••

Iedereen is wel een beetje gelovig. Wie denkt van niet moet zich de vraag stellen waarom de piano waarop John Lennon ‘Imagine’ componeerde waardevoller is dan een veel duurdere vleugel die Lennon nooit heeft gezien. Richard Dawkins, misschien wel ’s werelds beroemdste atheïst, is onder de indruk van zijn gesigneerde exemplaar van On the Origin of Species omdat Darwin het boek heeft aangeraakt.

Zo heeft iedereen wel iets: een trouwring, een bijzonder voorwerp, een ritueel: ook atheïsten zijn bevattelijk voor wat Matthew Hutson ‘magisch denken’ noemt. Hij legt uit waarom de mens niet zonder kan: iedereen wil deel uitmaken van een zinvol geheel; en het idee hebben dat je invloed kan uitoefenen op het onbegrijpelijke. Met kennis uit neurowetenschap en evolutiebiologie laat Hutson zien hoe dit werkt, en ook: dat er niets mis mee is. Magisch denken helpt de mens de dag door.

••

Matthew Hutson

Magisch denken

•••

WAAROM WE ZO GRAAG IN IETS GELOVEN

•••

Vertaald door Wybrand Scheffer

•••

•••

•••

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

••

Colofon

© 2012 Matthew Hutson

© 2012 Nederlandse vertaling Wybrand Scheffer

Oorspronkelijke titel The 7 Laws of Magical Thinking

Oorspronkelijke uitgeverij Hudson Street Press/Penguin

Auteursfoto Jason Berger

Omslagontwerp Herman Houbrechts

E-book Zeno

•••

ISBN 978 90 450 2952 8

D/2015/0108/766

NUR 770, 740

•••

www.atlascontact.nl

•••

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2951 1.

••

Voor mijn leraren, van vroeger, nu en in de toekomst

•••

Inleiding

•••

We zijn allemaal gelovig

•••

•••

•••

In april 2009 gingen de leiders van een machtige sekte voor in een ceremonie op het terrein waar hun nieuwe gebedshuis zou worden gebouwd. De strijders van de sekte stonden bekend om hun wispelturige, inconsequente instelling ‒ of ze in de strijd tegen andere sektes succesvol waren hing in belangrijke mate af van de factor geluk ‒ en ze vreesden dat hun tegenstrevers de grond waarop ze nu stonden hadden vervloekt. Iemand zou er een betekenisvol artefact, een symbool van hun gezworen vijand, hebben begraven. De Amerikaanse media, die toch al altijd weinig van voodoo hebben willen weten, vermaakte zich kostelijk met dit ritueel. Onder het toeziend oog van de journalisten groeven twee mannen die de strijders een warm hart toedroegen het aanstootgevende relikwie op en hieven het hoog boven hun hoofd. De fotografen legden een rafelig stukje textiel vast waarop duidelijk het getal 34 en de naam Ortiz te lezen waren. Het nieuwe Yankee Stadium was gezuiverd.

Waarom maken wij, een verlichte samenleving die overwegend vertrouwt op de bevindingen van de wetenschap, ons zo druk om een door een bouwvakker in beton gegoten shirtje van een honkballer? En waarom dreigt de voorzitter van de Yankees die bouwvakker aan te klagen en eist hij een schadevergoeding voor de kosten die zijn gemaakt voor het openhakken en herstellen van het beton? Het shirtje van de grote rivaal van de Boston Red Sox vormde bouwkundig geen enkele bedreiging voor het stadion. Hoe kon die bouwvakker de Yankees dan hebben ‘gedwongen’ het op te graven? Dat kon, omdat dat shirt magische krachten werd toegedicht (we keren in hoofdstuk 2 terug naar het Yankee Stadium).

De meeste mensen ter wereld zijn religieus, en daarnaast zijn er nog vele miljoenen meer die bijgelovig, spiritueel of gevoelig voor het paranormale zijn. In dit boek zal ik echter betogen dat we allemaal, ook als we beweren dat niet te doen, geloven in een of andere vorm van magie ‒ in geluk, in de menselijke geest boven de materie, in het lot, in vervloekingen, in een leven na de dood, in het kwaad en in hulp vanuit de hemel.

Magisch denken kan heel platvloers zijn. We vinden in de wereld om ons heen elke dag occulte aanwijzingen. Ben jij in het bezit van voorwerpen met een gevoelswaarde, zoals een trouwring, een erfstuk uit de familie of een gesigneerde honkbal? Voorwerpen die je waardevoller acht dan een identieke kopie ervan? Dat is magisch denken. Heb je het idee dat boontje vanwege een of andere universele wet van eerlijkheid altijd om zijn loontje komt? Dat is magisch denken. Scheld jij je computer de huid vol als al je bestanden ineens gewist zijn? Magisch denken. Hoop je na je dood een blijvend erfgoed achter te laten? Magisch denken. Geloof je dat bepaalde dingen voorbestemd waren te gebeuren? Magisch denken. Of dat je je arm kunt optillen vanwege de kracht van jouw bewuste denken? Ook dat is magisch denken.

Je zult zien dat deze voorbeelden allemaal voortkomen uit onze voortdurende flirt met het bovennatuurlijke, en dat wij die relatie nodig hebben om te overleven.

•••

DE GEEST GEVEN

•••

De eerste tien jaar van mijn leven ging ik elke week met het gezin naar de kerk. Dat deed ik niet uit vrije wil, ik vond het saai en ik had een hekel aan het vroege opstaan en het dragen van ongemakkelijke kleren. Op zondagsschool kregen we echter wel donuts, genoot ik een bescheiden vorm van faam als lid van het koor en had ik tijdens de preek alle gelegenheid om tanks en gevechtsvliegtuigen te tekenen die de afbeelding van de kerk op de omslag van het programma opbliezen.

Ik geloofde ook in God, en ik vreesde Hem. Ik vond het vreselijk alleen met Hem in de verlaten kapel te zijn ‒ daar kreeg ik kippenvel van. Gedurende enige tijd weigerde ik het woord ‘God’ uit te spreken en spelde ik het slechts. Ik schreef zelfs‘G-O-D’.

Ik zal in groep zes hebben gezeten toen er dingen begonnen te veranderen, want rond die tijd vond ik op de vloer van de slaapkamer van mijn ouders een exemplaar van Het heelal van Stephen Hawking. Ik las zijn schets van de evolutie van het heelal, eerst samen met mijn vader en daarna alleen, en ik begon in te zien dat de Grote Vragen op zijn minst bij benadering konden worden beantwoord door de wetenschap. God werd allengs onlogischer.

Ik ging meer boeken lezen over de oerknal en de samenhang tussen ruimte en tijd, en ik hield op in een persoonlijke schepper te geloven ‒ maar mijn obsessie voor zo iemand bleef. Ik werd een scherpe atheïst en ik ging maar al te graag in debat met iedereen die gebukt ging onder een geloof in een onzichtbare gids. In Waarom ik geen christen ben van de Britse filosoof Bertrand Russell, dat ik in de onderbouw van de middelbare school voor mijn plezier had gekocht, onderstreepte ik bepaalde passages, zoals: ‘Het lijkt er daarom op dat de drie menselijke aanvechtingen die de religie belichaamt angst, overmoed en haat zijn.’ [1] Ik begreep niet goed hoe het kon dat de mensheid tegen alle rede in zo onwrikbaar in de ban was van magische vormen van geloof, zoals wonderen, goden en een ziel.

Dat is het nu juist: dat geloof is onredelijk, het is een emotionele reactie. Maar hoort bij het ontcijferen van de manier waarop het heelal functioneert de rede niet leidend te zijn? Waarom gaan we op zoek naar een vadertje in de hemel om dingen te verklaren en ons veilig bij te voelen? (Ik heb trouwens ook wel freudiaanse verklaringen voor mijn val van het geloof, maar die bewaar ik wel voor bij de psychiater.) In mijn Star Trek-gemoedstoestand keek ik op gelovigen neer als domkoppen, zwakkelingen of allebei.

Ik kende echter te veel intelligente, bewonderenswaardige mensen die naar de kerk gingen. Bovendien was het me nooit gelukt iemand op basis van logica tot het atheïsme te bekeren. Ik besloot het daarom rustig aan te doen en eens wat meer aandacht te besteden aan de betekenis van die irrationele vormen van geloof voor de mensen. Vijf miljard gelovigen kunnen er niet helemaal naast zitten!

Ik werd me ook bewust van een voortdurende behoefte in mezelf aan iets meer. Mijn tienerjaren waren duister en ik heb vaak gedacht dat het leven eenvoudiger zou zijn als ik geen atheïst was. Ik zocht naar flinters van bewijs om mezelf te kunnen laten geloven dat we niet zomaar sterfelijke, eindige, willekeurige verzamelingen organische moleculen zijn. Ik las Synchronicity, een boek waarin de natuurkundige F. David Peat de ideeën van Carl Jung over betekenisvolle coïncidenties in de wereld van de kwantummechanica probeert te onderbouwen. Ik las verder The Physics of Immortality, waarin de natuurkundige FrankTipler stelt dat onze nazaten met behulp van computers alle mensen van voor hun tijd zullen herscheppen en ons bestaan in een virtuele hemel zullen laten voortduren. En ik las The Archaic Revival, waarin etnobotanicus Terence McKenna bewustzijnsverruiming als een venster naar een hogere dimensie benoemt. (Uiteraard heb ik zelf ook door een paar van die vensters gekeken.) En ik zal ook iets verklappen dat ik nog nooit aan iemand verteld heb. De eerste jaren nadat ik God had opgegeven bleef ik ’s avonds af en toe bidden, om mijn gedachten het weidse hemelruim in te sturen.

