Ze smeerden rattengif op het brood van hun man of staken de meid neer. Ze beraamden hun misdaad gedurende vele jaren of handelden in een opwelling: de bijl hing voor het grijpen en het was gebeurd voor ze het wisten. Tien vrouwen, levend tussen 1712 en 1946, doen hun relaas.

Vrouwen moorden minder vaak dan mannen, maar ze hebben meestal een beter verhaal. Over hoe je iemand per ongeluk door zijn hart kunt steken, zoals een vrouw dat in 1925 in Amsterdam deed. Over een moord als verzetsdaad na de oorlog, of over de baby die verdween nadat hij op de vijlbank van de vader was gelegd. Het gebeurde in 1774 in de Achterhoek. Tien moordenaressen: tien waargebeurde verhalen over dood en leven – en vooral over liefde, de bloedrode draad in dit moordboek.

Steffie van den Oord

De vrouw met de bijl

en negen andere moordenaressen

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Steffie van den Oord

Omslagontwerp Herman Houbrechts

Foto auteur © Annaleen Louwes

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 2980 1

NUR 320

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2979 5.

==

www.atlascontact.nl

Deze vrouwen hebben echt geleefd, ze hebben gedood en liefgehad.

==

==

‘The course of true love never did run smooth.’

‘Het pad van ware liefde was nooit effen.’

==

William Shakespeare, A Midsummer Night’s Dream

Leiden, 1946

Atie Ridder-Visser

Bekentenis

1995

Tachtig was ze toen ze met het pistool in haar tasje de deur uit ging. In de lift zag niemand het. Ze knikte een bekende toe, stapte gewapend in de bus.

Iemand stond voor haar op. Haar oudedamestas hing al aan het haakje van de stoel voor haar, haar benen bungelden boven de grond: ze was gekrompen, allang geen 1 meter 52 meer. Ze twijfelde of ze het moest doen of niet. Ze kon het nooit meer ongedaan maken.

Ze vroeg de weg en bleef twijfelen, tot in het politiebureau. Ze had er lang over nagedacht, maar ze moest het doen. Alleen vandaag kon het.

Ze ging naar binnen, een gang door. Daar pakte ze het pistool uit haar tas, kordaat, met haar linkerhand.

Ze keek de dienstdoende agent aan. De loop was op hem gericht toen ze zei: ‘Ik vind het jammer. Maar ik kom het inleveren.’

‘Een FN?’ Meer vroeg hij niet.

‘Een goed pistool,’ zei ze voordat ze ervandoor ging, ‘een oud politiewapen.’

Straffeloos kwam ze er op de wapeninleverdag vanaf. Maar ze was aan haar pistool gehecht, zoals iemand zich kan hechten aan een oude spiegel.

Ongewapend ging ze weg en kreeg al spijt. Pistol packin’ mama, zong ze zacht, in zichzelf, tot de bushalte, lay that pistol down...

De munitie hield ze.

Thuis nam ze de loodzware patronen in de hand: 25 Patrone für Selbstladepistole. Made in Germany. ‘Van de moffen!’ lachte ze hardop.

Er ontbraken er drie.

2011

Zestien jaar later, op haar zesennegentigste, speet het Atie Ridder-Visser nog dat ze haar pistool had ingeleverd.

Ze dacht steeds vaker aan de ijzige avond in 1946, toen ze het had gebruikt. Voordat ik sterf, moet ik het bekendmaken, dacht ze. De familie had er recht op.

En eindelijk, na vijfenzestig jaar, bekende ze.

==

‘De oorlog was voorbij,’ vertelde ze. ‘Maar nog elke week ging ik naar de sigarenwinkel van onze contactman. Dick Spoor sprak iedereen, hoorde alles in zijn winkeltje in de Leidse Raadsherenbuurt, dat na de oorlog goed was gaan lopen; omdat hij bij de Knokploeg was geweest, het chicste van het chicste van het verzet. We hadden distributiekantoren overvallen. HOLLAND HOUSE stond in waterige letters op de gevel sinds we waren bevrijd.

Een puber die mij aanbad – zijn naam noem ik niet – liep zoals elke week een halve meter achter me; soms werd ik er kribbig van. De kamer boven de sigarenwinkel stond al gauw blauw van de rook, net als in de oorlog. Dick Spoor had sigaretten genoeg. ‘Hij is nog steeds niet doodgeschoten,’ mopperde Spoor.

