd en voorgoed veranderd. Mijn hoofd zat vol puberale vragen, mijn lichaam vol verlangens waarmee ik me geen raad wist.

Goethe zei eens: ‘Napels zien, en dan sterven.’ Ik zag Napels, en ging toen pas echt leven.

’A pizza

Toen Salvatore voor ons eerste afspraakje kwam aangesputterd in zijn kleine rode Fiatje, was hij twintig minuten te laat. De auto leek meer op een conservenblikje en klonk alsof hij op zijn laatste benen liep. De uitlaatgassen walmden eruit en ik begon te hoesten. Waarop Salvatore twee keer kort toeterde en breed grijnsde.

Ik zag die jongen voor het eerst, en dan kwam hij twintig minuten te laat. Wat moest ik dáárvan denken?

Ik kwam net van de universiteit en was een paar dagen daarvoor aangekomen in Napels voor een stage van drie maanden bij het Amerikaanse consulaat. Ik stond voor de ingang van het internaat waar ik een kamer had gevonden en droeg een wat stijf blauw jasje en een zwarte broek.

Mijn stage was niet zozeer een volgende stap in mijn carrière als wel een overgangsrite – in mijn familie ‘deed je ervaring op in het buitenland’ tijdens of na je studie. In de grote leren fotoalbums in de kelder van mijn ouders’ huis in Washington staat mijn vader op en top Amerikaans te glimlachen in Bordeaux in 1961, en mijn moeder geheel in suède in Bologna in 1966. Ze hadden een woordje over de grens leren spreken, en de tijd van hun leven gehad. Nu was ik aan de beurt, wat zou het worden?

Napels lag niet direct voor de hand. Op de vakanties die ik als kind in Italië had doorgebracht, hadden we de stad gemeden of zo snel mogelijk doorkruist op weg naar Pompeji of de Vesuvius. Het was er vies en gevaarlijk, hoorden we. Mijn opa zei, en zijn ouders kwamen uit Calabrië, dat Napolitanen je sokken konden stelen terwijl je je schoenen nog aanhad.

‘Toscane, dat moet je zien,’ hadden familievrienden tegen me gezegd. ‘Ben je al eens in Siena geweest? Florence?’

De serene schoonheid van Toscane zou echt iets geweest zijn voor een meisje van goede komaf zoals ik. Ik besefte dat dat was wat ik verondersteld werd te doen, en ik was altijd heel goed geweest in doen wat er van me werd verwacht. Ik had mijn hele jeugd meer dan goed gepresteerd op privéscholen, en op de universiteit had ik zo kunnen afstuderen in vakken als ‘boven verwachting presteren’ en ‘papa en mama laten glunderen van trots’. Het was tijd voor iets anders.

De Amerikaanse consul in Napels had samen met mijn ouders internationale betrekkingen gestudeerd. Op een liefdadigheidsdiner in Washington afgelopen voorjaar had ik naast hem gezeten en vroeg hij of ik aan Napels had gedacht om ervaring in het buitenland op te doen. Als ik wilde, kon hij wel een onbetaalde stageplek voor me regelen op de afdeling Politiek Beleid.

Napels?

Ik dacht aan gestolen sokken en portemonnees, de maffia en corruptie. Ik dacht ook aan pizza. Ik was eigenlijk wel benieuwd.

Ik testte het idee uit op mensen die me vroegen wat ik ging doen na mijn studie. ‘Ik denk erover naar Napels te gaan,’ zei ik tegen ze. En dan trokken ze zo’n gezicht. Zo’n gezicht met grote ogen en een uitdrukking van ‘Pas maar op’, wat vergezeld ging van waarschuwingen als ‘Het is er smerig!’, ‘Het is er gevaarlijk!’ en zelfs: ‘Je kunt niet aan ze zien of ze wel of niet te vertrouwen zijn! Daar valt geen peil op te trekken!’

Aha, dacht ik. Het klonk steeds interessanter.

Ik weet nu dat Napels net als New York is: of je bent er weg van, of je vindt het niks. Ben je eenmaal verkocht, dan ben je niet meer om te praten. Mensen die het niks vinden, blijven bij hun standpunt. De chaotische, enerverende opwinding die er rond Napels hangt dwingt je al je reserves los te laten en je eraan over te geven. Als je je ertegen verzet, er een oordeel over velt of je er zelfs voor afsluit, kun je net zo goed maken dat je wegkomt voordat je portemonnee wordt gejat.

Nog een geluk dat mijn portemonnee niet was gestolen terwijl ik op ene Salvatore stond te wachten, dacht ik terwijl hij het portier knerpend openduwde en uitstapte om zich voor te stellen. Ik bedoel, twíntig minúten?

Het was Salvatores moeder, Raffaella Avallone, die een kamer voor me had gevonden in het internaat. Na me enigszins te hebben georiënteerd op mijn stageplek, had ik de consul gevraagd of hij me kon helpen met huisvesting. Hij had de zaak onmiddellijk doorgeschoven naar zijn vrouw, een Italiaanse signora die zich zowel in diplomatieke als Napolitaanse kringen bewoog. Zij wist dat de dame die dingen voor elkaar kreeg op benefietlunches, liefdadigheidsgala’s en bridgetoernooien Raffaella Avallone was. Bovendien had Raffaella twee kinderen van dezelfde leeftijd als dit meisje!

En zo kreeg Raffaella te horen dat er een jongedame op zoek was naar sistemazione, onderdak. Mi sono mossa subita, zoals ze zelf altijd zegt. Ik had mijn verhuizing geregeld. Ze vond een kamer voor me en zei tegen haar zoon dat er een Amerikaans meisje was dat hij moest bellen voor een afspraakje. ‘Salva?’ zei ze. ‘Jij neemt haar mee uit. Dat arme kind kent geen mens hier. En zorg alsjeblieft dat je op tijd bent.’

De volgende dag werd ik door Salvatore gebeld. Bellen was lastig, omdat ik nog amper Italiaans sprak en me moest beperken tot standaarduitdrukkingen als ‘Ik heb honger’ en ‘Ik kom uit Amerika’. Hoewel het merendeel van wat Salvatore zei langs me heen ging, lachte hij schattig, vond ik. Bovendien kende ik niemand in Napels. De avond daarvoor was ik wezen eten met twee jongens van zeventien die ik in de bus had ontmoet. Ik wilde in compagnia zijn. Dus ik was blij, als ik hem goed had begrepen, dat hij me de volgende avond om zeven uur zou komen ophalen. In het ergste geval, bedacht ik, kon ik mijn Italiaans oefenen.

