-

Paul Hellmann was zeven jaar toen hij moest onderduiken. Lange tijd was hij onwetend over het lot dat zijn vader Bernhard Hellmann en zijn grootmoeder trof. Hij herinnerde zich zijn grootmoeder als een tengere grijze vrouw die zwaarmoedig voor zich uitkeek.

Irene Hellmann-Redlich stamde uit een rijke, geassimileerde Weens-joodse familie. Haar broer Josef behoorde tot de ministersploeg van de laatste keizer en Irenes huis in Wenen was een trefpunt voor musici als Richard Strauss en schrijvers als Arthur Schnitzler en Hugo von Hofmannsthal. De crisis en daarna de Anschluss zorgden voor een dramatische wending. Na de dood van haar man in 1938 vluchtte Irene volledig berooid via Londen naar Rotterdam: een keuze met fatale gevolgen.

Dankzij brieven en foto’s kon Paul Hellmann het leven van zijn Weense grootmoeder reconstrueren.

-

Paul Hellmann

Irene, mijn grootmoeder

De neergang van een Weens-joodse familie

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

Irene aan haar schrijftafel in Altaussee, ca. 1915

-

Copyright © 2015 Paul Hellmann en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Annemie Wolff © Monica Kaltenschnee

Foto van de auteur Fjodor Buis

De foto’s in het boek zijn afkomstig uit de familiearchieven

Omslagontwerp Tessa van der Waals

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 2966 5

NUR 320

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2965 8

-

Voor Noor en Bernt

-

-

Ilse, grootmoeder Irene en grootvader Paul in Altaussee, jaartal onbekend

-

1 · Een fataal besluit

Al een paar minuten nadat ik als zevenjarige de deur van het grote, mij onbekende witte huis was binnengegaan, voelde ik me vreemd genoeg veilig. Alles daarvoor leek een boze droom, hier achter de zware voordeur kon me niets gebeuren. De bewoners had ik nog nooit gezien, maar het leek wel alsof we elkaar allang kenden.

Weken, misschien wel maanden daarvoor was er aan het gewone leven een eind gekomen. Bij terugkeer van een korte logeerpartij merkte ik het meteen: in ons huis in de rustige buitenwijk was alles als bij toverslag veranderd. Net als bij verjaardagen zat de kamer vol familieleden en bekenden, maar niemand zei wat en de sfeer was bedrukt; buiten scheen de zon, maar de gordijnen waren half dichtgetrokken. Pels, onze roodharige chowchow, was nergens te bekennen. Ondertussen liepen mijn ouders, Clarissa en Bernhard, zenuwachtig heen en weer door de gang en de keuken.

Na een tijdje trok mijn vader me mee de tuin in. ‘We moeten weg, er zit niks anders op,’ zei hij. ‘Het wordt hier te gevaarlijk. We gaan alle drie naar een ander adres, maar over een tijdje kom ik je halen, dat beloof ik je.’

Van de omzwervingen daarna staan me vooral een paar dagen in een donkere stadsstraat bij. Voor het eerst sinds ons vertrek voelde ik me verloren: niemand weet waar ik ben, dacht ik, misschien zijn ze me vergeten en moet ik hier altijd blijven. Het leek het beste ervandoor te gaan – een noodsprong waardoor ik kans zag mijn oudtante te bereiken en uiteindelijk mijn vader, die me meenam naar het witte huis aan de Lindelaan. Hoewel alles me daar vreemd was, had ik het idee dat ik na een lange omweg thuiskwam.

Misschien lag dat aan mijn vaders afscheidswoorden op het tuinpad. ‘Van nu af aan is dit je familie, hier zal je het naar je zin hebben,’ had hij gezegd voor hij het hek door liep en rechtsaf op straat verdween. Diezelfde middag, het zal in de winter van 1942-’43 zijn geweest, begon mijn nieuwe leven met Mevrouw: een weduwe met vijf kinderen, van wie de jongste tien jaar ouder was dan ik. Van meet af aan deed zij alsof ik altijd al bij hen was geweest. Toen ik een van de eerste dagen achter haar aan de trap op liep, hield ze me staande. ‘Noem me voortaan maar Oma,’ zei ze, ‘dat klinkt veel gezelliger.’ Het kan zijn dat ik bevestigend knikte, maar ze vroeg iets wat onmogelijk was. Tenslotte had ik twee echte oma’s, de Groningse Dora en Bernhards Weense moeder Irene, die twee jaar bij ons in huis had gewoond.

