Twintig jaar geleden viel de enclave Srebrenica, die door de VN tot ‘veilig gebied’ was verklaard. De Bosnisch-Servische generaal Mladić veroverde op 11 juli 1995 deze vallei waar 40.000 vluchtelingen verbleven. De Nederlandse blauwhelmen wisten het niet te voorkomen. Er werden duizenden Bosnische mannen vermoord.

==

Hádden deze gruweldaden voorkomen kunnen worden? Welke rol speelden Nederland, de VN, de bondgenoten? De schaamte over deze genocide blijft aan Nederland knagen. Joris Voorhoeve was destijds minister van Defensie en hij gaat in dit boek de pijnlijkste vragen, ook voor hemzelf, niet uit de weg. Hij voert nieuw feitenmateriaal aan en kijkt vooruit. Hij stelt tevens de vraag of de lessen die we uit dit falen kunnen trekken wel goed worden toegepast. Er worden nog steeds grote aantallen mensen in oorlogen vermoord, nu weer in Syrië en Noord-Irak. Hoe kan de internationale gemeenschap bedreigde burgers in oorlogstijd beschermen?

Joris Voorhoeve

Veilige Gebieden

Falen en slagen in het beschermen van burgers in oorlogstijd

==

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden op copyright van fotomateriaal te bereiken. Zij die desondanks menen aanspraak te kunnen maken op deze rechten, kunnen zich tot de uitgever wenden.

==

Sen Stichting voor Onderzoek en Onderwijs in Internationale Samenwerking www.sen-foundation

==

© 2015 Joris Voorhoeve

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld: Mladić belooft op 12 juli 1995 veiligheid aan de inwoners van Srebrenica en laat snoep uitdelen aan de kinderen, maar de mannen worden afgevoerd en vermoord. © McNaman Gamma/HH

Foto auteur Bart Nijpels

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 2962 7

NUR 320

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2961 0

==

www.atlascontact.nl

Opgedragen aan de slachtoffers in vredesoperaties en aan militairen en hulpverleners die hun best deden mensen te redden.

Illustraties

1. Joegoslavië (CIA World Factbook)

2. Transportbataljon (Nederlands Instituut voor Militaire Historie)

3. Nederlandse inzet in voormalig Joegoslavië (Uit: C. Klep en R. van Gils, Van Korea tot Kosovo. De Nederlandse deelname aan vredesoperaties sinds 1945. Den Haag SDU 2000)

4. Srebrenica (Krijnen Consulting – Geneva (KCG) 2008)

5. Sociale Patrouille (Nederlands Instituut voor Militaire Historie)

6. Militaire kaart Srebrenica (AFP/NOS).

7. CIA rapport

8. National Security Archives

9. Žepa (FBiH-info)

10. Goražde (euroKapija)

11. Sarajevo (BBC)

12. Berg Igman (Nederlands Instituut voor Militaire Historie)

13. Wapendepots bij Pale (Nederlands Instituut voor Militaire Historie)

14. Tuzla (Objektivno)

15. Bihać (FBiH-info)

16. Duitsland na 1945 (Uit: Berkin, C., C. Miller, R. Cherny & J. Gormly (2014) Making America: A History of the United States)

17. Koerden in Noord-Irak

18. Cambodja (Graphic Maps)

19. Mariniers demonteren bom illustratie (Nederlands Instituut voor Militaire Historie)

20. Rwanda (CIA World Factbook)

21. Medische hulp in Rwanda (Nederlands Instituut voor Militaire Historie)

22. Kosovo (CIA World Factbook)

23. Macedonië (CIA World Factbook)

24. Militair bij wapeninzameling (Nederlands Instituut voor Militaire Historie)

25. Vluchtelingenkamp Macedonië (Nederlands Instituut voor Militaire Historie)

26. Libië

27. Libië 2015 (BBC)

28. Darfur (CIA World Factbook)

29. Verbrand dorp Darfur (Ton Koene)

30. Jezidi’s in Noord Irak (Joshua Project)

31. Executie jezidi’s (AFP)

32. Overzichtstabel

1. Waarom dit boek?

Omdat veel oorlogsgeweld tegen non-combattanten is gericht, lopen vreedzame mensen in een oorlog vaak groter gevaar dan militairen en milities. Vaak worden groepen vluchtende burgers aangevallen. Dan vinden soms onbeschrijflijke wreedheden plaats. Wie de eigentijdse oorlogen beziet, kan niet concluderen dat de mensheid in haar geschiedenis werkelijk vooruitgang boekt, al gaat de techniek wel vooruit – dus ook de techniek van de vernietiging.

In dit boek wordt getracht de vraag te beantwoorden hoe in een oorlog bijeengedreven vluchtelingen en fataal bedreigde bevolkingsgroepen beter kunnen worden beschermd. Er worden verschillende pogingen bekeken om mensen te beschermen, waarvan sommige ernstig zijn mislukt en andere min of meer geslaagd. Doel is vast te stellen wat noodzakelijk is voor de internationale ‘gemeenschap’ en haar lidstaten om minder vaak te falen.

Zowel het uiteenvallen van staten als ideologische, etnische en religieuze haatcampagnes leiden meestal tot geweld en soms tot massamoord. Maar het rationele en solidaire wezen dat de mens meent te zijn, moet toch in staat worden geacht massamoorden te voorkomen? Waarom zijn de Verenigde Naties, waarin alle staten van de hele wereld zijn ‘verenigd’, daar dikwijls niet toe in staat? Waarom komen waarschuwingen tegen ophanden zijnde moordpartijen vaak te laat, of worden ze in de wind geslagen? De vraag hoe bijeengedreven burgers in oorlogssituaties beter beschermd kunnen worden is blijvend relevant, gezien het grote aantal oorlogen dat plaatsvindt.

Enkele voorbeelden: eenentwintig jaar geleden trokken de VN hun troepen terug uit Rwanda, waarna een moordcampagne van Hutu’s tegen Tutsi’s in gang werd gezet die 800 000 mensen het leven kostte. Waarschuwingen van de Canadese VN-commandant om de VN-troepen niet terug te trekken, maar juist te versterken en stevig in te grijpen, waren terzijde geschoven.

Twintig jaar geleden werden in Srebrenica in het voormalige Joegoslavië achtduizend Bosnische mannen en jongens afgeslacht. Waarschuwingen dat deze enclave zou worden overrompeld en dringende verzoeken om hulp waren in de wind geslagen. Vrijwel niemand had verwacht dat krijgsgevangenen massaal zouden worden geëxecuteerd. Daarna werd ook het nabije Žepa overmeesterd, waarbij opnieuw veel doden vielen.

Vanaf 22 augustus 1994 was ik persoonlijk zeer betrokken bij de vraag hoe Srebrenica en de andere vijf Bosnische enclaves in de oorlog in het voormalig Joegoslavië zouden kunnen worden beschermd. De bescherming van Srebrenica en Žepa liep op een afgrijselijke mislukking uit. Ik ben er altijd van overtuigd geweest dat dit voorkomen had kunnen worden indien er doeltreffend was opgetreden door de VN en de NAVO.

Het lukte daarna wel om de enclave Goražde te beschermen tegen een bloedbad, want nu hielden NAVO-luchtwapens de aanvaller onder schot, zodat deze afzag van verovering en moordpartijen. Waarom was die aanpak niet eerder toegepast om Srebrenica en Žepa overeind te houden?

Vanaf 1991 werden in Noord-Irak door de VS, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk luchtwapens ingezet om een no-flyzone af te dwingen. Daardoor werden de Koerden in Noord-Irak beschermd, die de wereld in 2014-2015 zouden helpen om strijders voor een kalifaat in Irak en Syrië terug te dringen.

Maar inzet van luchtmacht heeft ook beperkingen. In bepaalde gevallen werkt die niet. De massamoorden in Rwanda waren waarschijnlijk niet door luchtacties te voorkomen geweest. Aan het moorden had wel een einde kunnen worden gemaakt door een relatief lichtbewapende vredesoperatie op de grond, maar daar was toen om verschillende redenen geen bereidheid toe.

Preventie

Zodra staatsstructuren instorten, machthebbers hun eigen burgers aanvallen, wapens massaal worden verspreid en groeperingen tegen elkaar worden opgehitst, ligt massale vernietiging van medemensen op de loer. Het is zaak de juiste lessen te trekken uit het recente verleden en daaruit preventief beleid af te leiden en toe te passen. Door geslaagde en gefaalde ingrepen te vergelijken, kunnen conclusies worden getrokken over wat een land met de bescheiden middelen van Nederland kan bijdragen aan doeltreffende vredeshandhaving buiten de eigen veilige grenzen. Na ernstige mislukkingen rijzen vragen over wat er zou zijn gebeurd als ander beleid was gevoerd, als voorstellen tot een betere koers niet waren weggewuifd, als op kritieke momenten de juiste regie niet had ontbroken. Daar zijn alleen hypothetische antwoorden op te geven, want de geschiedenis onthult zelden haar alternatieve loop. Toch is het zinvol deze wat-als-vragen te stellen, om te zien wat uit falen en slagen te leren is. Vergelijking met geslaagde interventies toont wat had moeten worden gedaan om mislukkingen en bloedbaden te voorkomen.

