We zijn gewoontedieren en we doen er alles aan om de dingen te houden zoals ze zijn. Maar soms zullen we in beweging moeten komen, omdat iets ons ontregelt: een nieuwe baan of relatie, een verhuizing, een ongemak of gebrek, een scheiding of verlies. En dan nog kiezen we vaak voor de weg van de minste weerstand en verzanden we in tal van excuses om iets niet te doen, zelfs als dat ons doodongelukkig maakt.

In Hoe we leven beschrijft Vincent Deary hoe krachtig de macht van gewoonte is. Aan de hand van intrigerende voorbeelden – van Daniel Dennett tot Mad Men, van ‘These Boots are Made for Walking’ tot Italo Calvino, van Richard Hawkins tot 50 First Dates – schetst Deary hoe wij vast komen te zitten en hoe wij ons daaraan kunnen ontworstelen. Hoe we leven geeft een universeel portret van de menselijke conditie en laat zien dat verandering juist wenselijk is.

Vincent Deary

Hoe we leven

VERTAALD DOOR JAN BRAKS

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2014 Vincent Deary

© 2015 Nederlandse vertaling Jan Braks

Oorspronkelijke titel How we are

Oorspronkelijke uitgeverij Penguin Press

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld iStock

==

ISBN ISBN 978 90 450 2964 1

==

NUR 756/740

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2963 4.

You keep saming when you ought to be changing.

==

Lee Hazlewood, ‘These Boots Are Made for Walkin”

LIJST VAN AFBEELDINGEN

1 Campagnekaart

2 Portret van James MacMillan door Calum Colvin

3 Jim Carrey

4 Jouw wereld als een verzameling puntjes

5 Freaks

6 Het leven

7 Films

8 Ghostbusters

9 Jaap: het begin van de tocht

INLEIDING

We leven in een kleine wereld. Aan het begin van films wordt meestal een status quo getoond, of beter gezegd een status quo ante bellum: een toestand zoals die vóór de oorlog is. We zien beelden van een gewoon en prettig leven, een kleine wereld. Een wereld waaraan spoedig een eind zal komen. Scenarioschrijvers noemen dit het eerste bedrijf. Het ‘initiërende voorval’ is de gebeurtenis die de overgang naar het tweede bedrijf, naar de strijd voor verandering en aanpassing inluidt. Wij mensen blijven gewoonlijk het liefst in de status quo, in de voorspelbare gerieflijke toestand. Er is veel nodig om ons daaruit te krijgen – een dwingende noodzaak, een onontkoombaar feit. Of misschien een stevige duw. Soms gebeurt dat. Soms verandert er iets. Filmmakers zetten meestal vrij snel een punt achter het eerste bedrijf om in te zoomen op het spektakel van verandering en aanpassing, want daarin zit het drama, daarvoor gaan we naar de bioscoop.

In het leven en in dit boek ligt die verhouding anders. Het eerste bedrijf, ons normale leven, duurt doorgaans langer. We vinden dat prettig. We zijn gewoontedieren en leven in een wereld die klein genoeg is om onze gewoonten goed te leren kennen en ermee vertrouwd te raken. We zijn geneigd de dingen te houden zoals ze zijn, tenzij we ons niet op ons gemak voelen, tenzij er iets is wat ons vanbinnen of vanbuiten ontregelt. Dit is het onderwerp van het eerste bedrijf: hoe wij als gewoontedieren onze eigen levenswijzen creëren en in stand houden.

Deze levenswijzen, deze routines, bestaan niet alleen uit denkgewoonten en het op dezelfde manier doen van dingen. En onze gewoonten zitten niet alleen verankerd in onze spieren en zenuwen. We banen paden in onze omgeving en we omringen ons met anderen, met leden van onze stam, die als spiegels fungeren en ons laten zien wie we zijn en wat we doen. Dit zijn de hoofdbestanddelen van onze kleine wereld: de gewoonten, routines, mensen, plaatsen en dingen waaraan we gewend zijn geraakt en waarbij we ons op ons gemak voelen. Als je het in wetenschappelijke termen wilt gieten, kunnen we dit deel de homeostasis noemen. Maar laten we denken in filmtermen. Net als in een film laat het eerste bedrijf van dit boek ons zien hoe deze wereld in elkaar steekt voordat er iets gebeurt, voordat verwarring of onbehagen ons dwingen na te denken en dingen te veranderen.

Op zo’n moment is er iets, iets ‘nieuws van elders’, dat de routinematige gang van ons leven onderbreekt. De strijd vangt aan. Het einde van onze kleine wereld kan zich op verschillende manieren aandienen: vaker in de vorm van een nieuwe baan of relatie – of het verlies daarvan –, dan als een immense geopolitieke catastrofe zoals in een film. Met een ingebakken fysiologische traagheid en tegenzin verlaten we ons vertrouwde terrein en beginnen we aan de zware worsteling om te veranderen, het tweede bedrijf, de tweede helft van dit boek.

Het tweede bedrijf begint altijd met de moeizame eerste stappen op weg naar aanpassing, met de stuntelige eerste dagen en nachten waarin we proberen te wennen aan een nieuwe manier van zijn. In het begin verzetten we ons ertegen. Begin- en eindfases zijn nare tijden. We zitten nu in een proces van allostasis, waarin we te midden van veranderingen proberen stabiliteit te vinden, een nieuwe aangename en vertrouwde omgeving te creëren en terug te keren naar een normale toestand. De overgangsmomenten worden gekenmerkt door verhoogde opwinding en aandacht – pogingen om ons aan te passen aan het ritme van het nieuwe, zodat we zo snel mogelijk terug kunnen keren naar een nieuwe normaaltoestand.

Op deze momenten is het verleidelijk om terug te vallen in vertrouwde, oude gewoonten, ook al vormen die een sta-in-de-weg voor verandering. Hier vangen we een glimp op van de bron van een groot deel van ons lijden. We hebben geen zin om aan het veranderingsproces te beginnen of ons erin te storten; we blijven onze oude reacties vertonen terwijl er nieuwe nodig zijn, we blijven hetzelfde doen terwijl we willen veranderen. Hierop zullen we dieper ingaan in het tweede bedrijf, waarna we ons in het derde bedrijf richten op het scheppen van een nieuwe normaaltoestand, een nieuwe kleine wereld.