Wonderlijk was dat Mevrouw en Irene grote gelijkenissen vertoonden: ze waren beiden klein van stuk en tenger, hadden een bewerkelijk grijs kapsel en hechtten veel waarde aan goede manieren. Bovendien maakten ze allebei een droevige indruk, Irene misschien nog wel het meest. Die overeenkomsten moeten verwarrend zijn geweest, denk ik achteraf; het werd er alleen maar moeilijker door aan het verzoek van Mevrouw te voldoen. Ze is er naderhand nog weleens op teruggekomen, maar ook toen zonder resultaat: iets wat me, omdat het haar verdriet deed, pas later in het leven treurig stemde.

Bijna vijf jaar ben ik bij haar gebleven. Pas na haar dood in 1947, toen al enige tijd duidelijk was dat Bernhard was weggevoerd en niet meer terug zou komen, werd ik herenigd met Clarissa. In de tussenliggende jaren moeten de herinneringen aan Irene steeds verder zijn vervaagd, tot ze bijna helemaal waren weggewist en vervangen door die aan Mevrouw. Maar daarvan ben ik me pas de laatste jaren bewust. Lang dacht ik dat Irene uit mijn geheugen was verdwenen omdat ze zich in mijn kinderjaren onttrok aan het dagelijks leven. Ze was er niet bij als ik in de tuin met de blonde buurmeisjes speelde en bleef thuis als we boodschappen deden of op zondag naar de olifanten en de krokodillen gingen in de diergaarde. Het grootste deel van de dag bracht mijn grootmoeder door in haar kamer, waar ik om een of andere reden zelden binnen durfde te gaan. Voor zover ik weet, zat ze daar steevast te lezen en te schrijven, bezigheden waaraan ze altijd al haar meeste tijd had besteed.

Tot mijn ergernis weet ik niet eens meer goed hoe ze eruitzag. Ik heb wel een beeld van haar, maar dat is ongetwijfeld gevormd door een paar foto’s uit die tijd: een oudere vrouw in een donkere jurk, die zwaarmoedig voor zich uitkijkt. Wel meen ik te weten dat zij zich had omringd met wat meubilair en snuisterijen die nog over waren van het elegante leven dat ze tot eind 1938 in Wenen leidde. Verder geloof ik dat ze een weinig toegankelijke indruk maakte; anders dan mijn andere grootmoeder, die niet ver van ons in een veel groter huis woonde, lachte zij volgens mij zelden.

Toen Irene in het vroege voorjaar van 1939 bij ons introk, woonden mijn ouders en ik sinds kort aan de noordkant van Rotterdam. Onze pas aangelegde straat heette de Merellaan, een naam die precies paste bij de brave buurt waarin ze lag: zo goed als nieuwe rijtjeshuizen met bescheiden voor- en achtertuinen, spelende kinderen op de stoep, de melkboer met zijn kar die de dagelijkse ronde maakt. En onze hond slapend in het gras. Niets bijzonders, met andere woorden, maar voor mij het decor van het opperste geluk – iets waaraan ik na ons haastige vertrek, een paar jaar later, vaak vol verlangen terugdacht.

Nu ik eindelijk meer weet over Irene, zie ik de buurt met andere ogen. Terwijl ik er mijn mooiste tijd doormaakte, beleefde zij onder hetzelfde dak jaren van wanhoop en verdriet. ‘Het is hier zo stil dat alle treurige gedachten vrij spel krijgen,’ staat in een brief die ze in die periode aan een nicht schreef. ‘De schaduwen van het verleden trekken aan me voorbij.’

Meer dan vroeger ben ik er nu van doordrongen dat mijn grootmoeder, die bij haar komst naar Nederland zesenvijftig jaar was, op een dieptepunt van haar bestaan was beland. Nauwelijks drie maanden na de dood van haar man Paul, die ze als geen ander in haar leven had liefgehad, was ze begin 1939 vanwege haar joodse afkomst voor de nazi’s op de vlucht geslagen. Uitgeput en berooid arriveerde ze uit Oostenrijk bij haar dochter Ilse in Londen. Enkele weken later al nam zij daar het fatale besluit haar toevlucht te zoeken bij mijn vader, haar oudste zoon Bernhard.