‘Wie niet?’ vroeg de puber sullig.

‘Guljé natuurlijk.’ Ik haalde mijn schouders op. ‘Er zijn wel meer collaborateurs vrijgelaten.’

‘Guljé verdient de doodstraf,’ zei Spoor.

‘Vanwege die brug?’ vroeg de puber. We hadden het verhaal al vaker gehoord.

‘Een houten bruggetje, dat verbrand was door het verzet, heeft hij met zijn bedrijf in steen herbouwd,’ zei Dick, ‘zodat de Ortskommandant zich terug kon trekken, om zich te verdedigen.’

‘Heeft de Ortskommandant dat ook gedaan?’ vroeg de puber.

‘Daar gaat het niet om! Hij had het kúnnen doen. Dankzij Guljé.’ Dick Spoor had het er al maandenlang over. ‘Niemand in het Leidse verzet begrijpt dat Guljé niet allang is doodgeschoten!’ zei hij, oprecht kwaad.

De week daarop had hij het er weer over. Niet alleen wij, het hele verzet was woedend, zei Dick. Toen nam ik een trek van mijn sigaret, blies de rook uit en zei: ‘Misschien moeten wij het dan maar doen, als niemand anders het doet.’ Als Evert, de baas van onze Knokploeg, nog had geleefd, had ik het nooit gezegd.

Dick Spoor knikte instemmend. Hij had de leiding van onze groep overgenomen nadat Evert was gefusilleerd. De puber keek me bewonderend aan. Hij had niet in het verzet gezeten, maar was net als ik bij de Politieke Opsporingsdienst; hij deed er wat rotklusjes. Ik was er rechercheur.

In de Doelenkazerne, bij de Politieke Opsporingsdienst, zocht ik als een goed rechercheur naar bewijsstukken, in het archief dat hoogst geheim was. Ik keek in de map van ingenieur Felix Guljé; die was leeg. Maar hij was twee keer verhoord voordat hij was vrijgelaten. Toen wist ik zeker dat hij niet deugde. Een of ander vriendje moest zijn dossier hebben weggehaald om hem te helpen; hij had connecties, volgens Dick, en geld.

Dat hij ook goeie dingen kon hebben gedaan, kwam in niemand op.

==

Meteen de volgende dag, op 1 maart 1946, ging ik in mijn lange groene jas met de speciale binnenzak naar de winkel van Dick Spoor, en naar boven. De puber zat er al.

Vrijdagavond was het. Rie, de vrouw van Dick, maakte mij voor haar spiegel op. Mijn lichte wenkbrauwen zette ze zwaar aan; mijn blik werd die van een ander. Oogschaduw, rouge, lipstick – ik herkende mezelf niet, ik droeg nooit make-up.

Rie zei niets, maar ze wist wat we van plan waren, had Dick gezegd, en hun kinderen lagen vroeg op bed. In de spiegel had ik gezien dat ze met tegenzin was begonnen, maar er plezier in kreeg.

Dick Spoor kwam de slaapkamer in en keek me in de spiegel aan. ‘Wat zie je er lief uit!’

‘Lief? Ik vind dat ik er móói uitzie!’ riep ik beledigd.

‘Onherkenbaar,’ zei de puber.

Met een gespannen blik, die ik nog niet eerder had gezien, keek Rie naar haar man, tot een van de kinderen wakker werd en ze de slaapkamer uit ging.

‘Ik heb een blanco brief,’ zei Dick.

‘Voor Guljé?’ vroeg de puber.

‘Voor wie anders?’ lachte ik.

En Dick zei: ‘Die gaan we persoonlijk overhandigen.’

Terwijl ik mijn jas met het doorgeladen pistool in de binnenzak aantrok, kwam Rie naar me toe: ‘Zo gaat het niet!’ Ze viel op mijn haar aan, dat moest anders. Maar Dick verloor zijn geduld, en ik trok een wollen sjaal over mijn haar.

Ik was kalm. De puber was opgewonden.

De villa was vlakbij, in de Van Slingelandtlaan. Ik kende ingenieur Guljé en zijn constructiebedrijf HCW alleen van horen zeggen, maar Dick woonde al jaren in de buurt – een straat door, de hoek om.