Ontwikkelingen lopen vaak als water over droog land, zoekend naar scheuren, gaten en lage punten van de minste weerstand. Het is nuttig in gedachte-experimenten te overdenken of een ramp voorkomen had kunnen worden als dat water was gekanaliseerd en er barrières waren opgeworpen. Het juiste antwoord op dit soort vragen hangt sterk af van hoe ver de vraagsteller teruggaat in de tijd. Wat wordt als startpunt beschouwd voor het gedachte-experiment? Áls de VN-Veiligheidsraad in 1994 de waarschuwingen van generaal-majoor Dallaire uit Rwanda niet had genegeerd, áls de EU en de VS vanaf het begin anders waren opgetreden in het uiteenvallende Joegoslavië, áls Rusland de Contactgroep en de Veiligheidsraad niet had verlamd, áls Nederland in 1993 nauwkeurig harde voorwaarden had gesteld voordat het blauwhelmen aan de VN ter beschikking stelde, áls gepoogd was de dreigende aanval van Servische soldaten in juli 1995 op Srebrenica af te schrikken door tijdig NAVO-luchtaanvallen aan te kondigen... Dit boek tracht, waar dat kan, op zulke vragen plausibele antwoorden te geven. Het is daarvoor nodig ook intelligence en stilgehouden besluiten van bondgenoten aan de orde te stellen.

Het boek wordt afgesloten met vijftig beleidsconclusies (hoofdstuk 26) en elf punten die, als zij worden uitgevoerd, rampzalige moordpartijen kunnen helpen voorkomen (hoofdstuk 27).

Woorden van dank

Velen hebben enorm geholpen dit boek te maken: de onvermoeibare Joanette van der Mey, die als vrijwillig chef de bureau van de Sen Stichting voor Onderzoek en Onderwijs in Internationale Samenwerking de tekst heeft verwerkt en de redactie verbeterde; Huub Jaspers, onderzoeksjournalist van de rubriek Argos (VPRO), die al twintig jaar naspeuringen doet naar het drama-Srebrenica en door hem ontdekt nieuw materiaal ter beschikking stelde; de onderzoeksjournalist en maker van tv-documentaires Bart Nijpels, die aangrijpende reportages over Srebrenica heeft gemaakt en belangrijke inzichten uit vraaggesprekken met enkele buitenlandse betrokkenen ter beschikking stelde; Saskia Rademaker van De Haagse Hogeschool, die de Responsibility to Protect onderzocht; Janneke Bosman van de Sen Stichting, die onderzoek heeft gedaan naar het Rwanda-drama en ‘Operation Turquoise’; Jacintha van der Plas, die onderzoek naar de VN-ingreep in Cambodja heeft verricht; Vasileios Karakasis van de Sen Stichting, die het vliegverbod boven Noord-Irak heeft onderzocht; Cindy Wilhelm, die de verdrijving en moord op jezidi’s onderzocht; Jordy Janssen, die de Contactgroep, de Veiligheidsraad en de enclaves Žepa, Goražde, Bihać, Tuzla en Sarajevo, alsmede de Berlijn-crisis van 1948 heeft onderzocht en het doopceel heeft gelicht van Naser Orić, de leider van Srebrenica; en Maria de Goeij, die de ingreep in Libië heeft onderzocht. Voorts ben ik erkentelijk dr. Bert Kreemers, voormalig plaatsvervangend directeur Voorlichting, ministerie van Defensie, die het Srebrenica-deel van commentaar heeft voorzien. Brigadegeneraal C.J. Matthijssen, die als kapitein in Dutchbat III diende en de val van Srebrenica heeft meegemaakt, gaf commentaar op de militaire situatie in de enclave zoals die wordt beschreven in dit boek. Nederlands Instituut voor Militaire Historie, oorlogsfotograaf Ton Koene en Bart Nijpels stelden foto’s ter beschikking. Anita Hazenberg, secretaresse van de minister van Defensie, heeft bouwstenen helpen maken toen zij in 1995-1997 het hier gebruikte dagboek uittypte dat ik in de jaren 1994-1997 had bijgehouden. Voorts dank ik Bertram Mourits van Uitgeverij Atlas Contact, die er een goed verzorgd boek van heeft weten te maken. Tevens dank aan Willemien Tromp, die nauwgezet het manuscript doornam en veel verbeteringen voorstelde, alsmede dr. Jos Walenkamp voor zijn nuttige kritiek op de eerste opzet.

Grote waardering heb ik voor de onderzoekers van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) die in 2002 de meest doorwrochte studie over Srebrenica uitbrachten, alsmede voor de parlementaire enquêtecommissie die daar afgewogen politieke oordelen over formuleerde, na onder ede vele betrokkenen te hebben verhoord. Zonder al deze mensen was dit boek minder goed gefundeerd geweest. Voor tekortkomingen ben ik natuurlijk zelf verantwoordelijk.

Wie op de inhoud wil reageren, kan zich richten tot

J.Voorhoeve@sen-foundation.org.

==

Joris Voorhoeve

juni 2015

2. Joegoslavië, Nederland en de Contactgroep

Eens leek Joegoslavië het land met een boeiend politiek model: pluralistisch, onafhankelijk, communistisch, geen lid van het Oostblok, en ook niet van het Westen, voortrekker van de Beweging van Ongebonden Landen. Het werd bestuurd door maarschalk Tito, die zijn land niet alleen met partizanenstrijd uit de nazibezetting door de Tweede Wereldoorlog had geleid, maar ook arbeiderszelfbestuur had ingevoerd en een binnenlands evenwicht had geschapen tussen antagonistische groepen: Serviërs, Kroaten, Bosnische moslims,1 Macedoniërs, Slovenen, Kosovaren, Montenegrijnen, Hongaren en anderen.

Het federale model en Tito’s harde onderdrukking van de meeste oppositie schenen een vreedzame, pluriforme staat te hebben geschapen tussen twee ideologisch vijandige, tot de tanden toe bewapende werelddelen. Gaf het een derde weg aan, tussen communisme en kapitalisme? Was het arbeiderszelfbestuur niet een ‘democratische’ economie? Weinigen hadden voorspeld dat dit vakantieland met zonnige Adriatische kusten en een rustiek Balkan-gebergte spoedig een bloedbad zou worden.

Na de dood van Tito viel het land spoedig uiteen. De tegenstellingen uit de Koude Oorlog ontdooiden na 1989 snel, waardoor veel begon te schuiven. De verschillen in welvaart tussen het homogene Slovenië – een soort klein Oostenrijk – en de armere delen van Joegoslavië, plus de Servische drang om vanuit Belgrado het land te beheersen, werden de federatie te veel. Nadat Slovenië en Macedonië het staatsverband in 1991 hadden verbroken, wilde ook Kroatië onafhankelijk worden. Duitsland wachtte niet op de pogingen van de Europese Unie om gezamenlijk Joegoslavië tegen uiteenvallen en burgeroorlog te behoeden, en erkende Kroatië snel.

==

==

Voormalig Joegoslavië.

==

Kroatië werd onafhankelijk na een korte strijd met het federale leger, dat vooral door Serviërs werd bemand. Daarop wilde ook Bosnië-Herzegovina, gelegen midden tussen de kemphanen Kroatië en Servië, onafhankelijk worden. De regering van Bosnië zette een referendum op touw, dat gunstig moest uitpakken voor de meerderheid van Bosnische moslims. De minderheid, Bosnische Serviërs, besefte dat het referendum zou worden verloren en verkoos verzet boven de dreiging onder ‘de Turken’ te moeten leven, zoals sommigen dat zagen. Daarmee refereerden ze aan de Ottomaanse bezetting van het gebied in vroeger tijden.

De Bosnische Serviërs erkenden de uitslag niet en gingen onder leiding van de nationalistische dichter en psychiater Karadžić en zijn politieke rivaal generaal Mladić een gewapende strijd aan, aangemoedigd vanuit Belgrado door de Joegoslavische leider Milošević, een communistische apparatsjik die zich bekeerde tot Servisch nationalist. Hij had de arsenalen van het federale leger tot zijn beschikking. Hoewel hij als communist ook antinationalist moet zijn geweest, wilde hij na het uiteenvallen van de Joegoslavische federatie als postcommunist de Servische bevolking met nationalistische toespraken mobiliseren.

De oude stad Sarajevo, waar in 1914 de schoten op aartshertog Frans Ferdinand hadden geklonken die de Eerste Wereldoorlog inluidden, werd in 1992-1995 het dagelijks toneel van sluipmoorden en mortierbeschietingen om tegenstanders te terroriseren.

unprofor

De VN-Veiligheidsraad had in februari 1992 een vredesmacht van VN-blauwhelmen, genaamd UNPROFOR (UN Protection Force) naar Joegoslavië gezonden, die niet tot taak kreeg een vrede af te dwingen, maar neutraal tussen de partijen staand de bevolking van humanitaire hulp te voorzien en wapenstilstanden en bestandsgrenzen te controleren.