Tien jaar daarvoor had hij zich gevestigd in Rotterdam, waar hij zich zou bekwamen in het métier van zijn vader, de textielbranche. Al snel ontmoette hij daar Clarissa, met wie hij eind 1932 trouwde. Ruim twee jaar later werd ik geboren, hun enig kind. Kort voor Irenes komst waren we van een portiekwoning in een grijze stadsbuurt verhuisd naar het pas opgeleverde huis in Hillegersberg, een nog landelijk gelegen dorp dat in het begin van de oorlog werd ingelijfd door de nabijgelegen stad. De nieuwe omgeving was voor mijn ouders een aanzienlijke verbetering, maar Irene moet zich er ontworteld hebben gevoeld. Tot kort tevoren woonde zij aan een klein park bij de Ringstraße, een van de mooiste plekken van Wenen. Al snel na hun huwelijk, begin vorige eeuw, betrokken Paul en zij daar een appartement in een van de imposante woongebouwen die met hun pronkzucht de macht van de Donaumonarchie accentueerden; vlakbij lagen het Burgtheater en, een eindje verder, de Opera en de andere theaters, de vaste pleisterplaatsen in hun leven. Pas toen ik tegen de vijftig liep, kwam ik dankzij familiepapieren te weten dat alleen al de woonverdieping van hun huis elf kamers telde, waaronder een bibliotheek met open haard, een muziekkamer en een Damenzimmer. Het geheel was ingericht op een wijze die passend was voor de eigenaar van een bloeiende textielfabriek.

Later, in de crisistijd, werd het appartement tot de helft verkleind, maar ook na deze ingreep hielden Paul en Irene de beschikking over zes forse kamers. Dat bleef zo tot december 1938, de maand dat Paul overleed. Niet meer dan enkele weken daarna was Irene ook alles wat haar verder restte kwijtgeraakt: ze vertrok uit Wenen als weduwe zonder middelen van bestaan en vond onderdak in een rijtjeshuis aan de Rotterdamse stadsrand. Hoewel dat huis een bescheiden omvang had, was er daar meer ruimte voor mijn grootmoeder dan in de krappe Londense flat van Ilse. Bovendien ging zij ervan uit dat ze met deze keuze in de geest handelde van haar man. Niet voor niets had hij op het laatst, toen steeds duidelijker werd dat alles was verloren, meer dan eens gezegd dat hij nog maar één ding wenste: het einde van zijn leven doorbrengen bij de zoon van wie hij zoveel hield.

Maar op haar nieuwe adres drukte zijn afwezigheid haar zwaar. ‘Sinds Paul me heeft verlaten, leid ik geen werkelijk leven meer,’ staat in een van haar brieven. ‘Het is alsof ik allang ben gestorven. Alleen het idee dat hij niet meer hoeft te strijden, biedt soms een kleine troost.’ Bijna een jaar later is er in haar situatie niets verbeterd. Op 9 maart 1940, twee maanden voor de Duitse inval, voelt ze zich in de stille woonwijk nog steeds ontheemd. ‘Soms zie ik mezelf als een zwerver op een onbekende, kale landweg. Het is me hier nog zo vreemd als op de dag dat ik aankwam, behalve een paar emigranten ken ik niemand. Maar hoe kun je met een dak boven je hoofd klagen over je eigen lot nu er een onnoemelijke verschrikking over de wereld gaat?’

Dat Irene ook in de donkerste jaren van haar leven, zelfs tot in 1943, correspondeerde met vrienden en familieleden, weet ik pas sinds enkele jaren. Tussen eind 1938 en begin 1943 schreef zij haar dochter negenenvijftig brieven, die begin deze eeuw in Londen opdoken en bij mij belandden. Door een speling van het lot kreeg ik in diezelfde tijd nog een tweede stapel brieven van haar in handen. Deze waren gericht aan Irenes nicht en vertrouweling Gretel, die in de jaren dertig was uitgeweken naar Cleveland in de Amerikaanse staat Ohio. Gretels dochter had ze nooit willen lezen, maar besloot kort voor haar dood het hele pak naar mij te sturen.

Pas tien jaar daarna kon ik me ertoe zetten het handschrift te ontcijferen en me in de inhoud te verdiepen. Zo komt het dat ik getuige werd van Irenes laatste jaren in Wenen en de noodlottige periode die daarop volgde. Het is alsof mijn vergeten grootmoeder in de slotfase van mijn leven contact met me zoekt.

Driekwart eeuw later doet het me verdriet te lezen dat ze algauw na haar aankomst in Nederland nog meer heimwee heeft dan ze in Londen had. Voor haar vormde de taal een lastig te nemen hindernis. Daarbij komt dat de mensen er naar haar idee niet zo aardig waren als in Engeland. Gelukkig was ze de weken daarna iets positiever van toon, al is het maar voor een enkele alinea. Ze roemt in haar brieven de voorjaarsbloemen die in onze tuin een heerlijke geur verspreiden en laat Ilse merken dat zij en mijn vader nog niet alle hoop hebben verloren. Bernhard deed in die fase nog moeite, weet ik nu, een permit te krijgen voor Engeland, iets wat blijkbaar langer duurde dan ze hadden gedacht. Zonder commentaar, als iets wat bijna vanzelfsprekend is, meldt ze dat de nodige vertraging is ontstaan doordat ‘men’ niet op de hoogte was van zijn joodse afkomst.