Ik wilde héél erg graag in magie geloven.

Parallel aan mijn zoektocht naar betekenis was mijn streven de betekenis van betekenis te vinden, en dat leidde me van de natuurkunde naar de psychologie. We kunnen geen rechtstreeks wederzijds contact met de werkelijkheid onderhouden; we kunnen niet eens zeker weten of die werkelijkheid wel bestaat, want we ervaren die slechts door het filter van ons eigen bewustzijn. Wat je ziet, wat je hoort, wat je proeft en wat je voelt zijn allemaal subjectieve, op zintuiglijke waarneming gebaseerde constructies in je hersenen (of een computerprogramma, zoals in The Matrix). Ik kwam tot de conclusie dat de beste manier om het uiteindelijke karakter van de werkelijkheid te leren begrijpen eruit bestond te begrijpen hoe de geest die werkelijkheid schept. In de collegebanken besloot ik een onafhankelijk afstudeeronderwerp te bedenken in de richting van onderzoek naar het bewustzijn, om me daarna te gaan specialiseren in de cognitieve neurowetenschappen, ofwel in de diepgaande analyse van het verband tussen materie en geest, tussen existentie en ervaring.

Dat onderzoek heeft me hiernaartoe geleid. Ik kan je natuurlijk niet de zin van het leven aan de hand doen, en wie weet kom ik wel in afkeurende (maar niet in spottende) zin te spreken over de zin die jij aan jouw leven toedicht. Het is echter niet mijn bedoeling om voor mijn genoegen jouw kerstfeestje te verstoren (en eigenlijk verstoor ik helemaal geen enkel feestje; mensen vertellen waarom ze geneigd zijn om in de Kerstman te geloven zegt niets over het al dan niet bestaan van die man). Ik ontleed het heilige omdat hetzelfde magische denken dat aan sentimentaliteit, altruïsme en zelfredzaamheid ten grondslag ligt ook kan leiden tot laster, fatalisme en irrationele overdaad, en zelfs tot depressie, obsessieve eetstoornissen en psychoses. Door alles wat heilig is te slopen en te wijzen op het drijfzand waar het op rust, hoop ik dat we kunnen leren hoe we betekenisgeving op een constructieve manier weer kunnen opbouwen. Ik wil het magische denken niet afschaffen, ik wil er vat op krijgen.

•••

DE RATIONALITEIT VAN IRRATIONALITEIT

•••

Magisch denken is allesbehalve een teken van domheid of zwakte, maar het staat model voor de vele manieren van denken die de mens evolutionair tot zo’n succes hebben gemaakt. Als je eenmaal aanvaardt dat de hersenen de werkelijkheid construeren en dat de hersenen zich net als elk ander orgaan zodanig hebben ontwikkeld dat ze hun eigenaar kunnen helpen overleven en voortplanten, dan volgt als vanzelf de conclusie dat de hersenen die werkelijkheid zodanig construeren dat die voor hun eigenaar zo nuttig mogelijk uitpakt. Het sleutelwoord is hier ‘nuttig’, wat niet betekent dat het ook nauwkeurig gebeurt. Het kan de hersenen weinig schelen hoe het daar buiten is, het gaat om overleven en voortplanten, en als daar af en toe een leugentje om bestwil voor nodig is, dan moet dat maar.

De afgelopen decennia hebben psychologen een waslijst aan cognitieve vooringenomenheden in kaart gebracht en tal van consequent verkeerde percepties van de wereld vastgesteld, en het nut daarvan verklaard. Zo overschatten we bijvoorbeeld altijd hoogtes als we naar beneden kijken, en daardoor doen we extra ons best om niet te vallen. [2] In het sociale verkeer overschatten mannen de seksuele belangstelling van vrouwen, want de prijs die je betaalt voor een versierpoging die op niets uitloopt is klein in vergelijking met de voordelen van een geslaagde toenadering en de kans om zaad te verspreiden (de inhoud van een glas in je gezicht is tijdelijk, een drager van jouw genen werkt generaties lang door). [3] Een ritueel zoals duimen om geluk af te dwingen komt voort uit het idee dat we meer greep op de wereld hebben dan feitelijk het geval is, en dat idee bestrijdt contraproductieve gevoelens als hulpeloosheid.

Gedragseconoom Dan Ariely, die vele intelligente onderzoeken heeft opgesteld om onze vooringenomenheden bloot te leggen, noemt de menselijke geest ‘voorspelbaar irrationeel’. [4] Evolutionair psycholoog Martie Haselton en haar collega’s hebben daarentegen geschreven dat ‘de geest het beste kan worden omschreven als adaptief rationeel […] uitgerust met mechanismes die hun beperkingen hebben en soms onnauwkeurig zijn, maar die niettemin duidelijk producten zijn van natuurlijke selectie en die getuigen van een goed ontwerp’. [5]

Dit ontwerp kent twee afzonderlijke systemen om het leven te verwerken. Het rationele systeem is traag, weloverwogen, abstract en logisch, het intuïtieve systeem snel, automatisch, associatief en emotioneel. Aan dat tweede systeem hebben we ons magische denken te danken. [6]

Wanneer ik in dit boek de woorden ‘denken’ en ‘geloven’ gebruik, omvatten deze ook vooringenomenheden, suggestie en gevoel, vluchtige ingevingen en flarden van gedachten. Als jij denkt dat jouw auto rijdt als gevolg van bewuste afwegingen, vergeet je voor het gemak het hele blok onder de motorkap. We functioneren overwegend op de automatische piloot, en door te veel over de zaken na te denken (zoals ik en vele anderen nog wel eens geneigd zijn te doen) kan alles in het honderd lopen. [7] Een voorbeeld: als de emotionele centra van de hersenen door een ongeluk worden afgesneden van de neurale gebieden waar het hogere cognitieve werk plaatsheeft, kan de patiënt niet meer op zijn gevoel afgaan en daardoor zelfs moeite met de eenvoudigste beslissingen hebben. [8] Denk maar eens aan de duizendpoot die gevraagd werd hoe hij wist welke poot wanneer verzet moest worden en onmiddellijk geen stap meer kon verzetten. Soms is intuïtief denken eenvoudigweg afdoende om een klus te klaren. En we zullen verderop zien dat magisch denken niet alleen een buitenissige uitbreiding van gezonde vooringenomenheden en handigheden is, maar dat het los daarvan ook voordelen kan hebben. Bovenal biedt het een gevoel van controle en van zingeving, het maakt het leven rijker, begrijpelijker en minder eng.

Het moderne biologische systeem van afweging en rede is vaak niet bij machte het oude associatieve systeem waarop het gestoeld is in te dammen. Hoe intelligent je bent of hoe redelijk je je probeert te gedragen speelt geen rol. Onderzoek heeft uitgewezen dat er nauwelijks een correlatie bestaat tussen enerzijds intelligentie en het vermogen om rationeel te denken, en anderzijds de vatbaarheid voor magisch denken. [9] Ik ‘weet’ dat iets afkloppen geen enkele geheimzinnige kracht heeft, maar mijn instinct geeft me in om het toch te doen, want je weet maar nooit, en dus doe ik het. Er bestaat een ‒ wellicht apocrief ‒ verhaal over de legendarische natuurkundige Niels Bohr, die antwoord geeft op de vraag van een vriend waarom hij een hoefijzer boven zijn deur heeft opgehangen: ‘O, daar geloof ik natuurlijk niet in, maar ze zeggen dat het ook werkt als je er niet in gelooft.’ (Als hij niet de oudere van de twee was geweest zou je denken dat hij zich had laten inspireren door Yogi Berra, de quasifilosofische ex-honkballer.) ‘Er bestaan vele lagen van geloof,’ vertelde de psycholoog Carol Nemeroff, die uitgebreid onderzoek naar magisch denken heeft gedaan, ‘en voor veel mensen luidt het antwoord, zeker als het over het magische gaat: “Het grootste deel van mij gelooft niet, maar een klein stukje wel.”’

•••

VERLANGEN EN WIJSHEID

•••

‘Magie: het woord alleen al lijkt wel een wereld bloot te leggen vol geheimzinnigheden en onverwachte mogelijkheden!’ schreef de Poolse antropoloog Bronisław Malinowski in 1925. ‘Zelfs voor het helderste wetenschappelijke brein heeft het onderwerp magie een speciale aantrekkingskracht. Dat komt deels doordat we er de kwintessens in hopen te vinden van het verlangen en de wijsheid van de primitieve mens, en dat dat, ongeacht wat het is, de moeite waard zal zijn. En het komt ook doordat “magie” in iedereen een zekere verborgen geestkracht losmaakt, een sluimerende hoop op het miraculeuze, een of ander sluimerend geloof in de geheimzinnige mogelijkheden van de mens.’ [10]

Malinowski woonde jarenlang op eilanden in de zuidelijke Grote Oceaan, waar hij de magische praktijken van de ‘primitieve mens’ onderzocht. Een groot deel van het hedendaagse wetenschappelijke onderzoek komt voort uit de antropologische ondernemingen van de late negentiende en de vroege twintigste eeuw, toen de tradities van de Afrikaanse stammen en verre eilandbewoners gecatalogiseerd en nauwkeurig onderzocht werden. Psychologen, sociologen en historici zijn het er nog altijd niet over eens waar precies de scheidslijnen lopen tussen magie, religie, wetenschap en technologie. Die terreinen overlappen elkaar flink, waarbij zowel magie als religie zich in het spirituele domein bevindt, magie en wetenschap elkaar tegenkomen bij het blootleggen van verborgen patronen in de wereld, en magie en technologie de mens helpen meester te worden over de eigen leefomgeving.