==

Het is een angstaanjagend vooruitzicht: er ligt een compleet boek voor ons. Net als een alpinist die op het punt staat een berg te beklimmen of een generaal die op weg gaat om zijn troepen klaar te maken voor een veldslag, heb ik een gedetailleerd plan de campagne opgesteld. Zelfs voor dit stuk heb ik een paar notities gemaakt.

Ik wist al vroeg dat ik aandacht wilde vestigen op de toewijding die nodig is om te beginnen met het schrijven van een boek en dat tot een goed einde te brengen. Pas kortgeleden kwam de notie van stroomopwaarts zwemmen in me op, tegen de vloed van verval en neergang in, tegen het langzaam wegebben van orde; de manier waarop jij en ik elke dag in elk opzicht achteruitgaan, een slechter geheugen krijgen, blessures oplopen en de strijd verliezen om te blijven zoals we zijn.

In dit boek gaat het louter over vooruitkomen, over beter worden. Ik had het zelfs ‘Beter worden’ kunnen noemen. Dat zou een goede titel zijn geweest. Mensen en dingen kunnen immers beter worden. Het is onwaarschijnlijk, gaat in tegen de natuur, tegen de tweede wet van de thermodynamica – de onvermijdelijkheid van wanorde – maar heel af en toe zijn er dingen die verbeteren. Ik geloof daarin.

Als therapeut heb ik het gezien, ermee gewerkt, mensen tegen de stroom in zien ploeteren, bergop zien zwoegen. Deze metaforen zijn hoogst toepasselijk, want om weerstand te bieden aan de macht der gewoonte, de traagheid en het geleidelijke verval, moet je werkelijk een flinke inspanning leveren. En dat is niet makkelijk. Vooral in het begin is het louter hard werken zonder er iets voor terug te krijgen.

Er moet daarom iets anders zijn dat je gemotiveerd houdt tot je beloond wordt, totdat de dingen jouw kant op beginnen te bewegen. Een duivels mengsel van vertrouwen in het proces, hoop op verandering, en toewijding aan een doel dat niet wordt gedicteerd door de omstandigheden. Kortom, toewijding. Alle begin is moeilijk.

Waarom dan moeite doen? Waarom zouden we veranderen? Soms kunnen we niet anders, en soms zien we in dat dingen beter kunnen. We hebben een beeld van een toekomst die meer is dan een voortzetting van het heden. En als dat beeld dwingend genoeg is, komt de wens op om dingen anders te doen. Dat beeld en die wens zijn alvast een goed begin. Je krijgt er energie van, een gevoel van urgentie, een prikkeling om te veranderen. Beeld, wens, urgentie – een indrukwekkende combinatie. Maar zelfs dan kun je de boel de boel laten, de prikkeling laten verflauwen, de wens laten verdoffen, het beeld laten vervagen. Als je ze negeert, zul je er uiteindelijk niet meer door lastiggevallen worden.

De vraag is hoeveel keus we daarbij hebben. Het lijkt erop dat er niet veel momenten zijn waarop alles bij elkaar komt en we alleen tot actie hoeven over te gaan om iets te veranderen. ‘Nou, als je er zo over denkt, waarom doe je er dan niets aan?’ Een beslissingsmoment. ‘Oké, ga ik doen.’ En je voegt de daad bij het woord. Je gaat aan de slag, en er veranderen dingen. In het begin misschien maar een beetje, maar het is onmiskenbaar. Je hebt iets nieuws in gang gezet. Een potentieel is werkelijkheid geworden. Het is wonderbaarlijk en het gebeurt relatief zelden.

==

Op mijn campagnekaart aan de muur (zie afbeelding 1) kan ik zien hoe de weg zich voor me uitstrekt: een opwindend en angstaanjagend vooruitzicht. Alleen dit boek al telt negen hoofdstukken, en er zullen in de toekomst nog twee boeken volgen.1 Als ik maar niet tekortschiet. Ik wijd me aan dit project in de hoop dat het een verandering teweeg zal brengen.

Zoals gezegd ga ik uit van de gedachte dat er verbetering mogelijk is; dat mensen in staat zijn om beter te worden. Ik bedoel: beter in leven, beter in zijn zoals ze zijn, beter in vriendelijk, humorvol en moedig door het leven gaan.

Sommige mensen weten hun leven aangenaam in te richten, andere niet. Sommige komen knel te zitten in akelige deformerende toestanden en worden steeds ondraaglijker versies van zichzelf. Dat gebeurt niet zomaar. We komen knel te zitten of blijven plooibaar en aimabel, afhankelijk van het soort mens dat we zijn én van onze houding ten opzichte van verandering.

==

==

Afbeelding 1. Campagnekaart

==

Beroepsmatig en persoonlijk heb ik in het theater der verandering op de voorste rij gezeten. Inmiddels heb ik wel een idee hoe het komt dat mensen in en uit de knel raken, en de beschikbare kennis daarover is aanzienlijk. Eeuwenlang is er geschreven over technologieën van verandering, variërend van de oudste ethische en spirituele geschriften tot de modernste therapiescholen. Er zijn beschrijvingen van de menselijke conditie, van zielen in de Oudheid en vroegmoderne ids en ego’s, tot de fonkelnieuwe neurale netwerken van de neurologie.

Ik wil dit alles samensmeden tot een coherent beeld van hoe een mens in elkaar zit; hoe een mens functioneert en daarbij voor- en achteruitgaat, knel komt te zitten of zich weet te bevrijden. En hopelijk is dat zinvol. Dat is mijn wens. En ik weet dat ik dit wil doen voor mezelf. Ik wil halverwege mijn leven de inventaris opmaken om te kijken hoeveel kennis ik heb vergaard, en aan de hand daarvan bepalen wat ik ga doen in de toekomst. Dat is de urgentie. Het verhaal tot nu toe samenvatten en voortaan bewuster in het leven staan: minder zwalken, vooruitkomen.

1 Geen zorgen, elk boek staat op zichzelf en vormt een afgerond geheel; je hoeft je niet in te schrijven voor de hele reis.

