Oekraïne is al jaren onderwerp van gesprek. Maar wat is het nu eigenlijk voor land? Wie zijn de inwoners? Waar houden zij zich mee bezig? Welke dromen en ambities hebben zij? En hoe kijken zij naar de huidige situatie?

Fleur de Weerd reist door Oekraïne en spreekt markante karakters: een mijnwerker in Novodonetsk, een bazin van een huwelijksbureau in Odessa, een homopriester in Donetsk, een smokkelaar en een verstoten schrijver in Oezjhorod, een orthodox-joodse toerist, een ultranationalist met een passie voor paaseieren in Lviv en vele anderen. Ze luistert naar hun verhalen en tekent hun familiegeschiedenissen op. Confrontaties gaat ze niet uit de weg, waardoor een helder en genuanceerd beeld ontstaat. Ze laat zien dat Oekraïne een land is van complexe en tegengestelde overtuigingen, een land met een treurige en zeer ingewikkelde geschiedenis, een land dat worstelt om het hoofd boven water te houden, maar niet opgeeft. Een land dat zoveel meer is dan een speelbal van Rusland.

Fleur de Weerd

Het land dat maar niet
wil lukken

Een reis door het grillige Oekraïne

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor dit boek subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.
www.fondsbjp.nl

==

==

© 2015 Fleur de Weerd

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Serge Poliakov

Kaart Ton Markus

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 2991 7

NUR 740

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 2990 0.

voor Lev

Voorwoord

Op een mooie lenteavond laat ik samen met mijn Oekraïense vriendin Julia haar hond Darcy uit in het Mariinskipark in Kiev. We zijn druk aan het praten en daardoor helemaal de tijd vergeten. Ineens ziet Julia dat haar hond nodig iets moet drinken. ‘Shit,’ zegt ze. Ze heeft wel een flesje water bij zich, maar geen drinkbakje.

Gelukkig staat er iets verderop een kraampje waar een vrouw koffie verkoopt. Ze staat zich te vervelen tussen zakken chips, bier met smaakjes en gefrituurde stukjes brood en kijkt hoopvol als we naar haar toe lopen.

‘We willen graag alleen een bekertje kopen,’ zegt Julia vriendelijk. ‘Zonder koffie dus, want het is voor de hond.’

‘Dat kan niet,’ zegt de verkoopster, ‘je moet er koffie bij.’

‘Waarom?’ vraagt Julia, ‘ik wil juist geen koffie.’

‘Omdat dat nou eenmaal moet,’ zegt de vrouw, en ze haalt haar schouders op.

‘Maar waarom dan?’ vraagt Julia nog een keer. ‘Als u eerst koffie in het bekertje doet, lust de hond het water niet.’

‘Zo werkt het nu eenmaal,’ zegt de vrouw geïrriteerd.

‘En als ik u nou het dubbele betaal voor één bekertje?’ probeert Julia.

‘Nee,’ zegt de vrouw. ‘Ik zei toch dat het niet kan.’

Julia neemt er geen genoegen mee en begint de vrouw verhit de basisprincipes van het kapitalisme uit te leggen. ‘Als ik u tien keer de prijs betaal, hoeft u maar één keer het bedrag aan uw baas te geven. Negen keer het bedrag is dan van u, dat is veel winst,’ zegt ze alsof ze tegen een kind praat.

De vrouw kijkt Julia aan alsof ze haar de relativiteitstheorie probeert uit te leggen. Tranen wellen op in haar ogen. ‘Het kan gewoon niet. Kunnen jullie nu alsjeblieft weggaan?’

Woest trekt Julia haar hond weg bij de kraam. ‘Daarom wordt het dus nooit iets met dit land,’ briest ze.

==

Deze anekdote vertelde ik tweeënhalf jaar geleden vaak als mensen me vroegen wat voor een land Oekraïne is. Ik had daar in 2012 als correspondent gewerkt en kon met de hond en het koffiekopje een simpel antwoord geven: Oekraïne is een land vol met mensen die nog in het communisme leven en anderen die daar gefrustreerd over zijn. Dan werden er wat grappen gemaakt over Oekraïne, en begon iemand anders iets te vertellen over een land waar hij of zij op vakantie was geweest.

Maar sinds voorjaar 2014 is alles veranderd. Er is een oorlog uitgebroken en er zijn duizenden Oekraïense en Russische soldaten omgekomen, burgers gesneuveld, mensen getraumatiseerd en families uit elkaar gerukt. Sinds de strijd is losgebarsten krijg ik in Nederland meer en andere vragen over Oekraïne. Waarom gingen al die mensen de straat op om te demonstreren tegen een corrupte president? Was het niet altijd al corrupt? Klopt het dat de Krim altijd al bij Rusland wilde horen? Hoe belangrijk is taal in het conflict? En: Geloof jij dat het daar ooit nog goed komt? Die vragen laten zien dat mensen sinds het conflict meer met Oekraïne bezig zijn.

Maar er is me nog iets anders opgevallen. Er is nog steeds weinig basiskennis over Oekraïne. Na anderhalf jaar lang een enorme stroom aan berichten op de televisie en in de kranten, weten mensen nog steeds niet wat voor land het is.

Heel vreemd is dat niet. De berichtgeving gaat vooral over de geopolitieke dimensies van het conflict, en over wat de volgende stap zal zijn van Poetin. Over het land Oekraïne hoor je weinig. Oekraïners zelf komen weinig aan het woord. Als ze al opgevoerd worden, zijn het veelal stereotypen: pro-Europese jongeren uit het westen of pro-Russische mijnwerkers uit het oosten die tegenover elkaar worden gezet om te laten zien hoe het conflict het land verscheurt. Waar hun opvattingen vandaan komen, weten we niet. Hierdoor staan Oekraïners nog steeds bij veel mensen bekend als een beetje ‘gek’. En inderdaad, Oekraïners die ik ken geloven dat de ziekte aids een verzinsel is van de CIA en denken dat je onvruchtbaar wordt als je als meisje op een koude steen gaat zitten. Maar het doet de bevolking niet helemaal recht om alleen deze gekke verhalen te vertellen.

==

Zelf wist ik ook weinig over Oekraïne toen ik erheen verhuisde in 2012. Het was een spontane beslissing om op het vliegtuig te stappen. Ik wilde uitvinden of het werk als correspondent iets voor me was en had voor Oekraïne gekozen omdat daar het EK voetbal plaats zou vinden die zomer. Mijn kennis over het land strekte dan ook niet verder dan de scriptie die ik had geschreven over de Oranjerevolutie in 2004. Het enige Russisch dat ik sprak, had ik opgedaan in een online audiocursus. Oekraïens sprak ik helemaal niet.

Het land achter de nieuwsberichten leerde ik pas kennen door er maandenlang doorheen te reizen en met iedereen te praten die ik tegenkwam. Ik ontmoette mensen in de nachttrein, sliep bij jongeren thuis, werd op sleeptouw genomen naar hun grootouders en werd uitgescholden door oude vrouwtjes op straat. Langzaam maar zeker ontdekte ik wat er school achter de stereotypen.