‘Het woord magie is weliswaar bekend in kringen van zowel wetenschappers als leken,’ hebben de psychologen Carol Nemeroff en Paul Rozin geschreven, ‘maar de variëteit van dingen waar het naar verwijst is enorm. Het kan een kenmerk zijn van de sociale instituties van traditionele samenlevingen, het kunnen trucs van goochelaars en illusionisten zijn, het kan verwijzen naar het geloof in onconventionele fenomenen als vliegende schotels en buitenzintuiglijke waarnemingen, het kan betrekking hebben op slordig denken en foute overtuigingen, en het kan zelfs gaan over een toestand van romantiek, verwondering en geheimzinnigheid. We moeten op zijn minst de mogelijkheid openlaten dat er geen eenduidige definitie is en dat het woord “magie” in zijn hedendaagse gebruik een overkoepelend begrip is geworden, een vat vol eigenaardigheden en middelen waarvan we anders niet weten wat we ermee aan moeten.’ [11]

Er bestaat wel een gemeenschappelijke rode draad die alles wat wij magie noemen bindt en veel van de dingen die we daar niet toe rekenen uitsluit. Een terugkerend thema in de literatuur, en ik gebruik dat thema als de basis voor mijn definitie van magisch denken, is wat de antropoloog Richard Shweder een ‘verwarring tussen subjectief en objectief’ [12] noemt; de antropoloog Claude Lévi-Strauss spreekt van ‘het antropomorfisme van de natuur […] en het fysiomorfisme van de mens’. [13] Er is een wereld van de geest, gedefinieerd aan de hand van intentie en bewuste ervaringen, en de wereld van de werkelijkheid buiten, bepaald door materie en deterministische krachten. We bezien de geest instinctief als iets met fysieke kenmerken en we behandelen de tastbare wereld alsof die geestelijke eigenschappen heeft. Dat is magisch denken. We beschouwen geest en materie als twee grootheden die op dezelfde golflengte actief zijn.

De psychologe Marjaana Lindeman denkt in dezelfde richting als ze magisch denken beschrijft als ‘de categorische vergissingen waarin de kernkenmerken van geestelijke, fysieke en biologische entiteiten en processen door elkaar worden gehaald’, [14] en zij heeft gegevens verzameld waarmee ze deze categorische vergissingen onder één koepel kan onderbrengen. Met haar medewerkers stelde ze vast dat mensen die gezegdes zoals ‘Als deze muren konden praten’, ‘Een slechte gedachte is besmettelijk’ en ‘Als de zon schijnt willen de bloemen bloeien’ als meer dan een gezegde zien ook bevattelijk zijn voor feng shui en astrologie (ofwel dat de schikking van het meubilair en de sterren levensenergie kunnen geven), meer betekenis aan natuurlijke en willekeurige gebeurtenissen hechten, en eerder tot religieuze en paranormale inzichten geneigd zullen zijn.

Een voordeel van het definiëren van magisch denken als een vermenging van psychologische en tastbare concepten in plaats van als het aanhangen van overtuigingen die in tegenspraak met de wetenschappelijke consensus zijn, is dat de definitie van magisch denken dan minder geneigd is te veranderen naarmate we meer over de wereld te weten komen. We weten nu dat onze wereld rond is, maar de ontdekking dat die bol een persoonlijkheid heeft zou een oneindig veel grotere revolutie teweegbrengen.

Door de hedendaagse definitie onderscheidt magisch denken zich ook van alledaagse broodjeaapverhalen zoals dat wc’s op het zuidelijk halfrond met de klok mee doorspoelen of dat hiv via de wc-bril kan worden overgedragen, van veelvoorkomende vooringenomenheden en gemoedstoestanden zoals een bacteriefobie en (optimistisch) wensdenken, en van geloof in mogelijke, maar onwaarschijnlijke fenomenen zoals het bestaan van de yeti en de hand van buitenaardse wezens in het ontstaan van graancirkels.

•••

DE AGENDA

•••

Vanwege onze ongeordende vermenging van geestelijke en tastbare werelden is het moeilijk magisch denken in specifieke wetten vast te leggen, maar ik heb toch een poging gedaan. Een ander had het materiaal vast op een andere manier ingedeeld dan ik, met andere, meer of juist minder wetten. Sommige dingen die ik als magisch denken beschouw kunnen door een ander worden afgedaan als alledaagse irrationele onzin. Verder zal ik vast ook wel dingen die anderen als essentieel beschouwen over het hoofd zien. Ik heb geprobeerd bij het in kaart brengen van het hele veld zo consequent mogelijk te zijn, maar over de grenzen zal altijd discussie blijven bestaan. Dit is een ruwe schets:

In hoofdstuk 1, ‘Voorwerpen hebben innerlijke betekenis’, onderzoeken we hoe alledaagse voorwerpen emotionele lading krijgen doordat ze de geest van een vorige eigenaar of een uniek verleden in zich dragen. In hoofdstuk 2, ‘Symbolen hebben macht’, wordt duidelijk dat we symbolische associaties in ons hoofd vaak verwarren met causale verbanden in de echte wereld. Hoofdstuk 3, ‘Handelingen hebben verregaande gevolgen’, gaat in op bijgeloofsrituelen en onze pogingen om met fysiek handelen het geluk af te dwingen. Hoofdstuk 4, ‘De grenzeloze geest’, bespreekt het geloof in de geest boven de materie en buitenzintuiglijke waarnemingen, en daarnaast transcendente ervaringen. In hoofdstuk 5, ‘De ziel leeft voort’, bekijken we hoe moeilijk het is om te geloven dat je geest ophoudt te bestaan als je lichaam sterft. In hoofdstuk 6, ‘De wereld leeft’, zullen we zien dat we onbezielde voorwerpen vaak behandelen als dingen met een bewustzijn. Hoofdstuk 7, ‘Alles heeft een reden’, analyseert onze hardnekkige overtuiging dat hogere machten natuurlijke gebeurtenissen sturen. Ten slotte verkent het nawoord de mogelijkheden om de zin van het leven te doorgronden door de wereld als heilig te beschouwen.

Ik behandel overwegend geen expliciete en cultureel bepaalde gevallen van geloof uit religie, magie en de paranormale wereld. Daar bestaan al meer dan genoeg uitstekende boeken over. Het gaat mij meer om de vormen van schaduwgeloof ‒ die maar al te vaak ontkende neigingen tot het bovennatuurlijke ‒ en om overtuigingen die we niet eens als magisch herkennen. Deze denkwijzen leiden ons door ons alledaagse bestaan. Zij verschaffen ons een gevoel van controle, van richting, van contact en van betekenis, en zonder zouden we niet kunnen functioneren. Mijn stelling luidt dan ook: zelfs al ben je nog zo’n scepticus en loop je altijd onder elke ladder door, en al heb je nog zo nadrukkelijk schijt aan de Nieuwe Tijd, toch geloof je in magie.

En daar hoef je je helemaal niet voor te schamen.

•••

•••

[1] Russell, B., Waarom ik geen christen ben (Amsterdam: Meulenhoff, 1957).

[2] Jackson, R.E., en L.K. Cormack, ‘Evolved Navigation Theory and the Descent Illusion’, Perception and Psychophysics 69 (2007): 353-362.

[3] Haselton, M.G., en D.M. Buss, ‘Error Management Theory: A New Perspective on Biases in Cross-Sex Mind Reading’, Journal of Personality and Social Psychology 78 (2000): 81-91.

[4] Ariely, D., Volmaakt onvoorspelbaar: De onverwachte voordelen van onlogisch handelen ‒ thuis en op het werk (Amsterdam: Business Contact, 2010).

[5] Haselton, M.G., et al., ‘Adaptive Rationality: An Evolutionary Perspective on Cognitive Bias’, Social Cognition 27 (2009): 737.

[6] Epstein, S., ‘Integration of the Cognitive and the Psychodynamic Unconscious’, American Psychologist 49 (1994): 709-724.

[7] Bargh, J.A., en T.L. Chartrand, ‘The Unbearable Automaticity of Being’, American Psychologist 54 (1994): 462-479.

[8] Bechara, A.D., et al., ‘Failure to Respond Autonomically to Anticipated Future Outcomes following Damage to Prefrontal Cortex’, Cerebral Cortex 6 (1996): 215–225.

[9] King, L.A., et al., ‘Ghosts, UFOS, and Magic: Positive Affect and the Experiential System’, Journal of Personality and Social Psychology 92 (2007): 905-919; Irwin, H.J., The Psychology of Paranormal Belief: A Researcher’s Handbook (Hatfield, GB: Univ. of Hertfordshire Press, 2009).

[10] Malinowski, B., Magic, Science, Religion and Other Essays (Glencoe: Free Press, 1948), 50-51.

[11] Nemeroff, C., en P. Rozin, ‘The Makings of the Magical Mind’, in K. Rosengren, C. Johnson, en P. Harris (red.), Imagining the Impossible: Magical, Scientific, and Religious Thinking in Children (Cambridge, GB: Cambridge Univ. Press, 2000), 1.

[12] Shweder, R., ‘The Illusions of “Magical Thinking”: Whose Chimera, Ours or Theirs?’ (niet uitgegeven, 1994).

[13] Lévi-Strauss, C., Het wilde denken (Amsterdam: Meulenhoff, 1968).