EERSTE BEDRIJF
Doorgaan op de ingeslagen weg

Hoofdstuk 1
Het automatische

Waarin we zien dat we grotendeels gewoontedieren zijn, en dat gewoonten hun basis hebben in het geheugen. Het geheugen is niet zozeer een bibliotheek als wel een vergaarplaats van routines die ons dagelijks leven mogelijk maken. Verder zullen we zien dat het schijnbaar meer bibliotheekachtige deel van het geheugen impressionistisch van aard is en nauw verbonden met de verbeelding. Het vermogen om ons dingen te herinneren en te verbeelden is essentieel voor ons besef van wie we zijn. Ten slotte zullen we, nadat we hebben geconstateerd dat het bewustzijn een bescheiden rol speelt in het dagelijks leven, ons buigen over het vraagstuk waarvoor het bewustzijn dient.

EERSTE SCÈNE
De handigheid

HET ORAKEL: Er draaien overal programma’s. Degenen die hun werk doen, die doen wat ze horen te doen, zijn onzichtbaar. Je zou niet eens weten dat ze hier waren.

The Matrix Reloaded (2003)

==

PRESIDENT BARTLET: De duurste ontwrichtingen doen zich voor wanneer iets wat we als vanzelfsprekend beschouwen even niet meer werkt.

The West Wing, serie 3, aflevering 9

==

De feiten als het gaat om moorden. We hebben in de eerste twee wereldoorlogen niet veel gemoord. Er zijn veel mensen doodgegaan, maar niet veel mensen hebben iemand vermoord. We konden het gewoon niet toen het erop aankwam, toen we oog in oog kwamen te staan met het andere leven dat we moesten vernietigen. We waren er niet toe in staat.

Hierop zijn de cijfers van toepassing die het principe van de econoom Vilfredo Pareto illustreren: ‘de 80-20-regel’. Twintig procent van de mensen bezit tachtig procent van de rijkdom; twintig procent van de bevolking neemt tachtig procent van de ziektedagen voor haar rekening; twintig procent van de criminelen is verantwoordelijk voor tachtig procent van alle misdrijven. Er is altijd een bepaalde minderheid die zich het leeuwendeel van het gemeengoed toe-eigent.

Hetzelfde gold voor het doden van mensen – van dichtbij schrokken de meesten ervoor terug. Doden op afstand kunnen we allemaal. Zet ons in een vertrek waar we met één druk op de knop iemand in een ander vertrek kunnen laten sterven, dan is dat simpel. Maar iemand met wie je oog in oog staat, van het leven beroven? Nee, daar passen de meesten van ons voor. Dit werd een probleem voor de moderne oorlogvoering en een probleem voor de wetenschap. Hoe maken we moordenaars van mensen?

==

Het huis van vreugde. Edith Wharton beschrijft in deze roman het leven van een vrouw die langzaam afdaalt op de maatschappelijke ladder. Haar neergang wordt vooral gemarkeerd door het feit dat de maatschappelijke machinerie van haar wereld steeds duidelijker op de voorgrond treedt. In het volgende citaat woont Lily, onze tragische heldin, inmiddels noodgedwongen in een pension:

==

Ze bleef lang in bed liggen en weigerde de koffie en gebakken eieren die de vriendelijke Ierse dienstbode bij haar binnenbracht. Bovendien had ze een grote hekel aan de intieme huiselijke geluiden in het pension en aan het geschreeuw en het rumoer op straat. Een week van nietsdoen had haar eens te meer bewust gemaakt van die kleine irritaties van de pensionwereld, en ze snakte naar die andere, luxe wereld, waarvan de machinerie zo zorgvuldig verborgen was dat de ene scène onmerkbaar overging in de andere.2

==

Iets wat Lily als vanzelfsprekend had beschouwd werkt niet meer en dat is nu duidelijk geworden. De onzichtbare hand van het dienstpersoneel die de high society draaiende houdt, is waarneembaar geworden door haar afwezigheid. Als de machinerie er is en werkt, als de technische ondersteuning in de hogere klassen goed functioneert, is zij zo efficiënt dat ze de sporen van haar eigen aanwezigheid uitwist. Het leven verloopt gewoon zoals het is bedoeld, alsof het natuurlijk is.

En zoals het is met de maatschappij, zo is het ook met jou. Hoe natuurlijker je voorkomen, hoe transparanter en eleganter je gebaren, hoe zekerder we ervan kunnen zijn dat er een onzichtbaar mechanisme werkzaam is waarin geld en moeite zijn geïnvesteerd. Hoe groter de investering, hoe onwaarschijnlijker dat het werk achter de schermen te zien is.

==

Het huis van de dood. De militair historicus S.L.A. Marshall wees erop dat er een probleem was met moorden, dat in de Tweede Wereldoorlog slechts twintig procent van de soldaten zijn werk deed. Dit cijfer is sindsdien betwist, maar het debat vormde voor de Amerikaanse krijgsmacht aanleiding om gedragswetenschappers in de arm te nemen om de ‘vuurratio’ te verhogen.

De documentaire The Truth About Killing (2004) toonde de geschiedenis van de ‘moordkunde’ en de pogingen om van mensen moordenaars te maken. En waar zochten de gedragswetenschappers de oplossing toen ze door de overheid werden ingehuurd om van jongens betere moordenaars te maken? Achter de schermen, waar ze keken naar de technische ondersteuning van de daad van het doden.

Het bleek niet zo moeilijk om moordenaars te fabriceren. Een gedragsdeskundige vatte het samen in twee woorden: ‘herhaling’ en ‘realisme’. En dus worden onze soldaten tegenwoordig getraind in de meest realistische gevechtssituaties die de technische ondersteuning kan creëren. Ze beschieten elkaar met geweren die nog net niet dodelijk zijn, maar wel wonden en pijn veroorzaken, en zoveel angst dat je als de sodemieter maakt dat je wegkomt. Ze maken gebruik van scenario’s die in alles doen denken aan oorlog. Het zijn producties met een groot budget, die constant worden herhaald. Deze soldaten in spe doorlopen keer op keer op keer dezelfde moordprocedure.