‘Je ziet er niet uit als een Amerikaanse!’ zei hij volgens mij nadat hij zich had voorgesteld. Hij zag er zelf ook niet uit als een typische Napolitaan. Hij was groot; niet gespierd, maar lang en smal, met een magere borstkas die overliep in een buikje dat over de knoop van zijn spijkerbroek bloeste. Hij was gebruind, had volle lippen en een grote, Romeinse neus. Hij droeg een T-shirt waarop in vette letters MIAMI! gedrukt stond.

Ik verwachtte: ‘Leuk je te ontmoeten, sorry dat ik zo laat ben’, maar er volgde geen verontschuldiging, geen complimentje, geen ‘Wat wil je doen?’ Wel lachte hij weer zo schattig. Zo’n lach terwijl hij inademde, die hoog inzette en dan afdaalde tot op de toon waarop hij sprak. En daarbij lachte hij een heleboel witte, volmaakte tanden bloot.

Hij opende het portier aan de passagierskant, en de stoel kraakte toen ik erin ging zitten. Salvatore leek nauwelijks in zijn kleine autootje te passen – zijn zwarte haar bleef statisch aan het dak kleven. Ik zag dat zijn nagels op het stuur zo perfect ovaal waren als alleen een manicure dat kan. Hij was nog een jongen, geen man, en hij hield van lekker eten en het goede leven.

Bij Salvatores rijstijl was het niet nodig dat hij zijn ogen op de weg hield. Hij keek me recht aan en liet zijn huiveringwekkende Engels op me los zonder zich te verontschuldigen voor zijn verhaspelde werkwoordsvormen. Hoe kon een jongen van drieëntwintig zo zelfverzekerd zijn? Ik voelde me kinderlijk, passief en stil. Probeer eens wat te zeggen in het Italiaans! vermaande ik mezelf. Zoals, bijvoorbeeld, waar gaan we heen? Je kunt toch niet alles zomaar over je heen laten komen?

‘Dove andiamo?’

‘Naar mijn huis. Amerika! Amerika! Petroldollari!’ Amerikaanse oliedollars? Dacht hij soms dat ik stinkend rijk was en dat aan olie had te danken? Inmiddels weet ik dat door de televisieserie Dallas heel veel Italianen denken dat als Amerikanen rijk zijn, dat dankzij de olie uit Texas is. Maar die eerste avond in de auto wist ik niet waar die uitdrukking vandaan kwam – alleen dat Salvatore ervan genoot om het te zeggen. Telkens weer.

Steevast gevolgd door die lach.

‘Mijn’ huis betekende voor een drieëntwintigjarige Napolitaan geen studentenhuis of gedeelde studentenkamer. Het betekende zijn ouders’ huis. Ik was ervan uitgegaan dat we naar een pizzeria zouden gaan, of dat hij me wat van de stad zou laten zien. In plaats daarvan nam hij me mee naar huis, naar zijn Mamma en Papà.

De familie Avallone woonde niet ver van mijn pension in Posillipo, de mooiste woonwijk van Napels. De heuvel werd door de Grieken Pausilypon genoemd – wat ‘rust na gedane arbeid’ betekent – en vormt het hoogste punt van de kaap die uitsteekt in de Golf van Napels. Duizenden jaren lang, voordat het gebied door de stad werd opgeslokt, brachten de rijke families uit Napels hier de zomer door in hun villa’s langs de kust. Volg je de Via Posillipo, die er zich omhoogslingert langs het ene na het andere vergezicht, dan zie je de in steen uitgebeitelde namen van Villa Elena, Villa Emma en Villa Margherita. Vanaf de villa’s lopen trappen omlaag naar Marechiaro, de heldere zee.

Hoewel Napels een van de dichtstbevolkte steden van Europa is, is het in Posillipo altijd fris en stil. Het gebouw waar de familie Avallone in woont, ligt tegenover de ingang van het Virgiliano, een in terrassen aangelegd park met uitzicht over het staalblauwe water en de eilanden Capri, Ischia en Procida, en de Amalfikust. Overdag hoor je de meeuwen krijsen, ’s avonds soms het getuf van een brommertje of vanuit de verte vuurwerk boven de zee.

‘Je denkt zeker dat je uit Posillipo komt,’ betekent in Napels dat je een verwaande kwast bent en een toontje lager moet zingen.

Het palazzo van de familie Avallone was in de jaren zestig gebouwd door de vader van Salvatore en lag iets landinwaarts. Het was opgedeeld in twaalf appartementen, waarvan er negen van de familie waren. Het gebouw had de zware aardbeving van 1980 doorstaan (al vertelde Salvatore me later dat hij was weggehold bij de voetbalwedstrijd op tv en de trap af was gerend die op en neer deinde als de zee). Het palazzo was van hen en was stevig gebouwd op een prachtige, stille plek.

We reden een ondergrondse garagedoolhof in. Het was ongelooflijk hoeveel auto’s hier kriskras in zo’n kleine ruimte stonden geparkeerd. Ze stonden neus aan neus, zijraam aan zijraam, bumper aan bumper. Ik begreep er niks van: buiten was zoveel plek! (‘Wat,’ zei Salvatore toen ik hem daar later naar vroeg, ‘bij jullie worden nooit auto’s gestolen?’)

In één swingende, uitgekiende beweging parkeerde hij de kleine Fiat tussen twee andere auto’s en leidde me naar de lift. Ik had de zee niet geroken. Ik rook schimmel en vocht en uitlaatgassen.

We stonden zwijgend in de krappe lift die ons naar de derde en hoogste verdieping bracht. Salvatore opende de deur van het appartement van de familie Avallone met een joekel van een zilveren sleutel en nodigde me binnen. ‘Vieni, vieni,’ zei hij terwijl hij de sleutels neerkwakte op een zeventiende-eeuwse chaise longue bij de ingang naar de woonkamer. Vanuit de hal gluurde ik de donkere, elegante salone in en zag beelden van gouden engelen en geplooid zwaar satijn. Er stonden terracotta vazen op voetstukken (‘O, die komen nog uit Pompeji,’ verklaarde Salvatore later – er was veel geroofd toen Pompeji vierhonderd jaar geleden werd opgegraven).