[14] Lindeman, M., en K. Aarnio, ‘Superstitious, Magical, and Paranormal Beliefs: An Integrative Model’, Journal of Research in Personality 41 (2007): 734.

1 | Voorwerpen hebben innerlijke betekenis

Geurvlaggen, besmetting en historiciteit

•••

•••

•••

Jaren na zijn dood ging John Lennon op tournee. Naast tal van andere plaatsen deed hij ook Oklahoma City, Waco, New Orleans en Virginia Tech aan, waar hij op locaties van tragische gebeurtenissen de boodschap van vrede en liefde verspreidde. Omdat hij onder de littekens en brandwonden van de sigarettenpeuken zat, heb je hem wellicht niet herkend. Wie hem gehoord heeft, twijfelde echter geen seconde aan zijn aanwezigheid.

Op deze reis nam Lennon de vorm aan van een piano, en wel het exemplaar waarop hij ‘Imagine’ componeerde. ‘Het instrument verspreidt zijn geest, alles waar hij in geloofde en waar hij al die jaren voor gepleit heeft,’ zegt Caroline True, de organisator van de tournee en een collega van de zanger George Micheal, de huidige eigenaar van de Steinway. Ontdaan van de afzetting met fluwelen koorden kon iedereen het instrument aanraken en bespelen. Voor Libra LaGrone, wier huis door de orkaan Katrina werd verwoest, was bij de piano zijn ‘net zoiets als slapen in het T-shirt van je opa: vertrouwd, mooi en persoonlijk.’

LaGrone had als vijfjarige geen idee wie John Lennon was, maar ze herinnert zich nog wel flarden van zijn dood, op 8 december 1980. ‘We waren op de dag dat hij werd neergeschoten de kerstboom aan het versieren. Ik herinner me dat ik op een klein trapje stond en engelenhaar in de boom aan het hangen was toen mijn moeder voor de televisie ging zitten en begon te huilen. Onze familie is ontzettend hecht ‒ mijn moeder is echt mijn aller- allerbeste vriendin, en dat is ze altijd geweest ‒ dus toen ik haar zag huilen om iemands dood, had ik iets van: Oké, wie is die gast? Van hem ga ik dus ook houden, ja? Naarmate ik ouder werd ging hij een steeds belangrijkere rol in mijn leven spelen.’

Op vrijdag 26 augustus 2005 hielp LaGrone haar ex-vriend met het verhuizen van zijn spullen uit haar huis in New Orleans. Ze hadden zes jaar een relatie gehad en het drie dagen geleden uitgemaakt. Daarnaast moest ze zorgen voor een kat die vanwege kanker net een ingrijpende operatie had ondergaan. Het was dan ook begrijpelijk dat ze die avond, om even stoom af te blazen, met een paar studiegenoten naar een optreden van een bandje ging. Ze kwam pas in de kleine uurtjes terug en werd de volgende ochtend gewekt door het aanhoudende rinkelen van de telefoon. Jan en alleman belde haar op om haar te waarschuwen dat ze de stad uit moest omdat er een orkaan op komst was. ‘Ik deed mijn katten, mijn honden, een extra spijkerbroek, mijn slippers en een T-shirt van The Clash in mijn auto en ben naar het huis van mijn oom en tante in Baton Rouge gereden,’ vertelt ze. LaGrone zou daar drie maanden blijven wonen. ‘Ik ben alles kwijtgeraakt.’

Minder dan een maand na Katrina bracht orkaan Rita een bezoekje aan de stad en zochten ook de grootouders van LaGrone een veilig heenkomen bij haar oom en tante. Haar grootmoeder kreeg een beroerte. Na een langdurig verblijf op de intensive care besloten ze haar te laten inslapen. LaGrones grootvader volgde haar niet veel later. Terwijl haar moeder bezig was met de afhandeling van de nalatenschap gleed haar vader uit, viel op zijn hoofd en liep een hersenbloeding op. Vervolgens overleden allebei haar katten. En ze kreeg bij een overval een pistool op zich gericht. Het waren achttien zware maanden.

Je kunt je voorstellen dat LaGrone in mei 2007 gek opkeek toen zich in het Ogden Museum of Southern Art een vrouw aandiende die haar een vreemd aanbod deed.

‘Ze kwam naar me toe en zei: “Hoi, ik ben Caroline True. Ik reis met de piano van John Lennon door het land, naar plekken waar vernietiging heeft plaatsgehad.”’ True wilde de piano in het museum neerzetten, zodat er een wisselwerking met de bezoekers kon ontstaan. ‘Aanvankelijk geloofde ik haar niet echt, ik had iets van ja ja, dus jij komt mij wijsmaken dat je de piano waarop John Lennon ‘Imagine’ schreef in een vrachtwagen voor het museum hebt staan? Ja hoor, wat jij wil, liefje.’ LaGrone holde naar boven, zocht True op Google op en begreep dat dit geen geintje was.

Hoe zou jij reageren als iemand bij jou op de stoep verscheen met een persoonlijk bezit van een van je helden? De kans is groot dat je daar flink van onder de indruk zal zijn, of dat het op zijn minst je nieuwsgierigheid zal wekken. Je moet wel een ijskouwe zijn om je schouders op te halen en te zeggen dat je al weet hoe een piano eruitziet.

We hebben allemaal voorwerpen die als een soort fetisj gelden of die op zijn minst om persoonlijke redenen een belangrijke rol spelen. Denk maar aan het dekentje van een klein kind. Aan een trouwring. Aan een gesigneerde honkbal. Wat is er menselijker dan sentimentaliteit? En al is sentimentaliteit ten aanzien van bepaalde voorwerpen ongeveer net zo logisch als in spoken geloven, toch zou je niet blij zijn met kopieën van die voorwerpen, hoe goed zo’n kopie ook is. Van twee voorwerpen met een identieke verschijningsvorm kan het origineel dus toch iets extra’s hebben, een niet-tastbare aanwezigheid, een speciale betekenis die de wereld van de natuur- en scheikunde ontstijgt. Hoe kan het dat een voorwerp, zoals de Steinway van John Lennon, een betekenis in zich kan dragen die losstaat van de waarneembare samenstelling ervan? Het toekennen van persoonlijke waarde ‒ een subjectieve visie ‒ aan een verzameling atomen is typisch magisch denken.

•••

HISTORICITEIT

•••

Zoals de meeste vormen van magisch denken dient het voelen van de kracht van een uniek voorwerp zich als vanzelf aan. Als wetenschappers willen begrijpen waarom mensen denken zoals ze denken, en vooral wanneer ze een onderscheid willen vaststellen tussen aangeboren en aangeleerd, kijken ze vaak naar kleine kinderen. Voor wie wil proberen de evolutionaire achtergrond van het menselijk denken en gedrag te doorgronden, zijn kinderen die relatief nog niet zo door de moderne culturele indoctrinatie zijn beïnvloed bij gebrek aan holbewoners de beste bron. Dus als een onderzoeker wil weten wat voor soort ideeën mensen het makkelijkst aanvaarden en welke ze het eerst als onmogelijk of betekenisloos verwerpen, dan zal hij algauw onbedorven geesten sterke verhalen voorschotelen en vervolgens onderzoeken of ze het slikken of niet.

Wat is dat voor wetenschapper, die tegen een kind liegt? Welnu, de ontwikkelingspsychologen Bruce Hood van de University of Bristol en Paul Bloom van Yale zijn twee van de meest bedreven kinderbedriegers die er zijn. En laten zij nu net beschikken over een heel slimme reeks experimenten die ons uitstekend van pas komt. Eerst fabriceerden zij een ‘kopieerapparaat’ [1] dat erin geplaatste voorwerpen kon ‘dupliceren’; in werkelijkheid ging het gewoon om twee dozen, opgesierd met lampjes en zoemers en met een zwart gordijn erachter. Vervolgens nodigden ze ouders met hun drie- tot zesjarige kinderen uit om met een favoriet speelgoed, kleedje of lievelingspop naar hun laboratorium te komen. De helft van die meegebrachte spullen gold als ‘hechtingsvoorwerpen’, ofwel dingen waar de kinderen zodanig op gesteld waren dat ze er troost aan ontleenden.

Om de mogelijkheden van hun machine aan te tonen stopten Hood en Bloom enkele willekeurige voorwerpen in een van de twee dozen, deden de deksel erop, rommelden ongezien van achteren een duplicaat in de andere doos en maakten de dozen daarna allebei weer open. Geen van de kinderen beschuldigde de onderzoekers van vals spel. Vervolgens werd de kinderen gevraagd het door henzelf meegebrachte voorwerp in de machine te doen, en of ze straks hun eigen exemplaar of de kopie mee naar huis wilden nemen. Van de kinderen die geen hechtingsvoorwerp bij zich hadden koos 62 procent voor het duplicaat. Van de kinderen met een hechtingsvoorwerp wilde slechts 23 procent de kopie hebben, en 20 procent weigerde zelfs hun zo geliefde speelgoed in de machine te stoppen.

Zijn kinderen net als volwassenen vatbaar voor aanbidding van roem in die zin dat voorwerpen van grotere waarde worden als ze eigendom van beroemde mensen zijn? Blijkbaar wel. Hood en Bloom ‘dupliceerden’ vervolgens metalen lepels en bekers en vroegen zesjarigen twee keer of ze het origineel of de kopie mooier vonden. In het eerste geval vertelden ze de kinderen erbij dat de voorwerpen van een heel waardevol metaal waren gemaakt. Tweeëntachtig procent vond vervolgens de waarde van de beide voorwerpen hetzelfde, dus blijkbaar namen ze aan dat ze allebei van datzelfde dure materiaal waren. In het andere geval werd de kinderen verteld dat de originele voorwerpen voorheen eigendom van Koningin Elizabeth II waren geweest. Nu gaven drie keer zoveel kinderen de voorkeur aan het origineel. Dat het ooit van een koningin was geweest, maakte zo’n voorwerp dus waardevoller.