Ook mijn grootmoeder dacht kennelijk nog hem te kunnen volgen; ‘ondanks alle pessimisme’, zoals Irene het uitdrukt, gaat ze ervan uit ooit weer ‘in een eigen bed’ te kunnen slapen. Met het oog daarop vraagt ze haar dochter of zij denkt dat het alsnog mogelijk is bij haar in de buurt in Londen een kleine kamer te vinden. ‘Dan kunnen we elkaar vaak zien en kan ik voor jou alles wassen en repareren,’ stelt ze zich voor. ‘God, wat zou ik graag voor je koken, schoonmaken en opruimen.’

Van dat laatste keek ik vreemd op: Ilse vertelde me vroeger meer dan eens dat haar moeder zoveel personeel had dat zij niet gewend was ook maar iets in huis te doen (thee zetten kon ze blijkbaar niet), maar inmiddels waren de bakens kennelijk verzet. Irene oppert zelfs de mogelijkheid ‘een oude dame te helpen in de huishouding’ in ruil voor goedkoop onderdak. ‘Ik zou gelukkig zijn met een klein hoekje zolang ik maar je lieve gezicht kon zien.’

Het duurde niet lang voor ze inzag dat het illusies waren die zij tegen beter weten in koesterde. ‘Mijn leven is volkomen doelloos en zinloos,’ schrijft ze kort voor de Duitse inval aan Gretel; als haar kinderen er niet waren geweest, zou zij zichzelf al van het leven hebben beroofd. ‘Ik sta nu voor het grote niets. Vertel dat maar aan niemand, want dat heeft geen enkele zin. Mijn enige hoop is dat de lieve God me niet volledig zal verlaten.’

Tot mijn intense verbazing, want er staat me niets meer van bij, las ik enkele malen dat het contact met mij haar nog enig houvast biedt. Het ‘kleintje’ is in haar ogen bezaubernd en heeft ‘het hart van zijn grootvader, op wie hij ook lijkt’. Dat gaf haar steun, maar genoeg was het niet. Wat haar ten slotte restte was iets wat haar dag en nacht pijn bezorgde: de herinnering aan ‘het paradijs dat verloren is gegaan’.

Hof van Eden

Dat zijn grote woorden, maar ze kwamen ruim vijf jaar later ook bij mij op. Na de oorlog kwam ik als jongen van tien of elf in bezit van een losbladig album dat mijn vader had samengesteld. Inmiddels weet ik niet meer of mijn moeder het sinds ons vertrek had bewaard of dat iemand anders dat had gedaan; waar het om gaat is dat het me in 1945 of 1946 een ongekende sensatie bezorgde. Keer op keer bladerend in dat album leerde ik opnieuw de vader kennen die een paar jaar daarvoor uit mijn leven was verdwenen.

De eerste bladzijden waren ingeruimd voor kleurige, met uiterste precisie gemaakte tekeningen van speelgoed, Weense lekkernijen en tropische vogels – hetzelfde soort dat huisde in de volière die indertijd een groot deel van onze zolder in beslag nam. Daarna kwam een aantal foto’s die Bernhard componeerde als stillevens van interieurs en plekken in de natuur, verderop in het album gevolgd door kiekjes van ons vroegere leven: mijn moeder die door de geopende kamerdeuren de tuin in loopt, ikzelf op het strand, een boekenkast in het late middaglicht, een zeester en anemonen in het aquarium dat in de eetkamer stond.

Het meest onder de indruk was ik van een serie zwart-witfoto’s, in 1932 gemaakt in het niet ver van Salzburg gelegen dorp Altaussee, waar mijn grootouders hun buitenhuis hadden. De mooiste van de reeks laat een ongerept panorama zien met op de achtergrond bergen, middenin en opzij tal van reusachtige bomen en op de voorgrond een uitgestrekte, licht glooiende weide. Alles bijeen was het in mijn ogen een volmaakt landschap dat me, beïnvloed door de school met de Bijbel waar ik een tijdlang naartoe ging, onweerstaanbaar deed denken aan de Hof van Eden.

Twee kleinere foto’s gaven een beeld van het Sommerheim dat mijn grootouders daar hadden, een in traditionele chaletstijl opgetrokken houten huis dat Irene had geërfd van haar moeder. Op een van de plaatjes staat een vrouw met hoofddoek voor een waterpomp in de tuin, een andere foto toont Paul, Irene en Ilse bij een zitje op het zonbeschenen gazon voor het met klimop begroeide huis. Uit het geheel spreekt een sfeer van rust en vrede, die naar het lijkt door niets kan worden verstoord.