Met de puber liep ik achter hem aan. Het had de hele dag zachtjes gesneeuwd. Het waaide, ijzig koud was het. En we twijfelden geen moment.

We zouden aanbellen, we hadden een brief voor hem. En dan zou een van ons hem doodschieten. Zo eenvoudig leek het dat we er verder niet over hadden gesproken. Op landverraad stond de doodstraf. De oorlog was voorbij, maar rechters namen we niet serieus; daar lachten we om, dat eerste jaar. Wij hadden ons leven gewaagd, zij lieten collaborateurs lopen: er was geen recht. Wij waren nog de illegalen.

Achter een muurtje zaten we, naast het tuinhek van Guljé. Ik was te klein. Dick droeg handschoenen en kon erbij. Met zijn hoed over zijn ogen liep hij naar de villa, het trapje op naar de voordeur; Dick draaide de lamp los.

Aardedonker was het toen hij weer bij ons kwam zitten.

‘Zal ik het doen?’ fluisterde hij – toen pas.

De puber was een jaar of zeventien. Ik kon moeilijk mijn pistool aan dat halve kind geven en zeggen: ‘Doe jij het maar even.’ En Dick Spoor had een vrouw en kinderen. Als het uitkwam, zou het hem zijn sigarenzaak kosten.

‘Ik denk dat ik het moet doen,’ zei ik.

==

Met een pistool op zak ben je oersterk. Ik voelde geen angst.

Evert had het me gegeven, twee jaar eerder. ‘Ik heb iets voor je,’ had hij gezegd. Van de brede riem die hij altijd droeg, had hij een klein pistool gehaald en op tafel gelegd. Een pistool! Zo snoezig dat ik er op slag verliefd op was. Evert was dicht naast me komen zitten om uit te leggen hoe het werkte: ‘Een FN 7.65, net iets voor jou. Niet zo zwaar als die 9 mm van ons.’

‘O, Evert!’

‘Een leuk pietje, hè? Een politiewapen. Maar denk erom: je schiet alleen in het uiterste geval. Dus als het is: hij of jij.’

Als koerierster van de Knokploeg Evert had ik mijn geluk niet op gekund: ‘Nu ben ik ook een knokker!’

‘Maak eerst maar eens een overvalletje mee,’ had Evert gelachen.

In Zuid-Holland, Gelderland en Overijssel hadden we bonnen buitgemaakt voor onderduikers. Vogelvrij, maar vrij als een vogel – een machtige tijd. Zo heb ik me na de oorlog nooit meer gevoeld. ‘Handen omhoog!’ had ik geroepen – hoe idioot het ook klonk –, en tot mijn verbazing hadden ze het meteen gedaan ook. We waren kameraden tot in de dood. Dat heb je in het gewone leven niet.

Maar als Evert nog in leven was geweest, hadden we nooit bij Guljé voor de deur gestaan.

Dick gaf me de blanco brief. Met de puber bleef hij achter het muurtje zitten.

Ik stond op.

Ik kon goed schieten. Als kind al, met de buks van mijn broer, in de roos; en in de oorlog had ik twee keer geoefend op een hek, om te zien of mijn FN het deed.

Ik was kalm. Over het pad liep ik naar de villa, de trap op. Ik belde aan.

Ik dacht aan Evert. Hij had nooit doodgeschoten mogen worden, eind ’44. Hij was getrouwd geweest, zijn vrouw en een van zijn kinderen waren gearresteerd, stukken ouder dan ik was hij, en gereformeerd, een boer – maar eigenlijk was ik nog steeds verliefd op hem.

Ik maakte mijn bovenste knopen los, terwijl ik wachtte in het donkere portaal. Ik voelde in de grote binnenzak die ik op bevel van Evert in mijn jas had genaaid – rechts, zo kon ik meteen trekken, ik ben linkshandig.

Denk erom: alleen dreigen, had Evert gezegd.

De deur van de villa ging open. Een vrouw stond voor me.

‘Ik heb een brief voor meneer Guljé. Ik wil hem persoonlijk geven,’ zei ik.

‘Moment,’ zei ze, ‘ik zal mijn man even halen.’

Ik hoorde voetstappen in de hal.

Toen stond hij voor me. Ik had hem nog nooit gezien. ‘Bent u meneer Guljé?’ Ik moest het zeker weten.

Hij knikte.