Bijvoorbeeld die keer dat ik een oude oorlogsveteraan interviewde. Deze 87-jarige Ivan had tijdens de hongersnood die in 1932 Oekraïne teisterde verschrikkelijke dingen meegemaakt. Hoewel hij destijds een kleine jongen was, herinnerde hij zich nog goed dat zijn broer was gestorven en dat er in het dorp verhalen gingen over mensen die zieke familieleden opaten. Hij wist zich nog te herinneren dat hij op een dag niet naar school mocht van zijn moeder omdat er een gerucht ging dat er een man met een bijl in het dorp rondliep, om kinderen te doden en op te eten.

Toen ik Ivan vroeg wie volgens hem voor de honger verantwoordelijk was, antwoordde hij: ‘Stalin.’ Maar terwijl hij dit met overtuiging zei, viel mijn oog op zijn jasje, dat vol hing met medailles met het gezicht van diezelfde Stalin erop! Ik was verbijsterd. Je gaat toch niet met een moordenaar op je jasje lopen? Hoe waren die twee met elkaar te rijmen?

Toen ik het hem vroeg, bleek hij op zijn beurt verbijsterd over mijn onbegrip. ‘Waarom is dat vreemd? Natuurlijk ben ik trots op deze medailles. Stalin staat voor mij niet alleen voor de hongersnood. Hij staat ook voor de Tweede Wereldoorlog, waarin ik gevochten heb voor mijn land, mijn familie, mijn Oekraïne.’ Spontaan begon hij een Oekraïens strijdlied te zingen. Langzaam drong het tot me door. Voor Ivan was de periode dat Stalin aan de macht was niet alleen een tijd van horror, maar ook een tijd waarin hij opgroeide, verliefd werd, de wereld zag en vol trots vocht voor zijn land. In de jaren na de oorlog was hij als veteraan telkens geëerd omdat hij de Sovjet-Unie van Hitler heeft gered, en hij was nog steeds trots een medaille met Stalins hoofd te mogen dragen, hoe dubbel dat voor ons ook klinkt.

Door ontmoetingen als deze ging ik inzien dat Oekraïners niet gek zijn, als je maar doorvraagt. En dat veel van het onbegrip bij ons ligt.

==

Toen ik terugkeerde naar Nederland probeerde ik dat over te brengen aan mijn vrienden en kennissen. Maar algauw merkte ik dat er weinig behoefte was aan dit soort uitleg. Liever wilde men grappige verhalen horen, die aansloten bij de stereotypen. En dus vertelde ik anekdotes over Oekraïense vrouwen die westerse vrouwen maar lelijk vonden (‘gymschoenen zijn voor in de sportschool’), over Oekraïense mannen die niet bij de geboorte van hun kind wilden zijn (‘omdat ze anders nooit meer seks met hun vrouw zouden willen’) en het verhaal van de hond van Julia.

Pas toen de oorlog uitbrak, veranderde dit. Ik maakte de revolutie van 2014 van dichtbij mee en zag mensen sterven om verlost te zijn van de corruptie. Ik reisde naar het oosten van het land en naar de Krim en zag daar de verwarring en wanhoop over wat er komen zou. In de maanden erop zag ik hoe de oorlog en de propaganda het land kapotmaakten. Ik ontmoette een vrouw wier zoon in het oosten met de Russische separatisten vocht, terwijl haar dochter Oekraïens nationaliste was geworden. Hoe meer ik van de oorlog zag, hoe slechter ik kon verkroppen dat we in Nederland zo’n plat beeld hebben van Oekraïners. Ik schaamde me als mijn Oekraïense vrienden me vroegen hoe er in mijn land over hun gedacht werd, omdat ik dan moest vertellen dat het Nederlanders eigenlijk weinig kan schelen wat er in Oekraïne gebeurt.

Omdat ik heel goed begrijp dat het lastig is een beeld te vormen van Oekraïne als je er nooit bent geweest, besloot ik alles op te schrijven wat ik er de afgelopen jaren heb meegemaakt. Ik begin bij het begin, in februari 2012, toen ik als naïeve jonge journalist vertrok naar Oekraïne en vertel over hoe ik gaandeweg steeds meer leerde over de verschillen tussen mensen in verschillende regio’s, hoe Oekraïense vrouwen op hun manier geëmancipeerd zijn, hoe families terugkijken naar de Sovjettijd, hoe ze de Tweede Wereldoorlog beleefden, en hoe ze hun toekomst zien. Ik schrijf over de vooroordelen die ik had en hoe ontmoetingen in Oekraïne mijn zicht op de wereld veranderden. Alle verhalen die ik in de krant of op de radio niet kwijt kon, omdat ze niet actueel waren, zijn in mijn ogen belangrijk omdat ze het Oekraïne naast het nieuws laten zien. Ik hoop dat mensen hierdoor iets meer van de beelden begrijpen die ze op het journaal zien. En bovenal hoop ik dat er iets meer begrip voor de Oekraïners ontstaat. Want dat verdienen ze, hoe gek ze ook mogen zijn.

1
Feministen zijn lelijk, en Europese vrouwen ook

KIEV

Tanja rent naar de badkamer van de Sovjetflat in Kiev. ‘Hij belt zo,’ roept ze naar haar moeder Nina, die in de keuken in een pan borsjtsj staat te roeren. Ze doet blauwe oogschaduw op, trekt een strak zwart truitje met glitters over haar lijf en föhnt haar haren glad. Haar roze badstoffen trainingsbroek en dito sloffen houdt ze aan.

‘Die kun je toch niet zien op de webcam,’ zegt ze verontschuldigend.

‘Wil je nog wat rijst, Tanjitsjka?’ vraagt Nina vanuit de keuken, even platinablond en slank als haar dochter. Ze heeft een badjas met panterprint over haar gele badstoffen huispak aan, hoewel het binnen zeker 24 graden is.

‘Nee, ik wil niet eten,’ zegt Tanja vanuit haar slaapkamer. Haar stem trilt. ‘Mannen houden niet van dik.’ Ze trekt haar slaapkamerdeur dicht. Tien minuten later klinkt ietwat hysterisch gelach uit haar kamer. ‘Oh George, you so funny.’

Nina rolt met haar ogen en roert verder in de bietensoep waarin grote brokken aardappel drijven. ‘Wil jij wat, meisje? Jij hebt toch al een vriend.’

==

Het is februari 2012 en ik woon nog maar twee weken in Kiev. Daar logeer ik voor een maand bij Nina en Tanja terwijl ik in het centrum van de stad een Russische taalcursus volg. Hun huis staat aan de linkeroever van de rivier de Dnjepr, die de stad in tweeën deelt. Aan de linkerkant van de rivier is huisvesting het goedkoopst, zo schreef het taalbureau op de website. Het is wel in een wijk met Sovjetflats, zeiden de meisjes die er werkten verontschuldigend. En: ‘Zou je dat wel doen, als meisje alleen?’

