Als er één vogelsoort is die het verdient om uitgeroepen te worden tot de vogel van Nederland, dan is het de grutto. Maar inmiddels gaat het helemaal niet zo goed met hem; het boerenland is zodanig veranderd dat grutto’s daar niet meer kunnen leven. In veertig jaar tijd is twee derde van de grutto’s uit Nederland verdwenen.

Albert Beintema beschrijft hoe grutto’s hun jongen grootbrengen en hoe ze op spectaculaire wijze naar Afrika trekken. Hij laat zien hoe bijzonder deze vogel is en hoe belangrijk hij is als symbool voor de natuur en het cultureel erfgoed. Het is aan ons om te beslissen of wij de grutto willen behouden. Beintema heeft zijn keuze al gemaakt, al was het alleen maar omdat er niets mooiers te bedenken is dan een groepje baltsende grutto’s die luid schreeuwend door een mooie voorjaarslucht boven een bloemrijke weide achter elkaar aan jakkeren.

Albert Beintema

De grutto

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Albert Beintema

Omslagontwerp Melle Hammer

Omslagbeeld Elwin van der Kolk

Foto’s binnenwerk © Albert Beintema

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 2945 0

D/2015/0108/595

NUR 435

www.atlascontact.nl

albertbeintema.blogspot.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2944 3.

Skries, op ’e hikke,
Ropt: grito-griet!

uit: Waling Dykstra – ‘Simmermoarn’
in: Fryslân sjongt
De Tille, 1978

Inhoud

1. Waar zijn de grutto’s?

2. Kader

3. Vijftig jaar grutto-onderzoek

4. Grutto’s van de wereld

5. De weidevogeldeskundige

6. Eieren

7. Kuikens

8. Afrika

9. De Italian Connection

10. Grutto’s bij de buren

11. Plannen

12. De koning nu

Fotokatern

Verantwoording

Literatuur

Over de auteur

1

Waar zijn de grutto’s?

Nog nooit eerder in mijn leven heb ik zo veel grutto’s bijeen gezien. Februari 2014. Ik sta in een Portugees rijstveldencomplex in het estuarium van de Taag, zo’n kilometer of dertig ten noordoosten van Lissabon. Voor mij ligt een perceel dat onder water staat, maar van water is niet veel te zien. Het grootste deel daarvan gaat verscholen onder gruttolijven. Een roestroodbruine vlek van meer dan een hectare. Als ze even onder veel kabaal opvliegen omdat ze schrikken van een overvliegende roofvogel, produceren ze een rondwentelende, kolkende massa die doet denken aan spreeuwenwolken. Ik maak foto’s van gruttozwermen tegen een hemel waarin bijna geen vierkante centimeter lucht meer is terug te vinden. Je ziet alleen maar vleugels. Eén grote wirwar van vleugels. Voor bruine kiekendieven gaan ze even de lucht in, maar als er een slechtvalk of een dwergarend langskomt, slaat echt de paniek toe. Kiekendieven zijn niet zo heel goed in het vangen van grutto’s. Slechtvalken en dwergarenden wel.

De grutto’s blijven hier een paar weken. Ze komen uit hun West-Afrikaanse winterkwartieren en zijn op weg naar hun broedgebied in Nederland. Hier in Zuid-Portugal vreten ze zich helemaal vol voor de laatste ruk naar huis. Ze eten hier rijst, rijst en nog eens rijst. Na de oogst in het najaar blijven er tonnen afgevallen rijstkorreltjes liggen, die nu systematisch door onze grutto’s worden opgeruimd. Een jaar of twaalf geleden was ik hier ook al eens om naar grutto’s te kijken, maar zo veel als vandaag heb ik toen nooit gezien. In deze vierkante bak water van een paar hectare staan naar schatting 30.000 grutto’s. Dertigduizend! Veel zijn al naar Nederland vertrokken. Vorige week lag de schatting nog op 70.000.

Voorjaar 2014. Achter zijn Friese boerderij loop ik met boer Murk Nijdam het land in. Murk heeft een melkveebedrijf, maar daarnaast is hij een gepassioneerd gruttoliefhebber, al van jongs af aan, toen hij opgroeide op het bedrijf van zijn vader, dat hij in 1987 van hem heeft overgenomen. Naast melkkoeien houdt Murk grutto’s op zijn land, met wat subsidies voor later maaien, minder bemesten en hogere waterpeilen dan gangbaar is. Met projectgeld heeft hij enkele percelen onder water gezet, de zogenaamde plas-drassituaties waar grutto’s dol op zijn, vooral op het moment dat ze uit het zuiden aan komen vliegen om zich als broedvogel te vestigen. Murk Nijdam heeft 40 hectare land, waarvan hij 26 hectare primair aan grutto’s toebedeelt. Toen hij in 2005 zijn plas-draspercelen inrichtte, had hij 20 paar grutto’s op zijn land. Dat was al een heel mooi aantal, waarmee hij menig beheerder van strikte natuurreservaten naar de kroon stak. In 2011 gooide hij het waterpeil omhoog. Het aantal gruttoparen steeg naar 50 tot 60. Sindsdien neemt het in rap tempo toe. Hoeveel er dit jaar zijn is nog niet helemaal duidelijk, maar in 2013 had Murk maar liefst 117 paar grutto’s op zijn land, een absoluut record. En misschien was dat getal van 117 als schatting nog aan de voorzichtige kant. Misschien waren het er wel 130.

Naarmate we verder het land in gaan, neemt het aantal grutto’s om ons heen toe. Er zijn al kuikens, dus links en rechts zitten waakzaam schreeuwende grutto-ouders op weipaaltjes. Sommige komen krijsend boven onze hoofden fladderen, met bungelende poten, waaraan ik in enkele gevallen rijtjes kleurringen zie hangen, drie links, drie rechts. Veel van Murks grutto’s nemen ongevraagd deel aan het gruttopopulatieonderzoek van de universiteit van Groningen, onder leiding van professor Theunis Piersma. ‘Laten we maar niet verder gaan,’ zegt Murk, ‘ik wil ze niet al te veel verstoren. Laten we maar liever naar de schuilhut gaan.’

Hij neemt mij mee naar een sloot waar we in een fluisterboot stappen, een cadeautje van Vogelbescherming. Geluidloos varen we naar een van zijn plas-draspercelen, waar hij een schuilhut bij heeft gebouwd. ‘Er komen hier veel vogelfotografen,’ vertelt Murk. ‘Vanmorgen was hier nog iemand om watersnippen te fotograferen.’ Ook krijgt hij nogal wat buitenlandse bezoekers en vorige week is VARA’s Vroege Vogels nog bij hem wezen filmen. Als hij toegangsbewijzen zou verkopen, zou hij alleen daarvan al rijk kunnen worden. Maar hij wil niet overlopen worden en wijst ook wel verzoeken af als het hem te druk is.

We leggen aan bij een steigertje, dat via een met rietmatten afgedekte gang naar de schuilhut loopt. Murk wijst mij op een nestje met jongen van de witte kwikstaart, kunstig ingeweven in de bovenrand van de rietmat. In de schuilhut hangen vogelfoto’s, er staan bankjes langs de randen en in de wanden zitten op diverse hoogten luikjes die je open- en dicht kunt schuiven. De hut biedt uitzicht op een kleine plas en de omringende oeverzone. Er heeft zich hier een kleine kolonie kluten gevestigd, en pal voor de hut zit er eentje op zijn nest. Vlak ernaast broedt een scholekster, en als een van beiden even opstaat, ontstaan er felle burenruzies. In het water lopen kluten met jongen en langs de oever scharrelen schattige tureluurkuikentjes rond. In de plas lopen diverse grutto’s te waden, soms met kleurringen aan de poten, in de bodem peurend met hun lange snavels. Overal klinkt het geroep van grutto’s.

