Als je een mierenhoop met een miljoen mieren wilt uitroeien, zal je daar nooit helemaal in slagen. De wetmatigheden van de statistiek en de kansrekening leren dat helemaal onderop een paar mieren het zullen overleven. Ze komen er niet zonder kleerscheuren af, maar ze leven. Een van die mieren heet Richard Glazar.

==

Bijna een miljoen joden werden in de Tweede Wereldoorlog vermoord in het kamp Treblinka, dat alleen op vernietiging was gericht. Minder dan zeventig mensen overleefden het kamp. De meeste gedeporteerden werden onmiddellijk na aankomst vergast, slechts enkelen konden langer overleven omdat zij moesten helpen bij het werk dat de massavernietiging met zich meebracht. Richard Glazar was een van hen. Met enkele andere heldhaftige gevangenen namen hij en zijn vriend Karl Unger in augustus 1943 deel aan een opstand. Veruit het grootste deel van de groep die kon vluchten werd alsnog opgepakt en vermoord, maar Glazar en Unger ontkwamen.

In dit boek vertelt Glazar het verhaal van zijn deportatie, de gruwelijke werkelijkheid van het kamp, de beraming van de opstand en zijn vlucht. Hij geeft in scherp maar ingehouden proza een pijnlijk levendig beeld van de dagelijkse gang van zaken, van de ss-bewakers, van zichzelf en zijn medegevangenen. De opstand in het kamp getuigt ervan dat mensen zelfs onder verschrikkelijke omstandigheden soms toch de moed vinden zich te verzetten.

Richard Glazar

Ontsnapt uit Treblinka

Vertaald door Edgar de Bruin

==

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De vertaler ontving voor het vertalen van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

De vertaling kwam mede tot stand dankzij steun van het Ministerie van Cultuur van de Tsjechische Republiek

==

==

© 1994 Richard Glazar

© 2016 Nederlandse vertaling Edgar de Bruin

Oorspronkelijke titel Treblinka, slovo jak z dětské říkanky

Omslagontwerp Suzan Beijer

==

==

ISBN 978 90 450 3002 9

NUR 680/689

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3001 2

In plaats van een voorwoord

In de vijfenveertig jaar sinds mijn terugkeer naar het leven heb ik meerdere keren mijn ervaringen op papier gezet en aangepast voor een versie in druk. Telkens moest ik daarbij aan een aantal mensen in het bijzonder denken, en nu ik op mijn Zwitserse adres deze inleiding schrijf, denk ik ook aan hen.

Ik denk aan Pepíček – voluit ingenieur Josef Vaníček –, een familievriend. Ik denk aan Božena Pecharová die tijdens mijn afzondering voor de deportatie een tweede moeder voor me was. Beiden hebben voor mij hun nek uitgestoken in de donkere nazitijd, waarvan ik het gevaar als jonge tweeëntwintigjarige nog niet helemaal op waarde kon schatten.

Ik denk aan Karel Unger – als een onafscheidelijke tweeling hebben we alles beleefd en overleefd. Samen hebben we ons als de brave soldaat Švejk een weg door Hitlers moordzucht gebaand. Men zei van ons dat we later, als we oud zijn, aan één kunstgebit genoeg zouden hebben. Het was Karel echter niet vergund om daar oud genoeg voor te worden.

Ik denk aan de oudere mannen die in Treblinka de opstand organiseerden en van wie daarna het sein kwam om te vluchten. Dat was tijdens de voorbereiding helemaal niet ter sprake gekomen. Misschien hebben ze het op die manier toch mogelijk gemaakt dat een handjevol – vierenvijftig van de achthonderdduizend – het heeft overleefd en er getuigenis van kan afleggen.

Ik denk aan iedereen die ik in Treblinka laf vond. Graag zou ik deze mensen post mortem mee willen geven hoeveel kruiperigheid, gebrek aan moed en lafheid ik nadien, onder omstandigheden die in het niet vielen bij Treblinka, heb gezien en meegemaakt.

Ik denk aan de mensen in het gehate nazi-Duitsland met wie ik, onder druk van de bijzondere omstandigheden, moest werken, wonen en leven, en die ik uiteindelijk niet over één kam moest scheren.

In gedachten keer ik terug naar mijn grootmoeder van vaders kant, die in de loop van haar leven voor al haar drie zoons het gebed voor de doden moest opzeggen, het laatst voor mijn vader die naar de Sovjet-Unie vluchtte en daar aan zijn einde kwam. Ze leek iel en breekbaar toen ik haar voor het laatst in het getto van Theresienstadt zag.