Als ik hun vraag of het in Oekraïne niet gevoelig ligt om Russisch te leren, zeggen ze dat het geen probleem is. In Kiev spreekt bijna iedereen Russisch, niemand doet daar moeilijk over. Trouwens nergens, hoor, dat wordt altijd zo opgeblazen, zeggen ze.

==

De aankomst was een cultuurshock. Mijn vliegtuig maakte een schuiflanding in de sneeuw en de reactie van mijn medepassagiers was paniekerig. Door elkaar gillende vrouwen op hoge hakken duwden elkaar naar de uitgang terwijl hun mannen hun brede torso inzetten om ze doorgang te verschaffen. Bij de douane haalde mijn zorgvuldig ingestudeerde ‘wilt u langzaam praten alstublieft’ weinig uit. ‘Dokoementi,’ snauwde de meneer in het glazen hokje me toe.

Een uur later bracht een rammelende Lada mij naar mijn gastgezin. Aan de achteruitkijkspiegel hing een goudglimmend Jezusprentje, uit de speakers schalde Modern Talking. De taxichauffeur – een grote man in een zwartleren jas – neuriede mee. De snelweg was gelig verlicht. Aan weerskanten doemden marmerkleurige flats op met sporadisch een enorm winkelcentrum in de vorm van een schoenendoos ertussen. De verf op de flatgebouwen was afgebladderd en de balkons dichtgetimmerd. Het was alsof ik naar de Sovjet-Unie was geteleporteerd.

Het sneeuwpak was bijna een halve meter dik en er waren weinig mensen op straat. Af en toe zag ik een marsjroetka, een geel minibusje, tussen de flatgebouwen meanderen. Een paar mensen liepen diep weggedoken in hun dikke bontjas van het busje naar de metro-ingangen, waar roedels zwerfhonden de warmte opzochten.

De taxichauffeur schold terwijl hij op zijn telefoon de straat probeerde te vinden. Gelukkig vond hij de juiste flat voordat de Lada vast kwam te zitten in de sneeuw. Na tien minuten te hebben staan aanbellen, verschenen de 37-jarige Tanja en de 55-jarige Nina in de deuropening, beiden in roze pyjama, de slaap uit hun ogen wrijvend.

‘Ik dacht dat je morgen zou komen,’ zei Nina verontschuldigend. ‘Kom snel binnen, meisje.’

Daar stond ik dan, hun Nederlandse gast met ski-jas en snowboots. In Nederland had ik op het nieuws gezien dat de temperatuur hier rond de min dertig schommelde. Dus ik had me voorbereid. Maar de vrouwen keken alsof er een buitenaards wezen in hun woonkamer was geland. Tanja’s blik ging vol afgrijzen over mijn kleding. ‘Het taalbureau had gezegd dat je Frans was,’ bleef ze herhalen in het Engels. ‘Niet dat dat erg is, hoor. Ik dacht het alleen gewoon.’

==

Nina en Tanja wonen al eenendertig jaar in hun driekamerflat, goedkoop op de kop getikt toen de Sovjet-Unie uiteenviel, in een van de slechtst onderhouden gebouwen in de buurt. Ooit waren de tegels aan de buitenkant waarschijnlijk okergeel, nu zitten er nauwelijks nog tegels op. Het gebouw heeft een onbestemde schutkleur en er zijn overal scheuren te zien. Dit soort flats worden chroesjtsjovka genoemd, naar Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov. Hij liet in de late jaren vijftig op grote schaal dit soort flats bouwen als onderdeel van sociale hervormingen. En dus staan er nu overal in de voormalige Sovjet-Unie gebouwen die tot op de millimeter hetzelfde zijn.

De lege wodkaflessen en de slapende zwerver in de hal lijken in het bouwpakket te hebben gezeten. Maar de hal vormt een groot contrast met de binnenkant van mijn nieuwe huis. Daar is alles met pasteltinten gestoffeerd en ruikt het naar luchtverfrisser.

Nina werkt als secretaresse bij een bank. Ze mocht eigenlijk dit jaar, op haar 55ste, met pensioen, maar ze werkt door zodat haar dochter Engels kan studeren. ‘Dat biedt carrièremogelijkheden,’ zegt Tanja als ik ernaar vraag. Later zal haar moeder me een ander verhaal vertellen.

==

In de eerste week is alles koek en ei tussen Tanja en mij. Ze is erg blij dat ik er ben, wil alles van me weten en behandelt me als haar kleine zusje. Vol trots stelt ze me voor aan haar internationale vrienden en neemt me mee naar barretjes in de stad. Haar internationale vrienden zijn ietwat suffe mannen van in de veertig die hier zijn omdat ze ‘gefascineerd zijn door de cultuur’, of om ‘een nieuw leven te beginnen’. Ze worden dromerig aangestaard door de jonge Oekraïense meisjes aan hun zijde.

Tijdens een rondleiding door het centrum geeft Tanja me een kort college over de geschiedenis van haar stad. Allereerst laat ze me Chresjtsjatyk zien. Deze hoofdstraat in het centrum van Kiev is van stalinistische allure, gebouwd om te imponeren. Ik sta versteld van de breedte van de straat – wel honderd meter, zodat er militaire parades doorheen kunnen – en de eveneens immense stoepen en gebouwen van zandkleurige baksteen. Het is niet moeilijk je voor te stellen dat een dictator zoiets laat aanleggen.

Tegenwoordig flaneren de Kievenaren er op en neer. Niet omdat ze in de dure westerse winkels inkopen doen, maar om te zien en gezien te worden. Vooral in het weekend is het druk. Dan mogen er op de brede straat geen auto’s rijden.

Zelfs met een temperatuur van min dertig zijn er veel mensen op straat. Doordat het een belangrijke verkeersader is, is Chresjtsjatyk in het weekend vrij van sneeuw. Handig, want mijn huisgenoot heeft nogal last van de gladheid. Ze draagt een soort paarse bergschoenen met hoge hakken. Ik heb met mijn snowboots nergens last van, dus hangt ze aan mijn arm en slaat telkens kreetjes uit als ze dreigt uit te glijden. ‘Oj oj,’ zegt ze dan.

Van Chresjtsjatyk strompelen we naar het Onafhankelijkheidsplein, Majdan, van dezelfde grandeur. Om het plein staan marmeren gebouwen, die ook wel communistische suikertaarten worden genoemd. In het midden prijkt een enorme zuil met een gouden engel erop: dit stuk postcommunistische kitsch is in 2001 neergezet om de onafhankelijkheid te vieren. ‘Op dit plein vond de Oranjerevolutie plaats,’ zegt Tanja rillend van de kou. Ze wil gelijk weer door. Vanaf Majdan lopen we omhoog naar een plein met twee gebouwen met gouden koepels. Het zijn de Sint-Sofiakathedraal en het Sint-Michaelklooster.