UNPROFOR boekte enkele successen, zoals in Oost-Slavonië, en voorzag de bevolking van voedsel en medicijnen, maar werd in 1995 politiek-militair gedeeltelijk een mislukking, omdat het als onpartijdige en licht bewapende aanwezige de wreedheden tussen de partijen niet kon bedwingen. Het NIOD schetste de achtergronden van het falende ‘doormodderscenario’ waarmee de VN probeerden het geweld op de Balkan in te dammen. UNPROFOR was relatief klein en was veel te licht bewapend, met witte militaire voertuigen en blauwe helmen om de onpartijdigheid te benadrukken. Inzet van luchtwapens was zeer omstreden en werd beperkt door voorwaarden van de VN en vele lidstaten.

De diepste oorzaak van de zwakte van de VN was de verdeeldheid tussen Rusland en de VS in de VN-Veiligheidsraad. Door elkaar snel opvolgende onderhandelaars werd getracht diverse vredesregelingen en verdelingsplannen met de oorlogspartijen overeen te komen, wat steeds weer mislukte, want de Kroaten, Serviërs en moslims meenden tot het najaar van 1995 dat ze beter konden doorvechten.

De Contactgroep van de VS, Rusland, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk voerde regelmatig overleg over het Joegoslavië-beleid. Alle vredesonderhandelingen liepen op niets uit, totdat in de zomer van 1995, na de val van Srebrenica en Žepa, de VS de leiding op zich namen en zware politieke en militaire druk uitoefenden op de inmiddels vermoeide partijen om een vredesakkoord te sluiten.

Bosnië

In Bosnië bevonden zich diverse gebieden met een overwegend Servische, Kroatische of moslimbevolking. Vaak wordt van ‘etnische groepen’ gesproken. De verschillen waren vooral politiek, cultureel en religieus. Het geweld van de oorlog en de mobilisatie van milities en militairen op grond van ‘groepsnationalisme’ leidden ertoe dat lokale gemeenschappen en families uiteenvielen. Vluchtelingen zochten bescherming in gebieden waar hun lotgenoten een duidelijke meerderheid zouden hebben. Vooral de Bosnische moslims werden bedreigd, zowel door Serviërs als door Kroaten.

De moslims hadden in 1992 nog nauwelijks eigen strijdkrachten en waren al snel de underdog. Als onderliggende partij kregen zij de sympathie van de VS, Nederland en veel andere landen. De internationale media waren op hun hand. Dat ook zij oorlogsmisdaden begingen, tastte die sympathie niet aan.

Nederlandse bijdrage

Het Nederlandse kabinet zond vanaf 1992 in totaal bijna 10 000 militairen naar diverse gebieden van het uiteenvallende Joegoslavië voor periodes van meestal een halfjaar. De grootste eenheid was het Nederlands-Belgische transportbataljon, dat in 1992-1995 veel gemeenschappen van voedsel, water, medicijnen en andere hulp voorzag en veel mensenlevens wist te redden.

==

Alleen al daarom is de stelling gerechtvaardigd dat de Nederlandse bijdrage aan UNPROFOR erg zinvol was, ondanks de mislukking in Srebrenica. De Nederlandse militairen, het kabinet-Lubbers/Kok en de inmiddels overleden minister van Defensie Ter Beek verdienen lof voor die inzet.

==

==

Het Nederlands-Belgische transportbataljon in de winter van 1994.

==

Veilige Gebieden

In 1993 reisde de Franse UNPROFOR-generaal Morillon naar het oostelijke stadje Srebrenica (‘Zilverstad’) om de bijeengedreven Bosnische moslimvluchtelingen die onder Servisch vuur lagen een hart onder de riem te steken. Hij werd door de bevolking vastgehouden en kon pas vertrekken toen hij voor de wereldpers uitriep dat deze enclave, in Servisch gebied, onder bescherming van de VN stond. Dat was eigenmachtig optreden, zonder een VN-besluit. Maar de Veiligheidsraad liet hem niet vallen en besloot dat Srebrenica een safe area zou zijn. In april 1993 werd hier een klein aantal (150) blauwhelmen uit Canada naartoe gezonden – eigenlijk als waarnemers, want zij konden niets veranderen aan het gegeven dat Srebrenica een Servische openluchtgevangenis was, waar 40 000 mensen in de val zaten.

==

==

Nederlandse inzet in voormalig Joegoslavië

==

De VN riepen ook vijf andere enclaves uit tot ‘veilig gebied’: Sarajevo, Tuzla, Žepa, Bihać en Goražde. Maar ondanks die benaming bleven ze onveilig, omringd door vijandige troepen die voortdurend de bevolking beschoten. De enclaves werden niet gedemilitariseerd (wat had gemoeten) en de VN-blauwhelmen, die de oorlogspartijen nergens toe mochten dwingen, waren veel te gering in aantal en te zwak bewapend om deze enclaves te verdedigen en de vrede te handhaven. Maar zo had de Veiligheidsraad het besloten en het eigen besluit werd bovendien slecht uitgevoerd, vooral door gebrek aan troepen die de VN-leden bereid waren te zenden: minder dan een kwart (7600) van het benodigde aantal van 34 000.

Wat bedoelden de VN eigenlijk met ‘veilig gebied’? ‘Safe area’ was een nieuw begrip, ontwikkeld door de voorzitter van het Comité van het Internationale Rode Kruis. De resolutie was echter niet erg nauwkeurig en was ook geen opdracht van de VN aan de lidstaten om het gebied militair te verdedigen, al wekte de term zelf wel die indruk, en werd de inzet van de luchtmacht erdoor mogelijk gemaakt. Het stationeren van VN-blauwhelmen was een ‘waarschuwing het [gebied] niet aan te vallen’. De blauwhelmen zouden er door hun aanwezigheid voor kunnen zorgen dat er geen aanval zou plaatsvinden (deter by presence), zo werd gehoopt. Ze zouden een ‘struikeldraad’ zijn. De gedachte dat hierdoor veiligheid werd geschapen bleek een illusie.

Srebrenica was al direct een moeilijk geval omdat de enclave diep in Bosnisch-Servisch gebied lag en door Servische tegenstand niet goed te bevoorraden en te verdedigen was.

De Contactgroep

Toen Joegoslavië uiteen begon te vallen, trachtte de Europese Unie, met hulp van de VN, door onderhandelingen een politieke oplossing zonder geweld te bewerkstelligen en een oorlog te voorkomen. Verschillende pogingen daartoe mislukten.

Tijdens de International Conference on the Former Yugoslavia (ICFY) in Genève van 18 januari tot 13 februari 1994 kwamen de voorzitters van de conferentie, de Britse oud-minister van Buitenlandse Zaken lord David Owen en zijn Noorse collega Thorvald Stoltenberg, tot de conclusie dat het vredesproces in Bosnië geheel was vastgelopen. Allerlei vredesplannen (het Vance/Owen-plan, het Owen/Stoltenberg-plan, het vredesplan van de Europese Unie) waren aan de partijen voorgelegd, maar geen daarvan werd door alle deelnemers ondersteund. Nieuwe voorstellen zouden volgens Owen en Stoltenberg, net als de andere plannen, afgewezen worden, omdat de leiders van de Kroaten, Bosnische moslims en de Serviërs beseften dat de VN en de Europese Unie geen vredesakkoord zouden kunnen afdwingen. Een nieuw vredesplan zou alleen kunnen slagen wanneer er forse druk zou worden uitgeoefend op zowel de Bosnische Serviërs als de Bosnische moslims. Om dit te bereiken, realiseerden Owen en Stoltenberg zich, was steun van de Verenigde Staten en de Russische Federatie nodig.2

Om deze steun te realiseren wilden de bemiddelaars een samenwerkingsverband opzetten tussen grote mogendheden: de Contactgroep, die bestond uit het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland, de Russische Federatie en de Verenigde Staten. Deze Contactgroep nam de leiding over de vredesonderhandelingen in Bosnië over van de VN en de Europese Gemeenschap. Omdat in de Contactgroep zowel een vertegenwoordiger van de Russische Federatie als van de Verenigde Staten zat, zou in de onderhandelingen over een vredesakkoord vooruitgang moeten worden geboekt. Maar ook dat lukte niet.

De leden van de Contactgroep haddenn uiteenlopende belangen en visies. Washington zag de Serviërs als de agressieve partij en was niet bereid over te gaan tot erkenning van hun veroveringen. De Amerikaanse regering stelde zich solidair op met de Bosnische moslims. Hun opvatting was dat de effectiviteit van de VN vergroot moest worden door inzet van luchtwapens van de NAVO. Maar de VS waren toen nog niet bereid het voortouw te nemen. President Bush senior had Joegoslavië tot een ‘Europees probleem’ verklaard. Wel zou de NAVO op de achtergrond, als stok achter de deur, betrokken moeten worden. (Maar die stok werd niet gebruikt toen Srebrenica en Žepa werden aangevallen.)

==

Moskou had nauwe banden met de Serviërs, die net als de Russen Slavisch, oosters-orthodox en ‘voormalig communistisch’ waren. Moskou was, aldus de toenmalige Russische minister van Buitenlandse Zaken Andrej Kozyrev, niet blij met het Amerikaanse beleid, dat volgens hem gericht was op versterking van Kroatische en Bosnische militaire acties tegen de Bosnische Serviërs. Dit leidde ertoe dat de Russen de mogelijkheid tot een zelfstandig optreden van de NAVO geheel wilden uitsluiten.