Ik heb Libra LaGrone gevraagd of ze genoegen had genomen met een kopie van Lennons piano. ‘Misschien is het alleen maar een geintje dat je hersenen met je uithalen, maar het besef dat hij echt aan die piano had gezeten was wel zo bijzonder dat ik met een duplicaat niet hetzelfde had gevoeld.’

In zijn boek The Man in the High Castle gebruikt Philip K. Dick het woord ‘historiciteit’ om de ondefinieerbare waarde van bepaalde voorwerpen te duiden. Een van de personages laat twee aanstekers zien en verklaart historiciteit als volgt:

•••

Als er geschiedenis in een ding zit. Moet je horen. Een van deze twee Zippo-aanstekers zat bij Franklin D. Roosevelt in zijn zak toen hij vermoord [sic] werd. De andere niet. De ene bevat historiciteit, en niet zo weinig ook. Zoveel er maar in een voorwerp kan zitten. En in de andere zit niks. Voel je het?’ Hij stootte haar even aan. ‘Nee, dat kun je niet. Je kunt ze niet uit elkaar houden.’ [2]

•••

In plaats van historiciteit gebruiken psychologen vaak het woord authenticiteit om de onzichtbare waarde te benoemen die een voorwerp aan zijn herkomst ontleent. Onlangs verkenden vier onderzoekers, Susan Gelman en Brandy Frazier van de University of Michigan en Bruce Hood en Alice Wilson van de University of Bristol, welke waarde volwassenen in het laboratorium aan authentieke voorwerpen toekennen. [3] De deelnemers vergeleken authentieke en niet-authentieke voorwerpen binnen vier categorieën van authenticiteit met elkaar. Er waren oorspronkelijke scheppingen (zoals de allereerste gloeilamp, naast een gewone lamp), voorwerpen die verband hielden met beroemde mensen of gebeurtenissen (zoals de zonnebril van Jackie Onassis en een stukje van de Berlijnse Muur, naast de zonnebril van je buurvrouw en een willekeurig stukje beton), voorwerpen van ver weg of uit een ver verleden (een stukje maansteen en een antieke pot, naast een steen uit je tuin en een alledaagse waterkan) en voorwerpen die konden worden geassocieerd met mensen of gebeurtenissen die een persoonlijke betekenis hadden (de verlovingsring van je grootmoeder en de jurk die je droeg naar je eindexamenuitreiking, naast een nooit gedragen ring of jurk). De proefpersonen beoordeelden de voorwerpen op verschillende schalen: hoe graag ze ze wilden aanraken, ze wilden hebben, ze in een museum wilden uitstallen en wat ze in geld uitgedrukt waard waren (en waar de mensen ‘onbetaalbaar’ invulden maakten de onderzoekers daar een fenomenaal hoog bedrag van, want oneindig heeft een nogal ontregelende invloed op statistische berekeningen). Alle authentieke voorwerpen werden op alle schalen hoger aangeslagen dan de niet-authentieke. Allemaal, behalve de mate waarin persoonlijke bezittingen een plek in een museum verdienden; het vereist ook wel een bijzonder soort narcisme om te denken dat het Smithsonian graag jouw favoriete onderbroek tentoonstelt.

Gelman en Frazier hebben ook onderzoek gedaan naar de waardering voor authentieke voorwerpen van kinderen. Als ze vier jaar oud zijn vinden kinderen dat dingen met beroemde connotaties, zoals het rubberen badeendje van Ernie en het favoriete speldje van de Amerikaanse vlag van de president, meer in een museum thuishoren dan het eendje van hun zus of het speldje van hun vader. [4] En op hun vijfde vinden ze dat oorspronkelijke scheppingen, zoals de eerste fiets, expositiewaardiger zijn dan spiksplinternieuwe voorwerpen.

Gelman vertelde me dat ze met een van haar kinderen naar een popconcert was geweest. ‘Na afloop, toen de muzikant al naar huis was, rende mijn zoon naar het podium, raakte het even aan en keerde met een grote grijns terug. Het podium aanraken waarop net een muzikant een concert had gegeven was op een of andere manier bevredigend.’ ‘Ik noem het niet graag een amulet,’ lachte LaGrone, die zichzelf niet als buitengewoon bijgelovig beschouwt, over de piano, ‘maar het is zoiets als een boeddha aanraken, hem even over zijn buik aaien.’

Van authentieke voorwerpen wordt wel eens gezegd dat ze over een speciale essentie beschikken, en de overtuiging dat voorwerpen verborgen bepalende eigenschappen hebben noemen we psychologisch essentialisme. [5] Dit essentialisme gaat verder dan het placebo-effect, zoals het geloof dat bijvoorbeeld het dragen van de trui van Mr. Rogers jou vriendelijker zal maken. [6] Onderzoekers vroegen Amerikaanse volwassenen zich iemand anders in een trui van Mr. Rogers in te beelden, zonder dat die drager de geschiedenis ervan kende. Tachtig procent van de ondervraagden zei dat er een kans van ten minste 10 procent was dat die trui de onwetende drager vriendelijker zou maken, en de oorzaak daarvan zou de overdracht van ‘essentie’ zijn.

Je weet zeker dat het magische denken diepgeworteld is als zelfs Richard Dawkins, een collega-scepticus en schrijver van God als misvatting, er ten prooi aan valt. [7] Bruce Hood wees me erop dat Dawkins in de documentaire The Genius of Charles Darwin historiciteit bekrachtigt door in het Natural History Museum in het Engelse Tring een opgezette duif op te pakken met de woorden: ‘Het is een vreemd gevoel dat dit echt de exemplaren van Darwin zelf zijn.’ (Later in die documentaire pakt Dawkins een boek uit zijn boekenkast en zegt hij: ‘Dit is het meest waardevolle boek van mijn collectie. Het is een eerste druk van De oorsprong der soorten. […] Dankzij dit boek voelde ik niet langer de behoefte in bovennatuurlijke dingen te geloven.’)

Het duurt wel enkele jaren om psychologisch essentialisme te ontwikkelen. Gelman e-mailde me dat ‘we geboren worden met een fundament, met de “ingrediënten” van essentialisme (wat niet wil zeggen dat het vanaf het begin ook volgroeid essentialisme is)’.

‘En ja,’ ging ze verder, ‘ik denk dat dit verklaart waarom we een voorkeur hebben voor authentieke dingen, zoals handtekeningen van beroemde mensen, oorspronkelijke kunstwerken en de door Britney Spears uitgespuugde kauwgom.’

•••

MAGICAL MYSTERY TOUR

•••

Lennon kocht de bruine Steinway die zo’n sterke reactie bij LaGrone teweegbracht in december 1970, en hij gaf het instrument een plek bij hem thuis in het Engelse Berkshire, waar hij met Yoko Ono muziek schreef en opnam. [8] Een jaar later verscheen ‘Imagine’, op de gelijknamige elpee.

Sindsdien is dat lied een eigen leven gaan leiden. Amnesty International gebruikt het in promotiefilmpjes. Het wordt met Oud en Nieuw soms gespeeld op Times Square in New York, waar duizenden mensen het meezingen. Ben & Jerry’s verkopen een ijssoort met de naam ‘Imagine Whirled Peace’. ‘In veel van de ongeveer 125 landen die mijn vrouw en ik bezocht hebben,’ zei Jimmy Carter in 2006 in een interview met NPR, ‘hoor je het lied “Imagine” van John Lennon bijna net zo vaak als het volkslied.’ [9]

George Michael kocht de Imagine-piano in 2000 op een veiling, voor 2,1 miljoen dollar. [10] Caroline True is producente van videoclips en bevriend met Michael. ‘Ik verkeer al geruime tijd in de buurt van die piano en er heeft altijd iets van magie aan gekleefd,’ zegt ze. ‘Er zitten brandplekken van de sigaretten van John Lennon op, en er hangt een gevoel omheen van “O mijn god, hier schreef John Lennon dat nummer dus op”. Mensen kwamen het kantoor van George binnenlopen en zeiden dan: “Wauw, niet te geloven, ik wil hem even aanraken of er een klein stukje van hebben.” Het had iets spiritueels, iets vredigs, iets vriendelijks.’ En dus besloot Michael in 2006 de piano op tournee te sturen, om langs te gaan bij degenen die bij de boodschap van hoop van het instrument gebaat konden zijn.

Behalve in Oklahoma City, Virginia Tech en Waco verscheen de piano ook op de plaatsen waar Abraham Lincoln, John F. Kennedy en Martin Luther King jr. werden doodgeschoten. ‘Ik heb nooit ergens beweerd dat dit een toverpiano is die ziektes of kwalen kan genezen,’ zegt True. Toch stonden mensen vaak helemaal te trillen en moesten ze huilen als ze erop gespeeld hadden. ‘Veel mensen verbaasden zich erover hoezeer spelen op die piano ze raakte.’