Er is op de hele wereld geen andere plek te vinden waar je zo veel grutto’s in één beeld kunt vangen als in de rijstvelden van Zuid-Portugal. Er is op de hele wereld geen andere boer te vinden die zo veel broedende grutto’s op zijn land herbergt als Murk Nijdam. Er is geen land ter wereld waar zo veel grutto’s nestelen als in Nederland. Als er één vogelsoort is die het verdient gepromoveerd te worden tot nationale vogel van Nederland, is dat de grutto wel. Eigenlijk zou hij als oer-Hollands symbool moeten prijken op al onze bankbiljetten en munten. Op onze vlag. Hij is wel aangeduid als Koning onder de Weidevogels. In Friesland noemen ze hem Kening fan ’e Greide, Koning van de Weide. Buiten Friesland is er maar één taal die de grutto koninklijk noemt. In Italië heet hij pittima reale, wat zoiets betekent als ‘koninklijke priem’.

Betekenen de records in Portugal en bij boer Murk dat het de Koning voor de wind gaat?

Voorjaar 2013. Het biertje smaakt mij uitstekend. Ik heb een mooie fietstocht achter de rug door het zuidelijk deel van Friesland, van knooppunt naar knooppunt zwervend door de Tjongervallei en de Lindevallei. Ik ben tevreden neergezegen op een terrasje op de overgang naar de Drentse bossen. Het is heerlijk voorjaarsweer en dat uitte zich onderweg in uitbundig vogelgezang in de vele moerasbosjes en rietlandjes waar ik langskwam. Vooral de Lindevallei is erg opgeknapt sinds ik daar enige decennia geleden voor het laatst ben geweest. De toegankelijkheid is verbeterd, met nieuwe fietspaadjes, en de moerassen hebben zich in de afgelopen jaren in positieve zin verder ontwikkeld, met bijbehorende flora en fauna. De Tjongervallei is opener en kaler, maar ook daar zijn op diverse plekken mooie hoekjes ontstaan. Er is alleen één grote ‘maar’. Een jaar of dertig geleden doorkruiste ik in het voorjaar met mijn Renaultje dit gebied langs smalle landbouwweggetjes, waarbij ik bij elk graslandperceel stopte bij het damhek om er vanuit een strategische positie op weidevogelkuikens te jagen in het kader van mijn onderzoek bij het Rijksinstituut voor Natuurbeheer (RIN), later Alterra. Vaak stond er een schreeuwende grutto op een weipaal, die zijn jongen waarschuwde en ze maande zich voor mij te verstoppen. Voor mij was het dan de kunst, en de sport, om die beestjes in een snelle overrompelende run te pakken te krijgen om ze te meten, te wegen en te ringen. Ik ving er niet alleen gruttokuikens, maar ook schattige donsballetjes van kieviten, zo nu en dan een guitig tureluurkuiken, en incidenteel zelfs een jong kemphaantje. Op mijn acht uur durende fietstocht van vandaag heb ik niet één grutto gehoord of gezien, en ik heb niet één veldleeuwerik horen zingen. Waar zijn de grutto’s gebleven? Wat is hier misgegaan?

Mijn fietservaring in de Tjongervallei staat niet op zichzelf. In het eerste decennium van de eenentwintigste eeuw woonde ik in een woonboerderijtje aan de uiterwaarden van de IJssel bij Gorssel. Het huis lag op een rivierduin en vanuit de woonkamer keek je zo naar beneden de uiterwaard in. Vooral bij hoog water was dat een feest, als het water tot aan de heg kwam en overal ganzen, wilde zwanen en andere watervogels zaten. Naast de eettafel stond permanent de telescoop opgesteld. In het voorjaar jakkerden baltsende grutto’s luid schreeuwend achter elkaar aan, soms recht over ons huis. Ook vanuit Gorssel fietste ik graag. De Achterhoek is daar ideaal voor. Maar ook daar kon ik in het voorjaar thuiskomen van een tocht van 90 kilometer of meer, zonder ook maar één grutto gezien of gehoord te hebben, terwijl die daar een halve eeuw eerder nog heel algemeen waren. Soortgelijke ervaringen waren inmiddels gewoon in grote delen van Nederland. De grutto was zich duidelijk aan het terugtrekken. Het gaat helemaal niet goed met de Koning van de Weide. Het boerenland is op de meeste plaatsen zodanig veranderd dat grutto’s daar helemaal niet meer kunnen leven, en daarom verdwijnen ze. Boer Murk is een gigantische uitzondering.

Het is niet alleen de grutto die het in het boerenland niet weet vol te houden. We raken ook de veldleeuwerik kwijt, de slobeend, de zomertaling, de kemphaan, de patrijs en nog een heleboel andere dieren en planten. Ik zal ze nog wel vaker opsommen. Onze weiden die eens zo rijk waren aan natuur, zijn veranderd in een groene woestijn zonder vlinders en bloemen. De weilanden worden steeds beter ontwaterd en steeds zwaarder bemest. Er komen steeds meer koeien bij, en de boeren maaien hun sneller groeiende gras vaker en vooral veel eerder. Tussen al dat geweld zien de vogels gewoon geen kans meer veilig hun jongen groot te brengen. In wezen geef ik hier al in enkele zinnen een samenvatting van de problemen die we hebben om in Nederland onze mooie weidevogels te behouden, waarvan de grutto een van de belangrijkste vertegenwoordigers is. Maar dat is iets te kort door de bocht. De problemen zijn ingewikkelder.

Om grutto’s en andere weidevogels te behouden hebben we natuurreservaten ingericht, waar we proberen de voor hen ideale levensomstandigheden te creëren, in feite door de extensieve manier van boeren van een eeuw geleden te imiteren. Maar ook in sommige van dergelijke reservaten ging het ondanks de beste bedoelingen helemaal fout en verdwenen de grutto’s. Vanuit ons Gorsselse huis keek ik uit over de Ravenswaarden, grotendeels natuurgebied, beheerd door Staatsbosbeheer. In ons eerste voorjaar daar, in 2000, schatte ik dat er 20 paren grutto’s zaten, terwijl ik wist dat er tien jaar daarvoor nog 40 waren geteld door Wibe Altenburg. Wibe, een van de oprichters van het Friese ingenieursbureau Altenburg & Wymenga, houdt zich graag met grutto’s bezig. Zo heeft hij begin jaren tachtig een winter lang grutto’s voor mij geteld in Afrika.

Ondanks het er gevoerde natuurbeheer (beperkt bemesten, laat maaien) liepen de aantallen grutto’s in de Ravenswaarden jaarlijks gestaag terug en toen ik er in 2008 vertrok zat er nog één paartje, of misschien zaten er nog twee. Ik verhuisde naar Zeeland. Fietstochtjes op Walcheren leverden ook weinig grutto’s op, maar dat was geen verrassing – Zeeland is van oudsher een gruttoarme provincie. Achter Sint-Laurens, boven Middelburg, ligt een aardig graslandreservaatje met een kleine populatie grutto’s, maar verder is het op Walcheren wat weidevogels betreft armoe troef.

Sinds kort woon ik in de andere hoek van het land, een kilometer of twintig ten zuidwesten van de stad Groningen. Een geijkte fietstocht is hier het ‘rondje Leekstermeer’. Via landgoed Nienoord langs Leutingewolde, ten zuiden van het Leekstermeer, naar Roderwolde, en dan via Matsloot naar de noordkant. En vervolgens langs Lettelbert en onder Midwolde langs terug naar Nienoord. Van Lettelbert naar Nienoord slingert een nieuw, geasfalteerd fietspad door de weilanden en net als in de Lindevallei en de Tjongervallei, zijn hier allerlei leuke overhoekjes met moeras ontstaan die het groene weidelandschap een aardige extra aankleding geven. En net als bij de Lindevallei en de Tjongervallei kun je ’s avonds bij je biertje de conclusie trekken: een mooie tocht, maar nul grutto’s gezien. En ook hier kwinkeleren geen leeuweriken meer aan de blauwe hemel. Dertig jaar geleden hield ik mij er, net als in de Tjongervallei, nog bezig met het vangen van kuikentjes. Grutto’s waren rond het Leekstermeer toen heel talrijk.