Ik wachtte af wat er nu ging gebeuren.

‘Mammmmma!’ riep hij. De galmende tenorstem waar ik in de auto zo van gecharmeerd was geweest, klonk irritant en nasaal als hij zijn moeder riep. Ik begon er als een berg tegen op te zien zijn ouders te ontmoeten. Het was al lastig om Italiaans te begrijpen en met iemand van mijn eigen leeftijd te praten; het laatste waar ik me toe in staat voelde was een gesprek met een imposante, vormelijke, kapitaalkrachtige Napolitaanse die ongetwijfeld altijd opkwam voor haar zoon. Op haar eigen terrein! Bovendien rammelde ik van de honger.

‘Mammmmmma! È pronto?’ (Is het eten klaar? Ging hij niet zeggen dat het Amerikaanse meisje er was?) Ik hoorde schuifelende pantoffels en er kwam een man binnenlopen van wie ik aannam dat het Salvatores vader was. Hij was een jaar of zeventig, geen afschrikwekkende patriarch, maar een vriendelijke, gedistingeerde man in een donkere trui met behoorlijk wat eau de cologne op. We gaven elkaar een hand en hij stelde zich voor als Nino. Hij sprak een beetje Engels aangezien hij dertig jaar lang het chique familiehotel had gerund.

‘Salvato’, è pronto da mangià?’ Nino viel terug op het Napolitaans om zijn zoon te vragen of het eten al klaar was en pakte Salvatore stevig bij zijn arm. Hij had net zo’n trek als wij.

Ik werd meegetroond naar de keuken, waar Raffaella net de telefoon ophing terwijl ze een zelfgemaakte pizza uit de oven haalde en de koelkastdeur met haar hiel dichttrapte. Ze was een en al beweging, actie, gratie. Ze was niet dik en vadsig en pastasaus aan het roeren. Ze was beeldschoon.

Raffaella was een meter vijfenzestig, slank en gespierd, en droeg hooggehakte laarzen en een roze Oxford-blouse. Haar witte, strakke spijkerbroek zat om haar middel gegord met een leren riem bezaaid met nepdiamantjes. Ze was zwaar opgemaakt: lippenpotlood liep over in gloss, eyeliner vervaagde tot kohlzwarte oogschaduw. Haar haar was kort en blond, met vakkundig aangebrachte highlights. Ondanks de glitters en forse make-uplaag zag ze er allesbehalve goedkoop uit, alleen maar stralend mooi. Ik voelde me een plompe reus in mijn blauwe blazer en wijde broek. Mijn moeder had in een riante kleedkamer in Washington gezegd dat mijn ensemble ‘slank afkleedde’, maar naast deze vrouw van zesenvijftig in haar witte spijkerbroek voelde ik me niet bepaald slank. Ik voelde me meer een stille Amerikaanse dikzak.

‘Ciao tesoro! Ga zitten, liefje. Ik hoop dat je van Napolitaanse pizza houdt! Nino, schuif je stoel hier eens heen.’

Bij iedere beweging van Raffaella sneed er een wolk Chanel door het aroma van gebakken deeg en basilicum. De salone van het appartement mocht dan super-de-luxe zijn, de keuken was piepklein. Rechts, ingebouwd in de geruite tegelwand, stond een rechthoekige formica tafel waar hooguit vier man aan pasten. Fornuis, oven, gootsteen en (niet al te groot) aanrecht bevonden zich links. Als er meer dan twee mensen aan tafel zaten te eten, kon niemand meer bij de koelkast achter in de keuken komen. Waarom liet een familie die duidelijk geld genoeg had niet een grotere keuken bouwen, vroeg ik me af.

Later begreep ik dat de extra ruimte was gereserveerd voor de woonkamer met een uitbouw waar de familie Avallone at als ze gasten hadden. De keuken was om in te koken en in famiglia te eten. Je kunt best om je familie heen schuifelen en tegen ze op botsen. Leun eroverheen, stap erbovenop, geef ze te eten en laat ze jou te eten geven. Zoveel ruimte heb je niet nodig met mensen van wie je houdt.

Voor Raffaella was geen plek aan tafel, maar gelukkig wilde ze ook helemaal niet zitten. Ze wilde minstens acht andere dingen doen, zoals het Amerikaanse meisje zich thuis laten voelen. Op een gegeven moment kwam Salvatores oudere zus Benedetta binnen, wrong zich ertussen en stelde zich aan me voor. Ze was zesentwintig, drie jaar ouder dan Salvatore, en had intimiderende turquoise ogen achter een dunne Armani-bril. Haar lichtbruine haar was lang en zijdezacht steil, en ruiste net als bij de populairste meisjes op school. Ze droeg gek genoeg (het was pas acht uur ’s avonds) een pyjama met roze en witte teddyberen die een ballon in hun poot hielden en een plooikraagje om hadden. Mi piace star comoda, vertelde ze me later. Thuis trek ik het liefst iets gemakkelijks aan. Haar broer droeg zijn gemakkelijke T-shirt en spijkerbroek en zij had lekker haar pyjama aan. Alleen hun moeder had de tijd genomen zich op te tutten.

‘Benedetta lavor, capito? Ha iniziato a lavorare in banca,’ vertelde Nino me met een grote grijns en hoog opgetrokken wenkbrauwen. Hij was duidelijk trots op zijn dochter en herhaalde een paar keer dat ze op haar zesentwintigste al werkte. Ze werkt bij een bank, nu al! Dat was voor Napolitaanse begrippen heel jong, begreep ik. Ze was in korte tijd en met hoge cijfers afgestudeerd en aangenomen bij de Banca di Roma in Napels om klanten te adviseren over hun beleggingen. Ze had een contratto a tempo indeterminato – een contract voor onbepaalde duur, wat inhield dat ze nooit ontslagen kon worden en met pensioen kon op haar vijfenvijftigste. Het leven was goed; haar baan was een lot uit de loterij en komende zomer wilde ze trouwen.