Of ik hem de brief nog heb gegeven, weet ik niet. Ik trok mijn pistool en schoot – ik raakte hem.

Hij schreeuwde, hij zakte in elkaar.

En ik vloog weg, de tuin uit. Ik had hem in de borst geraakt en rende voor mijn leven.

Naar de sigarenwinkel, met een omweg, via een zandpad. Dick en de puber holden achter me aan – minder snel, ik hoorde ze al niet meer. Naar het achterplaatsje, naar de achterdeur, die open was.

Even later kwamen Dick en de puber binnen; ik stond nog uit te hijgen tegen de muur: ‘Is hij dood?’

Buiten adem piepte Dick: ‘Ik weet het niet...’

‘Maar ik heb hem horen schreeuwen!’ zei de puber.

En toen, meteen daarna, klopte er iemand aan: vlak bij ons, op de achterdeur. We verstijfden. Zonder te weten wat we moesten doen, keken we elkaar aan. Ik glipte naar boven, de puber kwam achter me aan de trap op.

Dick deed open, hoorde ik.

Er stond een jongen voor de deur; die had het gezien. Hij was toevallig voorbijgekomen en had ons – of onze sporen – gevolgd.

‘Wat hebben jullie gedaan?’ kon ik hem horen vragen.

Dick wist van niets, zei hij. Hij was gewoon thuis geweest, bij zijn vrouw.

De jongen had een schot gehoord, zei hij. Hij had twee mannen achter een klein meisje aan zien rennen. Eenendertig was ik, maar ik ging door voor eenentwintig.

Een klein meisje? Dick had geen idee over wie hij het had, en de jongen ging weg.

Ik sloop de trap af. ‘Waar is hij naartoe gegaan? Naar de politie?’

Dick zei: ‘Die is vermoedelijk allang gebeld.’

‘Door mevrouw Guljé,’ snapte de puber zelfs.

Ik moet hier weg, dacht ik. Zonder mijn pistool.

Grondig begon ik me te wassen. Alle sporen wiste ik van mijn gezicht.

Zonder pistool en make-up ging ik de kou in. Ik probeerde zo min mogelijk sporen achter te laten in de sneeuw en niet te rennen. Guur was het, zoals het alleen in maart kan zijn.

Ik dacht net: mijn pistool ligt veilig bij Dick – toen er met een rotgang opeens een politieauto de hoek om kwam. Ik bleef staan. Stomverbaasd keek ik de auto na, want dat doen willekeurige voorbijgangers.

Ik woonde nog altijd op de plek waar ik ondergedoken had gezeten, en ging meteen naar boven.

In bed begon ik opeens te trillen – toen pas. Uit angst voor de politie. Als ik in de gevangenis kom... Dat overleef ik niet, dacht ik. Daar kan ik niet tegen – ik kende de Doelenkazerne. Een jongen, niemand van ons wist wie hij was, had het gezien.

Je schiet alleen in het uiterste geval, hoorde ik Everts stem weer, levendig. Dus als het is: hij of jij. Hij zou het nooit hebben goedgevonden. Eigenlijk heette hij Marinus Post, maar in de knokploeg was hij Evert. En ik was Karin.

Mijn god, wat heb ik gedaan, dacht ik in bed. Bang was ik. Berouw had ik niet.

Het trillen werd steeds erger. Ik zag fragmenten: zijn vrouw, Guljé die in elkaar zakte, de driftsneeuw. De politieauto.

==

Bij de Doelenkazerne stond de volgende morgen, zoals altijd, een rij mensen te wachten, met vragen of klachten. Als rechercheur knikte ik ze toe, ik riep joviaal als altijd: ‘Goeiemorgen!’ en ging de stenen trap op naar mijn kamer.

‘Heb je ’t al gehoord?’ zei een van de jongens van onze knokploeg halverwege de trap. ‘Mevrouw Guljé staat beneden te wachten. Haar man is neergeschoten.’

Ik vergat verbaasd te kijken: ‘Is hij dood?’ O god, dacht ik, als ze me maar niet herkend heeft.

Hij leek het niet te merken, of wist alles al: ‘Onderweg naar het ziekenhuis is hij overleden,’ zei hij.

Ik droeg een andere jas en was niet opgemaakt. Maar ik ben opvallend klein: 1 meter 52.