Het was interessant om de geïnterviewde soldaten te horen praten over hun eerste keer. Ze sluipen met hun rug tegen de muur, holden open plekken over, doken weg voor kogels van scherpschutters, schopten in rokende gebouwen deuren open en gingen met het geweer in de aanslag naar binnen, speurden rond met ogen, handen en wapens, werden één groot op scherp staand geweer bij het uitkammen van de vertrekken, en ‘doodden’ iedereen die ze tegenkwamen voordat ze zelf werden ‘gedood’.

De eerste keren vergde dit al hun aandacht, moesten ze zich enorm inspannen. Hun hart klopte extra snel, de door adrenaline aangedreven zenuwen en spieren waren tot het uiterste gespannen, de hersenen en het lichaam werkten als bezetenen, elke cel van hen was alert en gefocust, klaar om te vechten of te vluchten. Klaar om te doden.

Het was interessant om dit te vergelijken met ervaringen van soldaten die dit zo vaak hadden gedaan dat ze de tel waren kwijtgeraakt, die dit pad talloze malen hadden bewandeld. Al deze knappe, jonge mariniers vertelden dat doden nu als het ware hun tweede natuur was, en dat was ook zo. ‘Je denkt er naderhand over na, op het moment zelf doe je het gewoon automatisch.’

Natuurlijk klopte hun hart iets sneller en waren hun hersenen en lichaam in opperste paraatheid, maar het leek hun weinig of geen moeite te kosten. Ze schakelden precies zoveel tandjes bij als nodig om de klus te klaren. Ze deden het op de automatische piloot. De technische ondersteuning voor het doden was gecultiveerd en vastgelegd. Het leger kon nu op bestelling moordenaars produceren. De trainingsexperts gaven laconiek toe dat je mensen alles kunt laten doen als je in je training maar genoeg herhaling en realisme inbouwt.

==

Knowhow. We hebben vaak het idee dat het geheugen een oude videotheek is van zelden geraadpleegde beelden, of een stel stoffige planken vol niet-bekeken homevideo’s. Er zit zeker een archivale kant aan het geheugen, daar komen we in scène 2 van dit hoofdstuk op terug, maar het merendeel van het geheugen is beter te vergelijken met de voortdurende opleiding en training van de ingehuurde hulp, de technische ondersteuning, het onzichtbare agentschap van... jou.

Bij dit geheugen gaat het niet om gebeurtenissen, maar om procedures: om ‘hoe iets te doen’. Wat er gebeurde bij de productie van die moordmachines, is ook talloze malen met jou gebeurd. In het begin zit je in die klunzige, onhandige en moeizame fase; er moeten nieuwe paden gebaand worden in je spieren en zenuwen. Door eindeloos slijpen moeten nieuwe gedachte-, gevoels-, en actiepatronen ontstaan. Die zullen door herhaling en verfijning routine worden. Het hart klopt niet meer zo snel. Een kop thee zetten of iemand om het leven brengen is een doodeenvoudige handeling geworden.

Toen de wereld nieuw voor je was, was je bijzonder alert, dat moest je ook zijn. Nu heb je zoveel ervaring met de wereld dat je nauwelijks nog oplet. Je weet hoe de dingen gaan – of een deel van je weet dat. Het onzichtbare agentschap. Dit is het geheugen, of een grote component van het geheugen, dat het ‘procedurele geheugen’ heet. Het weet precies hoe te handelen.

==

De notie van roken. Ik had het met een vrouw over stoppen met roken. ‘Ik rook al jaren niet meer,’ zei ze. Omdat ik er zelf een tijdje mee heb geworsteld, ben ik altijd nieuwsgierig hoe mensen ervan af zijn geraakt. ‘O, gewoon de notie ervan kwijtgeraakt,’ zei ze.

Mijn moeder was de eerste die ik ‘notie’ zo hoorde gebruiken. Ze vertelde me over het ‘hebben van een notie van’ de filmster Montgomery Clift. Het is de Schotse manier om te zeggen dat je verliefd bent, iemand leuk vindt of dat je ergens zin in hebt. Deze uitdrukkingen duiden erop dat iets buiten je een indruk heeft nagelaten in je innerlijke wereld van vormen en voorstellingen, dat iets externs een nieuw spoor heeft getrokken, een pad heeft gebaand, een routine heeft gecreëerd.

De notie van een sigaret hebben, is meer dan kennis hebben van het roken. Je verlangt ernaar, want het genotscentrum in je hersenen tintelt van verwachting omdat het al weet en voelt hoe het is om te roken. Je hebt een behoefte die vervuld kan worden door een sigaret op te steken, en je herinnert je hoe die vervulling voelt. De pezen en spieren van je vingers en lippen bereiden zich voor, je pols en hand maken zich gereed, je ribbenkast en longen beginnen zich voor te bereiden.

Roken gaat gepaard met een perceptuele vooringenomenheid. Rokers die voor het eerst een openbare ruimte binnengaan, zullen die ruimte op een andere manier onderzoeken dan niet-rokers. Ze zullen een andere openbare ruimte zien.

Er zal een heel scala van herinneringen, associaties en beelden bestaan die te maken hebben met roken. Roken zal onlosmakelijk verbonden zijn geraakt met alledaagse activiteiten: met eten en drinken, seks en sensualiteit, wakker worden en wakker blijven, slaap en luiheid, verveling en irritatie. Iedere toestand en handeling zal een relatie hebben ontwikkeld met roken: versterking bij genot; kalmering bij angst; opwekking bij apathie; bekoring bij verveling. Een notie van roken hebben, is ook: weten hoe je het heden ermee kunt veranderen, hoe je je stemming kunt sturen.

En dit laat niet alleen sporen na op je tanden en in je longen. Zoals pianisten, wielrenners en dansers door hun herhaalde handelingen fysiek gevormd worden, en zich in hun spieren en zenuwen een repertoire van automatische bewegingen heeft gegrift, zo gebeurt dat ook bij een roker.

De notie van roken is een complex, een aaneenschakeling, een samenstel van delen, een geleding van concepten, voorstellingen, stemmingen, gedragingen, gebaren, spieren, zenuwen en chemische stoffen, herkenningen, verwachtingen, herinneringen en verlangens. De notie is verspreid over de hele persoon, en ook over de externe wereld, in de rekwisieten en de parafernalia, de mensen en de plaatsen die bij roken horen. ‘Roken’ is daarom een verspreide notie, die zetelt in meubilair, in dopaminereceptoren, in de plaatselijke supermarkt, in de spieren van de vingers, in de hand en het oog en in films. Wat verbindt dit verspreide netwerk? Natuurlijk de roker zelf, maar meer specifiek vormt het een samenhangend geheel dankzij de gebaande paden.