De eerste helft van het rondje Leekstermeer voert je sinds een paar jaar door prachtige nieuw aangelegde moerasgebieden: de Onlanden. In jaren met hevige regenval werd de stad Groningen soms bedreigd met overstromingen vanaf het Drents Plateau, als riviertjes als de Drentse Aa, het Eelderdiep en het Peizerdiep de waterafvoer niet meer konden bijhouden. Om Groningen te beschermen zijn in het weidegebied tussen het Leekstermeer en Paterswolde op grote schaal weilanden ingericht als waterbergingsgebied. Dat levert geweldige moerassen op, waar zilverreigers, lepelaars en zeldzame sternsoorten te zien zijn. Niets herinnert eraan dat deze weilanden vijftig jaar geleden rijke weidevogelgebieden waren, waar het nog barstte van de grutto’s en kemphanen. Van de jonge vogelaars die nu naar de Onlanden komen om er klein en kleinst waterhoen te scoren, weet niemand meer dat aan de Matsloot, aan de oostkant van het Leekstermeer, een van de grootste kemphanenbaltsplaatsen van Nederland was gevestigd. Toen ik in de jaren zestig in Groningen biologie studeerde, wijdde studiegenoot Johan van Rhijn hier zijn promotieonderzoek aan het baltsgedrag van de kemphaan.

In de jaren zeventig en tachtig ging het mis. Het was het tijdperk van de grote ruilverkavelingen. Het tijdperk van Sicco Mansholt en de met Europees geld gesubsidieerde onverkoopbare boterbergen en melkplassen. Alles moest wijken voor de ontwikkeling van de landbouw. Zoals overal elders in Nederland liepen rond het Leekstermeer de aantallen weidevogels terug als gevolg van de steeds maar voortschrijdende intensivering van het weidebedrijf. Ontwatering, overbemesting, enzovoort, het bekende verhaal. Natuurbeschermingsinstanties trachtten de neergang bij het Leekstermeer tegen te gaan door in het Matslootgebied graslandpercelen op te kopen en er, net als in de Ravenswaarden, extensief beheer te voeren met minder mest en later maaien. In principe is dat een goede manier om grutto’s te behouden, die op veel plaatsen met succes is toegepast, maar in het geval van het Leekstermeergebied ging het niet goed. De verandering terug naar extensiever beheer ging hier misschien wel te plotseling, waardoor er op het natte veen een explosieve ontwikkeling plaatsvond van pitrus, een plant die hoge, taaie pollen vormt waar zowel de koeien als de grutto’s een hekel aan hebben. Het is dan heel moeilijk om dat weer goed te krijgen, dus het was een zegen dat men de boel uiteindelijk onder water mocht zetten om er dan maar moeras van te maken. Bijna niemand weet meer dat aan het succes van de Onlanden een periode van mislukt weidevogelbeheer is voorafgegaan.

Precies hetzelfde hebben we zien gebeuren in de weilanden rond het Naardermeer, Nederlands oudste natuurreservaat. Ook daar zagen we de weidevogelpopulaties ineenstorten en ook daar probeerde Natuurmonumenten dat te herstellen door de graslanden op te kopen en er het beheer te extensiveren. En ook daar ging dat niet goed. De grutto’s kwamen niet terug. En net als bij de Groningse Onlanden kwam daar de redding van het moeras. Nu ligt er een mooie zone nieuw moeras, die het Naardermeer verbindt met de moerassen van de Ankeveense Plassen. De provinciale weg van Hilversum naar Weesp is zelfs voor een deel op palen gezet, zodat het natte gedierte zich vrijelijk tussen beide moerasgebieden heen en weer kan bewegen. Grutto’s maken plaats voor zilverreigers, ganzen en gallowayrunderen. Wie dat vijftig jaar geleden voorspeld zou hebben, zou volslagen voor gek zijn verklaard.

Natuurlijk is weidevogelbeheer heel vaak wel succesvol, maar ik vond het interessanter om eerst een paar voorbeelden te noemen van gebieden waar het misging. Het is niet eens altijd duidelijk waarom het vaak wel, maar soms ook helemaal niet goed gaat. Ik heb het daar destijds uitvoerig over gehad met Cees de Vries, die toen hoofd was van de afdeling Onderzoek bij Natuurmonumenten, maar we konden niet goed verklaren waarom het rond het Naardermeer fout ging. Ik stelde voor dat maar eens te laten onderzoeken, maar daar was dan weer niet genoeg geld voor beschikbaar. RIN-collega Henk Siepel (later hoogleraar in Nijmegen) had er wel ideeën over. Als entomoloog, gespecialiseerd in bodem- en graslandfauna, verkondigde hij dat er in het natuurbeheer veel te weinig aandacht bestond voor de macrofauna in grasland. Macro (groot) staat tegenover micro (klein), dus macrofauna gaat over grotere dieren en microfauna over de kleine. Paradoxaal genoeg behoren olifanten niet tot de macrofauna. Het gaat om de kleinst mogelijke diertjes die je nog net met het blote oog kunt waarnemen, zulks in tegenstelling tot de microfauna, waarvoor je een microscoop nodig hebt. Bepaalde soorten uit de macrofauna, zoals de springstaarten (Collembola), zijn van cruciaal belang bij de recycling van organisch materiaal. Als je nat, schraal, bloemrijk grasland door ontwatering en bemesting omzet in goed boerenweiland, verander je niet alleen de flora, maar ook de fauna. Met de bloemen verdwijnen ook heel veel insecten en andere kleine beestjes. Het is niet vanzelfsprekend dat je die allemaal weer terugkrijgt als je als natuurbeheerder de andere kant op wilt gaan, door boerenland te vernatten en op te houden met bemesten, in een poging er weer iets moois van te maken. Een van de dingen die fout kunnen gaan is dat er door gebrek aan springstaarten onvoldoende afbraak plaatsvindt van de strooisellaag, die bestaat uit allerlei afgevallen deeltjes van planten die zich ophopen tussen de wortels van het gras. Er kan zich dan na een paar jaar een soort dichte viltlaag vormen waar de regenwormen geen raad meer mee weten en waar de grutto’s niet meer met hun snavels doorheen kunnen prikken. Vervilting is vooral te zien in weiden die gedomineerd worden door de grassoort witbol. De weilanden rond het Naardermeer zagen wit van de rijpe, wollige pluimen van bloeiende witbol. Boeren houden niet van witbol. Zij zien liever het hoogproductieve Engels raaigras. Natuurbeheerders houden ook niet van witbol. Zij streven naar graslanden waarin reukgras en kamgras domineren. Er is bijna niets dat lekkerder ruikt dan pas gemaaid hooiland dat rijk is aan reukgras, dat met zijn karamelachtig aroma ook wel wordt aangeduid als ‘toffeegras’. En de grutto’s hielden niet van de witbolweiden rond het Naardermeer. Misschien ligt dat wel aan de springstaarten van Henk Siepel, maar dat is niet onderzocht. Cees de Vries heeft Natuurmonumenten allang verlaten en kweekt nu bij de Stichting Hoge Weide in Noord-Holland met succes grutto’s door geschikte broedpercelen te omheinen met schrikdraad om de vossen erbuiten te houden.

Voorbeelden als rond het Leekstermeer en het Naardermeer zijn altijd koren op de molen geweest van boeren die van mening zijn dat weidevogelbeheer niet thuishoort in handen van Staatsbosbeheer of Natuurmonumenten, want die maken er maar een rotzooitje van. Weidevogels zijn beter af bij de boer, zeggen ze, en een heel enkele keer (Murk) lijkt dat wel te kloppen. Maar in de overgrote meerderheid van de gevallen verdwijnen de grutto’s gestaag uit ons boerenland, ook als er met veel subsidiegeld agrarisch natuurbeheer wordt uitgevoerd. Kort samengevat zou ik kunnen zeggen dat weidevogelbeheer door natuurbeschermingsinstanties vaak goed gaat, maar soms ook niet, en dat agrarisch natuurbeheer gericht op weidevogels soms goed gaat, maar heel vaak ook niet. Hier is veel over te doen.