Helaas zat in het album geen enkele foto van het interieur. Erger nog was dat hetzelfde gold voor hun huis in Wenen, het volgens Ilse prachtige appartement waar ze het grootste deel van het jaar woonden. Hoe was het daar binnen, op de tweede en derde etage van dat grote gebouw? Hoe leefden zij daar, wat voor een kamer had mijn vader? Een deel van het antwoord op deze vragen lag besloten in een onopvallende bruine map die ik in de jaren tachtig vond tussen stapels oude familiepapieren. Toen ik hem opende, bleek hij gevuld met een dozijn forse, deels op karton geplakte foto’s die tot in detail nauwkeurig tonen hoe de benedenverdieping er omstreeks 1925 uitzag. Wie ze naast elkaar legt, heeft de illusie dat hij of zij circa negentig jaar na dato een rondgang maakt door de grote, hoge vertrekken met hun klassieke meubels en vele kunstwerken. Al kijkende bevangt me het gevoel dat ik binnendring in het huis van welgestelde onbekenden.

Het centrum van het huis was, zo te zien, de grote zitkamer met borstbeelden, schilderijen en een leren bank plus fauteuils rond een open haard. Daarboven een forse schouw met in koper geslagen voorstellingen in art-nouveaustijl, die ook de bovenkant van de haard sieren. Dan het voor Irene ingerichte Damenzimmer met kroonluchter en drie lagen vitrage langs de ramen. Vervolgens de garderobekamer, eetkamer, muziekkamer en Pauls werkvertrek, aangeduid als Chefbüro. Ten slotte de bibliotheek, voorzien van ingebouwde boekenkasten, een zwaar bewerkte eikenhouten tafel en met gobelin beklede stoelen van bijna intimiderende omvang. Aan een van de wanden een opvallend schilderij van een circa zesjarige jongen.

Alsof we aan de beeldenreeks nog niet genoeg hadden, vond ik later nog een negen pagina’s tellende, zorgvuldig opgestelde inventarislijst uit 1926, wellicht het jaar dat ook de foto’s zijn gemaakt.

Opzienbarender dan dit alles was een lijst met de kunstwerken die mijn grootouders hadden. Tot mijn stomme verbazing kwam ik tot de ontdekking dat er in hun huis aan de Günthergasse een groot aantal schilderijen hing van bekende meesters, waaronder twee werken van Klimt. Een ervan wordt simpelweg Wasserstudie genoemd, een aanduiding van een van de impressies die hij maakte van de niet ver van Altaussee gelegen Attersee. Het tweede staat vermeld als Alter Mann, een uit 1896 daterend portret van een bejaarde heer, dat beter bekend is als Der Blinde. Daarnaast bleken Paul en Irene eigenaars van schilderijen van onder anderen Veronese, Waldmüller, Bartolomeo Veneto en Carl Moll, de stiefvader van Alma Mahler, die, zoals ik inmiddels weet, tot hun vriendenkring behoorde.

Hoe kon het dat Ilse, bij wie ik in de naoorlogse jaren vaak logeerde, nooit sprak over de schilderijencollectie van haar ouders? Of ben ik simpelweg vergeten dat ze dat deed? En wat zou er in de donkere jaren na Pauls dood en de daaropvolgende vlucht van Irene met de schilderijen zijn gebeurd? Het zijn vragen die me nu bezighouden, maar dertig jaar geleden was dat nog niet het geval. Wat toen overheerste, was een gevoel van teleurstelling. Dankzij de plotseling opgedoken interieurfoto’s zag ik voor het eerst het huis waar Bernhard opgroeide, maar wat ontbrak was de essentie: op al die haarscherpe opnamen viel niets te bekennen van menselijk leven. Het door ingelijste portretten omgeven bureau in Pauls werkkamer, de theetafel in Irenes boudoir, de ingebouwde marmeren wastafels in de grote slaapkamer – alles zag er onaangeroerd uit, nergens ook maar een spoor van degenen die er woonden. Het was alsof de fotoreportage nog eens duidelijk maakte dat hun tijd voorgoed voorbij was.