Over deze twee gebouwen heb ik gelezen in geschiedenisboeken. Ze stammen uit de tijd waarin het Oekraïense geschiedenisverhaal begint. En niet alleen dat, ze markeren ook het begin van de ruzie tussen Russische en Oekraïense historici over de interpretatie van diezelfde geschiedenis.

Het begon allemaal met het rijk van Kiev-Roes, een bijna mythisch, hoogontwikkeld rijk dat in de negende eeuw na Christus schijnbaar uit het niets in de huidige hoofdstad van Oekraïne tot bloei kwam. Voor die tijd was dit een weinig ontwikkeld gebied. Dit veranderde toen de Vikingen besloten een handelsroute van de Zwarte Zee naar de Oostzee te beginnen. Die route werd een succes. Vanuit handelsposten ontstonden dorpjes, en de dorpjes werden steden. Binnen honderd jaar was er een klein rijk ontstaan met universiteiten en kerken. Aan het hoofd stonden leiders die afstamden van de Vikingen, maar die zich na verloop van tijd gingen mengen met de inheemse, Slavische bevolking.

In 988 werd een staatsgodsdienst ingevoerd: het Grieks-orthodoxe geloof. Een bewuste keuze van de vorst in die tijd. Deze Vladimir de Heilige wilde een religie kiezen, omdat hij begreep dat je hiermee een rijk bij elkaar kon houden. Dus liet hij afgezanten van verschillende religies opdraven om uit te leggen wat ze inhielden. De islam viel als eerste af. De moslims uit Bulgarije vertelden Vladimir dat er volgens hun geloof geen alcohol gedronken mocht worden. Dat was nou juist een van de geneugten van Kiev-Roes, zei de koning verontwaardigd. Ook de joden konden hem niet bekoren: zij waren er niet in geslaagd Jeruzalem te behouden en dus geloofde de koning niet dat zij God aan hun zijde hadden. Vervolgens vielen de Duitsers met hun katholicisme af, omdat dat geloof volgens de koning geen schoonheid bezat.

Nu restten alleen nog de Grieken. Zij hadden speciaal voor de gezanten van de vorst een feestelijke ontvangst in de Hagia Sofia in Constantinopel gepland, die door hen als ‘hemel op aarde’ werd beschreven. Dit overtuigde Vladimir.

Dat in het oosten in korte tijd zo’n vooruitstrevend rijk was ontstaan, maakte indruk op de Europeanen. De koninkrijken daar wilden zich wel verbinden met Kiev-Roes. De kleinzoon van Vladimir de Heilige, prins Jaroslav de Wijze, maakte hier handig gebruik van. De prins huwde zijn zonen uit aan Poolse en Byzantijnse prinsessen en gaf zijn dochters weg aan de koningen van Hongarije, Noorwegen en Frankrijk. Het was onder Jaroslav dat het rijk de grootste bloei doormaakte. Hij liet kerken, kloosters, scholen en bibliotheken bouwen en hervormde de wetgeving naar Europees model. Het rijk omvatte het huidige Oost-Polen, Wit-Rusland, Oekraïne en West-Rusland.

Maar toen Jaroslav stierf ging het snel bergafwaarts. Hoewel zijn zeven zonen hun vader beloofd hadden de boel bij elkaar te houden, trokken ze het land al ruziënd uit elkaar. Dit was het begin van het einde van Kiev-Roes. Vanaf 1236 werd het hele rijk veroverd door de Mongoliërs. Zij verbraken de prille verbinding tussen Oekraïne en Europa.

==

Tegenwoordig grijpen Oekraïners terug op de verhalen over dit epische rijk als ze willen aantonen dat ze een eeuwenoude geschiedenis hebben. Dat Kiev-Roes zo vroeg zo ontwikkeld was, bewijst hoe oud hun cultuur is, zeggen ze.

Maar veel Russen denken hier anders over. Zij zeggen dat het rijk niet de oorsprong is van de Oekraïense cultuur, maar die van alle Slavische volkeren. In de tijd van Kiev-Roes was er nog helemaal geen sprake van etnische Oekraïners, zeggen Russische historici; Oekraïners, Russen en Wit-Russen waren één volk. Toen de Mongoliërs Kiev-Roes bezetten, verhuisde de bevolking naar Rusland en ontstond het Russische Rijk. In hun ogen is Kiev-Roes dus het begin van de Russische geschiedenis en niet van de Oekraïners, die het te hoog in hun bol hebben.

In deze discussie speelt ook religie een rol. De orthodoxe kerk die Vladimir de Wijze in Kiev stichtte, wordt tegenwoordig als een soort moederkerk voor zowel het Russische als het Oekraïense patriarchaat gezien. Kiev is hierdoor een soort Jeruzalem, een stad waar iedereen om strijdt.

==

Voor Tanja voert dit allemaal te ver. Het past een vrouw niet om over dit soort zaken te praten, en bovendien is het saai, zegt ze. Liever wil ze het hebben over mannen en de liefde. Na de rondleiding warmen we ons op in een café en drinken glintvin (glühwein). Dát is pas typisch Oekraïens, aldus Tanja.

Ze begint te vertellen over haar eerste vriend, een accountant uit Kiev. ‘Ik heb hem te vroeg leren kennen. Ik was jong en mooi en modern en wilde me niet binden. Dus toen heb ik het uitgemaakt. Achteraf stom, het was een goede jongen. Nu heeft hij een andere vrouw en ben ik te oud om nog een man in mijn land te vinden.’

Volgens Tanja zijn Oekraïense vrouwen maar huwbaar tot hun 24ste, daarna wil niemand ze meer. ‘Dat komt door de vele oorlogen in de Sovjettijd,’ legt ze uit. ‘Toen werden de mannen gedwongen te vechten, en kwamen er veel om. Dat heeft een mannentekort opgeleverd. Hierdoor kunnen mannen iedereen krijgen. Ze hoeven er niets voor te doen en zitten de hele dag thuis voor de televisie en kijken Mexicaanse soaps, die heel populair zijn. Als hun moeder zegt dat ze moeten trouwen, kiezen ze een jong ding, zo eentje van 21. Die kan lekker thuis voor ze koken en mooi zijn,’ weet Tanja.

Ze trekt haar neus op. ‘Oekraïense mannen zijn lelijk, niet galant en drinken te veel. Hierdoor zou ik nu niet eens meer een Oekraïner willen. Al mijn buitenlandse vrienden verbazen zich erover. Hoe kan het toch dat die mooie vrouwen zulke lelijke mannen baren? zeggen ze.’

Dit heb ik me ook wel eens afgevraagd. Hoewel de mensen zich in deze kou in dikke bontjassen verstoppen, viel me al snel de barbie-achtige schoonheid van de vrouwen op. Zo ook Tanja: ze heeft een ovaal gezicht, volle lippen, grote ogen, hoge jukbeenderen en een mooie huid. Maar mooie mannen heb ik weinig gezien. De meesten zijn bonkerig, hebben een slechte huid en kleine oogjes.