En zo modderen we met z’n allen in heel Europa, maar vooral in Nederland, voort met het behoud van de grutto. Voor mij staat het als een paal boven water dat we de grutto willen behouden en dat we de achteruitgang willen stoppen nu het misschien nog kan. Voor anderen is dat vaak helemaal niet zo vanzelfsprekend. Waarom zouden we de grutto moeten redden? Hoe erg is het als hij uitsterft in Nederland? Hoort hij hier eigenlijk wel van oorsprong thuis? Kunnen we ons geld niet veel beter besteden aan de zorg, nu het daar aan alle kanten zo vreselijk mis dreigt te gaan? En dan is er een enorme, waarschijnlijk snelgroeiende groep Nederlanders die nog nooit van de grutto gehoord heeft en daar waarschijnlijk ook nooit van zal horen.

Waarom wil ik de grutto behouden? Er is haast niets mooiers te bedenken dan een groepje baltsende grutto’s die luid schreeuwend achter elkaar aan jakkeren door een mooie voorjaarslucht boven een bloemrijke weide. Zo simpel is het. Maar laten we ons eerst eens verdiepen in het kader waarbinnen we het probleem van het behoud van de grutto moeten bezien. Keuzes, prioriteiten, verschillen in inzichten, verschuivende referentiekaders, normen en waarden.

2

Kader

Het gekke is dat ik tijdens mijn fietstochten door gruttoloze boerenlandschappen niet eens constant intens verdrietig ben over het verlies waarvan ik heel goed op de hoogte ben. Soms is kennis over teloorgang trouwens belastend en kun je maar beter iets minder weten. Nee, het is meestal pas achteraf, na thuiskomst, dat de realisering toeslaat: alweer geen grutto’s. Op de plekken zelf, daar waar ze vroeger wel zaten, kan ik tot mijn eigen verbazing oprecht genieten van het mooie weer, de rust, en een fraai landschap met groene weiden en aardige coulissen van bosjes en moerasjes. Op het eerste gezicht allemaal heel aantrekkelijk en in de ogen van de meeste mensen gewoon mooi, zonder voorbehoud. Pas op het tweede gezicht, en als je er bewust bij stil gaat staan, komt het besef dat deze mooie groene landschappen bijna overal in Nederland biologisch volkomen uitgehold zijn. En ze zijn ook allemaal hetzelfde geworden. Vroeger had je regionale verschillen in flora en fauna. Nu zien de agrarische coulisselandschappen in Drenthe er precies zo uit als die in de Achterhoek of in Noord-Brabant. En qua biodiversiteit zijn ze allemaal even arm.

Na zes jaar afwezigheid heb ik onlangs weer eens gefietst door de Achterhoek. Veranderingen hebben daar in de afgelopen jaren in versneld tempo plaatsgevonden. Er zijn leuke nieuwe fietspaden aangelegd die rond de dorpen kronkelen, maar zelfs in een fraai aangelegde bocht blijkt vaak links alleen maar maïs te groeien en rechts alleen maar gras. Omzoomd door cosmetisch groen bestaat het boerenland in de Achterhoek uit vrijwel niets anders meer dan volkomen steriele maïsakkers en al even steriele grasakkers, want de kwalificatie ‘weilanden’ verdienen deze graslanden niet langer. Het zijn akkers waar de boeren hoogwaardig gras verbouwen om er hun koeien mee te voeren. Afgezien van een incidentele explosie van paardenbloemen – een indicatie voor overbemesting – is er in dit grasland geen enkele bloeiende bloem meer te vinden, geen vlinder, geen sprinkhaan, geen libel, geen broedende vogel. Ja, zelfs geen koeien, want die houden de boeren tegenwoordig liever binnen. Als je ze buiten laat lopen, vertrappen ze de zode maar en bevuilen ze het dure gewas met hun flatsende vlaaien. Je kunt beter dagelijks een portie vers gras maaien en naar de stal brengen. Het is volkomen duidelijk dat er in de overgrote meerderheid van de Achterhoekse graslandpercelen geen plaats meer is voor ook maar één enkele grutto. Er is trouwens bijna niemand meer die weet dat koeien die onder meer natuurlijke omstandigheden leven helemaal geen vlaaien flatsen, maar bijna net zulke stevige vijgen produceren als paarden. Die arme beesten zijn continu aan de diarree als gevolg van eenzijdige voeding gericht op maximale melkproductie, met veel te veel jong, mals, eiwitrijk ‘geil’ gras en veel te weinig vezels. Vezels kun je niet in melk omzetten. Deze zieke melkkoeien, die voor de helft bestaan uit opgeblazen uiers, zijn als opgefokte topatleten na vijf jaar volledig opgebrand en afgeleefd, rijp om tot hondenvoer vermalen te worden, want een eetbare biefstuk is er ook niet meer uit te halen. ‘Wilde’ koeien met een normale spijsvertering kunnen zonder moeite twintig jaar oud worden.

Vanaf de fiets kan ik dus nog steeds genieten van het Nederlandse landschap, ondanks de doodse leegte die er tegenwoordig heerst. Ik zie zelfs enige schoonheid. Bij laagstaande zon en met een donkere wolkenlucht erboven krijgen die gifgroene, egaal geschoren, levenloze biljartlakens een soort surrealistische schoonheid die het op semiabstracte schilderijen en artistieke kalenderfoto’s goed doet. Ik zie dat veel mensen dat mooi vinden, ook buitenlanders die natuurlijk niet beter weten, en ik kan hun waardering begrijpen. Ik weet dat er zelfs mensen zijn, vooral boeren – en dan niet eens uit economische maar uit esthetische overwegingen –, die die uniforme groene lakens echt veel mooier vinden dan rommelige weiden met boterbloemen, koekoeksbloemen en zuring. En wie nog nooit een grutto heeft gezien, of er misschien zelfs nog nooit van gehoord heeft, kan hem ook niet missen.

Wij denken maar al te graag dat wij hier in Nederland zuinig zijn op ons groene landschap. Niets is minder waar. Bijna nergens anders in Europa is het boerenland biologisch zo verziekt als in Nederland. Wat verlies van biodiversiteit op agrarisch land betreft staat Malta van alle Europese landen onbetwist op de eerste plaats. Malta staat trouwens in geen enkel opzicht te boek als milieu- en natuurvriendelijk. Wat betreft het massaal afschieten van vermoeide trekvogels, op weg van Europa naar Afrika of omgekeerd, staat dit land bijvoorbeeld onbetwist aan de top. Minder bekend is dat qua biodiversiteitsverlies bij de boer, Nederland in heel Europa na Malta op de tweede plaats komt. Een zilveren medaille. Nergens in Europa is de intensivering van het boerenbedrijf zo ver doorgevoerd als in Nederland en nergens anders in Europa zijn daar op zo’n grote schaal natuurwaarden aan opgeofferd. Dat begint al met de waterhuishouding, die in het hele land is afgestemd op de behoeften van de boer. Die wil graag in de winter, als er te veel neerslag valt, zijn slootpeil zo laag mogelijk houden, zodat hij zijn overtollige water kwijt kan, en ’s zomers, om uitdroging van het land tegen te gaan, hoger. In de natuur is dat precies andersom. Daar treden rivieren en beken ’s winters buiten hun oevers en blijven grote regenplassen op het land staan, terwijl in de zomer door toenemende verdamping en afnemende neerslag het waterpeil zakt. Boeren regelen maar zelden zelf hun slootpeilen. Dat gebeurt op polderniveau met behulp van gemalen, die op hun beurt het water kwijt moeten op de boezemwateren. Om dat mogelijk te maken handhaven we in alle boezemwateren, inclusief het hele IJsselmeergebied, een tegennatuurlijk peilregime, met hoge waterstanden in de zomer en lage in de winter. Je hoeft weinig fantasie of biologische kennis te hebben om te beseffen dat dit niet goed kan zijn voor de natuur. Paradoxaal genoeg is in ons natte klimaat verdroging in natuurgebieden die aan boerenland grenzen een van de grootste problemen.