De dichter John Ashbery formuleert het als volgt als hij het heeft over geloof en herinnering: die ‘worden in de geest geëtst als een kreukel in een wegenkaart die te vaak verkeerd is opgevouwen.’

Stel je voor dat je wil te vergelijken is met water dat door een landschap stroomt. Waar zal hij dan stromen? Over paden met de minste obstakels – de gebaande paden, de diepste, gladste en oudste. Als je je wil zijn gang laat gaan, zal hij als water door constant gebruikte, uitgesleten geulen en plooien stromen. Laten we deze concretisering, deze uiting van een notie, een routine noemen. Routines. Ieder van ons heeft ze, duizenden en nog eens duizenden routines, sluimerende noties die erop wachten door onze verlangens of omstandigheden geactiveerd te worden.

==

==

Afbeelding 2. Portret van James MacMillan door Calum Colvin

==

Notionele portretten. De kunstenaar Calum Colvin heeft een portret geschilderd van de musicus James MacMillan. Van een afstandje ziet het doek eruit als een vrij ruwe schets van een gezicht, lijkt het op een van die simpele schilderijen die kunstenaars soms maken wanneer ze als een kind willen overkomen. Kom je dichterbij, dan zie je dat het geen schilderij is, maar een foto van een kamer. Een kamer waarop een gezicht is geschilderd. De rechterhoek van de lippen van de musicus bevindt zich op de zitting van de stoel; het stuk daarnaast bevindt zich op de muur achter de tafel en de stoel; het midden van zijn lippen bevindt zich op de tafelpoot; en de linkerkant bevindt zich weer op de muur.

In de hoek van waaruit de foto is genomen is de lijn van de lippen coherent en consistent, maar ze staan niet weergegeven op één oppervlak. Datzelfde geldt voor het hele portret, want het onderwerp van het schilderij is niet echt aanwezig. Als je in dat vertrek zou zijn, of als je vanuit een andere hoek naar dat vertrek zou kijken, zou het gezicht er niet langer zijn, of althans niet zichtbaar. Dat zegt uiteraard iets over perspectief en illusie, maar het maakt ook duidelijk hoezeer onze noties, onze sluimerende routines, zijn verspreid.

Stel je het trage eb- en vloedproces van vergeten en herinneren voor, dat we ‘verdriet’ noemen. Bedenk hoelang verdriet duurt, het grote verdriet waarbij de verloren persoon echt sporen heeft nagelaten. Het duurt ongeveer twee jaar om dit rouwproces te doorlopen, om een nieuw evenwicht te vinden, een nieuwe normaaltoestand.

Het eerste jaar, het jaar van de fantoompijn, is het jaar waarin je het kopje neerzet op de tafel die er niet meer is, het jaar waarin je zoals gebruikelijk roept maar niet langer een reactie krijgt. Het is een moeilijk jaar, een jaar waarin je langzamerhand gaat beseffen hoe je wereld verstrengeld is met die persoon, hoe uitgebreid je notie van hem of haar is en hoezeer hij of zij deel uitmaakt van je routines. Verdriet is in dat jaar een constante verrassing die je overvalt op de meest alledaagse en onverwachte plekken.

Aan het eind van dat jaar begin je het door te krijgen, begin je na te denken voordat je het kopje neerzet. En daarna komt het jaar waarin je leert dingen anders te doen, waarin je nieuwe noties en routines begint te creëren. Dit is het jaar van doorgaan en leven met gemis.

Mijn vriendin Maureen vertelde me over een doelbewuste concretisering hiervan. Ze had een liefdesrelatie gehad die zich had afgespeeld in, en zodoende vorm en kleur gaf aan, de straten van Belfast. Ze vroeg een vriendin om uit het buitenland over te komen en ging er twee weken met haar op uit om de stad te ‘heroveren’. Ze keerde terug naar de plaatsen waar de notie van liefde het sterkst was, en creëerde daar nieuwe routines door van die straten plekken te maken waar ze nieuwe ervaringen opdeed. Zo legde ze de fundamenten voor een nieuwe normaaltoestand.

De persoon die deel is gaan uitmaken van je leven bevindt zich, net als het portret van de musicus, niet op één bepaalde plaats in je lichaam en kan niet netjes worden weggesneden. Je kunt het schilderij niet weghalen zonder het vertrek te vernietigen, maar je kunt het meubilair wel anders opstellen. De oude vormen leven voort, blijven rondhangen in het vertrek. Als je vanuit een bepaalde hoek kijkt, kun je de persoon misschien nog steeds zien.

Maar je gaat verder, je perspectief verschuift. Door de straten van Belfast lopen nieuwe vrienden naast je. Je oefent en ontwikkelt nieuwe routines totdat je niet meer goed weet hoe het vertrek eruitzag of hoe de straten aanvoelden in de tijd dat je er verliefd doorheen liep. Dat is misschien wel het meest droevige verlies en daarom willen we er aan het eind van het verdriet nog een tijdje bij stilstaan. We willen de notie niet kwijtraken.

==

En... Er bestaat geen echt vergeten. Alles laat sporen na, of je het je nu helder voor de geest kunt halen of niet. Je zult de overleden ouder, de vorige minnaar, de afwezige vriend niet vergeten. Zou je ze door een wonder of bij toeval weer ontmoeten, dan zou je reactie net zo automatisch zijn als de hand om de mok en de vingers om de pen. Treuren is niet hetzelfde als vergeten.

De genezing ligt in de toevoeging, de optelsom van nieuwe ervaringen om tegenwicht te bieden aan de oude. De oplossing ligt in nieuwe routines, in nieuwe dingen om te doen en andere noties, andere dingen om over na te denken.

Ik stel me voor dat we een soort kwantumkamer zijn, die in staat is tegelijkertijd diverse portretten weer te geven. Welk portret je ziet, is afhankelijk van waar je op dit moment staat, met wie je op dit moment bent of aan wie je denkt.