Toch weet ik inmiddels tot in de kleinste kleinigheden hoe de bewoners van de Günthergasse eruitzagen en in de loop van de jaren veranderden. Dat is het gevolg van een onwaarschijnlijke vondst op de zolder van een Haagse antiquair. Bij de ontruiming daarvan was een hutkoffer aangetroffen die, na het nodige speurwerk, in de jaren tachtig bij ons werd bezorgd. Toen we destijds het deksel openden, sloeg de schrik ons om het hart: eronder bevond zich een chaotische berg brieven, mappen en documenten, variërend van half vergane geboortebewijzen, schoolrapporten en testamenten uit de negentiende eeuw, tot handgeschreven schuldbekentenissen en onbegrijpelijke protocollen. Ergens daartussen stak een opgerold stuk linnen uit. Het bleek een slordig, blijkbaar in grote haast afgesneden stuk van een groter doek, waarop een melancholiek jongensgezicht was te zien. Het duurde even voor ik met een schok in hem mijn vader herkende; pas lang daarna kwam ik tot de ontdekking dat het fragment ooit deel uitmaakte van het schilderij van de zesjarige jongen op de grote overzichtsfoto van Pauls bibliotheek. Te midden van dit alles lagen nog honderden losse foto’s, vaak half aan het oog onttrokken tussen de stapels papieren, maar soms ook weggestopt in enveloppen of samengevoegd tot albums.

De aanblik van dit alles was ontmoedigend. Wat de expediteur op een ochtend bij ons had afgeleverd, waren de kennelijk in allerijl bijeengeraapte delen van een ooit met zorg samengesteld familiearchief: sporen van een wereld waarin ik me een buitenstaander voelde. Het duurde dan ook niet lang voor ik het deksel van de hutkoffer voor lange tijd dichtklapte.

Pas na vijftien jaar had ik de moed hem weer te openen. Eerst probeerde ik ordening aan te brengen in de papieren, daarna waren de foto’s aan de beurt. Het waren er nog meer dan ik dacht – het leek erop dat mijn grootouders, hun kinderen en allerlei ooms, tantes en verre verwanten niets liever deden dan voor de camera verschijnen. Maar hoe ik ook zocht, er was nauwelijks één foto bij die al de mooie kamers van het huis tot leven wekte; daarentegen kon ik zonder moeite complete plakboeken samenstellen van naaste familieleden die, zorgvuldig uitgelicht, poseren als acteurs die klaarstaan voor een veeleisend kostuumstuk.

Bijna alle foto’s van Irene en Paul dragen het signatuur van destijds befaamde fotostudio’s als Hofatelier Adèle en de ateliers van Kolliner en Kosel. Met hun ensceneringen riepen zij een geïdealiseerd beeld op van het paar: Paul in driedelig pak met horlogeketting, pochet en dasspeld als toonbeeld van een succesvol en tegelijk fijnzinnig zakenman; Irene in een met bont omzoomde mantel die van onder een rijk gedecoreerde hoed verstild in de camera kijkt en een ander soort Irene in semiboerendracht met gesoigneerde hoofddoek. Op een derde opname flankeren Bernhard en zijn jongere broer Ernst als in het wit gehulde fauntjes hun moeder, die met wijd opengesperde ogen naar een punt in de verte staart. De sfeer is nog theatraler op een foto waarop Irene is geplaatst voor een zwaar gordijn dat, zo lijkt het, open zal gaan zodra de voorstelling begint. Het is een beeld dat past bij een wereld waar de grens tussen schijn en werkelijkheid vaag was. Zij die de regels van het spel kenden, wisten dat ze acteerden, stelt Arnout Weeda in Het mysterie van Wenen. Hij citeert daarbij de schrijver Hugo von Hofmannsthal, Irenes hartsvriend, die vond dat ‘de komedie van onze ziel’ volgens de Weense regels haar betekenis ontleende aan de oppervlakte: ‘De illusie van het theater wordt weerspiegeld in de werkelijkheid, eerder dan andersom.’ Zijn collega Hermann Bahr drukte het nog directer uit: ‘Het theater is niet de weerspiegeling van het leven. Het leven is een imitatie van het theater.’

Toch hadden Paul en Irene na verloop van tijd kennelijk niet genoeg aan alleen studiofoto’s. Zijzelf en anderen maakten ook ontelbare amateurkiekjes, waarvan er vele verspreid lagen door de hutkoffer. Maar ook deze geven geen enkel idee hoe het er aan de Günthergasse aan toeging. Er is niets bij wat in de buurt komt van hoe mijn vader enkele decennia later zijn eerste huwelijksjaren vastlegde: zo zat mijn moeder Clarissa dus aan de ontbijttafel, die vrouw in de keuken bij een kast vol potten en weckflessen moet onze werkster zijn geweest, zo lang en steil was de trap naar de buitendeur – voor wie de fotoserie nu bekijkt, is het alsof hij of zij in de jaren dertig, op een doordeweekse dag, ons Rotterdamse bovenhuis in loopt.