Vervolgens hebben we de mest. We verbouwen tegenwoordig veel snijmaïs om in te kuilen als veevoer voor de winter – waar we vroeger hooi voor gebruikten – en gelukkig is maïs als groeiend gewas vrijwel onverzadigbaar wat betreft mestconsumptie, dus op onze maïsakkers kunnen we alle overtollige mest uit onze stallen kwijt. We gebruiken die mest niet op onze weilanden en graanakkers. Daar strooien we liever geïmporteerde kunstmest, want dat is zindelijker en die is veel gemakkelijker te doseren. Al met al is er geen land ter wereld waar zo veel stikstof per hectare op het land wordt gegooid als in Nederland. Als je op de wereldkaart punten met elkaar verbindt met gelijke mestgift, iso-mestlijnen, dan springt Nederland eruit als de allerhoogste berg. Hoger dan de Mount Everest. Nergens anders ter wereld halen we zulke hoge productiecijfers per hectare als in Nederland. Iets om trots op te zijn en goed voor de export. Maar een groot deel van de mest verdwijnt in de sloten en in het oppervlaktewater door heel Nederland en het is heel moeilijk om sterk vervuild water buiten de natuurgebieden te houden. Naast verdroging is vermesting een tweede serieus milieuprobleem.

Veel van de meststoffen komen in de atmosfeer terecht. Dat werd vooral een groot probleem in de jaren tachtig, toen minister van Landbouw Gerrit Braks op het lumineuze idee kwam van Noord-Brabant een varkensparadijs te maken. Uit de grote ligboxstallen steeg de ammoniak bij tonnen tegelijk op, de lucht in, om vervolgens in zure regen weer naar beneden te komen vallen. We dachten toen dat onze bossen daar allemaal aan dood zouden gaan en het werd ook gezien als de belangrijkste oorzaak voor de achteruitgang van heel veel soorten paddenstoelen, zoals de smakelijke cantharel. Zo komen we bij het derde van wat wij in de jaren tachtig de VER-thema’s noemden: na VER-droging en VER-mesting de VER-zuring. Inmiddels is de toestand wat verbeterd, de ammoniakuitstoot is enigszins aan banden gelegd, onze bossen leven nog en zelfs de cantharel schijnt begonnen te zijn aan een voorzichtige wederopstanding, hoewel ik ze nog nauwelijks weer heb gevonden.

Ons Brabantse varkensparadijs was niet alleen slecht voor het milieu in Nederland, maar was (en is nog steeds) ook slecht voor natuur en milieu in landen als Brazilië, waar men in hoog tempo het tropisch regenwoud opruimt om er plaats te maken voor onafzienbare soja-akkers. Daar kweekt men de sojabonen die we met scheepsladingen vol veel te goedkoop hiernaartoe slepen om er onze varkens mee vet te mesten. Zo’n invloed op het milieu ver over de landsgrenzen noemen we onze ecologische voetafdruk. Onze voetafdruk is vele malen groter dan Nederland. Dat gesleep met sojabonen over de wereld geeft soms aanleiding tot bizarre ongelukken. In maart 2011 liep een schip met 650.00 ton sojabonen aan boord, op weg van Brazilië naar Singapore, geheel onverwacht in het donker op de klippen van Nightingale Island bij Tristan da Cunha, zo ongeveer het meest godverlaten oord op aarde, midden in de zuidelijke Atlantische Oceaan, halverwege Buenos Aires en Kaapstad. Zo midden op de oceaan had niemand een obstakel verwacht en iedereen lag heerlijk in zijn kooi te ronken, al dan niet met een borrel op. Er was niemand op de brug want er was toch niks om op te letten, dacht de kapitein. Ja, er lag een eiland in de weg. Het schip brak in tweeën, de olie spoelde aan op de rotsen en vervuilde een kleine drieduizend pinguïns. De bonenlading verdween naar de bodem en heeft daar als een zwarte rottende vlek meer dan twee jaar gezorgd voor dood en verderf op de zeebodem door alle zuurstof in het omringende water op te souperen. Gelukkig hebben geen ratten de schipbreuk overleefd, want anders was de ramp niet meer te overzien geweest. De gevolgen zouden voor de miljoenen stormvogels die op Nightingale in holen broeden desastreus zijn geweest. Ook langs die weg worden soms extra diepe ecologische voetafdrukken geplaatst. Ik beweer wel eens dat ik elke conversatie zo kan buigen dat het over Tristan da Cunha gaat.

Verdroging, vermesting, verzuring. Drie belangrijke oorzaken voor achteruitgang van vele soorten planten en dieren. Die achteruitgang deed zich voor dwars door al onze natuurgebieden, maar was het meest geprononceerd in de agrarische wereld. De rode lijsten van bedreigde soorten worden alsmaar langer en dan gaat het meestal om soorten van het boerenland. Kemphaan, watersnip, patrijs, kwartelkoning, slobeend, zomertaling, veldleeuwerik, paapje, grauwe gors, zwarte stern, gele kwikstaart, graspieper, libellen, vlinders, sprinkhanen, orchideeën, ga zo maar door. En de grutto natuurlijk.

Genoeg geklaagd. Ik wil mij uitdrukkelijk niet scharen onder de oude zeurpieten die alleen maar kunnen zaniken over hoeveel beter alles vroeger was. Het is niet alleen maar kommer en kwel in Nederland. Ik zie wel degelijk ook positieve ontwikkelingen. Zo gaat het met onze moerasgebieden eigenlijk heel goed, vooral door al die nieuwe moerassen die zijn ontstaan, soms opzettelijk en soms per ongeluk, zoals in het geval van de Oostvaardersplassen. Ook onze bossen gaan vooruit door veroudering. Ze worden ‘volwassen’. Dat komt ook omdat men in toenemende mate ‘natuurlijk bosbeheer’ toepast, wat voornamelijk wil zeggen dat er geen levend hout meer geoogst wordt en dat men dood gevallen hout niet meer opruimt. In een echt oerwoud ligt meer hout op de grond dan er overeind staat en het is prachtig om te zien hoe een gevallen boom op den duur helemaal verandert in een mossige richel waarop weer een hele rij nieuwe boompjes groeit. Dat is een langzaam proces en in de Nederlandse bossen is het gevallen hout meestal nog te jong. Misschien moeten we nog wel honderd jaar wachten voordat we er optimaal van kunnen genieten. Al met al gaan onze bossen steeds meer op echte oerbossen lijken en dat is goed voor plant en dier. Zo was in onze veel te jonge en veel te schone bossen de middelste bonte specht, die het met zijn relatief zwakke snavel moet hebben van oude, stervende bomen, een grote zeldzaamheid geworden, die alleen nog maar te vinden was op het zeer oude landgoed Twickel in Twente. Met het ouder en oerder worden van onze bossen zien we deze specht de laatste jaren op steeds meer plekken opduiken. In veel gevallen is ‘natuurlijk bosbeheer’ trouwens gewoon een gevolg van het ontbreken van geld om het op een andere manier te doen, maar dat doet er niet toe. Rottend hout is van groot belang voor allerlei insecten en paddenstoelen.