‘Matrimonio! Matrimonio! Huwelijk, snap je?’ Nino raakte helemaal opgewonden. Ik wierp er af toe een ‘Veramente?’ (echt?) en ‘Mamma mia!’ tussendoor om te laten merken dat ik diep onder de indruk was. Dus die gladde, superzelfverzekerde Salvatore was het kleine broertje met bruine ogen van het wonderkind met de turquoise ogen. Dat was vast geen pretje.

Raffaella zei ondertussen iets over een multa terwijl ze de dampende pizza besprenkelde met olijfolie. Van wie was die parkeerbon van vijftigduizend lire en wie zou er morgen naar het postkantoor sukkelen om die te betalen? Als ik toen had geweten dat multa parkeerbon betekende en dat Salvatore zei dat hij op die dinsdag eind juni zelfs niet in de buurt van de Via Toleda was geweest, en dat Benedetta antwoordde dat haar broer de enige van de familie was die regelmatig víérdubbel parkeerde, was ik vermoedelijk opgehouden om met regelmatige tussenpozen ‘veramente’ en ‘mamma mia’ te zeggen.

‘Ik? Absoluut onmogelijk.’ Benedetta had nu de schuld doorgeschoven naar Raffaella, die meteen verontwaardigd reageerde en stil bleef staan met een gloeiend hete pizza in haar ovenwant vlak boven Nino’s hoofd. Niemand leek zich nog om mij te bekommeren. Salva sloot zich aan bij zijn zus, Nino keek vragend om zich heen waar zijn pizza bleef, Raffaella bleef staan uitleggen waar ze was geweest op die bewuste dinsdag in juni. Blijkbaar ging dat hier altijd zo toe.

Uiteindelijk schoof Raffaella het eerste stuk pizza op een bord en reikte mij dat aan over het hoofd van haar man. Salvatore vestigde, voor het eerst sinds we bij hem thuis waren, zijn blik op mij.

Wat is dat voor meisje? Hoe gaat ze die pizza eten?

Ik begreep meteen dat iedereen aan tafel die avond wilde weten wat ik van de pizza vond. De pizza was heet, drabbig en dik – onmogelijk om met je handen te eten. Ik pakte mijn mes en vork en proefde. Objectief gesproken was het de beste pizza die ik ooit had gehad. Maar mijn taalvaardigheden waren nog niet toereikend genoeg om dat te kunnen zeggen. Dus zei ik zoiets als: ‘Pizza goed ja heel erg dank u wel Salvatore familie tomaten pizza.’

En daar was die lach weer.

Ik lachte ook; het was een lachwekkend lekkere pizza.

Dat was de eerste, maar zeker niet de laatste keer dat jaar dat ik voor een publiek at. Het gekakel verstomde, het werd doodstil en alle ogen richtten zich op mij als ik de eerste hap nam. Ik voelde me altijd enorm opgelaten als ik de spaghetti om mijn vork draaide of een stuk pizza afsneed. (Ga ik morsen? Naast mijn mond prikken? Moet ik zijn uitgekauwd voor ik zeg hoe lekker het is?) De vraag die iedereen bezighield was: wat zal die meid uit het machtige Amerika híérvan vinden? En ik stelde ze nooit teleur. Mamma mia! Ongelooflijk! Buonissimo! Zoiets heb ik nog nooit gegeten!

En toen beging ik een enorme blunder, een brutta figura zoals de Italianen zeggen. Ik begon aan de korst voor ik de rest van de pizza op had. Salvatore stond op, liep naar de plek waar ik tussen Nino en Benedetta zat in geklemd, leunde over me heen en sneed de rest in kleine stukjes voor me. Hij hield mijn mes en vork vast in zijn fraai gemanicuurde handen en ik rook zijn aftershave, terwijl hij me de hele tijd bleef aankijken. Hij was zo dichtbij!

‘Die stukken moet je eerst eten,’ zei hij tegen me. ‘Niet de korst! De korst bewaar je altijd voor het laatst!’ Hierna volgden in zo’n hoog tempo nog zoveel meer woorden dat ik het nauwelijks kon volgen. Wel begreep ik dat het erg belangrijk voor hem was hoe ik mijn pizza at. Ik had beslist aanleg. Hij moest me alleen nog wat kneepjes bijbrengen.

Ik slaagde erin mijn pizza op te eten zonder te morsen of mezelf anderszins voor schut te zetten. Er waren alleen een paar kruimels in mijn schoot gevallen (mijn papieren servet zat ineengefrommeld in mijn klamme vuist). Raffaella had zich bij het aanrecht razendsnel omgedraaid en leunde over me heen. Ze zei geen woord, bewoog zich niet... en staarde naar mijn schoot. Voor ik er erg in had grepen haar handen – smaragden ring, gemanicuurde nagels – in mijn kruis. Allejezus, wat gebeurt hier? dacht ik.

‘Briciole, briciole,’ verduidelijkte ze. Ik vergeet van mijn levensdagen niet meer het Italiaanse woord voor kruimels, brie-tsjo-lee. Helemaal geen ramp, gewoon iets wat even moest gebeuren omdat anders straks het hele huis ermee vol lag. Wat maakte het uit dat die kruimels in mijn kruis lagen?

Raffaella begon een liedje te zingen over een pizza met tomaat. Qua ritme leek het een beetje op ‘Funicolì, funicolà’ en ze schudde haar heupen terwijl ze het zong. ‘Conosci questa?’ Ken je dat liedje? vroeg ze. Ze had een diepe, volle, luide stem. Iedereen praatte gewoon door, voornamelijk over praktische zaken. Allerlei logistieke kwesties die dit gezin van dag tot dag bijeenhielden, ouders en kinderen halverwege de twintig die zich met z’n allen over een parkeerbon bogen, en dan was er de vraag wanneer de loodgieter de lekkende wc kwam repareren. Het was bizar om te bedenken dat in de kamer hiernaast onbetaalbare kunst en vazen uit Pompeji stonden. Ik had het gevoel dat we in een Italiaans-Amerikaanse keuken in Jersey City zaten.

Ik wist niet eens of ik die Salvatore eigenlijk wel mocht. Het meeste van wat er gezegd werd ging langs me heen, en toch, zonder enige ceremonie, inwijdingsrite of begrijpelijke verbale communicatie, voelde ik me hier op mijn plaats. Zonder precies te kunnen zeggen waarom voelde ik me thuis bij deze familie.