De opvattingen van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland kwamen grotendeels overeen. Hun belangrijkste doel was indamming van het conflict en een spoedige beëindiging van de strijd. Ze verschilden echter van mening over hoe dat te bereiken. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk hadden, in tegenstelling tot de VS en Duitsland, als onderdeel van UNPROFOR troepen gestationeerd in Bosnië. Hun militairen liepen risico op wraakacties door de Bosnische Serviërs. De Fransen, Britten, Amerikanen en Duitsers verschilden onderling van mening over de inzet van luchtaanvallen, sancties en het wapenembargo.

Moskou en Belgrado

Wederzijds wantrouwen tussen de Amerikaanse vertegenwoordiger Redman en zijn Russische collega Churkin, en een slechte relatie tussen Redman en de Franse vertegenwoordiger Masset, hinderden vooruitgang. Tijdens de eerste bijeenkomst van de Contactgroep kostte het de Britse en Duitse onderhandelaars al veel moeite om tussen de Amerikanen en de Russen overeenstemming te bereiken over een territoriale bottom-line voor de Bosnische moslims. De grote verschillen tussen de Verenigde Staten en de Russische Federatie bleven zich manifesteren.

De landen wilden weliswaar allemaal een einde aan de oorlog maken, maar waren niet bereid samen krachtig op te treden. Voor Nederland, dat relatief veel troepen had in UNPROFOR, was dit frustrerend, omdat het geen lid van de Contactgroep was, maar zich wel met een onuitvoerbare opdracht in Srebrenica had laten opschepen. Waarom was de buitenwereld niet in staat het geweld in Bosnië te bedwingen en de bloedbaden in Srebrenica en Žepa te voorkomen? Dat lag voor een deel aan de remmende opstelling van de Russische Federatie in de Contactgroep.

==

Moskou was het eens met het wapenembargo en het zenden van blauwhelmen. Van blauwhelmen en een wapenembargo hadden de Servische strijdkrachten echter geen last, want zij waren zwaarbewapend, omdat ze veel officieren en onderofficieren plus de wapens van het voormalig Joegoslavië hadden overgenomen.

Het wapenembargo trof alleen de Bosnische regering in Sarajevo, omdat die bij het begin van de oorlog militair nog zeer zwak was. Het embargo werd ontdoken door Kroatië, dat heimelijk wapens kon invoeren en daarbij waarschijnlijk ook steun van de VS ontving. Bosnië ontdook het embargo met wapens uit Iran en China.

Door de Russische opstelling werden de VN verleid tot een zwakke, halfhartige aanpak. In alle fairness moet wel worden vermeld dat Rusland de resolutie 836 van de Veiligheidsraad, waarin het gebruik van het luchtwapen tegen oorlogspartijen werd mogelijk gemaakt, niet door een veto had getorpedeerd. Dat de mogelijke inzet van luchtmacht door de VN niet goed en tijdig werd benut om Srebrenica te verdedigen lag dus niet direct aan Moskou.

1 De term moslim was in de Joegoslavische context een etnisch-nationale aanduiding. (niod: Srebrenica, een ‘veilig’ gebied, Epiloog pagina 15)

2 niod-rapport., p. 1652-1655.

3. Srebrenica en de uitzending van Dutchbat

==

==

Srebrenica,3 in een vallei in Oost-Bosnië, ontleent zijn naam aan het zilver dat er in het verleden werd gedolven. Bosnische moslims en Serviërs leefden redelijk vreedzaam naast en met elkaar. Toen de oorlog in Bosnië uitbrak, vluchtten veel moslims die in Oost-Bosnië in de minderheid waren naar Srebrenica.

De warlord van Srebrenica

‘Vanaf mei 1992 tot en met 1995 regeerde Naser Orić de enclave, die bevolkt werd door 40 000 moslimvluchtelingen uit naburige dorpen, als een dictator,’ schreef Besim Ibešević, de vroegere burgemeester.4 ‘Orić en zijn mannen beheersten de handel in wapens en de humanitaire hulp aan de bevolking. Meisjes werden tot prostitutie gedwongen. De bevolking wilde liever vluchten naar Tuzla dan in het gedoemde Srebrenica vechten voor het ideaal van een Bosnische natie. Maar toen in 1993 een vluchtelingenstroom op gang kwam, greep Orić in. Hij had een levend schild nodig tegen de Servische belegeraars. Ook weigerde Orić in te stemmen met het voorstel van president Izetbegović om Srebrenica te ruilen voor een door Serviërs bezette voorstad van Sarajevo, teneinde de omsingeling van de hoofdstad te doorbreken. [...] Sarajevo stuurde in de zomer van 1992 Nurif Rizanović, een voormalig geheim agent van het Joegoslavische leger, vanuit Tuzla met vierhonderd man naar Srebrenica om de macht van Nasir [Orić] over te nemen. Rizanović werd vermoord. [...] In mei 1995 werd ook een aanslag gepleegd, waarbij Salihović, de door Orić afgezette politiechef, om het leven kwam. Parlementslid Ibran Mustafić raakte zwaar gewond. Efendić wist te ontkomen. Vermoedelijk zaten de mannen van Orić achter de aanslag. Mustafić zei na de oorlog dat Orić zeker vierentwintig van zijn tegenstanders heeft vermoord. De aanwezigheid van UNPROFOR vanaf maart 1993 was voor de “generaal” (Orić) een lachertje. Twee jaar lang keek UNPROFOR (eerst Canadezen, daarna Dutchbat) toe hoe Orić en zijn mannen vanuit een zogenaamd gedemilitariseerde stad tientallen Servische dorpen in de omgeving aanvielen, op zoek naar eten en wapens voor de uitgehongerde enclave. In het voorbijgaan sneden ze honderden Serviërs de keel door. Een video-opname van Serviërs die hij met zijn mes had onthoofd, toonde Orić in 1994 trots aan buitenlandse journalisten. Dutchbat of welke andere VN-macht dan ook had de val van Srebrenica niet kunnen voorkomen. Als de Serviërs de enclave niet hadden ingenomen, was Srebrenica ten onder gegaan in een strijd tussen Naser Orić en de andere commandanten. Srebrenica is al gevallen in april 1992, toen Orić en de zijnen de macht grepen.’ Aldus Ibešević.

De feitelijke leiding was van 1992 tot het voorjaar van 1995 in handen van Orić, de ‘sheriff van Srebrenica’, die door zijn vijanden een beest werd genoemd.5 Wie was deze man? In 1985-1986 vervulde Orić zijn dienstplicht in het Joegoslavische Nationale Leger.6 Daarna werd hij politieagent in Belgrado. Een tijdlang was hij lijfwacht van de president van de Socialistische Republiek Servië, Slobodan Milošević. In 1991 werd hij vanuit Belgrado overgeplaatst naar het politiebureau van Srebrenica om in 1992 het hoofd van politie in Potočari te worden. Hij werd spoedig ook commandant van alle Territoriale Verdedigingsgroepen die onder Srebrenica vielen, en werd lid van de war presidency van Srebrenica. Die functie zou hij blijven vervullen tot hij in augustus 1995 het leger zou verlaten. Voor zijn bijdragen kreeg hij verschillende onderscheidingen.

Het is opvallend dat hij niet in Srebrenica aanwezig was tijdens de beslissende aanval van de Bosnische Serviërs. Hij was enkele maanden daarvoor naar Tuzla gegaan voor militair overleg.7 Volgens hemzelf mocht hij niet terugkeren. De militaire leiding stelde daarentegen dat hij niet terug wílde keren. Hij had zijn vertrouwelingen en ongeveer vijftien ondercommandanten uit Srebrenica meegenomen. Voorheen had hij zich juist toegelegd op de verdediging van Srebrenica. Daarom waren alle betrokkenen het erover eens dat indien hij aanwezig was geweest tijdens de Servische aanval, de Bosnische moslims de enclave enkele weken hadden kunnen verdedigen. Hij was de enige die eenheid kon creëren onder de verschillende militairen en milities. Waarom verliet hij Srebrenica tezamen met zijn vertrouwelingen en ondercommandanten? Vermoedde hij dat het spoedig afgelopen zou zijn met zijn heerschappij omdat hij een Servische verovering verwachtte en de Serviërs zijn bloed wel konden drinken?

Tijdens de oorlog in Bosnië was Orić betrokken bij verschillende misdaden. Hij was als commandant verantwoordelijk voor aanvallen op Bosnisch-Servische steden en dorpen. Onder zijn gezag werden Bosnische Serviërs mishandeld en vermoord.8 Leden van de militaire politie, die onder zijn leiding stond, sloten tijdens de oorlog in Bosnië verschillende Bosnische Serviërs op. Dezen werden zwaar mishandeld, met soms de dood tot gevolg. Ze werden geslagen met stokken, stalen pijpen, honkbalknuppels en geweerkolven. Ook werden ze ertoe gedwongen hun tanden te laten trekken met roestige tangen. Dit veroorzaakte zware verwondingen en soms bewusteloosheid of de dood.