Wat er langs de grote rivieren, zoals langs de IJssel, aan de gang is met het aanleggen van een heel netwerk van nevengeulen vind ik ook prachtig. Het mooie is dat hier nationale veiligheid en natuurbelang hand in hand gaan. De ingrepen in het Rivierengebied zijn primair bedoeld voor waterberging in tijden van extreme afvoer, om bijna-rampen zoals we in 1995 hebben gehad te voorkomen. Fantastische natuur is een welkom bijproduct. Zie ook de Onlanden bij het Leekstermeer. We hebben zodoende interessante soorten teruggekregen die we in vroeger eeuwen hebben uitgeroeid, zoals grauwe gans – waarvan velen vinden dat we er inmiddels veel te veel van hebben –, grote en kleine zilverreiger, kraanvogel en zeearend, en we hebben meer broedgevallen dan ooit van witwangstern, witvleugelstern, blauwborst en klein en kleinst waterhoen.

Dat ik ondanks mijn belastende voorkennis toch nog redelijk onbekommerd van mijn fietstochtjes kan genieten, heeft ook te maken met een onontkoombaar veranderen van normbesef. Er is daar de mooie wetenschappelijke term shifting baseline syndrome voor: het verschuivend-referentiekadersyndroom. Ik ben opgegroeid in een wereld waarvan ik mij nu al nauwelijks meer kan voorstellen hoe die eruit gezien moet hebben – het sociale leefmilieu in de sobere naoorlogse tijd, het technische voorzieningenniveau (geen televisie, computers of mobieltjes) en de natuur, die er heel anders uitzag dan nu. De kinderen van tegenwoordig leven in een totaal andere wereld, waarvan ik mij eigenlijk ook nog nauwelijks een voorstelling kan maken. Ik zie hoe mijn kleinkinderen opgroeien, maar ik kan me niet inleven in hoe zij het beleven, met vingertjes die al vanaf de geboorte zijn aangepast om toetsjes te bedienen. En ook hoe mijn vader zijn jeugd heeft beleefd gaat mijn voorstellingsvermogen te boven. Vanaf de boerderij met de knecht op de bokkenwagen naar het dorp gebracht worden. In schooltijd tussen de middag aardappels met gort en stroop te eten krijgen bij de smid. Met een jurkje aan (als jongen) op de foto bij de fotograaf in de stad. Zo vindt er binnen een mensenleven al een enorme verschuiving plaats van wat normaal is. En tussen de generaties zijn de sprongen al helemaal niet meer te bevatten. Iedere generatie verwijt de volgende dat men niet weet hoe het vroeger was, en meestal was vroeger beter. Ik weet nog hoe ik ruim veertig jaar geleden op het Rijksinstituut voor Natuurbeheer (RIN) kwam te werken als jonge onderzoeker. Ik kwam op de kamer te zitten bij Arend Timmerman sr., die tegen zijn pensioen liep en veel verstand had van ganzen en weidevogels. Hij kon zich moeilijk voorstellen hoe ik mij als jong broekje zinvol in weidevogels kon verdiepen als ik geen besef had van het betere vroeger. Zijn referentiekader lag nog weer veertig jaar eerder en was gebaseerd op zijn jeugdervaringen rond Kampen en Genemuiden, waar je in zijn jonge jaren maar tegen een graspolletje hoefde te schoppen of de eieren rolden eruit, zo zei hij. Voor hem was het Nederlandse grasland begin jaren zeventig al volledig verziekt, terwijl het eigenlijke grote verzieken toen juist pas goed op gang begon te komen.

Waar je als natuurbeheerder, voor wie vroeger altijd beter was, je referentiekader moet leggen, je streefbeeld, is natuurlijk een diep filosofisch probleem. Hoe ver terug mag je gaan met je normen en waarden. Het is duidelijk dat het zinloos en onrealistisch is om terug te willen naar de tijd dat Nederland bedekt was door toendra’s, die over de Noordzeebodem doorliepen tot in Engeland, met de Theems als zijrivier van de Rijn, waar onze in berenvellen gehulde voorouders jaagden op mammoeten, wolharige neushoorns en reuzenherten, terwijl zij moesten oppassen niet zelf gepakt te worden door sabeltandtijgers of holenberen. Maar hoe zinloos en onrealistisch is het om terug te willen naar het eind van de negentiende eeuw, toen kunstmest nog niet was uitgevonden en het gebruik van dierlijke mest nog was beperkt tot akkertjes vlak rond de dorpen? In die tijd hadden we nog uitgestrekte schrale hooilanden die vol stonden met de prachtigste orchideeën en andere blauwgraslandsoorten. Botanici zien daar nog wel eens hun droombeeld. Vogelaars hoeven over het algemeen minder ver terug in de tijd om hun ideaalbeeld te verwezenlijken. Vaak is een halve eeuw terug al voldoende. Die late negentiende eeuw, waar de botanici zo verrukt van zijn, was voor vogels trouwens helemaal geen feestperiode. Het is de tijd van de laatste ontginningen van oerbos en de laatste grote droogleggingen van moerassen, die lepelaar en purperreiger met uitsterven bedreigden. Zilverreigers waren al eerder uitgeroeid.

Ik heb in mijn werkzame leven de boel al heel ver zien opschuiven. In mijn beginperiode bij het RIN streefden we nog onbekommerd naar grote weidevogelreservaten waar flinke aantallen kemphanen en watersnippen zouden kunnen overleven. Inmiddels is dat al achterhaald. Kemphaan en watersnip zijn praktisch uitgestorven. We hebben er nog een paar die in reservaatjes weten te overleven, maar als boerenweidevogel zijn ze helemaal verdwenen. Nu is de grutto aan de beurt; nu staat de grutto centraal. De Nederlandse gruttopopulatie is de laatste decennia al teruggelopen tot een derde van de aantallen die we in de jaren zestig en zeventig hadden, ondanks geweldige inspanningen en geweldige investeringen om het tij te keren, en de teruggang gaat nog steeds door, met een procent of 5 per jaar. Betekent dat dat we over tien jaar alle grutto’s kwijt zijn? Of is er nog hoop dat we de Koning van de Weidevogels kunnen behouden?

Ook in de landbouw zijn de veranderingen gigantisch. Vooral na de Tweede Wereldoorlog hebben zich enorme ontwikkelingen voorgedaan. We hadden al dan niet de hongerwinter overleefd en er was na de bevrijding nog maar voor een paar dagen voedsel in Nederland. De Amerikanen dropten voedselpakketten om de ergste nood te lenigen. De Nederlandse landbouw was aan vernieuwing toe. Schaalvergroting, productieverhoging en zelfvoorzienend zijn waren de toverwoorden, en de inmiddels legendarisch geworden Sicco Mansholt mocht de klus klaren. Nooit meer honger was het credo. Het is allemaal mooi beschreven in De graanrepubliek van Frank Westerman. Mansholt wilde van de kleine keuterboeren af en een einde maken aan het romantische idee van het vrije boerenbestaan. Eigenlijk wilde hij van alle boeren ambtenaren maken en van heel Nederland één groot staatsboerenbedrijf, haast naar Russisch kolchozmodel. Dat laatste is hem niet gelukt, maar schaalvergroting en productieverhoging wel. Zo goed, dat je zou kunnen zeggen dat het helemaal uit de hand is gelopen. Om te kunnen concurreren op de wereldmarkt was het nodig de Nederlandse landbouw zwaar te subsidiëren. De bedragen die in de naoorlogse jaren in de landbouw zijn gepompt, zijn enorm. Mansholt klom op tot eurocommissaris en vanuit Brussel mocht hij de landbouw voor heel Europa regelen. Miljarden aan subsidies zijn daarin opgegaan. Landbouw was de grootste post op de EU-begroting. Het gevolg was een onvoorstelbare overproductie van onverkoopbare melk, kaas, graan, wijn en olijven, waarvan alleen al de opslag een steeds zwaarder wegende kostenpost werd.