De laatste halte op de tournee was New Orleans. ‘Het was hier toen allemaal nog behoorlijk somber en duister,’ vertelt LaGrone. Veel buurten moesten het nog steeds zonder stroom en drinkwater stellen. De emoties konden nog hoog oplopen onder degenen die net een aantal dagen op het dak van hun huis hadden doorgebracht of in het Superdome hadden gezeten toen de dijken daaromheen doorbraken. True verscheen zonder specifiek plan in de stad en stuitte toevallig op het museum. Een plaatselijke musicus, Kenny Bill Stinson, was een enorme fan van The Beatles en hij zou de volgende avond in het museum optreden. LaGrone besloot de piano van Lennon in de show te integreren en zorgde voor de nodige publiciteit. Er kwamen ongeveer vijfhonderd toeschouwers op af. ‘Het gaf hun zoveel vreugde, en het was een enorme impuls om zo’n belangrijk icoon te zien, het zorgde er echt voor dat mensen weer vooruit konden kijken,’ vertelt LaGrone. ‘“Imagine” betekent zoveel voor mensen, het voelde echt een beetje alsof je bij John Lennon zelf op bezoek was. Het was behoorlijk heftig.’

Hoe bestaat het dat bij een piano zijn aanvoelt alsof je bij iemand bent die daar tientallen jaren geleden op gespeeld heeft? En meer in het algemeen: waarom dichten we voorwerpen waarde toe op basis van hun verleden en waarom nemen we aan dat ze onzichtbare eigenschappen hebben? Wat zit er achter essentialisme? Het antwoord kan wel eens te maken hebben met walging.

•••

DE AFKEERFACTOR

•••

In 1890 verscheen de eerste versie van het uitgebreide onderzoek van de Schotse antropoloog sir James George Frazer naar wereldwijde mythologie en religie. In De gouden tak ontwikkelde hij het concept van de ‘welwillende magie’, een principe waarbij ‘dingen op afstand op elkaar reageren dankzij een geheime sympathie’. [11] Hij deelde die welwillende magie vervolgens op in twee richtingen: de homeopathische magie (de wet van overeenkomst) en de besmettelijke magie (de wet van contact, van besmetting). De eerste wet stelt dat een appel niet ver van de boom valt, dat oorzaak op gevolg lijkt. Vandaar dat voodoo-poppetjes een menselijke vorm hebben (op die wet komen we in het volgende hoofdstuk terug). Volgens de tweede wet blijft contact, wanneer dat eenmaal bestaat, altijd bestaan. In bepaalde culturen gebruiken mensen stukjes nagel of plukjes haar als manier om te getuigen van hun liefde voor degene bij wie die gegroeid zijn, als zouden die losse delen een magische band met de eigenaar onderhouden. En Frazer was er zelfs in Engeland getuige van dat mensen eventuele ontstekingen in wonden trachtten te bestrijden door het wapen dat de wond had veroorzaakt ná de verwonding goed schoon te maken.

In de jaren tachtig van de twintigste eeuw stuitten de psychologen Paul Rozin en Carol Nemeroff met diverse medewerkers op steeds meer gegevens waaruit bleek dat het geloof in de wetten van de welwillende magie ook in veel hedendaagse culturen nog van kracht was. Voor een onderzoek vroegen zij Amerikanen verschillende ervaringen een cijfer te geven van -100 (‘het onaangenaamste dat je je kunt voorstellen’) tot 100 (‘het prettigste dat je je kunt indenken’). [12] Hoe vind je het om een splinternieuwe sweater te dragen? En als die sweater eerst door iemand anders gedragen is en daarna is gewassen? Hoe ervaar je het om je tanden in een verse appel of hamburger te zetten? En wat als je een hap neemt op de plek waar net iemand anders er al een hap van heeft genomen? Hoe vind je het om een nieuwe borstel voor je haar te gebruiken? En als die borstel eerst door iemand anders is gebruikt (en daarna is schoongemaakt)? De eerdere gebruiker van elk van deze vier voorwerpen (sweater, appel, hamburger, borstel) kreeg vier verschillende gezichten, en de ondervraagden moesten op elk scenario reageren. Wat vonden ze als de eerdere gebruiker een goede vriend was? Een geliefde? Een onaangename collega? Een ‘onsmakelijk sujet’? Voor alle vier de voorwerpen gold dat eerder contact met een vriend of geliefde nauwelijks invloed had, maar dat contact met een onaangename collega of een onsmakelijk sujet de ervaring ongeveer tachtig punten op de schaal deed dalen. Als een borstel na gebruik goed ontsmet is zou het eigenlijk niet uit moeten maken of je goed met de vorige gebruiker overweg kon, maar toch ontstaat er een afkeer wanneer je weet dat je gezworen vijand hetzelfde voorwerp eerder gebruikt heeft.

Rozin en Nemeroff gingen op zoek naar een verband tussen de manier waarop wij aankijken tegen de overdracht van zo’n innerlijke betekenis (een soort geurvlaggetjes) en ons denken over biologische besmetting. Onderzoek wees uit dat mensen niet graag een sweater aantrekken die eerder gedragen is door iemand met tuberculose, door iemand die bij een auto-ongeluk een been is kwijtgeraakt en door een veroordeelde moordenaar (de sweater werd wel eerst gewassen), en verder bleek dat er een verband tussen deze drie aversies bestond: wie zwaar aan de ene tilde, tilde in het algemeen ook zwaar aan de andere twee. Volgens de wet van besmetting kan contact zowel fysieke, psychologische als morele eigenschappen overdragen, en die kunnen positief dan wel negatief zijn. In dit geval blijken zowel ziekte, pech als slechtheid onder dezelfde wet van besmetting te vallen. [13]

Dat onze opvattingen over pretentieuze geurtjes en doodgewone bacteriën door elkaar heen zijn gaan lopen wekt de indruk dat de twee eenzelfde oorsprong hebben, en het laat zich raden welke uit de ander is voortgekomen. (Ik geef een hint: zouden onze voorouders in hun grotten het hebben overleefd als ze het eerste wiel aller tijden vanwege de historiciteit ervan hadden aanbeden, maar niet waren teruggedeinsd voor een ondergekwijlde berenvacht?) Negatieve besmetting leidt tot reacties van walging, en waar we tegenwoordig heel goed van een immoreel iemand kunnen walgen, had walging vroeger een heel specifiek nut voor de gezondheid.

Charles Darwin schreef dat walging ‘in zijn eenvoudigste vorm duidt op iets wat tegen de smaak indruist’ [14] , en in de jaren veertig van de twintigste eeuw definieerde de Hongaarse psycholoog Andras Angyal het als een emotie die de mond tegen menselijke en dierlijke afvalproducten beschermt. [15] De mens geeft in het algemeen blijk van walging door de neusgaten te sluiten en de mond te openen, wat het afstoten van eten vereenvoudigt, en de meest gebruikelijke fysieke reactie op walging is misselijkheid ‒ een opstapje naar overgeven. Kortom, walging is bedoeld om de dingen waar we niet goed van worden buiten te kunnen houden.

Dat is echter slechts de oorsprong van walging. Rozin, Jonathan Haidt en anderen betogen dat dit mechanisme van fysieke afstoting ook voor andere doeleinden wordt aangewend. [16] Het is een sterke emotionele waarschuwing, die ons onomwonden en doelgericht duidelijk maakt ergens vandaan te blijven, en de lijst van zowel fysieke als abstracte dreigingen waarvan we niet snel genoeg kunnen ontdekken dat we erbij uit de buurt moeten blijven is eindeloos lang. In lijn met deze theorie wijst onderzoek op een diepgewortelde inbedding van onze meest verheven maatstaven op het gebied van ethisch gedrag. Zo toonde een studie aan dat het kijken naar een walgelijk filmpje mensen aanzette tot een extra strenge veroordeling van moreel verwerpelijke handelingen, zoals promiscue gedrag en het kopen van seksueel expliciete muziek, en een extra enthousiaste omarming van deugden, zoals meditatie en het afzien van drugs-gebruik. [17]

Hoe leidt de versmelting van geestelijke en biologische zuiverheid tot geloof in heilige voorwerpen? We beschikken over een emotioneel waarschuwingssysteem dat ons weghoudt bij schadelijke stoffen zoals uitwerpselen, bederfelijke spullen en bacteriën, en we beschikken over een geestelijk systeem om de overdracht van schadelijke dingen in de gaten te houden: we letten goed op waar ons eten vandaan komt, wie eraan heeft gezeten en hoe vers het is. Dus als het vermijden van moreel verwerpelijk gedrag gelieerd is aan de eigenschap die een afkeer van vieze dingen stimuleert, dan is het niet zo gek om aan te nemen dat abstract bederf aan dezelfde wetten aangaande ‘verpesting door contact’ onderhevig is als biologisch bederf. Daar zijn ook wel aanwijzingen voor: zowel bacteriën als psychologische ‘geuren’ zijn onzichtbaar, ze worden allebei verondersteld ernstige en geheimzinnige gevolgen te hebben, en ze zijn in veel gevallen slechts herleidbaar als we op zoek gaan naar de geschiedenis van hun dragers ‒ zoals eten of een kledingstuk. Herkomst krijgt prioriteit. We zijn weliswaar tot het uiterste op ons qui-vive voor gevaar ‒ bedorven vlees richt meer schade aan dan dat we baat hebben bij gezond vlees ‒ maar er is geen duidelijke reden waarom positieve ‘geuren’ niet volgens dezelfde wetten zouden functioneren als negatieve. Ter ondersteuning van dit besmettings- en walgmodel ontdekten onderzoekers dat hoe gevoeliger iemand voor fysieke besmetting is, hoe meer hij of zij belangstelling zal hebben voor het kopen van een trui die zijn of haar favoriete beroemdheid ooit heeft gedragen ‒ waaruit gevoeligheid blijkt voor magische besmetting. [18]

Evolutionaire psychologie is een werkterrein vol valkuilen. [19] Critici noemen het wel een verzameling in de kern identieke verhalen. En het valt niet te ontkennen dat wie wil betogen dat een bepaald soort gedrag bestaat omdat het onze voorouders op een bepaalde manier van dienst was bij overleving en voortplanting, niet kan terugvallen op het soort bewijs dat de meeste experimentele psychologen wel ter beschikking staat. De evolutie van de mens kan niet even in een proefje honderd keer met elke keer één afwijkende variabele worden nagebootst. Hoewel er dus sterke aanwijzingen bestaan dat magische besmetting een voortvloeisel uit onze gevoeligheid voor biologische besmetting is, zijn er alternatieve redeneringen denkbaar.