Orić’ gewapende eenheden ondernamen gewelddadige operaties tegen het Bosnisch-Servische leger in Oost-Bosnië. Minstens vijftig Bosnisch-Servische dorpen en nederzettingen in de gemeenten Bratunač, Srebrenica en Skelani werden platgebrand of op andere manieren vernietigd, met duizenden Bosnisch-Servische vluchtelingen als gevolg. De meest beruchte aanval die onder zijn leiding werd uitgevoerd was die op het dorp Kravica. Filmopnames die hij zelf liet maken, laten zien dat tijdens de viering van het Servisch-orthodoxe kerstfeest het dorp werd geplunderd, waarbij minstens honderd Bosnisch-Servische burgers de dood vonden.9 De uitgehongerde vluchtelingen in Srebrenica waren hem echter dankbaar voor het voedsel dat hij na zijn plunderingen meebracht. Orić verkreeg door deze daden een heldenstatus in Srebrenica.

In verband met de vermoedelijke betrokkenheid bij misdaden werd hij in 2003 aangeklaagd door het Joegoslavië-tribunaal. Kort daarna zou hij gearresteerd worden door de SFOR (de Stabilization Force van de NAVO die het vredesverdrag van Dayton handhaafde). Als reactie hierop wierpen weduwen van de vermoorde moslimmannen uit Srebrenica een wegblokkade op.

De aanklacht van het Joegoslavië-tribunaal tegen hem was onder andere dat hij verantwoordelijk was voor de moedwillige vernietiging van steden en dorpen, moord en wrede behandeling.10 Hij werd in 2006 echter alleen schuldig bevonden aan verzaking van zijn plicht als leidinggevende om moord op en wrede behandeling van Bosnisch-Servische gevangenen in Srebrenica te voorkomen. Hij kreeg twee jaar celstraf, waardoor hij onmiddellijk vrijkwam, omdat hij deze straf reeds in voorarrest had uitgezeten. Zowel de aanklager als de verdediging ging tegen deze uitspraak in beroep. In 2008 werd Orić in hoger beroep vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs.11 In oorlogsomstandigheden komt dat vaak voor: weinig nog levende slachtoffers of getuigen willen praten.

Orić speelde ook een rol in de zwarte handel in Srebrenica. Als die er niet was geweest, zou het zich in een nog slechtere positie hebben bevonden.12 Veel goederen op de zwarte markt werden vanuit Tuzla en Žepa naar Srebrenica gesmokkeld. In een interview liet Orić weten dat er door opzettelijke leugens over het inwoneraantal een overschot aan humanitaire hulp in Žepa aanwezig was. Het overschot werd verkocht. Ook Oekraïense UNPROFOR-soldaten waren hierbij betrokken. Volgens Orić wilden de Nederlandse soldaten in Srebrenica helaas niets verkopen.

In 1995 schreef de Bosnische generaal Jašarević in een brief aan de Bosnische generaal Delić dat Orić bij deze smokkelpraktijken betrokken was. Hij stelde dat het groeiende wantrouwen van de bevolking van Srebrenica jegens de civiele en militaire leiding werd vergoot door een oneerlijke verdeling en manipulatie van humanitaire hulpgoederen. Hij zou bewijs hebben gezien dat Orić deelnam aan de smokkel van humanitaire hulpgoederen, wapens, olie en andere goederen, en dat er werd gehandeld met UNPROFOR-soldaten en zelfs met de Bosnische Serviërs.13 De Nederlandse UNPROFOR-troepen zagen hem als een gangster die vluchtelingen terroriseerde en enorm profiteerde van de situatie in de enclave en de bijbehorende zwarte handel.14

Toen ik in september 1994, net op Defensie aangesteld, de enclave Srebrenica kort bezocht, maakte de bevolking een moedeloze, mistroostige indruk. Er hing een nare sfeer. De mannen zaten voor hun huizen; de vrouwen deden sloffend het huishouden. Het was stil; men praatte nauwelijks met elkaar. Alle ogen waren dof en wantrouwend. Alleen van kinderen ging enige levenslust uit. Het leek inderdaad een soort openluchtgevangenis met een VN-vlag erop. Dutchbat spande zich echter voor de bevolking in. Er werden scholen gesteund, patiënten behandeld, gemeenschapsactiviteiten georganiseerd en andere activiteiten ondernomen om het onaangename bestaan wat op te fleuren.

Nederlandse solidariteit

De Nederlandse media berichtten vanaf het begin van de oorlog in Joegoslavië in 1991 dagelijks over de ontwikkelingen, die steeds gruwelijker werden. Minister van Buitenlandse Zaken Van den Broek zette zich in voor een gezamenlijke Europese aanpak om het geweld te bedwingen. Zijn opvolger Kooijmans stelde in februari 1993 dat Nederland troepen beschikbaar zou moeten stellen voor een vredesregeling in Bosnië.15 Ruim een week later verzochten verscheidene Tweede Kamerleden hier ook om. Maar minister van Defensie Ter Beek (PvdA) antwoordde direct dat dit geen gevechtseenheden konden zijn, want Nederland was al zwaar belast met een vredesoperatie in Cambodja (zie hoofdstuk 16). Hij vond wel dat er een transporteenheid naar Bosnië zou kunnen worden gezonden. Weer een week later stelde premier Lubbers dat Nederlandse eenheden naar Bosnië moesten gaan.

Op 6 mei 1993 legden de Kamerleden Valk (PvdA), Eisma (D66), Sipkes (GroenLinks) en Blaauw (VVD) hun wens vast in een motie om troepen te leveren. Van Traa (PvdA) en Van Vlijmen (CDA) vroegen de Luchtmobiele Brigade gereed te maken.

Op 14 juni stelde de secretaris-generaal van de VN vast dat hij 34 000 militairen nodig had voor bescherming van de inmiddels uitgeroepen ‘Veilige Gebieden’. (Maar de lidstaten van de VN stelden uiteindelijk maar 7600 blauwhelmen beschikbaar.) De Franse president Mitterrand zegde waarschijnlijk als eerste een infanteriebataljon (een kleine duizend soldaten) toe. Premier Lubbers bood daarop vierhonderd militairen aan. Op 7 september bezocht minister Ter Beek de secretaris-generaal van de VN en zegde een infanteriebataljon toe, zonder voorwaarden te stellen.

Op 27 november 1993 besloot het kabinet-Lubbers/Kok formeel tot uitzending. De Tweede Kamer besprak dit en alle fracties stemden in, met uitzondering van Janmaat van de Centrum Partij. Twee weken daarna kwam de cruciale vraag uit New York: wil Nederland deze troepen naar de veilige gebieden Srebrenica en Žepa zenden? Een Defensieteam onderzocht dit verzoek en adviseerde dat het een ‘eervolle, niet eenvoudige maar wel uitvoerbare opdracht’ was.16

Alle andere landen die de VN hadden benaderd weigerden plaatsing van hun blauwhelmen in Srebrenica: het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, de Scandinavische landen en Spanje. UNPROFOR-commandant generaal Briquemont verklaarde achteraf dat Nederland de opdracht had moeten weigeren.17 Maar hem was opgedragen Nederland voor deze taak te strikken, en dat deed hij.

==

==

Condities niet aanwezig

Als voorwaarden voor het welslagen van een humanitaire, militaire interventie werd vanuit Instituut Clingendael de vorming van een multinationale strijdmacht van gelijkgezinde landen bepleit onder leiding van een groot land, zo mogelijk de VS. Voorts dienden de opvanggebieden onder internationaal gezag te worden geplaatst. De aanvoer van hulpgoederen moest militair goed worden beveiligd. De opvanggebieden moesten worden ingericht in de streken die nog niet door de oorlog waren verwoest. Ze moesten ook van lucht- of landcorridors worden voorzien. Deze gebieden dienden omgeven te worden door zones waar geen artillerie van de strijdende partijen mocht staan. Er moesten luchtverdedigingsmiddelen worden geplaatst. De veiligheid zou zo nodig militair met harde hand via luchtaanvallen moeten worden afgedwongen. Indien aan deze voorwaarden werd voldaan, zou in de opvanggebieden op de grond met lichtbewapende eenheden kunnen worden volstaan.18

Van voldoen aan deze voorwaarden was echter geen sprake toen de VN op 16 april 1993 Srebrenica tot safe area verklaarden. Op 6 mei werd een tweede resolutie aangenomen, waarin ook Goražde, Bihač, Žepa, Tuzla en Sarajevo die status kregen. Die dag debatteerde de Tweede Kamer over Bosnië en verlangde eensgezind van de toenmalige minister van Defensie Ter Beek dat hij een bataljon van de Luchtmobiele Brigade voor de safe areas ter beschikking zou stellen.

In de Internationale Spectator van juni 1993 analyseerden de Clingendael-medewerkers Theo van den Doel, Dick Leurdijk en ikzelf zeven beleidsalternatieven, waaronder het VN-beleid van de beschermde gebieden, dat wij bekritiseerden:

==

Voor een adequate bescherming zijn immers meer VN-troepen, met ruimere bevoegdheden, nodig. Voor de uitvoering van het safe haven-concept is ruw geschat een internationale troepenmacht van 50 000 tot 100 000 militairen nodig, die bepantserd zijn en zowel over de grond als door de lucht bevoorraad kan worden [...] Aangezien Bosnische strijders al dan niet heimelijk vanuit de safe havens tegen Serviërs (en Kroaten) zullen opereren, kunnen de internationale militairen door Serviërs (en Kroaten) worden aangevallen. Voorts is het twijfelachtig of er voldoende bereidheid van VN-leden is de gewenste strijdkrachten op de been te brengen en te houden.