Pauls bureau in het appartement aan de Günthergasse

Toen Bernhard zelf jong was, kwam niemand nog op de gedachte het alledaagse leven vast te leggen; zoiets was al te gewoon. Wat in beeld kwam, was juist dat wat buiten het normale patroon viel. Zo is de familie afgebeeld in Paul en Irenes favoriete wintersportoord Sankt Moritz, staat Bernhard in een aanvallig zomerpakje op het strand van een Belgische badplaats en zit Irene, het hoofd bedekt door een voyante hoed, in een hooggesloten witte jurk op een steen bij de Adriatische Zee. Vele andere foto’s tonen hen op zonnige middagen in de tuinen van vrienden en familieleden of tijdens boottochten op een van de meren rond Altaussee.

Die omgeving vormt ook het decor voor de vele bergtochten die ze maakten. Paul, gehuld in wandelbroek en met een rugzak, was er meestal bij, maar het valt op dat Irene ontbrak. Dat klopt met de verhalen die ik ooit van Ilse en mijn moeder heb gehoord. Volgens hen bracht Irene veel tijd thuis door, niet alleen met leiding geven aan het huishouden, maar vooral ook met lezen en het bijhouden van haar correspondentie. Dat laatste was weinig minder dan een levensvervulling, zo blijkt uit een in de hutkoffer gevonden brief uit 1901 aan haar geliebter Pauli, de Weense jongeman die zij toen pas kort kende. Daarin staat te lezen dat zij in de zomer van dat jaar, een paar maanden voor haar trouwdag, als huwelijksgeschenk niets anders wist te bedenken dan goed schrijfgarnituur.

Het goede en schone

Nu allen die Irene kenden allang zijn overleden, is er niemand meer die me iets meer over haar kan vertellen. Afgaande op de verhalen van vroeger was zij een vrouw van de wereld, die niettemin bij voorkeur uren achtereen in afzondering verkeerde – veel meer wist ik niet. Enig houvast vond ik in de memoires van een goede vriendin van Irene, de socialistische Engelse politica Mary Agnes Hamilton. In Remembering my Good Friends, verschenen in 1944, roemt ze op bijna lyrische toon de gratie, sierlijkheid en sophisticated culture van mijn grootmoeder. ‘Met haar hartvormige gezicht, zwarte haar en grote, wijd uit elkaar staande grijsblauwe ogen’ was zij, aldus Hamilton, ‘een Slavische schoonheid’ met een Weens gevoel voor stijl die naar haar smaak die van Parijs oversteeg.

Een ander uit Irenes vriendenkring, de Zwitserse diplomaat, schrijver en historicus Carl J. Burckhardt, gebruikte minder woorden, maar toonde zich evenzeer onder de indruk. In een van zijn brieven noemt hij Irene niet alleen fijngevoelig en mooi, maar ook verstandig en vriendelijk. Ook kom ik nog iets te weten dankzij haar goede vriend Hugo von Hofmannsthal, dichter, toneelschrijver en librettist van zes opera’s van Richard Strauss. In een van zijn brieven aan haar broer Josef prijst hij Irene als een even standvastige als beminnelijke bemiddelaar in een groep van vaak zeer uiteenlopende vrienden.

Dit sluit aan bij het weinige dat ik me herinner van wat ik na de oorlog over haar hoorde. Tot enkele jaren voor de Tweede Wereldoorlog was haar huis in Wenen, evenals dat in Altaussee, een plaats van samenkomst voor de meest uiteenlopende bezoekers. Samen met Paul, een grootindustrieel met muzische inslag, besteedde zij een groot deel van haar tijd en energie aan dit aspect van haar leven. Nog vele jaren nadien vertelde Ilse tijdens mijn vakanties bij haar in Londen over de ontvangsten die haar ouders met regelmaat gaven. Ze zag het allemaal nog voor zich, het personeel liep die dagen af en aan en het huis was dan vol mensen; zo ongeveer iedereen die van belang was, kwam zijn opwachting maken. Slechts half geïnteresseerd luisterde ik naar haar gretig opgediste verhalen – het leek me dat ze, zoals wel vaker gebeurde, lichtelijk overdreef.

Inmiddels weet ik dat dit niet het geval was. Uit de memoires van Mary Agnes Hamilton valt op te maken dat naast schrijvers als Hofmannsthal, Arthur Schnitzler en Richard Beer-Hofmann, ook de componist Richard Strauss tot Irenes vaste gasten behoorde. Zowel in haar boek als in een artikel van literatuurkenner Werner Volke vind ik verder namen als Ignaz Friedmann, Friedrich Schorr, Egon Wellesz en Raoul Auernheimer – musici, componisten en schrijvers die buiten Oostenrijk zelden meer worden genoemd, maar daar indertijd een grote naam hadden.