Die hele gesubsidieerde landbouw was en is een heel dubieuze zaak en Mansholt zelf is er in zijn latere leven ook helemaal op teruggekomen. Hij stelde voor maar op te houden met boeren in Nederland en het land aan de natuur terug te geven. Het andere uiterste. Het dubieuze zit hem hierin dat het met onze levensstandaard onmogelijk is om zonder subsidies betaalbare landbouwproducten te produceren. Onafhankelijke rendabele landbouw kan in Nederland domweg niet bestaan. Het is veel goedkoper om eten te importeren uit verre streken waar de mensen armer zijn en minder hoeven te verdienen. Maar helemaal de landbouw in Nederland opgeven willen we ook niet, omdat we ons dan afhankelijk zouden maken van die andere landen en dat kan heel gevaarlijk worden. Oorlogen kunnen het transport belemmeren en het is natuurlijk altijd mogelijk dat arme landen opeens rijk worden en hun prijzen navenant verhogen. Natuurlijk willen we het liefst zelfvoorzienend zijn, maar dat kan alleen maar met subsidies. Een onmogelijke tweespalt. Het subsidiëren van landbouwproducten waartegen ontwikkelingslanden op de wereldmarkt niet kunnen concurreren is ook regelrecht in tegenspraak met de uitgangspunten van de World Trade Organization (WTO), die bijvoorbeeld vindt dat wij op kunstmatige, oneerlijke wijze tropische rietsuiker buiten de deur houden ten gunste van onze eigen dure bietensuiker. Het is een onoplosbaar probleem. Nooit meer honger. Dat is gelukt. Nederland kan zelfvoorzienend zijn op een vijfde van het door ons gebruikte landbouwareaal. Op de rest produceren we voor de export. Na de Verenigde Staten zijn wij op de hele wereld het grootste exportland van landbouwproducten. Net geen Mount Everest, maar het scheelt niet veel. Het Plan-Mansholt is te goed gelukt. Ik heb dan ook wel horen beweren dat we eigenlijk de grutto kunnen zien als een laat slachtoffer van de Tweede Wereldoorlog.

Als je er goed over nadenkt, is het absurd dat zo’n klein landje als Nederland de op één na grootste exporteur ter wereld van agrarische producten is. Dat de Verenigde Staten op de eerste plaats staan klinkt niet zo raar. Die spelen op deze wereld wel op meer gebieden een leidende rol, of we dat nu leuk vinden of niet. Maar wij op de tweede plaats? Dat klopt toch gewoon niet? En dan nog met producten die eigenlijk te duur zijn om er concurrerend mee te kunnen zijn. We kunnen ze te goedkoop aanbieden dankzij het gesubsidieerde productieproces. Te gek voor woorden. De gemiddelde Friese melkveehouder krijgt om te beginnen al uit de EU-pot een basisinkomen van 30.000 euro, alleen al om hem te belonen voor het feit dat hij boer is en boer wil blijven, nog afgezien van het feit of hij dan ook nog daadwerkelijk iets gaat produceren. Hele volksstammen zouden willen dat ze zo’n bedrag per jaar met hard werken bijeen zouden kunnen sappelen. In de jaren zeventig hebben we geprobeerd boeren zo ver te krijgen dat ze met subsidies langs een andere weg bereid zouden zijn minder intensief te boeren en op hun land ook wat aan natuur te doen. Voor dat doel is toen de Relatienota uitgevonden. Het woord ‘relatie’ slaat in dit verband op de relatie tussen natuur en boer. Oorlog werd het. Toenmalig minister van Landbouw Fons van der Stee is op een voorlichtingsbijeenkomst in Tubbergen door razende boeren zo ongeveer uit zijn auto gesleurd om aan de hoogste boom te worden opgehangen. Het idee dat boeren hun onafhankelijkheid zouden opgeven om met overheidssubsidies groen te kweken was totaal onaanvaardbaar. Men had het over museumboeren met een rijkspet op. Gek genoeg had geen enkele boer er bezwaar tegen met nog veel grotere subsidies (onafhankelijk?) overbodige landbouwproducten te kweken. Er heerste toen ook een sterk gevoel dat je als boer voor je buren totaal afging als je aan dergelijke plannen mee zou doen. Dat is inmiddels gelukkig wel veranderd. Het is nu helemaal geen schande meer om als boer (gesubsidieerd) natuur te verbouwen in plaats van eetbare spullen. Groen boeren heeft een veel beter imago gekregen.

Wat ik niet kan bevatten is dat het nooit is gelukt het EU-subsidiebeleid een werkelijk groenere tint te geven. Het zou toch best logisch zijn om in plaats van onverkoopbare etenswaren te telen een deel van het land een natuurbestemming te geven? Daar zouden alle partijen baat bij hebben. Waarom niet aan zo’n basisinkomen van 30.000 euro de voorwaarde verbinden dat je als boer een bepaald percentage van je land als natuur inricht? Dat idee is natuurlijk niet nieuw. Op hoog niveau in de EU is wel degelijk geprobeerd dergelijke systemen vorm te geven, maar de natuurlobby heeft het met zijn geitenwollensokkenimago iedere keer weer grandioos moeten afleggen tegen de o zo machtige landbouwlobby. Heel recent is nog geprobeerd de Common Agricultural Policy (CAP) van de EU te vergroenen, maar het is alweer mislukt. En vaak zijn het niet eens de boeren zelf die deze lobby aanvoeren, maar andere grote belangenpartijen. De grote zuivelfabrieken proberen in hun televisiereclames een beeld te schetsen van hun belang in het in stand houden van een groene wereld met gezonde koeien in een gezonde wei, maar in werkelijkheid zijn zij alleen maar gebaat bij meer productie. En ook de banken zijn alleen geïnteresseerd in het verstrekken van leningen voor nog grotere stallen en nog meer koeien, en niet in het investeren in groen.

In Oost-Groningen, de bakermat van het Mansholt-imperium, is het nog veel gekker. Om de uit de hand gelopen kosten van opslag van te veel geproduceerd graan te beperken, is de braaklegregeling in het leven geroepen. Op een deel van het land verbouwt men dan een aantal jaren geen gewassen, zodat het onkruid er zijn gang kan gaan. Eerst krijgt de boer inkomenssubsidie omdat hij boer is, en vervolgens krijgt hij nog eens extra subsidie om op zijn land niks te verbouwen. Hoe gek kun je het bedenken? De braaklegregeling heeft geheel onverwacht wel een mooi stukje pseudonatuur opgeleverd, toen bleek dat al die met rotzooi volgegroeide percelen een eldorado waren voor kiekendieven en andere interessante muizenvreters. De grauwe kiekendief, aanvankelijk in Nederland nagenoeg uitgestorven, heeft hier een geweldige revival doorgemaakt, nauwlettend bestudeerd door Ben Koks en andere biologen.

Een kwarteeuw geleden is er een rem gezet op de overproductie van zuivel, door een quoteringssysteem in te voeren. Melkveehouders kregen een bepaald quotum toegewezen en als zij daarboven kwamen volgde een fikse boete. Ook was uit milieu-oogpunt een beperking in het leven geroepen op de hoeveelheid mest die op het land terecht mocht komen, om de stikstofuitstoot in de atmosfeer aan banden te leggen. In de jaren negentig dachten we dat deze twee remmingen op natuurlijke wijze de verdere intensivering van het weidebedrijf zouden tegengaan en dat we er met voldoende weidevogelreservaten en voldoende boerenland waar boeren een beheersovereenkomst met de overheid hadden afgesloten wel waren. (In een beheersovereenkomst krijgt een boer subsidie om bijvoorbeeld later te maaien en minder te bemesten. Voor de inkomstenderving die daaruit voortvloeit krijgt hij zodoende compensatie.) Over het behoud van de grutto waren we toen redelijk optimistisch. Het is anders uitgepakt. Schaalvergroting en intensivering zetten gewoon door en er staat ons meer onheil te wachten. In 2015 wordt het quoteringssysteem overboord gezet en wordt de melkproductie helemaal vrijgegeven. Anticiperende boeren zijn al in 2014 of eerder begonnen grotere stallen te bouwen en meer koeien aan te schaffen, boetes voor quotumoverschrijding blijmoedig aanvaardend, met het oog op een spoedig te verwachten betere toekomst. Her en der verrijzen grote nieuwe zuivelfabrieken, vaak met Chinees geld. Na schandalen rond vergiftigde babymelk is China zich meer gaan richten op de import van Europese zuivel, vooral uit Nederland. Dat gaat ons nog eens ten minste 30 procent van onze grutto’s kosten.