Toch vraag ik me af of haar theorie wel klopt. ‘Die oorlogen waren toch lang geleden, waarom zou dat de verhoudingen nog steeds zo beïnvloeden?’ vraag ik haar.

Tanja kijkt geërgerd. ‘Het is gewoon zo. Kijk eens om je heen. Overal staan baboesjka’s, maar oude mannen, djedoesjka’s, zie je amper.’ Bij elke metro-ingang waar ik kom zitten inderdaad vrouwtjes met rimpels en bloemetjeshoofddoek augurken, uien en gedroogde vis te verkopen. In ieder museum zijn het de baboesjka’s die de zalen bewaken en zelfs de kiosken op Chresjtsjatyk worden door hen gerund. In de bus zijn het wederom de baboesjka’s die je opzij duwen om bij een stoeltje te komen. Oude mannen zie je amper.

Maar de scheve man-vrouwverhouding geldt toch niet voor jonge mensen, want er worden toch gewoon evenveel meisjes als jongens geboren? wil ik vragen. Voordat ik iets kan zeggen, kijkt Tanja echter op haar horloge en zegt dat het al halftien is. We moeten maar eens gaan. Het is gevaarlijk voor meisjes om zo laat nog over straat te gaan.

We strompelen door de sneeuw naar de metro. Op de roltrap vraag ik haar waarom oudere vrouwen eigenlijk baboesjka’s genoemd worden, omaatjes. ‘Moet je daar kleinkinderen voor hebben en wat is eigenlijk de leeftijdsgrens?’ wil ik weten.

Ze kijkt verrast. ‘Hebben jullie dat dan niet?’ Ze denkt even na. ‘Er is een soort magische grens. Jonge Oekraïense vrouwen zijn mooi en vrouwelijk, dus noemt iedereen ze djevoesjka, meisje. Dan ineens worden ze oud, lopen ze krom en hebben spataderen. Dan zijn ze baboesjka’s.’

Dit is me niet ontgaan. In de metro, in de supermarkt, door taxichauffeurs en zwervers, overal word ik aangesproken met ‘meisje’. Slechts één keer ben ik in de supermarkt zjensjtsjina genoemd, vrouw. Als ik dit tegen Tanja vertel, begint ze hard te lachen. ‘Dan moet je iets goed verkeerd hebben gedaan. Als iemand je vrouw noemt, betekent dat eigenlijk dat hij je een domme koe vindt.’

We moeten nog een flink stuk met de metro naar huis, naar halte Osokorky. Maar we praten niet meer. Dat lijkt er ook een beetje bij te horen: in de metro praat niemand. Men kijkt chagrijnig voor zich uit of leest een boek op de e-reader.

Thuis aangekomen heeft Nina soep voor ons gemaakt, en kruidenwijn met cognac. Ik moet het drinken, tegen de verkoudheid. ‘Hmm,’ zegt Tanja. ‘Dit moet ik leren maken voor ik baboesjka ben.’ Ik vraag me af of haar moeder volgens haar regels een baboesjka is, hoewel ze geen kleinkinderen heeft. Maar ik durf het niet te vragen.

==

***

==

In 1918 werd in de Sovjet-Unie de vrouwenemancipatie ingevoerd. Ingevoerd, inderdaad, want anders dan in het Westen, waar de vrouwen zelf (en enkele mannen) de emancipatie bevochten, werd onder het communisme de gelijkheid door het leiderschap bedacht en erdoor gedrukt.

Dit was nogal wat, want op dat moment bestond de bevolking van Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne vooral uit boeren. De plattelandsmaatschappij was – vooral in het oosten van Oekraïne – vrouwonvriendelijk. Vrouwelijke arbeiders werden ingehuurd om het huishouden te doen en mochten soms zelfs misbruikt worden: ze werden het huis uit gezet als ze zwanger raakten. Meisjes gingen überhaupt niet naar school. Een vrouw werd immers klaargestoomd tot huisvrouw en boerin, en hoefde dus niet te kunnen lezen of schrijven. Haar leven stond in dienst van haar echtgenoot en zijn familie.

De onderdrukking van vrouwen was volgens de communisten een onwenselijk product van de klassenmaatschappij. Lenin vond het hoog tijd deze ‘achterlijke maatschappij’ te hervormen. Hij wilde de boerenmaatschappij veranderen in een industriële en zag in de vrouwen een grote groep potentiële arbeiders.

Ineens moesten vrouwen naar school, leren lezen en daarna voltijd gaan werken. Tot verbazing van de mannen kregen ze hetzelfde loon en mochten ze zelfs ‘moeilijk’ werk doen. Bijvoorbeeld in de chemie, als leidinggevende in de fabriek, of op de tractor. Aan die laatste functie waren overigens wel wat eisen verbonden. Je moest als vrouw sterk genoeg zijn om door de medische keuring te komen. Als dit al lukte kon je alleen maar als chauffeuse werken als er een speciale tractor beschikbaar was met een zachte stoel. Ook werd er rekening gehouden met de menstruatie: als een vrouw ongesteld was, moest ze drie dagen ander werk doen.

Niet lang daarna werd zwangerschapsverlof ingevoerd, kregen alleenstaande moeders hulp bij de opvoeding en werden er kinderdagverblijven opgericht. Scheiden werd gemakkelijker gemaakt en abortussen werden gelegaliseerd. Vrouwen die niet werkten zette de propaganda weg als prinsessen, en prinsessengedrag paste niet in het communistische arbeidersideaal.

Een poster uit de jaren dertig laat een gespierde arbeidersvrouw zien die een huisvrouw van de grond opraapt. De eerste heeft een vlag vast met de tekst ‘8 maart is de dag dat de arbeiders opstaan tegen de keukenslavernij’. Ook op andere posters zijn vrouwen afgebeeld als een soort stieren. Op eentje torent een enorme vrouw boven een kleine man uit en drukt hem met haar vinger tegen de grond. ‘Elimineer het kwaad’ staat hierbij. De vrouwen zijn gebruind, hebben brede kaken en grove wenkbrauwen. Nauwe kleding voor arbeiders was in die tijd taboe. Decolletés en schoudervullingen werden weggezet als ‘amoreel’ en ‘westers’. Met andere woorden: vrouwen werden gemodelleerd naar mannen.

==

94 jaar na het invoeren van die familiewet zit ik met Nadja in een café in Kiev. De 26-jarige heeft kort opgeschoren haar, een fijn gezicht met hoge jukbeenderen en zonder make-up. Ze spreekt bijna academisch Engels. ‘Ik denk dat van alle vrouwen hier in de bar zeker een vijfde hoereert,’ zegt ze en neemt een trek van haar sigaret. ‘Misschien niet allemaal voor geld, maar de scheidslijn is dun. Ik word daar zo verdrietig van.’