Buitenlandse Zaken

Het Amerikaanse consulaat in Napels is een groot wit vierkant gebouw aan de kade van de Mergellina, de haven van waaruit motorboten vertrekken naar Capri en Ischia. Er staan palmen omheen en het wordt bewaakt door een aantal open tanks met glimlachende Italiaanse soldaten die op de uitkijk staan voor terroristen. In 1996 werden de bezoekers op Amerikaans grondgebied verwelkomd door een gigantische Amerikaanse vlag en een foto van een erg roze president Clinton.

Ik had een rustig baantje op het consulaat, om het zacht te zeggen. Ik werkte op de afdeling Politiek Beleid, en eind jaren negentig bestond er gelukkig weinig politieke spanning tussen de Verenigde Staten en het zuiden van Italië. Bovendien deed ik onbetaald werk en was ik de enige stagiaire op het consulaat. Mijn collega’s waren ofwel Italianen met zo’n benijdenswaardig contract-tot-in-de-eeuwigheid ofwel Amerikaanse diplomatieke medewerkers die het fantastisch vonden in een stad als Napels te zijn gestationeerd om even te ontspannen en op adem te komen voordat ze naar Dafur werden uitgezonden. Ik kwam meestal rond halftien aanzetten; de eerste cappuccinopauze begon om kwart over tien.

‘Ben je van plan het examen voor diplomaten te doen?’ vroegen de Amerikanen op het consulaat me. Eigenlijk had ik geen idee wat ik zou willen worden. Allebei mijn ouders hadden internationale betrekkingen gestudeerd, dus misschien was het zo gek nog niet om diplomaat te worden (of, iets minder ambitieus, ambassadeur in een tropisch landje waar ik echt leuke dineetjes kon geven met de medewerkers). Maar economie en politiek lagen me niet. Wat ik het liefst wilde, was optreden. In mijn jeugd volgde ik acteerlessen in de belangrijkste theaters van Washington en kreeg privézangles van vermaarde, klassiek geschoolde musici. Ik nam deel aan iedere toneel-, poëzie- en zangwedstrijd in Washington en omstreken. Op school speelde ik de hoofdrol in zo’n dertig stukken. Ik speurde altijd de informatieborden af op toneelaudities, propte wat lekkers in mijn tas voor in de pauze tijdens de repetitie, en ik maakte mijn huiswerk tijdens de technische doorloop.

Op het toneel was ik het meest mezelf.

Maar toneelspelen was geen echt werk, vonden ze in mijn familie. Het was een prachtige hobby, maar ik moest wel iets achter de hand hebben. Ik studeerde af in culturele antropologie, wat me niet verder hielp met mijn beroepskeuze – het bevestigde alleen dat ik openstond voor van alles en nog wat, en was het niet fascinerend hoe fraai de rituelen van Inuit-vrouwen rond de geboorte een weerspiegeling vormden van hun complexe rol in de samenleving?

Mijn stage in Napels hielp me ook niet verder, maar gaf me even wat tijd voordat ik terugging naar de Verenigde Staten om uit te knobbelen wat ik nu eigenlijk wilde.

Mijn baas op het consulaat, een indrukwekkende, welgevulde Afro-Amerikaanse vrouw uit Chicago, ontfermde zich over me. Ze was slim, grappig, sprak uitstekend Italiaans en had, kreeg ik al snel door, het fijnste leven dat ik maar kende. Naast de cappuccinopauzes bestond onze werkdag uit twee uur durende lunches met Italiaanse zakenlieden in verrukkelijke visrestaurantjes in de buurt van het consulaat. Cynthia was vrijwel voortdurend aan het woord, alleen even niet als ze zich over haar bord calamari fritti boog, en de knappe Zuid-Italiaanse magnaten die op Amerikaanse steun hoopten voor een of ander industrieel project zaten er zwijgend bij, zonder goed te weten wat ze moesten denken van deze Tina Turner met haar daverende lach en het mollige blanke meisje naast haar.

Om halfzes zat mijn werk erop en dan wandelde ik over de slingerende kustweg terug naar Posillipo. Ik hoorde niets van het gefluit en gejoel van de mannen op hun motoren – onvermijdelijk als een jonge vrouw in haar eentje door Napels loopt – omdat ik met een donzige koptelefoon op naar rockmuziek uit de vroege jaren negentig luisterde op mijn walkman.

En dan arriveerde ik precies op tijd voor het eten bij mijn studentenhuis.

==

***

==

Het Instituto Denza was een katholiek jongensinternaat waar niet genoeg katholieke jongens intern op zaten om de kosten te kunnen dekken. Bovendien was het september toen ik aankwam in Napels en begon de school pas half oktober, dus feitelijk woonde er bij mijn komst niet één katholieke jongen op het internaat.

De campus was een groene oase met coniferen en olijfbomen, magentarode bougainvillea en verlichte Mariabeelden op de kruisingen van de wandelpaden. Om dat alles te onderhouden – het groen, het voetbalveld, de gebouwen – besloten de barnabieten die de instelling runden ook mannelijke studenten uit andere delen van Italië te huisvesten tegen betaling van kost en inwoning. En nog was dat niet genoeg. Ze zagen zich gedwongen (ahimé! hoe gruwelijk!) ook vrouwelijke studenten toe te laten.

Dat hadden ze mij niet verteld. Een kleine, schuifelende non in het wit liet mij op de eerste dag mijn kamer zien met niet meer dan een ‘buongiorno’ en ‘prego’ – deze kant op. De kamer had een eenpersoonsbed, een tafel en twee ramen met uitzicht op de tropische tuin. Aan de stilte te horen was er verder niemand in het gebouw. Waar waren de andere studenten in dit studentenhuis? vroeg ik me af. Stond er een kennismakingsuurtje met het nieuwe Amerikaanse meisje op de agenda? O, en hadden ze misschien wat extra kleerhangers voor in de kast?

‘Per cena,’ schoot de non nog te binnen voor ze wegliep, ‘over het eten...’ en toen zei ze een heleboel woorden waar ik niets van begreep. Ik volgde de artritische hand waarmee ze naar links wapperde, en toen naar rechts. Zei ze nu dat ik na het derde Mariabeeld rechtsaf moest bij het tweede voetbalveld?