==

In het artikel wezen we het vredesplan van Vance en Owen af, en bepleitten we de vorming van een Bosnische rompstaat tussen Servië en Kroatië. Maar op de vraag hoe zo’n staat moest worden gecreëerd hadden we eerlijk gezegd geen goed antwoord.

Toen Dutchbat I in februari 1994 naar Srebrenica vertrok, besloot UNPROFOR dat de Nederlanders niet naar Žepa hoefden, maar dat een deel van het bataljon in de zogenoemde Sapna-duim werd gelegerd. Er gingen maar circa zeshonderd blauwhelmen naar Srebrenica. In 1995 zou dat aantal krimpen tot 420 als gevolg van Bosnisch-Servische blokkades van de konvooien, waardoor veel verlofgangers niet naar de enclave konden terugkeren.

De secretaris-generaal van de VN was militair goed geadviseerd door zijn toenmalige Canadese generaal Baril. Die stelde herhaaldelijk dat de door lidstaten aangeboden 7600 militairen voor alle zes enclaves beslist niet genoeg waren. Maar de VN-leden brachten niet meer bijeen.

De belofte van luchtsteun

Op 18-21 januari 1994 ontvingen de ministers Lubbers, Kok, Kooijmans en Ter Beek de secretaris-generaal van de VN Boutros Boutros-Ghali. Hij bezocht ons land om zijn verzoek kracht bij te zetten troepen te leveren voor de VN, die deze onder andere naar Srebrenica wilden zenden. Tijdens een diner in het Catshuis vroegen de ministers wat er zou gebeuren als Nederlandse blauwhelmen in Srebrenica door de Serviërs zouden worden aangevallen. Volgens het verslag van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie zei Boutros-Ghali dat er dan air power zou worden ingezet. Een verzoek van de commandant ter plekke zou binnen twee uur door de VN worden beantwoord.

De ministers Kooijmans en Ter Beek wilden een ‘dubbele sleutel’: er zou pas met vliegtuigen kunnen worden opgetreden als eerst de VN toestemming gaven en daarna de NAVO. In het gesprek werd geen onderscheid gemaakt tussen air strikes (luchtaanvallen tegen vele mogelijke doelen) en close air support (beperkte inzet van vliegtuigen om grondtroepen tijdens een gevecht bij te staan). Beide zijn wezenlijk anders, maar dat was alleen bekend aan militairen.

Boutros-Ghali zond na afloop een brief aan de regering: ‘Air power would be used, if necessary, in self-defense...’ Minister Ter Beek deelde in goed vertrouwen aan de Tweede Kamer mee dat Boutros-Ghali had gesteld ‘zeker groen licht te geven’ voor luchtsteun, en dat dit ‘een belangrijke extra waarborg’ was. Nederland vertrouwde op deze toezegging.19

==

Het kabinet-Lubbers/Kok besloot tot uitzending van Dutchbat. Dat betekende dat Dutchbat onder bevel van UNPROFOR werd gesteld, en de VN ‘de formele en materiële verantwoordelijkheid voor het optreden van Dutchbat droegen.’20 ‘De Nederlandse verantwoordelijkheid beperkte zich tot personele en een aandeel in de logistieke aangelegenheden.’21 Het contact tussen Den Haag (Defensie) en Bosnië (Dutchbat) ‘beperkten zich doorgaans tot informatie-uitwisseling en bemoedigende woorden’.

Dutchbat I begon in maart 1994 aan zijn taak, werd opgevolgd door Dutchbat II, dat werd afgelost door Dutchbat III. Dutchbat I en II hadden geen slecht verloop, maar werden zowel door de Serviërs als door de moslims gehinderd in de uitvoering van hun taken. De aan- en afvoer van essentiële goederen werd dwarsgezeten door de Serviërs en de moslims maakten ontwapening van de enclave onmogelijk, hoewel dat de opdracht van de Veiligheidsraad was. Aan het einde van de derde Dutchbat-rotatie kregen de (weinige) critici van de uitzending gelijk; zij hadden de onverdedigbaarheid vanaf de grond laten prevaleren in hun afweging.

Het kabinet-Kok 1

Op 22 augustus 1994 nam ik de ministeriële verantwoordelijkheid voor het Nederlandse defensiebeleid over van Relus ter Beek. Algauw bleek de problematiek van Srebrenica het zwaarste vraagstuk te zijn. Ik hield aantekeningen bij in een dagboek; de hoofdstukken 4 tot en met 7 zijn gebaseerd op die aantekeningen, archieven en herinneringen uit 1994-1997.

Bij het aantreden van het kabinet-Kok I was het duidelijk dat de VN in het voormalig Joegoslavië zwak stonden door de onenigheid onder de leden van de Veiligheidsraad. Het was duidelijk dat Srebrenica en de andere geïsoleerde enclaves kwetsbaar waren. Er werd van uitgegaan dat het vredesoverleg spoedig tot een regeling en verdelingsplan zou leiden, waarin de oostelijke enclaves Srebrenica, Žepa en Goražde door een corridor zouden worden verbonden met Centraal-Bosnië.

Het moet op de dag na de beëdiging zijn geweest dat er een gesprek plaatsvond met de nieuwe chef defensiestaf (CDS) over de situatie in Srebrenica. Zou er een plan kunnen worden gemaakt voor verdediging van de enclave als deze zou worden aangevallen door Bosnische Serviërs? Hij antwoordde dat zoiets militair niet mogelijk was. De bevolking en de vluchtelingen zouden door de gevechten de grootste risico’s lopen. Als de enclave zou worden aangevallen, zouden de VN-blauwhelmen geen andere optie hebben dan zich in een veilige positie terug te trekken, aangezien bij voorbaat vaststond dat een gevecht in een zinloos bloedbad zou eindigen en de enclave zou vallen. De Dutchbatters zouden dan niets meer voor de bevolking kunnen doen. De CDS zou naar Srebrenica gaan en met de bataljonscommandant nagaan welke mogelijkheden er voor versterking waren. De CDS legde uit dat, als er al een soort defensiestrategie zou kunnen worden opgesteld, het onmogelijk zou zijn de daarvoor benodigde zware wapens de enclave binnen te krijgen, omdat de Serviërs de toegang blokkeerden.

Na zijn terugkeer uit Srebrenica rapporteerde hij dat er binnen de context van de bestaande UNPROFOR-vredesoperatie van een goed verdedigingsplan geen sprake zou kunnen zijn. De fysieke situatie van het verafgelegen dal maakte een effectieve verdediging onmogelijk. Verdediging van de enclave was ook niet het mandaat en de taak van de VN-blauwhelmen.

Op 5 september meldde de CDS een vraag van de Britse UNPROFOR-commandant in Sarajevo die voor Srebrenica verantwoordelijk was. De vraag luidde of de 3de Compagnie van Dutchbat, die in de Sapna-duim was gelegerd en bestond uit circa 130 man, naar Srebrenica zou kunnen gaan voor versterking. De bataljonscommandant in Srebrenica kon zich daar wel in vinden. De CDS vond het echter een onverstandig voorstel, omdat de bevoorrading naar Srebrenica steeds door de Serviërs werd gehinderd en een extra compagnie de situatie niet zou verbeteren. Ook twee Nederlandse generaals die al in Bosnië hadden gediend en de situatie goed kenden, vonden het een onverstandig voorstel. Daarop meldde de CDS dat de Britse commandant er zelf ook aan twijfelde en dat het geen echt dringend verzoek was. Later heb ik niets meer van dit voorstel vernomen, ook niet van de Brit zelf. Deze uitbreiding van Dutchbat zou niets wezenlijks aan de scheve krachtsverhoudingen hebben veranderd. Ook deze lichtbewapende compagnie zou door de Serviërs worden geblokkeerd.

Bezoek aan Srebrenica

Op 9 september 1994 begon mijn eerste reis naar Bosnië. In de reismap van Defensie zat een beschrijving van de situatie. Er werd uitgegaan van een ‘doormodderscenario’, maar er werd ook ingegaan op evacuatie van Dutchbat door de NAVO als de strijd tussen de oorlogvoerende partijen in Bosnië zou oplaaien door opheffing van het wapenembargo. Als UNPROFOR zou worden teruggetrokken, zouden maar liefst zes NAVO-divisies, waaronder een zware Amerikaanse divisie, nodig zijn om alle blauwhelmen uit het oorlogsgebied te halen. In 1994 werd niet voorzien wat er werkelijk zou gebeuren.

In Sarajevo spraken we de Britse bevelhebber. Het gesprek ging vooral over de gevolgen van een opheffing van het wapenembargo voor het functioneren en de veiligheid van UNPROFOR, en in het bijzonder voor de eenheden in de enclaves.