We hebben afgesproken in bar Divan. Het is een van de weinige ‘alternatieve cafés’ in het centrum. Overal hangen Beatles-posters. Er zitten jongens met lang haar en meisjes met wijde truien en platte schoenen. Ook zijn er veel buitenlanders, te herkennen aan hun Engelse menukaarten. Nadja wijst naar een stelletje: een meisje in een kort jurkje en een jongen met een dikke nek die wat verveeld kijkt. ‘Zij bijvoorbeeld. Hij betaalt haar. Met geld, een iPhone of met de belofte van een huwelijk. Maar misschien ben ik nu paranoïde.’

Nadja komt uit Ivano-Frankivsk, een stad in het westen van Oekraïne. Hoewel ze in Kiev werkt als filmmaker, gaat ze vaak terug naar haar geboortestad. Daar wonen haar moeder en vrienden van de middelbare school. Zij zijn allemaal getrouwd en hebben kinderen.

Ik vertel haar over Tanja. ‘Klagen jouw vriendinnen ook zo over het gebrek aan mannen?’ vraag ik.

Ze knikt. Het is volgens haar waar dat mannen in talloze communistische oorlogen hebben moeten vechten, zoals in Afghanistan en Tsjetsjenië, waardoor velen jong stierven. ‘Die oude verhoudingen werken misschien wel door in de huidige tijd,’ zegt Nadja, ‘maar het mannentekort is in het hoofd van de Oekraïners groter dan het werkelijk is. Hoewel er nu evenveel jongens geboren worden als meisjes, worden meisjes onder druk gezet. Moeders vertellen hun dochters dat ze moeten vechten om de mannen. Ze kunnen maar beter vroeg beginnen met zoeken, omdat ze dan nog slank zijn. Als je als jonge vrouw rond je 25ste geen vriend hebt, krijg je van iedereen in je omgeving te horen dat de tijd opraakt en je alleen zult achterblijven. Ook de Kerk – orthodox in het oosten, Grieks-orthodox in het westen – doet eraan mee. Vanuit beide religies worden meisjes gestimuleerd jong te trouwen.’

Over dit soort dingen praat Nadja niet met haar vrienden en familie in Ivano-Frankivsk, vertelt ze. Haar vriendinnen vinden het maar raar dat Nadja een feministe is, maar ze hebben het geaccepteerd. Zolang ze het maar niet te veel over activistische onderwerpen heeft in hun bijzijn.

Dat is juist waarom ik hier met haar zit. Seksisme in Oekraïne is een onderwerp dat me fascineert sinds ik hier woon. Telkens weer krijg ik de vraag of ik getrouwd ben, en waarom ik in hemelsnaam journalist ben, als vrouw.

Veel clubs hier hebben face control: een deurcontrole waarbij alleen knappe vrouwen worden binnengelaten. Mannen mogen wel allemaal naar binnen, als ze maar betalen. Binnen staat het vrouwelijke barpersoneel in bikini achter de bar. Tanja heeft me wel eens verteld dat je bij een sollicitatie in Oekraïne maar het beste een heel kort rokje kunt dragen en lippenstift op kunt doen. ‘Dan heb je de meeste kans, doen jullie dat niet dan?’

Hoewel het voor mij overduidelijk is dat Oekraïne een seksistisch land is, blijken sommigen van mijn mannelijke collega’s dit niet zo te zien. Als ik met een groepje Franse en Canadese journalisten van mijn leeftijd over Oekraïne praat en het gesprek op seksisme komt, valt er een stilte. Mijn vraag of het hun ook zo opvalt wordt beantwoord met verbaasde blikken en de opmerking: ‘Je bent wel een feministe zeg.’

Even ben ik uit het veld geslagen. In Nederland was ik inderdaad nooit zo geïnteresseerd in emancipatie – die was al redelijk volbracht, dacht ik – maar hier ben ik behoorlijk fel. Ik vind het belachelijk hoe weinig serieus vrouwen genomen worden en hoe ze worden gereduceerd tot moeders en sekssymbolen.

‘Ik vind het wel meevallen, vrouwen werken hier juist veel,’ zegt een Fransman.

‘En dat ze die sexy jurkjes aandoen, is toch hun eigen keuze?’ zegt de ander.

‘Ik heb er geen moeite mee,’ vult hij aan met een grijns.

Ze halen hun schouders op als ik vertel dat ik van mannen zelden een hand krijg, en dat mijn mannelijke tolk er wel een krijgt.

‘Dat is gewoon uit respect voor vrouwen, het is een conservatief land,’ zegt de Canadese journalist. ‘Volgens mij zie jij ze vliegen.’

Ik voel boosheid opborrelen. Sommigen van deze mannen had ik erg hoog zitten. En nu word ik door hen afgeserveerd als ‘zo’n vrouw die overal seksisme in ziet’.

Ik besluit mijn frustratie van me af te schrijven in een artikel. Het toeval wil dat feminisme net in het nieuws is hier. Het gaat in Oekraïne al weken over een groepje fotogenieke Oekraïense vrouwen die topless en met beschilderde borsten protesteren tegen ongelijkheid tussen man en vrouw. Femen heten ze. ‘Een vierde van de prostituees in Europa is Oekraïens,’ aldus oprichter Anna Goetsol. ‘Het lichaam is alles wat wij vrouwen hebben in dit land, dus gebruiken we onze borsten als wapens.’ Femen is een goed geoliede machine. Op hun website kun je nepborsten en T-shirts met nepborsten bestellen. Veel internationale kranten hebben de fotogenieke protestgroep al opgemerkt – waaronder die waarvoor mijn Franse en Canadese collega’s werken – en een fotoserie van ze geplaatst.

Ik wil het met Nadja over Femen hebben. Naast filmmaker is ze ook vrouwenrechtenactivist. Ze hoort bij een meer intellectuele feministische groep, genaamd Ofenziva. Eigenlijk vecht ze tegen hetzelfde onrecht als Femen. Toch heeft ze een hekel aan hen. ‘Niemand luistert naar ze, mensen kijken alleen naar hun borsten.’

Het stoort haar dat internationale media ‘bijna liefkozend over Femen-berichten’, legt Nadja uit. ‘Ze worden Oostblokfeministen genoemd. Ik vraag me af of dat klopt. Zijn dit feministen? Ze nemen alleen mooie meisjes aan en protesteren maar wat in het wilde weg. Het lijkt ze meer om de aandacht te gaan dan dat ze een doel nastreven. Ook lijken ze zich niet te realiseren dat ze met hun halfnaakte protesten juist sekstoeristen naar Oekraïne lokken.’ Haar groene ogen staan somber.