Ik vluchtte mijn kamer in en schrok opnieuw: mijn pistool lag open en bloot op mijn bureau.

Ik borg het in een la, zonder hem op slot te doen. Dat zou opvallen, want dat deed ik nooit.

Dick, begreep ik later, had het aan een buurman gegeven, een melkboer die ook in het verzet had gezeten; die moet het aan de puber hebben gegeven, ’s ochtends vroeg: die deed wat je ’m opdroeg.

Mijn pistool moet gezien zijn.

De vrouw van Guljé deed haar verhaal bij de ondercommandant van de Doelenkazerne: er had een kleine vrouw voor de deur gestaan. Gelukkig herkende ze me niet. Want dat kon er maar één zijn, in heel Leiden, en dat was ik. Dat wist de ondercommandant, en dat wist de hele Politieke Opsporingsdienst. Maar niemand zei iets. Nooit ben ik verhoord. Niet zonder afgunst, maar zonder iets te vragen zei een van de jongens nog tegen me: ‘Een schitterend schot!’

Niemand verraadde me. Dat deed je niet. Maar ze wisten het allemaal.

Als een groepje POD’ers bij elkaar stond, viel het gesprek soms ineens stil als ik erbij kwam staan. Meer merkte ik er niet van in de Doelenkazerne.

Er werd een andere vrouw opgepakt, en weer vrijgelaten; en ik geloof ook nog een man.

==

Ik vertrok, met het pistool in mijn handtas, naar Indië, om Soekarno te helpen. Dat mislukte. Ik werd ziek en vond een man.

Nooit vertelde ik het hem.

Zelden dacht ik er nog aan; ik vond het een rechtvaardige daad. Ook niet toen ik mijn pistool inleverde, op mijn tachtigste. De patronen bewaar ik nog in de kast, achter de koffiekopjes.

==

Opeens kwam het terug, lang na de dood van mijn man. Vijfenzestig jaar na dato. Ik werd zwakker en dacht: het mag niet geheim blijven als ik sterf. De familie heeft er recht op het te weten. Guljé had kinderen, al had ik daar in 1946 niet bij stilgestaan.

Maandenlang dacht ik erover na: hoe kan ik het bekendmaken? Verjaard was het al in 1964. Ik schreef een brief aan de burgemeester van Leiden. Die bracht de familie op de hoogte.

Daarna kwam iemand op het idee het groots naar buiten te brengen: de burgemeester gaf een persconferentie. En ik kwam in het nieuws, tot in Australië. A sixty five year old murder mystery has been solved... De nu hoogbejaarde Atie Visser heeft bekend dat het een verzetsmoord was – ná de oorlog.

Ik schrok me rot: ineens kwam mijn naam op televisie.

Toen kwam ik er pas achter dat Guljé ook goeie dingen had gedaan, en ook onderduikers had geholpen. Vijf kinderen had hij gehad – niet allemaal meer in leven.

Nachtenlang lag ik wakker en zag ik zijn gezicht voor me. Een oude foto was op het nieuws geweest. Als Evert nog maar had geleefd... Een vast geloof heb ik niet, maar er moet toch iets zijn, iemand die boven je staat. Bij ons in de KP was en bleef dat Evert. Het werd na zijn dood – een dieptepunt in mijn leven – nooit meer wat het was geweest.

Ik kwam akelig over op televisie. In de flat keken ze er raar van op. Maar mijn Verzetskruis mag ik houden.

Had ik het maar geweten, dan had ik Felix Guljé nooit doodgeschoten.

Maar ik wist het niet.

Nadat de mediastorm was gaan liggen, kreeg ik een telefoontje.’

==

En daarna ging de bel. Dit keer stond hij bij haar voor de deur.

Hij gaf haar een hand: ‘Goeiedag, ik ben Felix Guljé, de jongste zoon.’

Met een vriend die hij kende van de lagere school: ‘Ik heb een bloemetje voor u meegebracht. U bent net zevenennegentig geworden?’ zei de vriend.

Ze knikte.

Bloemen kreeg ze.

Ze keek Felix Guljé in de ogen: een vriendelijke man van in de zeventig. En ze zei: ‘Ik moet u mijn excuses aanbieden dat ik u zo’n verschrikkelijk groot verdriet heb aangedaan toen u een jongetje was. Dat spijt me erg.’