‘Grazie,’ glimlachte ik. ‘Grazie tante.’

Toen het etenstijd was, volgde ik mijn neus.

De mensa of eetzaal op de campus was een goede tien minuten lopen vanaf mijn gebouw. Behalve hagedissen die wegschoten over het pad en muggen die in mijn kuiten prikten, zag ik geen levende ziel. Vlakbij beierde een klok en ik hoopte maar dat dat betekende dat de soep was opgediend.

Uiteindelijk vond ik de mensa (kun je een zaal waar het zo goddelijk ruikt een cafetaria noemen?), een immense ruimte met marmeren wanden en vloeren, kristallen kroonluchters en een heleboel lege tafels voor zes. Er stond geen rij, dus ik pakte een dienblad en zag toe hoe een non met een schort de pasta met gebakken aubergine en tomaat voor me opschepte. Daarna gaf ze me een klein karafje rode wijn. Buon appetito, signorina.

Er waren die eerste avond in de Denza maar twee tafels bezet – aan de ene zaten vier nonnen die op bezoek waren, aan de andere drie jonge studenten van het mannelijk geslacht. Ik bleef met mijn dienblad staan aarzelen waar ik zou gaan zitten terwijl iedereen naar me keek. Ergens was er een geschikte plek voor mij, zoveel was duidelijk. Maar waar?

Ik koos voor de jongens. (Het moest maar eens afgelopen zijn met die scheiding der seksen! Basta!) Ik ging zitten, en ik wist gelijk dat ik fout zat. Niemand zei iets.

Nog geen minuut later hoorde ik vrouwenstemmen door de eetzaal galmen. Ik draaide me om en zag dat er drie meisjes waren komen binnenlopen. Het waren zusjes, allemaal met lang zwart haar en amandelkleurige ogen. Ze huurden geen kamer in de Denza, begreep ik later, maar kwamen hier alleen om te eten. Hun ouders woonden in een klein stadje in Calabrië, de teen van de Italiaanse laars, en de meisjes waren naar de grote stad gekomen om te studeren. Toen ze langs mijn tafel liepen en ‘ciao’ zeiden, wist ik dat er een god bestond.

Maria Rosa en Francesca (en hun kleine zusje Isabella, die glimlachte en knikte en de zwijgzaamste was van de drie gratiën) hadden nog nooit iemand uit het buitenland gesproken. Ze hadden nooit verder gereisd dan Napels, of ketchup gegeten. Ze wilden van alles weten: Wat deed ik op het consulaat? Waren alle huizen in Amerika zo groot als in Dynasty? Namen Amerikaanse vrouwen net zo vaak een nieuwe man als de vrouwen in The Young and the Restless?

In mijn gebroken Italiaans gaf ik tekst en uitleg over mijn vaderland. Nog een geluk dat ik culturele antropologie had gestudeerd, want nu kon ik dingen zeggen als: ‘Amerika, scheiding, heel makkelijk!’, ‘Ziekenhuizen, heel duur!’ en ‘Te veel wapens.’ Mijn vriendinnen staken wat op, en ik was niet meer zo eenzaam.

Oreo-koekjes

Ik ben een meter zestig lang en in september 1996 woog ik zeventig kilo. De Calabrische meisjes in het studentenhuis dachten: dat komt van dat Amerikaanse voedsel. Salvatore dacht: ze is dol op eten. Wat niemand in Italië had kunnen gissen was dat ik een eetstoornis had. Ik hield te veel van eten om anorexia te kunnen krijgen, overgeven vond ik walgelijk, dus wat bleef er voor me over? Eetstoornis. Eerst vrat ik mezelf vol en dan hongerde ik mezelf uit en at een paar dagen helemaal niets, of kauwde op een selderiestengel om toch wat binnen te krijgen. Wees verstandig, geef niet altijd toe aan je trek, dat was me als meisje van goede komaf aan de East Coast geleerd. Ik deed mijn best. En om de zoveel tijd vrat ik dan achter elkaar drie pakken Oreo-koekjes op.

In die eerste zes weken in Napels stopte ik met snoepen en viel negen kilo af. Ik ging niet op dieet. Sterker nog, ik at met meer plezier dan ooit tevoren. Wat er gebeurde was deels een praktisch gevolg van het feit dat ik in Italië woonde, en tegelijkertijd iets wat veel dieper ging.

Napels is een antivreetbuistad. In de Napolitaanse cultuur is elke maaltijd heilig – het eten wordt vers bereid en genuttigd in compagnia. Niemand heeft haast, en als je aan tafel zenuwachtig of gehaast op de klok kijkt, krijg je in het Napolitaans te horen: ‘Statt cuieto’ – rustig blijven, jij. Als je aan tafel zit, eet je rustig door, liefst met een glaasje wijn erbij. Je eet ’s ochtends, tussen de middag en ’s avonds, punt uit. Punto e basta.

Ik dronk vaak na mijn werk op het consulaat nog een espresso in een cafeetje, maar je kon daar niet echt iets te eten krijgen, al zou je erom smeken. Want waarom zou je om halfzes überhaupt iets willen eten? Gebak wordt ’s ochtends vers uitgestald, toetjes idem dito na het avondeten. Als voedsel niet is voorgekookt en geen conserveringsmiddelen bevat en je eet het op afwijkende tijden, smaakt het nergens meer naar. Dus dat doen alleen toeristen die niet goed bij hun hoofd zijn.

Omdat alles wat ik in Napels at vers was en vol van smaak, was ik voor het eerst van mijn leven na het eten verzadigd. Er zaten geen additieven in waardoor ik alsmaar meer wilde. Ik kon, zoals iedereen in Napels, van tafel opstaan en niet meer aan mijn maag denken tot de volgende maaltijd.

Toen ik eens op een avond in de Denza-eetzaal niet uitgepraat raakte over de eetgewoontes in Amerika, kreeg Maria Rosa een wat trieste blik. Het probleem met jouw land, zei ze, is dat jullie zo scombinato eten. Dat betekent ‘ongecontroleerd’ of ‘rommelig’. Ik had haar verteld over studenten die om drie uur ’s nachts een pizza bestelden, en zoals ze me toen aankeek – het medelijden in die Sophia Loren-ogen van haar – leek het alsof ik bekende dat ik aan de heroïne was.