Er zijn bepaalde zinnen die iedereen in zijn leven zal uitspreken. ‘Ik had hem in geen jaren gezien, maar we pikten gewoon de draad weer op, alsof we elkaar een week geleden nog gezien hadden.’ De kans is groot dat je ooit een variant hiervan zult uitspreken. Met sommige mensen is er een gemeenschappelijke groef die zichzelf in stand houdt.

Als je, net als ik, gevoelig bent voor de energie die het kost om een goed gesprek met iemand te voeren, zul je blij zijn als een gesprek soepel en moeiteloos verloopt, als daarbij de ene notie de andere notie oproept, de ene routine de andere opvolgt en alles als vanzelf gaat. Dit is het soort vrienden dat je wilt, waarbij je hartslag precies tot de perfecte hoogte van verwachtingsvolle opwinding oploopt, waarbij je niet meer ontzettend veel moeite hoeft te doen, waarbij de paden gebaand en de spaden opgeborgen zijn. Zoek dat soort vrienden. Ze zijn moeilijk te vinden en lastig kwijt te raken.

==

Dronkenmansgang. Sta op, loop naar de ruimte hiernaast en doe iets wat je dagelijks doet, bijvoorbeeld een kop thee voor jezelf zetten. Voer een van je dagelijkse routines uit.

(Je zult dit waarschijnlijk niet doen, want niemand volgt ooit de instructies van een schrijver op, maar laten we zeggen dat je het wel deed.) Waar dacht je aan toen je het deed? Dacht je aan hoe je liep en thee zette? Repeteerde je bewust je routine? Dat is niet waarschijnlijk. Misschien is het je opgevallen – of misschien valt het je op nu je er attent op wordt gemaakt – dat er sprake was van een loskoppeling van wat het menselijk brein doet en wat het denkt. Misschien is dit de eigenschap die ons onderscheidt als soort, dat het voorstellingsvermogen, de tekens die we gebruiken om voor onszelf de wereld weer te geven, losgekoppeld is van de lopende zaken. Die leiden een eigen leven, hebben een eigen wil. Met andere woorden, je hoeft zelden aandacht te besteden aan wat je doet.

In het belang van het onderzoek ben ik zojuist naar mijn buurtwinkel gegaan om een pak melk te kopen voor de thee die jij en ik zouden zetten. Een routineklusje. Gegeven de aard van deze alinea besteedde ik meer aandacht aan mijn aandacht dan gewoonlijk. En wat bleek? Die was niet echt betrokken bij de activiteit. Mijn aandacht dwaalde rond als een jonge pup of een dolende dronkaard. Ze meanderde rond de handeling van het lopen naar de supermarkt, greep af en toe in – ‘loop rechtop, hou je buik in’ – en dwaalde dan weer af naar hoe ze hierover zou schrijven.

Ze lette ietsje beter op toen ze de winkel binnenstapte en langs de artikelen liep. Er werd wat nagedacht, er verschenen voorstellingen van maaltijden en mogelijkheden voor consumptie, er kwam een idee op van wat ze zou willen eten en hoe ze het zou klaarmaken – beelden van dit, verhalen over dat. Maar ik heb mijn smaak niet heroverwogen.

Ik was al vaker naar deze winkel geweest en dacht daarom niet na over waar ik naartoe moest in de winkel. Het meest aandacht-intensieve deel speelde zich af bij de kassa. Laten we hier twee dingen onderscheiden. Er was het bewustzijn van mezelf, daar staand met achter me een rij wachtende mensen. En er was aandacht voor de te verrichten handelingen: kleingeld tellen, kijken of het genoeg is, in gesprek gaan met de jongen achter de kassa. Dit was het enige werkelijk bewuste deel van het kopen van de melk in de winkel; bewust in de zin van ‘weloverwogen’, ‘met volle aandacht’.

Al had ze zelfs toen nog tijd voor ‘Heb ik het nu misschien mis’ en ‘Zie ik eruit als een idioot terwijl ik dit doe’ en ‘Ik tel dit geld met flair neer’. Als ik minder bewust van mezelf was geweest, zou er zelfs nog minder taak-aandacht nodig zijn geweest. Ik weet hoe ik geld moet tellen en met mensen om moet gaan – dat hoefde ik niet meer te leren. Maar het was op dit punt van de aankoop dat er koppelingen werden gemaakt tussen het innerlijk en de omgeving, dat er sprake was van focus, concentratie en een beetje inspanning.

Daarna was het voorbij en stapte ik de winkel uit, mijmerend over de wandeling naar huis. Daar was die liederlijke dronkaard weer. Het enige wat ik bewust had hoeven doen om aan een pak melk te komen, was mezelf de juiste richting wijzen. Toen dat eenmaal was gebeurd, kon ik mezelf zo goed als uitschakelen, net als de dronkenman die ’s nachts op de een of andere manier thuis weet te komen, zonder dat hij zich later herinnert hoe hem dat is gelukt. De automatische piloot nam het over. De automatische piloot weet hoe te lopen, hoe te praten en van bekend punt A naar bekend punt B te komen. Die heeft ons niet nodig. Sterker nog, wij zijn een sta-in-de-weg.

Ik noteer dit nadat ik heb besloten om met tien vingers te typen, maar ik wou dat ik dat niet gedaan had. Een proces dat voorheen prima verliep – met twee vingers die in een waas van inspiratie rondvlogen over het toetsenbord en precies wisten waar ze moesten zijn wanneer de woorden in me opwelden, een proces dat voorheen zo transparant en eenvoudig was als praten – eist nu aandacht. Ik ben niet alleen aan het denken – of liever: niet alleen is er denken – over de inhoud van wat je nu leest, maar er is ook een andere laag: ik moet nu nadenken over waar mijn vingers naartoe gaan, welke vingers ik moet gebruiken en wanneer. Ik doe ijverig mijn best, en het is vermoeiend. Ik wou dat ik er nooit aan begonnen was.

Sterker nog, hoe sneller ik typ, hoe meer de oude ‘inefficiënte’ manier van typen zich opdringt. Hoe meer er te schrijven valt, hoe meer mijn oude routine het overneemt. Bij dit proces wil ik weer dronken zijn. Ik wil mezelf de juiste kant op sturen en ontdekken dat ik op wonderbaarlijke wijze thuis ben gekomen. Ik wil niet nadenken over hoe ik er moet komen. Ik, mijn bewuste aandacht, is nu een obstakel.