En hij zei: ‘Dat is sympathiek van u. Want het was voor mij heel moeilijk. En voor mijn moeder ook.’

Het schot had hij niet gehoord. Hij lag al op bed, tien jaar oud. Hij hoorde het pas de volgende dag, vertelde hij. ‘Van mijn zus, toen ik uit school kwam.’

‘We hadden die zaterdagochtend uit school nog sneeuwballen gegooid,’ zei de vriend.

‘Mijn moeder had tegen mijn zus gezegd: ik hoop niet dat iemand anders het hem vertelt. Zelf kon ze het niet. Toen ik thuiskwam, nam mijn zus mij apart. Ze zei: “Je zult pappie nooit meer zien.”

Hij herinnerde zich nog dat de kist er stond: ‘Het was een onopgeloste moord. Het lichaam van mijn vader lag in een verzegelde loden kist. Ik heb dagenlang zitten huilen bij die kist. Hij stond bij ons thuis.’

Zijn wrok leek verdwenen, of verjaard, maar zijn verdriet niet. Zijn jeugdvriend had hem overgehaald om de moordenares van zijn vader op te zoeken.

Hij wilde weten waarom ze het gedaan had.

Ze vertelde over Evert, het verzet, over de teleurstelling daarna, over de groene jas met de binnenzak en over Dick Spoor, die steeds weer begon over Guljé.

Ze spraken over het bruggetje. Zijn vader bouwde alleen stalen bruggen, zei Felix junior, geen houten of stenen bruggen. ‘Bovendien kon je niet altijd weigeren. Zeg maar eens: “Ik doe het niet.” Wat doen de Duitsers dan?’

Misschien was het een misverstand, opperde de jeugdvriend. Een gerucht dat niet klopte.

Dat wilde – of kon – Atie Ridder-Visser niet geloven.

De vrouw van Guljé, vernam ze, hertrouwde nooit. ‘Ze hield te veel van mijn vader, zei ze altijd,’ zei de zoon. ‘En ze was nog jong. Vijfenveertig. Mijn dochter is ouder, en die vind ik nog zo jong.’ Hij lachte weemoedig.

Verbluft bleef ze na zijn vertrek in haar stoel achter.

==

Tijdens het verhoor van Felix Guljé senior is – voor zover bekend – nooit over een bruggetje gesproken. Minister-president Schermerhorn en minister van Justitie Kolfschoten brachten een condoleancebezoek aan de weduwe. Maar nooit werd er serieus naar een dader gezocht. Guljé was voorzitter van de Katholieke Werkgevers Vereeniging en zou in beeld zijn geweest voor een ministerspost.

==

In het verzetsblad Kroniek van de Week werd in oktober 1944 wel over een andere brug geschreven:

==

De spoorbrug over het kanaal, onklaar gemaakt door het stakend spoorwegpersoneel, is op verzoek van de Duitse Weermacht door de hcw weer bedrijfsklaar gemaakt. Achter de schermen beweegt zich de figuur van ir. Guljé, die zich nu reeds voorbereidt om na de oorlog alles goed te praten en zodoende hoopt nog een vooraanstaande figuur in het politieke leven te kunnen worden.

==

Twee weken later stond er in Kroniek van de Week een rectificatie:

==

Wij trekken bij dezen ons gehele bericht over deze kwestie in en hopen dat de bevoegde instanties na de bevrijding hierover zullen oordelen en – zo nodig – vonnissen. De naam van ir. Guljé is door ons in dit verband volkomen ten onrechte genoemd, want tijdens de bedoelde gebeurtenis lag deze ziek te bed. Over zijn gedrag tijdens de bezettingsjaren hebben wij niet te oordelen. Dat is de taak van de tribunalen. Onze insinuaties aan zijn adres waren derhalve op z’n minst genomen voorbarig.

==

Atie Ridder-Visser werd honderd. Ze overleed in augustus 2014.

Nijmegen, 1712

Sofie van Bemmel

De vrouw met de bijl

Mijn oude moeder wilde sterven, en ik kon niet meer leven. De bijl heeft ons bevrijd. De bijl had me al eerder geholpen en kende mij. Ik nam hem mee toen ik me aan ging geven. Toen ze me weg wilden sturen, zei ik: ‘Straf me, ik heb mijn moeder omgebracht.’ Ze lachten. Ze wilden me niet geloven.