De Italiaanse term voor ‘eetstoornis’ is disordine alimentare, een ‘ongecontroleerde, rommelige eetstoornis’. Maria Rosa had haar vinger op de zere plek gelegd – ik kwam uit een land vol rommelige eters die leden aan een extreem rommelige eetstoornis.

‘Non è vero?’ Waar of niet? vervolgde ze terwijl ik de diagnose van rommelige eetgewoontes tot me door liet dringen. ‘Per esempio, in Amerika lópen mensen te eten. Ze krijgen vieze handen van hun drabbige broodjes en likken hun vingers af. En mannen kopen in Amerika bij wijze van avondeten noedels in een kartonnen bakje. Die eten ze dan op aan hun bureau terwijl ze doorwerken, toch? Che tristezza! (Zo sneu, zo zielig, wat een treurig bestaan!) Ze weten hun maaltijden echt niet goed te organiseren, wat jij?’

Ho even, begon een Italiaanse nu over de organisatiecapaciteiten van Amerikanen? De chauvinist in mij roerde zich.

‘Het is niet dat ze dat niet kunnen,’ zei ik zo rustig mogelijk. ‘Soms eten Amerikanen heel goed, in een restaurant of zo, en soms eten ze snel even een hapje omdat ze iets belangrijkers te doen hebben.’

Mijn Italiaanse uitdrukking voor ‘snel even een hapje eten’ kwam waarschijnlijk over als ‘een mond volproppen’. En op het tweede, wezenlijker idee van ‘iets belangrijkers te doen hebben’ volgde een verbijsterde stilte. Gelukkig stapte Francesca over op een ander onderwerp.

Maar het lag niet alleen aan hoe ik mijn maaltijden organiseerde. Italiaanse meisjes van mijn leeftijd zaten heel anders in hun lijf dan ik. Ik zag ze over een motor gedrapeerd staan aan de kade voor het consulaat. Ze haakten hun duimen in elkaars broekzak, streken elkaar over het haar en genoten duidelijk van elkaars fysieke aanwezigheid. Als het tijd was om op te stappen, gooiden ze nonchalant een been over de motorino – met z’n drieën of vieren op zo’n klein scootertje – en slingerden zich ongenaakbaar de verkeersdrukte in. Het woord voor wat zij zijn is carnale. Het Engelse carnal klinkt denigrerend en heeft een seksuele connotatie, maar het Italiaanse carnale is waardevol en heilig.

Toen mijn dochter werd geboren, tien jaar na mijn komst naar Napels, noemde mijn schoonvader haar niet bellissima, prachtig of schattig. Hij gebruikte het bijvoeglijk naamwoord dat in Italië ieder compliment overtreft: hij noemde haar carnale. Vleselijk – heerlijk, knuffelig vleselijk. Het is tenslotte een katholiek land, en de grootste gift is het woord dat vlees is geworden. La parola werd carne. Ik, met mijn protestantse achtergrond, scheen me altijd meer te hebben gericht op het woord. Of eigenlijk op een heleboel woorden. Mijn relatie tot het vlees kwam op de tweede plaats, mijn verstand kwam eerst. En af en toe kwam mijn vlees in opstand en eiste drie pakken Oreo-koekjes.

==

***

==

Na afloop van dat eerste etentje bij Salvatore thuis werd er bij het afscheid druk op wangen gezoend. Ik mikte steeds op de verkeerde wang (Rechterwang eerst! Eerst rechts! riep ik mezelf nog wekenlang toe voordat het een automatisme werd), en stootte onhandig mijn neus tegen die van Benedetta. (Benedetta’s aura van ‘stoerdere oudere zus’ maakte dat ik dingen uit mijn handen liet vallen, tegen meubels aan liep, over ieder Italiaans woord bleef twijfelen. In de buurt van haar zijdezachte haar en turquoise ogen kon ik het best maar op de bank gaan zitten en verder mijn mond houden.) Salva bracht me terug naar het studentenhuis en sprak de woorden: ‘Ci sentiamo.’ Letterlijk betekent dat: we horen van elkaar, maar eigenlijk wordt ermee bedoeld: ik spreek je snel weer.

Alleen dacht ik destijds dat het ‘bel me’ betekende. Dus ik vroeg: ‘Wanneer?’ en Salvatore zei: ‘Presto.’ Binnenkort. Ik nam aan dat hij daar morgen mee bedoelde. Dus terwijl hij afscheid nam met een neutraal ‘we spreken elkaar snel weer’ hoorde ik daarin het bevel ‘bel me morgen’. Ik zat er niet mee, die lach van hem wilde ik graag weer horen. Ik had nog nooit iemand ontmoet die zo vrolijk was. Ik had trouwens ook nog nooit iemand ontmoet die zo lekker rook, toen hij zich over me heen boog om mijn pizza te snijden.

Ik belde hem dus de dag erna op. We bleven vijf minuten praten (luisteren? giechelen?). Hij noemde me Pagnotella, een stevig Napolitaans broodje, een soort cakeje (wat ik niet begreep) en hij plaagde me: ‘Jij houdt wel van eten, hè?’ (wat ik maar al te goed begreep). Te piace mangiare. Hij bedoelde dat ik mollig was, en dat uit de mond van iemand die ik maar één keer ontmoet had. Ik zou me eigenlijk beledigd moeten voelen. Maar vreemd genoeg was ik dat niet. Hij scheen mijn eetlust schattig te vinden, misschien zelfs aantrekkelijk. Er was niets mis mee om graag te eten en daar rond voor uit te komen.

En daar was die lach weer, gevolgd door: ‘Ci sentiamo.’ Ik dacht: nu moet ik alweer een telefoonkaart kopen, voor morgen.

Toen ik hem de dag erna belde (ik was een braaf meisje, ik deed altijd wat me gezegd werd) liet hij zijn zus opnemen en zeggen dat hij niet thuis was. Jaren later vertelde hij me dat hij eigenlijk dacht dat hij nog nooit een meisje had ontmoet dat zo wanhopig was.

Kan een relatie, een leven, bepaald worden door een misverstand? Zou ik naar een ander werelddeel zijn verhuisd, een Italiaanse vrouw en moeder zijn geworden, als ik had geweten wat Ci sentiamo, Pagnotella betekende?