Nog even over het woord ‘beheersovereenkomst’. Tegenwoordig zien we steeds vaker beheerovereenkomst, zonder die verbindings-s. Dat heeft te maken met de verwarring die mogelijk is bij de interpretatie van het woord. Het gaat erom dat de boer geld krijgt voor het beheer, maar je zou het ook zo kunnen lezen dat hij betaald wordt om de boel te beheersen. Bij het verkeerslicht, de verkeersagent en de weersverwachting, die ook allemaal die s hebben, bestaan dergelijke misverstanden niet. Waarom het dan weer weerbericht is zonder s kan ik als taalamateur niet bevatten, maar dat doet er niet toe. In ieder geval ben ik als weidevogeldeskundige groot geworden in de wereld van de beheersovereenkomsten, dus, fout of niet, ik blijf beheersovereenkomst, beheersvergoeding en beheersregime zeggen, als de correctoren van de uitgever mij dat toestaan.

De meeste mensen hebben er geen idee van hoeveel het behoud van de boer ons als gemeenschap kost. We zien de prijs van een pak melk of een zak aardappelen bij de supermarkt, maar houden er geen rekening mee dat het ons al heel veel geld heeft gekost dat pak en die zak daar te krijgen. Om te beginnen zijn er die enorme subsidies die we uiteindelijk als belastingbetalers moeten ophoesten, al dan niet via de EU. Gek genoeg heeft Nederland jarenlang kans gezien meer subsidiegeld uit de EU te ontvangen dan er aan contributie in te stoppen, terwijl dat bij een land als Italië andersom was. Omdat de Italiaanse boeren met minder inkomen genoegen namen dan de Nederlandse ging er zodoende een netto geldstroom van een armer land naar een rijker land. Via een omweg subsidieerden de arme Italiaanse boeren de kleurentelevisies van hun rijke Hollandse collega’s. Maar afgezien van de subsidies zijn er voor de gemeenschap nog veel meer verborgen kosten, zoals de hele infrastructuur in het polderland, de kosten van het aanleggen en onderhouden van polderwegen, sloten, kanalen en gemalen, allemaal om landbouw mogelijk te maken, de kosten van ruilverkavelingen en landinrichtingsprojecten en ga zo maar door. Eigenlijk is landbouw in Nederland economisch totaal onverantwoord. En toch wil niemand zonder. Voedselzekerheid is voor een land een basisvereiste, en om voedselzekerheid te verkrijgen moet je zelfvoorzienend zijn qua landbouw. De boeren kunnen er zelf ook niks aan doen en hebben te leven met een heel pakket aan regelgeving dat van bovenaf op hen neerdaalt. Veel boeren willen best anders, maar zien niet hoe zij dat in hun eentje kunnen realiseren.

Duurzaamheid is tegenwoordig een geliefd woord. We willen alles duurzaam produceren, omdat we dan, zo geloven wij, onze omgeving minder kapotmaken. Maar duurzaam geproduceerde melk – kan dat eigenlijk wel? De melk die relevant is voor de grutto komt uit de veenweidegebieden van Friesland, Noord-Holland en Zuid-Holland, want dat is waar de grutto zich thuisvoelt. In het natte, zachte veen kan hij lekker met zijn lange snavel naar wormen peuren. Maar wat blijkt? Het hele fenomeen veenweidegebied is niet duurzaam. We worden weer geplaagd door historisch opschuivende referentiekaders, maar nu niet over een mensenleven en ook niet terug naar de ijstijden, maar naar de Middeleeuwen. Voor die tijd bestond er geen veenweidegebied. Wel veen, maar geen weide.

Na het wegsmelten van de ijskappen van de laatste ijstijd steeg de zeespiegel, tot een dikke vijfduizend jaar geleden. Daarna ontstonden strandwallen, zo’n beetje langs de huidige kustlijn, waarachter zich grote moerasgebieden vormden. Aanvankelijk ging het om moerasbossen en rietvelden, waarin zich laagveen ophoopte, dat naarmate het dikker werd overging in hoogveen. Hoogveen groeit boven de waterspiegel en bestaat vrijwel uitsluitend uit veenmosvegetaties, die uiteindelijk het contact met grondwater helemaal verliezen en alleen nog gevoed worden door zeer voedselarm regenwater. De alsmaar hoger wordende veenmosbulten verzwelgen en verstikken ten slotte het moerasbos helemaal. De hele Zaanstreek bestond uit een aaneenschakeling van dergelijke hoge hoogveenbulten, afgewisseld met moerassen, meren en rivierarmen. Later ontstonden in het vochtiger wordende klimaat ook hoogveenbulten in het hoger gelegen Oost-Nederland.

In de Brabantse en Drentse hoogvenen werd tot ver in de twintigste eeuw nog op grote schaal turf gestoken om de grote steden van brandstof te voorzien. In de ontginningsgebieden heersten erbarmelijke armoedige omstandigheden. Veel minder bekend is dat er in Noord- en Zuid-Holland ook dikke hoogveenpakketten gelegen hebben. Die zijn dan ook al veel eerder verdwenen. In de vroege Middeleeuwen begon de mens de Hollandse hoogveenbulten te ontginnen. Niet zozeer om er turf van te steken, zoals later in Drenthe, maar eerder om er akkerbouw te bedrijven. De boeren verbouwden er voornamelijk boekweit. Daartoe begonnen zij het veen te ontwateren door een stelsel van slootjes te graven. Turf bestaat uit afgestorven plantenresten die zich ophopen omdat in afgedekte lagen de rotting stopt door de inwerking van humuszuren en de afwezigheid van zuurstof. Komt het veen door ontwatering weer in contact met de buitenlucht, dat gaat de rotting heel snel verder. Het veen oxideert (verbrandt als het ware, zonder vuur) aan de lucht en wordt omgezet in water en koolzuurgas (koolstofdioxide). Door het verdwijnen van veenmassa klinkt het veen in en komt de oppervlakte lager te liggen. De boer moet zijn slootjes aanpassen om het regenwater nog af te kunnen voeren. Dat gaat goed totdat het landoppervlak de grondwaterspiegel bereikt. Dan is zonder verdere hulpmiddelen geen verdere ontwatering mogelijk en blijft de bodem te nat om er nog akkerbouw op te plegen. Het enige waarvoor het land dan nog geschikt is, is er weiland van te maken en er vee op te laten grazen. Dit is wat er in de Middeleeuwen is gebeurd in de Zaanstreek, grote delen van Zuid-Holland en Midden-Friesland. Na de uitvinding van de windmolen in diverse varianten zijn de boeren hun weiden verder gaan ontwateren, en vooral na de grote ruilverkavelingen in de tweede helft van de vorige eeuw heeft overal de ontwatering hard toegeslagen. Vroeg in het seizoen goed ontwateren betekende dat de koeien eerder de wei in konden en dat machines eerder op het land gebruikt konden worden. De gevolgen voor de veenbodem laten zich raden. Het veen verbrandde tienmaal zo snel als in de Middeleeuwen en de oppervlaktedaling zette in hoog tempo door. Daar gaan onze gruttorijke veenweidegebieden. Nog een jaartje of honderd en we bereiken de onderliggende zandbodem en dan is de koek op. Afgelopen. Het hele idee van het in stand houden van veenweidegebieden is principieel niet duurzaam! Dat is wel even slikken.