De eenvoudigste verklaring is de rechtstreekse associatie. De piano doet ons simpelweg aan Lennon dénken. In een artikel schreven Rozin en Nemeroff echter: ‘Waarom raken zoveel meer mensen overstuur van het dragen van een doodgewone sweater die lang geleden door Adolf Hitler is gedragen dan wanneer ze een boek over hem in handen hebben, terwijl op het omslag van het boek zijn naam en een foto van hem staan en zijn levensverhaal erin beschreven wordt? De verklaring dat het hier om een “sterkere associatie” zou gaan roept de vraag op waarom kortstondig contact tot zulke sterke associaties zou leiden.’ [20]

Sterkere associaties als gevolg van contact kunnen voortkomen uit ons gebruik van contact om intimiteit uit te drukken. ‘Daarom voelen we de behoefte de popster aan te raken en de politicus de hand te drukken,’ legt Hood uit. ‘Fysiek contact is belast met de hele erfenis van de biologische besmetting, maar weerspiegelt ook sociaal gedrag van de primaten, dat bestaat uit verleiden, vasthouden, omhelzen en dat soort dingen.’

‘Ik heb een sjaal van een panel waarin ik samen met de dalai lama zat,’ vertelt Dacher Keltner, een psycholoog van Berkeley. ‘En we hebben het haar of wat dan ook van onze kinderen, en dat zijn allemaal dingen die herinneringen aan echte ervaringen oproepen. Aanraking brengt vertrouwen, welwillendheid en goede bedoelingen over, dus voor elk voorwerp dat met morele deugdzaamheid in verband wordt gebracht geldt dat het tastbare contact ermee, bijvoorbeeld door het aan te trekken, uitstraalt dat de drager ervan ook over die eigenschap beschikt.’

Iemand van belang aanraken verhoogt je status. ‘Als ik beslag weet te leggen op het drumstokje van mijn favoriete rock-’n-rolldrummer,’ zegt Keltner, ‘dan denk ik algauw dat ik in de nabijheid van die geweldige gast verkeer en dat mij dus ook alle voordelen ten deel zullen vallen die hij geniet. In dat geval gaat het niet zozeer om besmetting, maar meer om associatie: moet je eens kijken over wat voor netwerk ik beschik.’

Laten we daar eens wat nader op ingaan. Als het aanraken van het drumstokje van John Bonham iemand het gevoel geeft dat hij bij een geweldige groep mensen hoort, ontstaat bij het aanraken van exotische en historische artefacten een machtig idee van belangrijkheid, voelt iemand zich vip. Of die persoon krijgt het idee erbij te zijn geweest: ‘Ik heb zo’n nauwe band met deze artefacten dat ik bijna zelf naar de maan ben geweest / de gloeilamp heb uitgevonden / de Berlijnse Muur omver heb gehaald.’

Of de herkomst van de magische besmetting nu in het vermijden van ziekteverwekkers, in sociale netwerken of in allebei ligt, symboliek kan het karakter en de kracht van magische verbindingen versterken. [21] ‘Ik kan me niet voorstellen dat de ijskast van Einstein als een heel belangrijk voorwerp zal worden gezien, terwijl hij die toch heel vaak zal hebben aangeraakt,’ zegt Hood. Je zult je misschien wel een beetje dichter bij hem voelen als je de ijskast aanraakt die hij zo vaak gebruikte, maar zou je je niet dichter bij zijn wezen voelen, en misschien zelfs wel een tikkeltje slimmer, als je een pen van hem kon gebruiken? Misschien weer niet als hij een beroemde kok was geweest, maar wat hem zo bijzonder maakte ‒ zijn theorieën en vergelijkingen ‒ kwam tot stand met behulp van zijn schrijfbenodigdheden, dus die vormen bij uitstek de belichaming van hem. Betaal je liever wat meer voor het krijtje waarmee hij voor het eerst E=MC2 opschreef, ook al heeft hij dat precies één keer gebruikt, of voor de wc-bril waar hij dagelijks op zat? Dat dacht ik al.

•••

ZEGEN DEZE SPIJS

•••

De grondigste manier om je het wezen van iets eigen te maken is dit letterlijk in te nemen. Vandaar ook het gezegde ‘Zeg me wat u eet en ik zeg u wie u bent’. Bij de Hua, een stam uit Papoea-Nieuw-Guinea, geloven ze dat ze zelf sneller zullen groeien als ze snelgroeiende planten eten. [22] Er bestaan meerdere voorbeelden van stammen die het hart van hun vijanden opaten om de moed en de kracht van die tegenstrevers in zich op te nemen. [23] Om het begrip van dit adagium onder hedendaagse Amerikanen te toetsen vertelden Nemeroff en Rozin hun studenten over een niet-bestaande stam die op wilde zwijnen en zeeschildpadden joeg. [24] De ene helft van de studenten kreeg te horen dat de jagers de schildpadden om hun schild en de zwijnen om op te eten vingen, de andere helft dat de schildpadden om te eten waren en dat het bij de zwijnen om hun slagtanden ging. De overheersende opvatting was dat de zwijneneters behaarder en geagiteerder dan de schildpadeters moesten zijn.

Magisch denken kan zelfs vegetarisme stimuleren. [25] Een onderzoek heeft uitgewezen dat vegetariërs in vergelijking met omnivoren vatbaarder zijn voor de bewering dat het eten van vlees de agressie versterkt, het denken afvlakt en ‘dierlijke instincten in de mens aanwakkert’ (de onderzoekers wezen wel op de mogelijkheid dat geloof in dit soort innerlijke betekenis op zichzelf niet per se de eetgewoontes verandert; misschien is dezelfde behoefte aan orde en betekenis die tot magisch denken leidt ook wel de bron van vegetarisme als ideologie).

Doodgewone redeneringen over dat je bent wat je eet kunnen heel ver worden doorgevoerd. De Duitser Armin Meiwes had een doorsnee jeugd, tot zijn vader uit zijn leven verdween. [26] Hij voelde zich eenzaam en fantaseerde over het opeten van zijn vrienden, om tot een beter contact met hen te komen. Op zijn negenendertigste, in 2001, vond hij via internet iemand die wel met hem wilde meedoen omdat diegene er juist van droomde levend te worden opgegeten. Dat de elektronische snelweg voor dit soort contactadvertenties werd gebruikt, was een nieuwigheid waar de uitvinders van internet waarschijnlijk geen rekening mee hadden gehouden. De mannen spraken af, de een at de ander op, en Meiwes zit nu veilig opgeborgen ‒ net als de behoorlijk expliciete film die de twee van hun samenzijn maakten. ‘Hij moest zijn leven opofferen om in mij te kunnen voortbestaan,’ zei Meiwes in 60 Minutes. ‘Het gaf me het gevoel dat ik via zijn vlees echt tot een perfecte innerlijke band kwam.’

Veel mensen hebben via een orgaantransplantatie een soortgelijk intiem contact gevoeld. Zelfs als ze niets van de donor weten voelen ze veranderingen in zichzelf en veronderstellen ze dat ze kenmerken van de vorige eigenaar van het orgaan hebben overgenomen. Claire Sylvia was in 1988 een zevenenveertigjarige vrouw. Ze stevende vanwege primaire pulmonale hypertensie op een snelle dood af, tot ze het hart en de longen kreeg van een man van achttien die bij een motorongeluk om het leven was gekomen. In haar boek A Change of Heart vertelt ze dat een journalist haar in het ziekenhuis iets vroeg: ‘Wat is, nu dit wonder u is overkomen, uw liefste wens?’ Tot haar eigen verbazing hoorde zichzelf antwoorden dat ze zo’n ontzettende trek in een biertje had. [27] En dat terwijl ze bier niet eens lekker vond. Sylvia ontdekte dat ze ook andere nieuwe verlangens had, van Snickers tot paprika en gegrilde kip. Daarnaast werd haar persoonlijkheid mannelijker en assertiever. Haar dochter vroeg haar waarom ze als een bodybuilder liep. Sylvia ging langzaam maar zeker aannemen dat ze ook een deel van de persoonlijkheid van haar donor had overgenomen. Ze droomde een keer dat ze met een man zoende. ‘Het voelde alsof ik hem inhaleerde met de diepste ademteug die ik ooit had ingezogen. Het voelde alsof hij en ik voor eeuwig bij elkaar zouden zijn. Na afloop van de droom was er iets veranderd. Ik werd wakker met de wetenschap dat hij mijn donor was en dat een deel van zijn geest en persoonlijkheid nu in mij voortleefden.’ [28]

Sylvia is niet de enige. Een Israëlisch onderzoek onder vijfendertig hartpatiënten wees uit dat 34 procent van de ondervraagden met het nieuwe hart ook nieuwe karaktertrekken had gekregen. [29] Vier van hen schreven hun toegenomen seksuele aandrang toe aan de invloed van de donor, begeleid met commentaren als: ‘De donor moet nogal een vent zijn geweest. Hij had vast veel vrouwen.’ In een onderzoek van UCLA bij patiënten die een orgaantransplantatie zouden ondergaan zei 24 procent expliciet dat het ontvangen van weefsel van een niet tot het menselijk ras behorend wezen hun uiterlijk, persoonlijkheid, eetgewoontes en seksuele drift zou veranderen. [30] Veel ontvangers van een nieuw orgaan spraken een voorkeur uit voor een donor van hetzelfde geslacht. [31] Vooral mannen waren bang anders vrouwelijker te worden. Sommige mensen probeerden wetenschappelijke verklaringen voor hun voorkeur te geven, bijvoorbeeld door op een overdracht van genen te wijzen, maar anderen noemden het eerder een overdracht van het wezen.