’O sartù

Sartù di riso is een Napolitaanse specialiteit die begin 1800 voor het eerst werd gemaakt door de chef-koks van Ferdinand I van het huis Bourbon, de koning van Napels.

Na de Grieken en de Romeinen was Napels achtereenvolgens in handen gevallen van de Noormannen, Fransen, Oostenrijkse Habsburgers... noem maar een keizerrijk of dynastie en Napels is er ooit door bestuurd. In 1735 bestond Italië nog uit stadstaten, en de Spaanse koning Karel de zoveelste van Bourbon (hij was Karel I, III, V en VII, afhankelijk van het koninkrijk waar je het over hebt) veroverde in dat jaar het koninkrijk Sicilië en dat van Napels, en lijfde ze in bij zijn eigen koninkrijk.

Napels was in de tijd van het Bourbon-bewind dé stad waar het gebeurde. In Parijs schreef Jean-Jacques Rousseau: ‘Wil je weten of er een vonk in je gloeit? Hol, nee, vlieg dan naar Napels...’ om de meesterstukken van Napolitaanse componisten te horen in de opera di San Carlo. Mozarts vader nam Mozart er mee naartoe op de Wolfgang-laat-de-wereld-paf-staan-tournee van 1770 (eenmaal daar lieten ze zich ook wat protserige zijden pakken aanmeten door Napolitaanse kleermakers).

Insomma, als je het daar kon maken, lukte je dat overal.

Koning Ferdinand I was de zoon van Karel. Technisch gesproken heette hij Ferdinando Antonio Pasquale Giovanni Nepomuceno Serafino Gennaro Benedetto. Ferdy was dol op kunst, hield van muziek en hij was ook dol op eten.

De chef-koks voor zijn paleis in het centrum van Napels, waar de Bourbon-dynastie zetelde, werden rechtstreeks uit Frankrijk geïmporteerd. Naar verluidt waren het de beste chef-koks ter wereld. Pasta, vis, gestoofde groente, bewerkelijke taarten: ze zorgden ervoor dat Ferdinand I met een volle buik naar bed ging. Op een dag vroeg de koning zijn hoogste chef-kok, die hij ‘o monsù’ noemde (naar het Franse monsieur), wat er tussen de middag op het menu stond. De eerste gang was rijst, werd hem gezegd.

‘Rijst?!’ Koning Ferdinand was woedend. Rijst was iets voor zieke mensen! Zelfs nu bestaat in Napels nog de uitdrukking ‘o rise d’o mese int’o liett stese’ – eet rijst en blijf een maand in bed. Rijst wordt gezien als smakeloos, onbeduidend ziekenhuisvoer. Het wordt zelfs een sciacquapanze genoemd, maagspoeling.

‘Alstublieft,’ drong de monsù aan. ‘Even geen pasta meer. We maken de rijst hartig! We doen er boter bij en kaas en...’

‘Vooruit maar. Ik daag je uit om rijst te maken die ik lekker vind.’

En zo werd de Napolitaanse sartù di riso geboren. Het wordt gemaakt met een stevige tomaten-ragù, stukjes ei, kaas, worst, doperwten en kleine gehaktballetjes of salami. Daarna gaat het in een beboterde schaal de oven in.

De koning was dolenthousiast. Wie had dat kunnen denken. Rijst kon best lekker zijn en een prima maaltijd vormen.

Het was zaterdagmiddag en ik zat in de keuken van de familie Avallone terwijl Raffaella sartù di riso maakte, een lievelingsrecept van Nino. Salvatore had me opgehaald bij het studentenhuis – altijd te laat, altijd lachend – en me bij zijn moeder in de keuken gezet, terwijl hij zelf nog wat op zijn kamer ging studeren. Hij zat in het derde jaar van zijn studie rechten aan de universiteit van Napels. In Italië is een universitaire graad in de rechten een combinatie van bachelor en master studies, dus na vijf of zes jaar (en soms nog langer) zijn boeken te hebben ‘opgezegd’, kon hij worden beëdigd bij de rechtbank en aan de slag als advocaat.

Hij zat de hele dag op zijn kamer te studeren, iedere dag weer, en om de paar maanden deed hij een tentamen. Hij volgde geen colleges, wisselde geen aantekeningen uit met medestudenten en zag of sprak nooit een professor. Het enige wat hij deed was wetteksten uit zijn hoofd leren op zijn jongenskamer vol teddyberen en derderangs voetbaltrofeeën. (Ik weet nog dat ik Salvatore later vertelde dat we op Princeton studiegroepjes hadden waarin je als student werd aangemoedigd in het bijzijn van de professor je mening te geven. Salva reageerde met: ‘Waarom zou een professor geïnteresseerd zijn in de mening van iemand van twintig?’)

Ik had aangenomen dat als Salvatore me kwam ophalen, we iets samen gingen doen. Er was beslist een vonkje overgesprongen, dacht ik, toen hij mijn pizza voor me sneed. Gisteravond had hij over de telefoon niet gewoon ‘ci sentiamo’ gezegd, we spreken elkaar weer, maar ‘ci vediamo’ – we zien elkaar weer!

Dus daar zat ik dan in het kleine keukentje bij Raffaella. Hoe zagen ze mij eigenlijk? Ik was zeker niet Salvatores vriendinnetje, maar ik was ook geen officiële gast. Het ging niet van: ‘Gaat u zitten in de salone, gebruikt u melk en suiker?’ of: ‘Salvatore, schat, als jij dat meisje nou eens leuk mee uit neemt...’ Misschien was het meer zoals het gaat bij een bruid in een gearrangeerd huwelijk. Je toekomstige man is even elders bezig, dus laat mij je in de tussentijd leren hoe hij zijn rijst graag eet. Zou een gearrangeerd huwelijk echt zo’n slecht idee zijn, als mijn verloofde me zo gelukkig en onstuimig liet voelen als Salva dat deed? En ik hoefde niet per se voor hem te koken. Toch?

Wat ik me niet realiseerde was dat er niet over mij werd geoordeeld en dat ik helemaal niet werd klaargestoomd. Raffaella concentreerde zich op de sartù en die maakte ze net zo goed om mijn honger te stillen als die van een ander.