Nu ik Irenes brieven heb gelezen, ga ik ervan uit dat de bezoekers die Paul en zij ontvingen, een afspiegeling vormden van hun aspiratie een rol te spelen in de Weense kunstwereld. Zoals Irene in haar brieven meer dan eens opmerkt, waren Paul en ook zijzelf erop gericht ‘het goede en schone’ na te streven. Dit klinkt in onze tijd hoogdravend, maar uit wat ik las blijkt dat het voor hen een leidraad was voor het leven. Van het begin af aan steunden zij jonge kunstenaars en daarnaast organiseerden ze in Wenen of, vaker nog, in het muziekhuis in Altaussee, regelmatig culturele middagen of avonden.

Aan Irenes broer Josef Redlich, een als briljant omschreven jurist en politicus, is het te danken dat ik een eeuw later een goed beeld heb gekregen wie daar zoal kwamen. In zijn 1379 bladzijden tellende dagboeken, oorspronkelijk gepubliceerd in 1954 en begin deze eeuw opnieuw uitgegeven onder de titel Schicksaljahre Österreichs, noemt Josef keer op keer hun nu onwaarschijnlijk klinkende namen. Op dinsdag 14 december 1915 bijvoorbeeld introduceerde hij bij Paul en Irene een inmiddels vergeten prins, aangeduid als Heinrich XXXIX Reuß zu Köstritz. De kennismaking verliep blijkbaar goed, want zes weken later al was de prins opnieuw te gast, ditmaal in bijzijn van zijn zusjes, de prinsessen Regine en de als bekoorlijk omschreven Sibylle. Niet lang daarna waren er onder de bezoekers vertrouwde namen als Schnitzler en Hofmannsthal, die onder meer werden onthaald op een recital van een zanger en pianospel van Paul Weingarten.

Een andere keer was Josef er in gezelschap van bezoekers als Alma Mahler en de schrijfster Berta Zuckerkandl, maar die avond kregen zij alleen een goed verzorgd diner voorgeschoteld. Doorgaans stond er meer op het programma. Soms las Hofmannsthal of een andere schrijver voor uit recent werk, al voerde meestal muziek de boventoon. Paul, die bekendstond als een ongewoon goede violist, speelde nu en dan zelf op zijn Stradivarius of op een van zijn Guadagnini’s, maar vaker deed hij een beroep op beroepsmusici als de violist Adolf Busch, zijn leermeester, die hij jarenlang financieel steunde.

Een van de anderen die een beroep op hen deden, was de jonge schrijver en filosoof Rudolf Pannwitz, een Nietzsche-adept van wie Hofmannsthal diep onder de indruk was. Vanwege de kommervolle omstandigheden waaronder Pannwitz met drie vrouwen (onder wie twee Nebenfrauen) en drie kinderen leefde, stuurde Irene hem nu en dan een toelage. Anders dan verwacht, leidde dit volgens Josef tot onzinnige klaagbrieven met nieuwe verzoeken om hulp, eenmaal zelfs in de vorm van ‘een auto of salonwagen’ voor een reis naar Italië. Desondanks keerde Irene zich niet van hem af: nadat hij haar bij een andere gelegenheid nog eens een ‘onbeschaamde brief van zestien kantjes’ had gestuurd, werd de filosoof beloond met tienduizend kronen.

‘Het is zo roerend dat u beiden wilt helpen en dat steeds opnieuw wilt doen, en daar niet moe van wordt,’ schreef Hofmannsthal nadat mijn grootouders een andere jonge schrijver geld hadden gestuurd. Op de plechtige toon die hem eigen was, had hij eerder al de ‘grootmoedige houding’ geroemd waarmee zij nur das Höhere oder wirklich Hohe in stand hielpen houden: een streven dat naar zijn mening voor gecultiveerde mensen vanzelfsprekend zou moeten zijn, maar in werkelijkheid zeldzaam bleek.

Dat zal een van de redenen zijn geweest waarom Richard Strauss na een logeerpartij in Altaussee zijn lied Schlechtes Wetter, getoonzet op een gedicht van Heine, aan Irene opdroeg. Op een in de zomer van 1917 genomen foto, die me pas kortgeleden tijdens een bezoek aan een museum in Altaussee onder ogen kwam, staat hij met mijn grootmoeder in haar tuin. Op een zonnig moment poseert zij in een lange jurk met strikken en een brede witte kraag; hij flankeert haar in een martiale pose, gekleed in driedelig wandeltenue met vlinderdasje en zwarte kniekousen. Om hun vriendschap te bestendigen droeg Strauss een jaar later ook nog een deel van zijn liederencyclus Der Krämerspiegel aan haar op.

Een maanverlichte avond