Het leven is goedkoop

==

De hersenen proberen continu processen te automatiseren en die zo uit het bewustzijn weg te nemen; hierdoor kunnen ze sneller, efficiënter en op een lager metabolisch niveau hun werk doen. Het bewustzijn daarentegen is traag, feilbaar en ‘duur’.

Gerhard Roth, neuroloog3

==

Geloof. ‘Opdat dan het geloof plaats krijgt, zo is het nodig dat hetgeen men gelooft verborgen en onzichtbaar is,’ schreef Luther. Stel je voor dat er geen plaats was voor geloof en dat we Luthers notie van geloof hier ietsje wijzigen en uitbreiden tot alles waar we in vertrouwen en op vertrouwen.

Stel je voor dat ik tijdens mijn wandeling naar de winkel geen geloof had in de processen die de wandeling ondersteunen. Stel je voor dat ik had moeten nadenken over hoe ik moest lopen, dat ik elke stap bewust had moeten plannen en uitvoeren. Toen we klein waren, was er een periode waarin dat zo was, waarin we heel bewust moesten proberen te lopen. Maar nu vertrouw ik op mijn vermogen om te lopen. Ik vertrouw erop en ik reken erop, want het ‘hoe’ van de handeling is al lang verborgen.

Degenen die zich bewuster zijn van zichzelf, herinneren zich misschien momenten waarop lopen een onnatuurlijk bewuste handeling werd, waarop je je ervan bewust was dat andere mensen je zagen lopen en je bedacht wat ze van je zouden denken. Je raakte misschien bijna verlamd door de blik van die mensen, maar desondanks wist je in essentie hoe je moest lopen en kon je het nog, hoe bewust je je ook van het proces werd.

Of stel je voor dat ik onderweg naar de winkel had moeten nadenken over mijn ademhaling. Als je vergeten bent wat een slecht idee dat is – bewust ademhalen – moet je het maar eens proberen net voor je in slaap valt. Of beter gezegd, niet in slaap valt, want dat gaat je zo niet lukken. Nee, het is beter dat het proces van ademhalen in het verborgene blijft.

Stel je nu voor dat je moet proberen te praten. Stel je voor dat je, net als bij het leren van een nieuwe taal, moest nagaan wat je nog weet van de woordenschat en de grammatica, dat je bewust zinnen moest vormen, alsof je steen voor steen een muur bouwde. Stel je het moment voor waarop ik afrekende in de winkel. Ik was me misschien nogal bewust van mijn doen en laten, maar ik wist dat als ik de woorden de juiste richting in stuurde, als ik de intentie had om het volgende over te brengen: iets-over-hopen-dat-het-de-juiste-hoeveelheid-geld-is-met-een-zweem-van-bedeesde-vrolijkheid-die-erop-duidt-dat-je-weet-dat-het-de-juiste-hoeveelheid-is-maar-je-wilt-de-aandacht-vestigen-op-het-feit-dat-je-hun-een-heleboel-goed-van-pas-komend-kleingeld-hebt-gegeven-en-zouden-ze-niet-moeten-reageren-met-een-klein-hartelijk-bedankje-om-te-erkennen-dat-de-moeite-die-je-hebt-gedaan-ook-voor-hen-was, dat dan de woorden zouden volgen, zouden vloeien, automatisch zouden voldoen aan de verwachting – wat ze zoals gewoonlijk deden. Tenzij we natuurlijk die verlammende zelfbewustheid ervaren: dan haperen onze woorden en komt onze intentie niet helemaal uit de verf. Maar we vergeten onze taal niet, we verspreken ons slechts.

In de volgende scène zullen we zien dat we ons de dingen niet zo gedetailleerd herinneren als we denken. We slaan de essentie op en construeren zo nodig een herinnering aan de hand daarvan. Met praten is het net zo. Als we praten, hebben we in ons hoofd de essentie van wat we willen zeggen, en vervolgens steken we van wal. Over het algemeen gaat dat vrij goed en lukt het ons onze boodschap over te brengen. Maar ik kan je niet vertellen hoe ik die zinnen heb gevormd – net zomin als ik je kan vertellen hoe ik de jongen achter de kassa heb gezien. We weten dat je kijken neurologisch kunt opsplitsen in duizenden stukjes en fases, dat je de bewegingen ervan kunt lokaliseren en traceren in de hersenen, maar als ik me bewust werd van die processen, zouden ze onmiddellijk ophouden met functioneren.

Stel je voor dat je kijken van binnenuit zou kunnen deconstrueren, dat je eerst alleen de cellen kon ‘zien’ die de verticale lijnen verwerken, daarna de horizontale, daarna de bewegende horizontale, de bewegende verticale, de stationaire diagonale, enzovoort. Kijken is zo’n basaal proces dat het zich bijna helemaal afspeelt in het verborgene. Net als bij een soepel lopende motor zou je pas merken dat het mechanisme werkzaam was als het begon te stokken.

Ga nog een stap verder en stel je voor dat je moest nadenken over hoe je moet nadenken. Dan vang je een glimp op van het automatische, dat altijd aan het werk is, steeds bezig is je te creëren. Het maakt niet uit hoezeer je je bewust bent van jezelf, er ligt een fundering van basale kennis onder je die je niet kunt zien of weggraven omdat je er altijd al op gestaan hebt.

Zo zegt het Orakel in The Matrix over de programma’s die de wereld creëren waarin Keanu Reeves en zij zich comfortabel voelen: ‘Er draaien overal programma’s. Programma’s die hun werk doen, die doen wat ze horen te doen, zijn onzichtbaar.’ En president Bartlett merkt in The West Wing op dat alleen wanneer de programma’s even of voorgoed ophouden te werken – vanwege ouderdom, een beroerte, de ziekte van Alzheimer – dat alleen dan zichtbaar wordt wat ooit onzichtbaar was. Alleen dan vangen we een glimp op van de reikwijdte van ons vertrouwen.