De Brit vond de gedachte die in het Amerikaanse Congres leefde om het wapenembargo op te heffen even waanzinnig als gevaarlijk. Het zou de oorlogssituatie ernstig verslechteren. Wij vroegen naar de contingency-plannen voor terugtrekking en evacuatie, zowel onder vreedzame als onder vijandelijke omstandigheden, indien zou blijken dat UNPROFOR zijn taken niet langer zou kunnen uitvoeren. Wat te doen tegen de dreigementen van Bosnische Serviërs om de enclave af te snijden van de buitenwereld? De Britse generaal zat zelf ook met deze vragen. Hij kwam niet terug op zijn eerdere verzoek om versterking van de eenheid in Srebrenica met een derde compagnie. Blijkbaar was hij het achteraf eens met degenen die dat, gezien de moeilijke aanvoer, niet zinvol vonden. Tijdens de lunch merkte hij luchtig op dat alle VN-vertrekken door de Serviërs werden afgeluisterd.

’s Middags vertrokken we uit Sarajevo per helikopter naar Srebrenica. De situatie was stabiel, maar ieder besefte hoe onzeker de toekomst was. We bezochten observatieposten en de compound (het VN-kampement van Dutchbat in Potočari). We kregen een briefing over de operationele plannen. Na afloop spraken we nog lang over de penibele situatie waarin Dutchbat zich bevond. Het bataljon zat muurvast. De Serviërs knepen voortdurend de aanvoer af. De observatieposten lagen erg ver van elkaar en waren zeer geïsoleerd. De moslimmilitairen ondernamen ’s nachts vaak militaire acties tegen Servische doelen buiten de enclave. Ze verhinderden ook de eigen bevolking om de enclave te ontvluchten. Dutchbatters hadden een paar maal waargenomen dat moslimmannen waren neergeschoten, waarschijnlijk door andere moslims. De militair leider van de enclave, Naser Orić, was een jonge geweldpleger. De moslimkrijgsheren in de enclave waren nauw verbonden met een soort maffia die de bevolking onderdrukte en van de handel profiteerde, zo werd gezegd. Om de enclave heen zaten grote aantallen Servische soldaten in posities in de heuvels, met artillerie gericht op het dal, de enclave. Doel was de enclave permanent omsingeld te houden. De Nederlandse militairen zouden zich bij een aanval door de Serviërs in een hopeloze positie bevinden. De enclave was militair onverdedigbaar. Maar de blauwhelmen konden de enclave ook niet verlaten; dan zouden ze de Serviërs de vrije hand geven ten aanzien van de moslimbevolking. Bovendien was door het vorige kabinet aan de VN beloofd dat Nederland deze taak gedurende anderhalf jaar op zich zou nemen. Als de VN-blauwhelmen voortijdig uit de enclave zouden willen wegrijden, zouden moslimvrouwen en kinderen hun de weg versperren.

We bespraken de mogelijkheid om, als de nood aan de man kwam en de Serviërs zich op de blauwhelmen zouden richten, plotseling te evacueren. Een van de opties was exfiltratie in kleine groepen, maar dan zouden veel Dutchbatters omkomen door mijnenvelden en hinderlagen. Een tweede optie was plotseling met alle voertuigen optrekken in de richting van Bratunač, op de grens tussen Bosnië en Servië, maar zo’n colonne zou gemakkelijk door de artillerie uit de heuvels beschoten kunnen worden.

De derde optie was dat Amerikaanse Chinook-helikopters in het holst van de nacht op de compound zouden landen en dat de Dutchbatters met een onverwachte airlift Srebrenica zouden verlaten, met achterlating van al het militair materieel. Ook deze optie was ethisch onaanvaardbaar, omdat dan de bevolking en veel militair materieel in handen van de Serviërs zouden vallen. De eindconclusie was: het beste is gewoon te blijven doen wat Dutchbat deed, namelijk langs de bestandslijnen patrouilleren en beide partijen tot matiging bewegen, en daarmee de internationale onderhandelaars steunen die een vredesakkoord trachtten te bereiken. De aanwezigheid van Dutchbat had als positief effect dat de humanitaire hulpverlening aan de burgerbevolking beter verliep dan zonder de aanwezigheid van blauwhelmen. Het alternatief, dat niet werd besproken, was wat er in feite in 1995 zou gaan gebeuren: de enclave oprollen zonder dat de moslimtroepen die verdedigden, waarbij de Serviërs de aanval niet op de blauwhelmen richtten, maar hen schaakmat zetten.

Op 11 september 1994 bezochten we weer twee observatieposten en maakten een rondrit door het stadje Srebrenica. Wat opviel was dat een heleboel mensen met een matte blik aan de kant van de weg of naast hun huis op een bankje voor zich uit zaten te staren. Kinderen renden achter onze jeep aan en vroegen om snoep. De burgerbevolking maakte een vermoeide indruk; men was niet geïnteresseerd in de blauwhelmen, maar ook niet vijandig.

We bezochten het team van Artsen zonder Grenzen in het ziekenhuis. De chirurg van Dutchbat was een daadkrachtige arts, die veel steun gaf bij moeilijke operaties in dit slecht geoutilleerde ziekenhuisje. Vanuit de ramen van het ziekenhuis zagen we kapotgeschoten huizen. Als bezoekers werd ons gevraagd even bij een jonge vrouw te komen die zojuist een kind had gebaard. Het contrast tussen de idylle van moeder en kind en de oorlogsruïnes door het raam achter haar was bizar.

Daarna bezochten we het weapons collection point; er stond slechts een geringe hoeveelheid wapens en het meeste zag eruit als oud roest.

Op de verbandplaats in de compound van Potočari leidde de bataljonsarts ons rond. Een moslimjongen werd behandeld voor gecompliceerde beenbreuken. Hij was eerder betrapt bij een poging ’s nachts de compound binnen te komen en dingen te stelen. Dat verhinderde evenwel niet dat hij nu door de Dutchbatters goed werd verzorgd.

Internationaal overleg

Op of omstreeks 25 september 1994 bezocht Mohammed Sacirbey het ministerie van Defensie als ambassadeur van Bosnië bij de VN. We spraken vooral over Amerikaanse plannen tot opheffing van het wapenembargo, waar Sacirbey een voorstander van was. In de aantekeningen staat: ‘Srebrenica is an impossible mission’ (het is niet duidelijk wie dat gezegd heeft: hij of ik). Ik pleitte voor multilateralisering van de UNPROFOR-taak in de drie Bosnische enclaves waar slechts blauwhelmen van één nationaliteit aanwezig waren (Nederlanders in Srebrenica, Oekraïners in Žepa en Britten in Goražde). Er moesten ook militairen van andere VN-leden bij komen

Op 28-29 september 1994 vond een informele vergadering plaats van de NAVO-ministers van Defensie in Sevilla. Ik vroeg de NAVO-collega’s meer aandacht te besteden aan de oostelijke enclaves en de kwetsbare positie van Dutchbat. Er werd afgesproken dat de NAVO met de VN zou spreken om de kwetsbaarheid van UNPROFOR te verminderen en het luchtwapen effectiever te maken. Binnen enkele weken zou een pakket maatregelen worden samengesteld waarmee de Bosnische Serviërs onder druk zouden worden gezet om een vredesplan te accepteren. Voorts bepleitte ik dat de UNPROFOR-eenheden in de enclaves uit verschillende nationaliteiten zouden worden samengesteld: ‘Zo’n multinationale troepenmacht zou ook een duidelijk signaal zijn naar de Serviërs dat ze niet met één land, maar met meer landen te maken hebben.’22 Rond Žepa en Srebrenica zouden exclusion zones van twintig kilometer moeten worden ingesteld waarbinnen geen Servische eenheden zouden mogen komen. Ten slotte vroeg ik steun voor de aflossing van Dutchbat in juni 1995.

Na de plenaire bijeenkomst werden deze punten bilateraal verder besproken met de Amerikaanse, Britse, Franse, Deense, Belgische, Duitse, Canadese en Spaanse collega’s in afzonderlijke gesprekken. Ze hoorden het Nederlandse pleidooi aan, maar deden geen toezeggingen. Alleen mijn Spaanse collega was bereid ook te gaan deelnemen aan een luchtactie boven Bosnië, zodat Nederland enkele vliegtuigen minder in Italië hoefde te stationeren (maar dat bood geen oplossing voor Srebrenica). Het verslag meldde onder meer: ‘He [de Nederlandse minister van Defensie] underlined the need for action which was both robust and effective. He agreed with the US on the crucial importance of air power, and indeed the Royal Netherlands Air Force participated in Operation Deny Flight. The Netherlands favored robust action, but at the same time believed that one had to reduce extreme vulnerabilities, particularly of the unprotected Muslim population. Air power was essential, but it was also necessary to take preventive action before the situation reached that point.’ Op de persbriefing op 29 september 1994, na afloop van de bijeenkomst, zijn deze opmerkingen ook tegenover de pers gemaakt.

Oktober 1994

Eind oktober 1994 vroeg UNPROFOR of Nederland een compagnie naar de Bihać-enclave zou willen zenden. Het zou gaan om de compagnie die tot de Luchtmobiele Brigade hoorde die in de Sapna-duim bij Tuzla was gelegerd. De reden was dat in de winter een zeer moeilijke situatie in deze enclave werd verwacht. Er zouden blauwhelmen moeten liggen die over een forward air controllers party zouden beschikken, zodat ze NAVO-vliegtuigen binnen zouden kunnen loodsen voor voedseldropping of voor luchtsteun tegen Servische militairen die Bihać zouden kunnen aanvallen. Deze taak zou alleen door Britten of door Nederlanders kunnen worden vervuld. De Fransen hadden hun blauwhelmen uit Bihać teruggetrokken.