Ik ben de dochter van Jan van Bemmel en Maria van Langhen. Mijn vader stierf een natuurlijke dood; mijn moeder zit nu in het vagevuur, verwacht ik. Ze was vierenzeventig en ze heeft veel gebeden.

Vooral voor mij. Zolang ik me kan herinneren.

Ik wilde iets terugdoen na zesenveertig jaar. Daarom heb ik haar geholpen. Al had ze me niets gevraagd, dat durfde ze niet. Maar ik wist wat ze wilde.

Ik kom uit de Gouverneursgas, waar het smal is en donker. Ik hou van de Waal, met de weidse bocht, van wapperende zeilen. Ik zocht het licht op, terwijl ik binnen moest helpen. Moeder strafte, altijd al, vader was niet graag thuis. Hij sjouwde zakken van de schepen. Zijn schaduwbeeld met een zak over de schouder, tegen de muur van een pakhuis, vergeet ik nooit: een bochel die hij op een kar kon gooien. Ik mocht zelfs mee als hij een glas bier dronk op de kade, maar van het zakkendragersgilde kon ik geen lid worden.

Zakkendragers verdelen de last; ze weten hoe ze iets moeten dragen. Alles kunnen ze aan. ‘Alleen je moeder is me te zwaar,’ zei vader – te zwaar op de hand, bedoelde hij. Soms nam hij haar toch op zijn nek; dan lachte ze eindelijk.

Moeder piekerde. Vooral over mij.

Zodra mijn jongere broer oud genoeg was, mocht ik niet meer met vader weg.

==

Ik hou van lakens waar de wind in danst, van gebleekte, opkrullende rokken. Ik was graag en doe de bleek. Verder deug ik nergens voor.

Op een dag, toen het licht fel was, en de wind ook, holde ik achter een nachthemd aan. Ik liep een visser tegen het lijf. Met het natte hemd in mijn ruwe, rode handen stapte ik in zijn bootje, zomaar: de Sint-Steven verschrompelde, Nijmegen leek onbelangrijk. De visser was niet katholiek en een buurman zag ons. Maar daarna wist ik dat ik weg moest, de stad uit en van moeder weg.

Vader had zijn laatste zak op een kar gegooid. Toch had hij nog een bochel – een echte, inmiddels. Mijn broer nam zijn last over, maar ik zat met moeder in mijn maag; nadat vader was gestorven, stak niemand nog de draak met haar.

Ze werd nog zwaarder op de hand. Snijd de vis secuur, Sofie, lach niet naar vreemden. Niemand wil je, en dat in een garnizoensstad.

Paul IJsermans wilde mij wel. Vuurrood haar had hij en felle, lichte ogen. Toen hij zijn hand op mijn schouder legde, floot hij een deuntje uit zijn dorp, ver weg, dat vrolijk was en verdrietig. Hij kon alles, wist ik. Hij had een bolling aan zijn rug en was nog katholiek ook.

We trouwden officieel in de Nederduits gereformeerde kerk en daarna in de katholieke kerk. Mijn ruwe vingers in de zijne, vol sproeten; ganzen vlogen over toen we buiten stonden. Hij was niet de jongste soldaat en bleef niet lang. Een kind kregen we niet en ik zat nog altijd bij moeder toen hij verder trok.

Ik had mee moeten gaan, weg van hier. Er zijn vrouwen, al zijn het er niet veel, die dat doen. Maar mijn moeder was alleen.

Paul kwam niet terug. Ik zocht hem overal. Zodra er een regiment de stad in kwam, ging ik kijken. Soms kreeg ik een glas bier; zo kreeg ik een slechte naam.

Vijf, zes jaren kropen voorbij. Wie rustig is, heeft alle tijd, had Paul gezegd, omdat ik van nature jachtig ben. Maar moeder vitte op me. Ik miste hem. Er moest iets gebeuren.

Opeens zag ik hem, ik dacht dat ik hem zag; het was een andere soldaat met rood haar, voor ik het wist drukte hij me een slecht huis in. En van die ene keer... Ik dronk een glas te veel, ik weet er niet alles meer van, maar die ene keer lukte wat in mijn huwelijk niet was gelukt. Toen mijn zwangerschap zichtbaar was, was mijn soldaat verdwenen; ik kende zijn naam noch zijn regiment.