==

2 Edith Wharton, Het huis van vreugde (Bert Bakker, 2001).

3 Gerhard Roth, ‘The Quest to Find Consciousness’, Scientific American, special edition, Mind 141 (2004): 33-40.

TWEEDE SCÈNE
De essentie

Een groot deel van wat er is gebeurd, zal als lichte veranderingen opgenomen worden in bestaande schakelingspatronen. Daarom vervagen de details in ons hoofd en blijft alleen de essentie over. We kunnen ons brein nog steeds aansporen anticipatoire, op deze essentie gestoelde beelden prijs te geven, maar het zal zo goed mogelijk een globale inschatting moeten maken van hoe zo’n gebeurtenis zich heeft voltrokken en welke indruk die heeft gemaakt.

John McCrone4

==

Het lijkt dan ook niet te ontkennen dat we herinneringen hebben en plannen maken...

Shaun Gallagher5

==

50 First Dates. In deze film, een romantische komedie, heeft een vrouw – Drew Barrymore – hoofdletsel opgelopen, waardoor nieuwe informatie niet langer van haar kortetermijn- naar haar langetermijngeheugen kan worden overgedragen. Ze begrijpt nog steeds wat ze meemaakt. Ze herkent vertrouwde zaken dankzij de oude routines en reageert erop. Maar informatie wijzigen, bijstellen en aanpassen kan ze niet meer. Nieuwe ervaringen worden niet meer opgeslagen.

Een man – Adam Sandler – wordt verliefd op haar en het merendeel van de tijd is zij ook verliefd op hem. Hij is echter elke morgen opnieuw een vreemde voor haar en moet elke dag zorgen dat ze weer verliefd op hem wordt. Niets beklijft of wordt opgeslagen. Van leren en groeien is geen sprake.

Maar hoe kan er dan een relatie ontstaan? Als nieuwe ervaringen geen sporen nalaten, kan een relatie niet doen wat relaties normaliter doen: ontstaan, zich ontwikkelen, groeien. Er zijn twee punten waarop de film opmerkelijk accuraat is.

Ten eerste is er een emotioneel spoor. In een oud onethisch experiment schudt een wetenschapper elke dag de hand van een vrouw met een beschadigd kortetermijngeheugen. Ze herinnert zich hem nooit. Op een dag heeft hij een speld in zijn hand. Ze schudt hem de hand. De volgende dag herinnert ze zich hem nog steeds niet, maar weigert ze hem de hand te schudden.

Dit soort experimenten hebben ons doen inzien dat het geheugen geen op zichzelf staand systeem is. In scène 1 van dit hoofdstuk hebben we de ‘knowhow’ aan het werk gezien. Deze maakt deel uit van wat wetenschappers vandaag de dag het ‘niet-declaratieve geheugen’ noemen. Dat is een interessante benaming, want het onthult dat we gewend zijn te denken dat we onze herinneringen naar believen kunnen verklaren. Bij een groot deel van onze herinneringen is dat echter niet het geval. De vrouw ‘herinnert’ zich dat de hand van deze man gevaarlijk is. Procedurele en emotionele herinneringen gaan niet over dingen die we kunnen verklaren of waarvan we weten dat we ze weten, maar ze laten wel sporen na in onze reactie op het heden.

Dat gebeurt ook in de film, want er zijn aanwijzingen dat de hoofdpersoon haar man begint te associëren met goede dingen, met aangename gevoelens.

Het tweede punt. Met behulp van papier, inkt, opnames en allerlei rekwisieten wordt een begin gemaakt met het creëren van een geheugen voor het Drew Barrymore-personage. Bij echte geheugenstoornissen gebeurt dat ook. Er wordt een kunstmatig geheugen geconstrueerd met behulp van opslaginstrumenten, rekwisieten en geautomatiseerde geheugensteuntjes. Op belangrijke momenten gaat er een pieper af, gevolgd door een sms’je met opdrachten als ‘controleer je mail’, ‘poets je tanden’, ‘bel je moeder’, enzovoort. Er worden opvallende lijsten en spiekbriefjes op de muren geprikt; via foto’s, video’s en teksten wordt vastgelegd wat er recent is gebeurd.

Al deze compensatie voor een stoornis vergroot natuurlijk alleen maar uit wat we sowieso al doen, want we maken allemaal gebruik van rekwisieten om ons te herinneren aan de dingen die we moeten doen, aan wie wie is, en wanneer we waar moeten zijn. Bij een kunstmatig geheugen dragen we onze herinneringen over aan diverse instrumenten. Het enige wat we hoeven doen is ons herinneren waar we die instrumenten hebben opgeborgen en wanneer we ze moeten raadplegen. Een omslachtige, maar niet onnauwkeurige versie van een echt geheugen.

We vergeten het merendeel van wat we meemaken – na een paar dagen zijn de details grotendeels verdwenen. Wat we onthouden, zijn de hoofdzaken, is de essentie. Wat Drew en Adam aan hun ononderbroken verslag van levensgebeurtenissen toevoegen wanneer ze daten, trouwen en kinderen krijgen, wat zij elke morgen opnieuw moet bekijken en lezen, is de essentie. Ze voelt zich prettig bij deze man, ze vertrouwt hem, ze is zijn vrouw, ze krijgen een kind, ze wonen op een boot, ze is door een ongeluk haar geheugen kwijtgeraakt, alles is oké, alles komt goed.

Elke dag doet ze wat wij nooit hoeven te doen, of beter gezegd, doet ze wat ons geheugen stilzwijgend en automatisch doet. Elke morgen moet ze haar levensverhaal lezen en opnieuw raadplegen, opnieuw leren wie ze nu is, wie die vreemde man in haar bed is en wat ze van hem vindt, wat ze vindt van haar leven. Hij maakt een video die ze elke morgen moet bekijken. De video begint met ‘alles komt goed’, waarmee de emotionele essentie van de bestaande situatie wordt vastgelegd. Elke dag moet ze, zoals een diabeticus met insuline of een schildklierpatiënt met thyroxine, een kunstmatig geproduceerde kern tot zich nemen omdat ze de kern niet meer zelf kan produceren. Wij hoeven dat niet te doen. We vergeten het merendeel van wat we hebben gedaan, maar we hebben de essentie, de kern ervan, behouden. We herinneren ons dat we bepaalde personen aardig vonden, dat ze ons aan het lachen maakten en ons een goed gevoel gaven.