Deze vraag veroorzaakte een moeilijke discussie op Defensie. De Britten zeiden ‘nee’ op ons verzoek of zij óók wilden gaan. De reden voor dat ‘nee’ was niet duidelijk geformuleerd. Het ambtelijk advies op Defensie was dan ook tegen het zenden van Nederlanders. Maar vanwege de dreigende hongersnood in de enclave leek het erop dat we wél moesten gaan. De bevolking van ongeveer 180 000 personen kreeg geen voedsel of medische hulp. De grenzen zaten volkomen dicht. Luchtaanvoer zou essentieel zijn, vooral vanaf januari 1995. De afvallige moslimstrijders onder leiding van de zakenman Abdić werden afgeknepen. De NAVO zou vanaf eind november, begin december moeten overgaan tot luchtdroppings van voedsel en daarvoor was een tactical air control party (TACP) nodig. Nederland zou die kunnen leveren. De noodsituatie vereiste dat wij de risico’s zouden accepteren. De gehele Defensietop was tegen, behalve de plaatsvervangend bevelhebber der landstrijdkrachten. Hij steunde het voorstel om humanitaire redenen, en zei dat, als de minister dat wilde, de luchtmobiele compagnie deze taak zou kunnen vervullen.

In de ministerraad ging men akkoord met het voorstel. Maar toen een verkenningsdetachement naar Bihać trok, bleek dat de Servische omsingelaars de blauwhelmen domweg niet toelieten. Alle transporten naar de enclave werden verhinderd. Na weken wachten keerden de verkenners onverrichter zake terug. In de Bihać-enclave zaten VN-soldaten uit Bangladesh die volstrekt niet op de winter waren voorbereid en zelf ook hongerleden. Ze liepen op sandalen in de sneeuw en hadden Oost-Duits materieel geschonken gekregen dat niet geschikt was voor de bergachtige en winterse omstandigheden. Per vijf soldaten was er één geweer. Ze hadden grote behoefte aan een professionele NAVO-eenheid met grotere mobiliteit en ervaring. De Krajina-Serviërs die in de buurt zaten beschikten over luchtafweer. Zij hielden de bevoorradingen van de Bangladeshi tegen. De toekomst van de enclave was hoogst onzeker. De conclusie was dat de Nederlandse militairen pas de enclave in zouden kunnen gaan als er toestemming zou zijn van de oorlogspartijen. Ze konden zich onmogelijk naar binnen vechten; dat zou tegen het mandaat van de VN zijn geweest.

November 1994

In de ministerraad van 4 november 1994 kwam het verzoek van UNPROFOR aan de orde om de compagnie van Simin Han nabij Tuzla over te plaatsen naar Bihać. Aangegeven werd dat zowel op Buitenlandse Zaken als op Defensie de meningen verdeeld waren. De ministerraad machtigde de minister-president en de ministers van Buitenlandse Zaken, Defensie en Ontwikkelingssamenwerking om over eventuele verplaatsing van de compagnie naar Bihać te besluiten en dat besluit vervolgens aan de Tweede Kamer voor te leggen.

Op 11 november kwam Bihać terug op de agenda in de ministerraad: het voorstel om Bihać te helpen had brede steun in de Tweede Kamer gekregen. Het vertrek van de verkenningseenheid was uitgesteld, omdat de Serviërs hadden gezegd de Nederlanders te zullen tegenhouden. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk hadden ‘om logistieke redenen’ besloten niet deel te nemen.

In de ministerraad van 11 november werd besproken dat landen die blauwhelmen aan UNPROFOR leverden in toenemende mate de moed begonnen te verliezen. De Verenigde Staten hadden kort daarvoor besloten de naleving van het wapenembargo niet meer te zullen afdwingen. Er ontstond nu een reëel risico dat de Bosnische Serviërs de zwakste punten zouden zoeken om aan te vallen. De vrees was dat Nederland in het voorjaar van 1995 voor de vraag zou komen te staan of de Nederlandse UNPROFOR-troepen zouden moeten worden teruggetrokken als UNPROFOR werd opgeheven.

In de ministerraad van 18 november 1994 werd de discussie over Joegoslavië voortgezet. De Nederlandse compagnie werd door de Serviërs niet tot Bihać toegelaten. Als gevolg van de meningsverschillen tussen de Europese lidstaten van de NAVO en de Verenigde Staten over het Bosnië-beleid werd de sfeer binnen de NAVO steeds meer gespannen. Er dreigde een ernstige hongersnood in Bihać te ontstaan. Het risico was voorts een steeds sterker wordende desintegratie van het internationale optreden in Joegoslavië. Er waren geruchten dat Rusland heimelijk wapens aan de Serviërs leverde. Het was noodzakelijk om in het voorjaar van 1995 een principiële keuze te maken over de toekomst van UNPROFOR.

Op 25 november 1994 ging de discussie in de ministerraad verder. De situatie in Bihać verslechterde. De eenheid in de Internationale Contactgroep was ver te zoeken; de Verenigde Staten en Rusland verwijderden zich steeds meer van de positie van de Europese leden. De Verenigde Naties en de NAVO maakten een machteloze en verdeelde indruk en waren niet in staat slachtoffers in Bihać te voorkomen. Voor het behoud van de Bihać-enclave zou inschakeling van de luchtmacht niet voldoende zijn; er zouden ook grondtroepen bij moeten komen. De Bosnische Serviërs stalen voortdurend olie van UNPROFOR om hun eigen militaire machine draaiend te houden. Op dat moment waren bovendien 350 VN-militairen door de Bosnische Serviërs gegijzeld.

Het moest de Nederlandse beleidslijn blijven om zo veel mogelijk mensenlevens in Bosnië te helpen redden. Gezien het feit dat de winter nu aanbrak en de behoefte aan humanitaire hulp groot was, zouden de Nederlandse troepen zeker niet kunnen worden teruggetrokken. Voorts speelde Nederland een cruciale rol bij de voedseltransporten door het hele land en voor de bescherming van de enclave Srebrenica. In het voorjaar zou dan opnieuw de vraag in de ministerraad aan de orde komen of de aanwezigheid van UNPROFOR, op de wijze zoals die in 1994 had geopereerd, nog zinvol was. Voorkomen moest worden dat er een dubbele gezagsstructuur van NAVO en VN ontstond, waarbij beide organisaties verschillende beslissingen namen en elkaar konden blokkeren.

Als de andere Europese landen tot de conclusie zouden komen dat hun troepen uit UNPROFOR moesten worden teruggetrokken, dan zou Nederland niet in zijn eentje kunnen doorgaan. Maar bij een terugtrekking van UNPROFOR zou het grote probleem van Srebrenica (en de andere geïsoleerde enclaves) blijven bestaan.

Op 29 november 1994 ging ik akkoord met terugplaatsing van de verkenningseenheid die voor Bihać bestemd was naar de Sapna-duim, onder voorwaarde dat er medio januari een nieuwe poging zou worden ondernomen om in de Bihać-enclave te komen, als zich daarvoor een mogelijkheid zou voordoen.

3 De klemtoon ligt op de eerste lettergreep.

4 Vanno Jobse, ‘Srebrenica is al in april 1992 gevallen’, Het Parool, 10 juli 1997.

5 F. Westerman (2003), ‘De roestige tangen van Naser Orić’, http://vorige.nrc.nl/dossiers/srebrenica/nieuws–tm–2003/article1611873.ece/De–roestige–tangen–van–Naser–Oric (geraadpleegd op 27 februari 2015).

6 icty, The Prosecutor of the Tribunal against Naser Oric, Case No. IT-03-68 PT, p. 1, http://www.icty.org/x/cases/oric/ind/en/ori-3ai050630e.pdf (geraadpleegd 26 februari 2015).

7 C. van der Laan (2005), ‘Naser Orić: van held tot boef’, http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1720711/2005/07/07/Naser-Oric-van-held-tot-boef.dhtml (geraadpleegd op 27 februari 2015).

8 icty, The Prosecutor of the Tribunal against Naser Orić, Case No. IT-03-68 PT, p. 4-8, http://www.icty.org/x/cases/oric/ind/en/ori-3ai050630e.pdf (geraadpleegd op 26 februari 2015).

9 F. Westerman (2003).

10 icty, ‘Case Information Sheet IT-03-68 Naser Orić,’ p. 3, http://www.icty.org/x/cases/oric/cis/en/cis–oric–en.pdf (geraadpleegd op 27 februari 2015).

11 Id., 7-8.

12 P. Andreas (2008), Blue Helmets and Black Markets: The Business of Survival in the Siege of Sarajevo (Ithaca: Cornell University Press), p. 140.

13 Id.

14 W. Shawcross (2000), Deliver Us from Evil: Peacekeepers, Warlords and a World of Endless Conflict (New York: Simon & Schuster), p. 156.

15 N. 882.

16 N. 1112.

17 N. 1106-1110.

18 Internationale Spectator, juni 1993, xlvii 6, p. 306-313.

19 N. 1139-1144.

20 N. 3137.

21 Id.

22 Defensiekrant, 6 oktober 1994.

4. Doormodderen of versterken

December 1994