Het is duidelijk dat het fenomeen haar frustreert. Maar opvallend genoeg wil ze de halfnaakte vrouwen ook niet helemaal afvallen tegenover mij. Als ik haar vertel over mijn collega’s kijkt ze ernstig. ‘Veel journalisten willen alleen maar de vooroordelen bevestigen en pakken iedere gelegenheid aan om naakte vrouwen in de krant te zetten.’

Ik kijk beschaamd in mijn koffiekopje. Hoewel ik eerder tegen haar ben uitgevallen over mijn mannelijke collega’s, vraag ik me af of ik me aan haar kritiek kan onttrekken. Was ik niet van plan de krant te vragen naast mijn artikel een foto van de halfnaakte activisten te laten afdrukken?

‘Je moet Femen in hun historische context zien,’ legt Nadja intussen uit. ‘Hoe vreemd ze ook op jou overkomen, ze zijn een product van onze samenleving. In de Sovjet-Unie werden vrouwen gelijkgesteld aan mannen omdat de regering behoefte had aan arbeidskrachten. Oekraïense vrouwen hebben nooit voor emancipatie hoeven vechten. Dus zijn ze er ook niet trots op, zoals bij jullie in Europa.’

Daar komt bij dat het emancipatiebeleid van de Sovjets hypocriet was. Van Stalin mochten vrouwen dan wel werken, maar dat ontsloeg ze niet van hun huiselijke plicht. ‘Als je als vrouw na een lange dag in de fabriek thuiskwam, moest je nog het huis schoonmaken, de kinderen opvoeden en voor opa en oma zorgen. Dit dubbele werk werd nog zwaarder door de dienstplicht voor mannen. Nadat ze jarenlang hadden gevochten kwamen de echtgenoten vaak getraumatiseerd thuis, om vervolgens nog minder in het huishouden te doen dan vroeger.’

==

Het wordt me duidelijk dat de Sovjetemancipatie averechts heeft gewerkt. Door de dubbele moraal en de posters van vrouwen met dikke nekken zijn woorden als ‘emancipatie’ en ‘feminisme’ besmet geraakt. Al die rondparaderende vrouwen in Kiev en reclames met blije huisvrouwen vallen ineens op hun plaats. Deze vrouwen proberen terug te keren naar de traditionele rolmodellen. Huisvrouw zijn en mooi zijn mag tegenwoordig weer. Dus worden de glimmende korte jurkjes en hoge hakken uit de kast gehaald.

‘Misschien is dat ook een vorm van vrijheid,’ hoor ik mezelf zeggen.

‘Ja en nee,’ zegt Nadja. ‘Het is goed dat vrouwen weer mooi mogen zijn, maar als je dit niet wilt, word je buitengesloten. Feminisme is een scheldwoord geworden. Iedereen denkt hierbij gruwend terug aan depressieve, dikke trambestuurders uit de communistische tijd.’

In het café begint de band te spelen. Een jongen met een lange pony zingt een emotioneel rocklied in een mix van Oekraïens en Engels. Het geluid staat zo hard dat we elkaar nauwelijks kunnen verstaan. Een stelletje vraagt de rekening. De jongen betaalt, het meisje kijkt verveeld.

En hoe zit het met het argument van mijn Franse collega, die zei dat er zoveel vrouwen werken in Oekraïne? Het beleid van de communisten heeft er inderdaad toe geleid dat vrouwen massaal gingen werken. In 1939 maakten de vrouwen al 44 procent van de werkenden uit in Sovjet-Oekraïne. En de cijfers zijn nog steeds hoog. In post-Sovjetlanden zijn vrouwen relatief hoogopgeleid en werken ze relatief meer dan in Nederland.

Maar Nadja schudt haar hoofd. ‘Het lijkt misschien dat er veel vrouwen werken, maar in werkelijkheid zijn mannen minder gaan werken.’ Ze legt me het feministische begrip ‘de crisis van de masculiniteit’ uit: ondanks de emancipatie bleef de man tijdens het communisme de kostwinner. Vrouwen werkten wel, maar ze hadden lagere posities en verdienden minder dan hun mannen. Dit veranderde toen de Sovjet-Unie uiteenviel. Ineens sloten er veel fabrieken en mijnen, waar vooral mannen werkten. Zij verloren hun baan. De vrouwen werden minder geraakt, zij werkten in het onderwijs en in de zorg, waar de banen bleven bestaan.

‘Met hun baan verloren de mannen ook het doel in hun leven,’ vertelt Nadja. ‘Ze brachten niet langer geld binnen en raakten hun trots kwijt. Huiselijk geweld en alcoholisme namen toe, en vrouwen knapten al het werk op. Dit had tot gevolg dat de levensverwachting van mannen drastisch kelderde: mannen hebben in Oekraïne een bijna tien jaar kortere levensverwachting dan vrouwen. De hoofdoorzaken zijn slechte hygiëne, chronische ziektes – zoals tbc en aids –, veel roken, alcohol en roekeloos rijgedrag.’

‘Ook in jouw omgeving?’ vraag ik.

Nadja knikt. ‘Alle mannen in mijn familie raakten hun baan kwijt. Ik kom uit een dichtbevolkt gebied, waar na de val van de Sovjet-Unie de staatsbedrijven massaal werden gesloten. Mensen in mijn omgeving dronken zich dood.’ Gelukkig ontsnapte haar vader aan dat lot: hij emigreerde naar Amerika en ging in Chicago werken als bouwvakker. Intussen doet hij dit al twintig jaar. ‘Mijn ouders hebben een Skype-relatie,’ zegt de feministe. ‘Maar ik ben hun dankbaar. Dat mijn vader is geëmigreerd, is de reden dat ik niet zo arm ben als veel andere vrouwen; die vluchten in prostitutie. Hij heeft me de kans gegeven te studeren, onder andere in Boedapest. Daar heb ik geleerd met andere ogen naar mijn land te kijken en toen ik terugkwam wilde ik de maatschappij veranderen.’

==

In de metro kijk ik naar de chagrijnige hoofden van de mensen onderweg naar huis. Tegenover me zit een man in een T-shirt met nepdiamantjes op de borst. Om zijn schouder hangt een kleine zwarte handtas, dat is blijkbaar mode hier.

Ik heb nog een krant in mijn tas zitten en begin te lezen. Mijn oog valt op een artikel. Een Oekraïens meisje wordt ervan verdacht haar Britse echtgenoot te hebben laten vermoorden. Ze had hem online ontmoet en ze waren gaan daten. Het meisje wilde niet met de jongen naar bed, maar hij dacht dat dit wel zou veranderen na het huwelijk. Een dag na de voltrekking ging het stel wat drinken in een café. Toen ze naar de auto liepen, wilde het meisje ineens terug naar binnen. Ze was haar handschoenen vergeten, zei ze tegen haar kersverse echtgenoot.

Enkele ogenblikken later werd de Brit op de parkeerplaats overreden. De volgende dag ging het meisje met haar moeder naar Engeland om zijn bezittingen op te halen.