Een van de interessante dingen ten aanzien van de regel ‘eens in contact, altijd in contact’ is dat de invloed ook van het voorwerp naar de bron terug kan gaan. In het onderzoek met de haarborstels en de onaangename personages waarover ik het eerder had, werd mensen ook gevraagd zich in te beelden dat ze een lok van hun haar of een van de zorgvuldig gereinigde borstels aan verschillende mensen moesten geven. De wetenschap dat zoiets bij een vriend of geliefde terechtkwam scoorde op de ‘onaangenaam tot aangenaam’-schaal ongeveer 20, als het bij een slechterik belandde scoorde het -15. Blijkbaar heeft het betekenis voor mensen waar voorwerpen waarmee zij in contact staan terechtkomen. Zou dat contact nog tegen jou kunnen worden gebruikt? Als deze omgekeerde besmetting niet magisch is, dan weet ik het niet meer (omdat zij geleerden zijn voorzien de schrijvers van het onderzoek hun conclusies natuurlijk van mitsen en maren: ‘Onze bevindingen wijzen niet noodzakelijkerwijs op een geloof in omgekeerde oorzakelijkheid, ze geven slechts gevolgen aan die daar onder passende omstandigheden consistent mee zijn’; [32] met andere woorden: misschien is er wel een veel betere verklaring voor deze resultaten, maar wij zien die niet, dus zoek daar verder zelf maar naar). ‘Als ik een borstel gebruik en die daarna wegleg,’ zei Nemeroff tegen mij, ‘dan is de gedachte dat iemand via die borstel op een of andere manier invloed op mij heeft heel logisch, want de borstel en ik hebben dan nog een band. Die gedachte gaat uit van de aanname dat er geen scheiding tussen ruimte en tijd bestaat. De borstel en ik zijn met elkaar in contact geweest, we versmolten, we deelden iets wezenlijks, mijn wezen zit in de borstel. Op dat mystieke niveau, waar alles één is, is iets met de borstel doen hetzelfde als iets met mij doen.’

In het onderzoek onder de Israëlische harttransplantatiepatiënten werd de mensen gevraagd wie ze het liefst en wie ze het minst graag als donor hadden. De helft van de ondervraagden bepaalde hun keus op basis van ras, etniciteit of geslacht. Omdat mensen zich blijkbaar om dit soort vooruitbesmetting (het overnemen van eigenschappen van een bron) bekommeren, neem ik aan dat het fenomeen van orgaandonatie met racistische motieven ‒ er zijn mensen die hun organen alleen aan blanke hergebruikers nalaten ‒ mede kan worden verklaard uit angst voor achteruitbesmetting: een bevooroordeelde donor zal niet graag willen dat een zwarte ontvanger van een nier een of andere vorm van overwicht op hem heeft. [33]

Kannibalisme is niet de enige manier om iemand op te eten. Er bestaat ook zoiets als consubstantiatie. [34] Theologisch gezien is consubstantiatie, in tegenstelling tot transsubstantiatie, een proces waarbij brood en wijn het lichaam en het bloed van Jezus worden. In hun onderzoek gebruikten Rozin en zijn collega’s dit woord eenvoudigweg voor het eten van voedsel dat door iemand anders was aangeraakt. Dat iemand je eten aanraakt is niet hetzelfde als dat iemand je eten wordt, tenzij je de wet van de besmetting erop loslaat. Het geloof in consubstantiatie speelt in veel culturen een belangrijke rol bij het delen van eten. In India aanvaarden mensen graag eten van iemand uit een hogere kaste, maar het eten van voedsel dat iemand uit een lagere kaste aanbiedt roept angst voor morele besmetting en statusverlies op. Niemand wil het wezen van een ‘minder’ mens opnemen.

De bereiding van eten is een nog heftiger vorm van besmetting via voedsel. We horen maar al te vaak dat het eten lekkerder is ‘als mama het heeft gemaakt’. En in een door een partner of familielid bereide maaltijd proef je ook vaak de liefde die erin gestopt is. Iemand anders heeft ‒ zo niet letterlijk, dan toch in elk geval overdrachtelijk ‒ bloed, zweet en tranen in dat eten gestoken. De goede bedoeling zit er keihard ingebakken.

•••

VAN GROND TOT UITVERKOOP

•••

De wet van de besmetting kan ook in geopolitieke geschillen een rol spelen. Onderzoek van Rozin wijst uit dat velen van mening zijn dat de aarde waarop Israël ligt letterlijk doordrenkt is van de geschiedenis, iets wat een overeenkomst tussen Israël en de omliggende landen in de weg kan staan. Zowel onder Israëli’s als onder joodse Amerikanen troffen de onderzoekers een correlatie aan tussen geloof in magische besmetting ‒ beoordeeld in de mate waarin men levenloze voorwerpen als de ring van een betovergrootmoeder innerlijke betekenis toedichtte ‒ en gehechtheid aan een land. Vooral aan de Mount Herzl-begraafplaats, waar veel presidenten, eerste ministers en anders Israëlische leiders van weleer begraven liggen, wordt grote waarde gehecht ‒ en die grond is ook het minst vatbaar voor ontheiliging: een kwart van de Israëli’s is niet bereid dat terrein onder enige omstandigheid op te geven, ook niet als alle graven worden verplaatst en daar tien jaar lang een Palestijnse gevangenis voor in de plaats komt. Rozin, die zelf op een plank in zijn werkkamer een handje Israëlische aarde heeft liggen, stelt vast dat zich in Irak, Noord-Ierland, Sri Lanka en Taiwan vergelijkbaar verhitte territoriale debatten voordoen. [35]

Meerdere bedrijven hebben pogingen gedaan aarde met een bepaalde innerlijke betekenis op de markt te brengen. Zo kan er bij HolyLandEarth.com voor veertig dollar een pondje Israëlische aarde worden aangeschaft. Als aanbeveling zegt men dat het van pas kan komen bij begrafenissen, in amuletten en bij nieuwe aanplant (‘Holy Land Earth brengt het wezen van het Heilige Land naar alles wat leeft’). En mocht je niet religieus van aard zijn, dan biedt de Auld Sod Export Company (OfficialIrishDirt.com) voor soortgelijke gelegenheden echte Ierse aarde: ‘Hoe ver je ook van het Eiland van Smaragd vandaan bent, draag altijd een stukje Ierland bij je.’ Zij gaan ervan uit dat je de aarde wel uit Ierland kunt weghalen, maar dat Ierland nooit uit de aarde verdwijnt. En LittleAfrica.com verkoopt een sierlijk houdertje gevuld met het zand van een strand in West-Afrika, ‘waar meer dan tien miljoen van onze voorouders hun laatste stappen op Afrikaans grondgebied zetten alvorens als slaaf naar Amerika te worden verscheept’.

Voor veel aanhangers van de New York Yankees is de plek waar het oude Yankee Stadium stond heilige grond, en de uitverkoop die daar in 2008 na de laatste wedstrijd plaatshad laat nog maar eens zien hoezeer sportmemorabilia geld vertegenwoordigen. [36] Elk hoekje van het oude stadion was doordesemd met het verleden. Het in bezit hebben van het eerste honk of een stoeltje pal achter de dug-out heeft natuurlijk een voor de hand liggende (maar wel magische) aantrekkingskracht, maar handelaren wilden per se munt slaan uit elk beschikbaar stukje van het stadion, en dus boden ze fans en verzamelaars de gelegenheid voor drieduizend dollar eigenaar te worden van een echt, gewaarborgd Yankee Stadium-urinoir: in restwater gedoopt porselein.

Besmetting heeft ook op aardsere manieren invloed op de commercie. Zo zullen mensen eerder een T-shirt kopen als het voorheen door een aantrekkelijk exemplaar van het andere geslacht is gedragen (en ze kopen minder snel een overhemd dat voorheen door een gewoontjes uitziende vreemdeling is aangeraakt). [37] Als je filiaalhouder bent van Abercrombie & Fitch, een keten die erom bekendstaat in zijn personeelsbeleid vooral op het uiterlijk te letten, moet je de mensen die in je winkel werken de handelswaar dus flink laten aanraken.

•••

GOEDE BACTERIËN

•••

Heb je ooit dezelfde tandenborstel als je geliefde gebruikt? Mensen doen dat soms. Je steekt immers ook je tong bij elkaar in de mond, dus over bacteriën maak je je geen zorgen, en van een onsmakelijke ervaring kun je ook moeilijk spreken. En hoe zit dat met een volslagen onbekende? Ja, dat is al een stuk onsmakelijker. En met iemand aan wie je een hekel hebt? Bah.