==

***

==

‘Kijk dit is hem.’ Tanja laat stralend een foto van een zongebruinde man zien. Daar is hij dan: George. Hij ziet eruit alsof hij rond de veertig is, zijn ontblote bovenlichaam toont indrukwekkende buikspieren en hij heeft onnatuurlijk witte tanden. Ze heeft hem een maand geleden gevonden op een datingwebsite.

Hij is niet de eerste man met wie Tanja skypet. Hiervoor was er een Griek (hij bleek een vriendin te hebben), daarvoor een Brit (hij belde niet terug) en daarvoor weer een Amerikaan (ze hadden weinig gemeen). ‘Als een man een goede foto heeft, stuur ik hem een berichtje,’ legt ze haar werkwijze uit. ‘Meestal iets uitbundigs, met een compliment. Soms copy-paste ik ook hoor en stuur ik hetzelfde naar dertig mannen. Als er een reageert, vraag ik om een Skype-date.’

Al Tanja’s vriendinnen daten online met buitenlanders, maar ze praten er niet veel met elkaar over. Hun wanhoop is taboe, want eigenlijk zien ze zichzelf als zeer kansrijk. De vrouwen in het Westen zijn toch zeker geen concurrentie, met hun platte schoenen en hun lompe gedrag.

Een groep waar ik blijkbaar ook toe behoor, zo werd mij op een verjaardagsfeestje duidelijk gemaakt. Daar vroeg een meisje of ik een vriend had in Nederland, en of hij me hier zou komen opzoeken. Op zich een onschuldige vraag. Dus ik knikte en begon enthousiast over mijn vriend te vertellen, die inderdaad van plan was om langs te komen.

Maar het meisje trok een scheef gezicht. ‘Ik zou hem tegenhouden. Niets ten nadele van jou, hoor,’ zei ze en keek naar mijn wijde shirt en platte schoenen, ‘maar de Oekraïense vrouwen pakken hem af. We zijn gewoon knapper en zorgzamer. Wij begrijpen wat mannen willen. Mij zul je nooit op gympen zien, behalve misschien bij fitness. Dat vind je leuk toch, John?’

De jongen naast haar grijnsde. ‘Ze zijn erg overtuigend.’

==

Intussen gaat het contact tussen Tanja en mij steeds moeizamer. En dat terwijl ik steeds meer over haar te weten kom. Gisteren nog heb ik met Nina een goed gesprek gehad. Tanja zit op dat moment in haar kamer, en haar moeder komt naast me zitten. ‘Ze heeft het niet gemakkelijk,’ zegt ze met een knikje naar de gesloten deur. In de keuken staat de televisie aan, zonder geluid. Er is een bokswedstrijd te zien, tussen een Amerikaan in een rode broek en nationale held Vitali Klytsjko, die op dat moment al flink aan zijn politieke carrière werkt.

Nina’s blik gaat naar het bruingebloemde zeil op de vloer. ‘Tanja studeert geen Engels om een baan te zoeken. Ze heeft haar baan opgezegd omdat ze een echtgenoot wil zoeken in het buitenland. Ze doet wel stoer, maar ze wil ook gewoon kinderen.’

Het is duidelijk moeilijk voor haar moeder. Ze vertelt dat Tanja last heeft van huilbuien, en heel boos kan worden om niets. Nina vraagt zich af of ze haar dochter misschien te veel onder druk heeft gezet om een man te vinden en te vaak heeft gevraagd of ze wel genoeg buitenkwam.

Ze zucht. ‘Ze zegt dat ik haar niet begrijp terwijl ik juist wil helpen. Ik wil natuurlijk graag een kleinkind, maar ik denk zo langzamerhand niet dat het er nog van gaat komen. Ze is al 37, niemand wil haar, hoe goed ze er ook uitziet. En dat begrijp ik wel. Als ik een zoon had zou ik ook liever hebben dat hij met een meisje van in de twintig zou trouwen.’

Mijn blik gaat naar de koelkast. Die hangt propvol met magneten van steden en landen waar de twee vrouwen zijn geweest. Nina volgt mijn ogen. Dankbaar voor de mogelijkheid om van onderwerp te veranderen, springt ze op en loopt de keuken uit. Als ze terugkomt heeft ze twaalf fotoalbums in haar armen. Enthousiast legt ze de albums voor me op tafel en slaat ze een voor een open. Honderden foto’s komen voorbij, waarop Tanja telkens op dezelfde manier poseert: haar lippen licht getuit en een hand op de heup. Tanja bij een fontein in Rusland, in een bloemperk op de Krim, bij een nepruïne in een Egyptisch resort, als een zeemeermin aan de Turkse Rivièra.

Uit een mapje haalt Nina een paar foto’s van zichzelf en een man tevoorschijn. Achter haar staan molentjes en huisjes.

‘Madurodam,’ zegt ze met een grote glimlach.

‘En de man?’ vraag ik.

‘Zomaar iemand,’ zegt ze. ‘Hij had goede connecties, dus we konden in 1991 al op vakantie. Later konden we niet meer naar Europa. We kregen geen Schengenvisum. Nu gaan we alleen nog naar Egypte en Turkije.’

==

‘Heb jij niet nog leuke vrienden voor me, daar in Nederland?’ vraagt Tanja een week later, terwijl ik Russische woordjes leer in de keuken. We praten al dagen niet met elkaar. Tanja klaagt dat ik hard lach en te veel over politiek praat. ‘Daar krijg ik hoofdpijn van,’ zegt ze, als ik vraag wat daar mis mee is. ‘Bovendien past het niet bij vrouwen.’

Vorige week is het geëscaleerd. Dat kwam omdat ik liep te snotteren. Toen ik me op een morgen klaarmaakte voor taalles, stond Tanja – normaal nooit zo vroeg op – ineens voor me. ‘Je gaat toch niet naar school, nu je zo ziek bent?’ vroeg ze. ‘Dat is onverantwoord, want iedereen kan ziek worden door jou.’

De opvattingen over verkoudheid in Oekraïne zijn hardnekkig. Haar moeder had al eerder gezegd dat ik geen koude dranken uit de koelkast moest drinken, omdat het winter was en ik daar een longontsteking van zou krijgen. Mijn twee huisgenoten zijn als de dood voor de winter. Ze blijven dus liever binnen. In de subtropen. In Oekraïense huizen is het binnen overal minimaal 24 graden. Sovjetflats hebben centraal geregelde verwarming. Dat is iets anders dan cv, het betekent dat de verwarming per flat of zelfs per stadsdeel aan- en uitgezet wordt. In je huis kun je de temperatuur niet regelen. Er is niet eens een uitknop.

Maar dat deert de meeste Kievenaren niet. Sterker nog: als je een raampje open wilt zetten, worden ze boos. Zo ook Nina en Tanja. Ze zijn panisch voor tocht en wijzen meteen op kinderen die hierdoor kou kunnen vatten. Liever luchten ze de hele winter hun huis niet, zetten extra kachels neer en plakken kieren af met ducttape.