Ik vraag me af wat mijn vrouw, mijn dochter en zoon eigenlijk van me vinden. ‘Jullie zijn allebei zo funny,’ zei Karels dochter een keer in het Engels met een Amerikaans accent tegen me. Wel, funny heeft niet alleen de betekenis van grappig, maar ook van eigenaardig.

En ik denk ook aan die jonge mensen en aan iedereen die eind 1989, begin 1990 in Tsjechoslowakije de fluwelen revolutie verwezenlijkten. Zonder die revolutie zou mijn manuscript vast in de lade zijn blijven liggen om vervolgens in een archief te belanden.

Ik denk aan de woorden van een prominente man, ook iemand die de donkere jaren heeft meegemaakt, waarmee hij zijn ontmoetingen met jongeren altijd inleidde: ‘We zijn een van de laatsten. Stel vragen, vraag ons alles, vraag door.’ Ik zou eraan willen toevoegen: als hier niemand meer is die antwoord kan geven, dan is er tenminste nog dit boek.

==

Allschwill, Zwitserland, maart 1990

==

Platgetrapt, het golvend groene graan...

Of het destijds snel is gegaan of langzaam, kan ik niet zeggen, want ik zag alles pas toen het zover was, toen ik het aan den lijve ondervond. Achttien was ik en helemaal niet bezig met de tijd en ouder worden.

September 1938 – Het schooljaar begint normaal. Mijn ouders luisteren thuis naar een toespraak van Hitler op de radio en daarvan blijft me één zin bij: ‘... ik wijs de Europese leiders erop dat het geen holle frasen zijn!’ Daar schrok ik opeens van. Altijd als ik ergens van schrik of als ik me bezeer, ruik ik eventjes iets van buskruit, ik denk tenminste dat het buskruit is – net als toen ik met mijn voet aan een hek bleef haken en op mijn snufferd viel.

Mobilisatie – leuk hoor – een beetje leven in de brouwerij, het stikt overal van de mensen, terwijl ze elkaar allemaal aardig lijken te vinden, men is vriendelijk, niemand zit je achter de broek om huiswerk te maken, je kunt gratis met de tram omdat ze onregelmatig rijden en altijd zo stampvol zitten dat hele zwermen mensen aan de buitenkant hangen. Sommige mannen lopen al in hun opgehaalde beslagen legerlaarzen en over het plaveisel galmt verveelvoudigd dapper: rang-rang-rang-rang. Wij willen ook iets doen, ons ergens aanmelden, maar we moeten gewoon maar naar school, zegt men. De leraar – tegenwoordig al overleden – spreekt ons belerend toe, is zo doodserieus, en als ik tegen mijn klasgenoten in de bank een opmerking maak of met grapjes rondstrooi, zegt hij aan mijn adres: ‘Er is een bepaald soort mensen die het in deze tijd van angst meer dan wie dan ook in hun broek zullen doen, en jij bent daar een van!’

Als na het verdrag van München het Sudetenland door Hitler wordt ingelijfd, verschijnt de krant die dag met de kop ‘We zijn alleen, volkomen in de steek gelaten’, maar de volgende dag staat er ‘Men dient de waarheid onder ogen te zien en de kant van het grote volk te kiezen’. Hoe kan dit? Terwijl ik mijn sportschoenen voor gym in de krant van eergisteren rol, lees ik de vette kop ‘Geen duimbreed...’ Ik moet wat harder mijn best doen nu met het eindexamen voor de boeg.

==

Maart 1939, de Duitse bezetting – Het is een operetteleger, het moet een operetteleger zijn en als zodanig komt het ook aan zijn einde, ook al dragen ze van die dreigende helmen. Niemand doet de deur voor ze open, niemand geeft hun water of vuur... Maar in ons café, waar we komen kaarten, kijkt opeens een Duitse soldaat over mijn schouder en zegt tegen zijn kameraden dat het net zo’n spelletje is als bij hen. Op school is het weer op een andere manier vreemd. Er woedt geen strijd meer tussen de leraren en ons. Het is net als wanneer thuis iemand ziek is en je je uit jezelf, zonder aansporing, rustig en netjes gedraagt.

==

Juni 1939 – ‘Meneer... is geslaagd.’

==

September 1939 – Ik logeer nog bij oma op het platteland. Op de veranda van het jeugdhonk luister ik samen met de jongens naar een toespraak van Hitler – de oorlog tegen Polen. Zo veel geld als oma me van haar spaarbankboekje heeft gegeven, heb ik nog nooit gehad; ik moet er suiker, meel, koffie en thee voor halen. De anderen hamsteren ook. Er breken zware tijden aan, wordt gezegd. Die avond moet voor het eerst alles verduisterd zijn, geen straatverlichting, ook vanbinnen mag geen licht door de ramen komen. We hebben veel lol als we bij het ommetje op het plein ’s avonds uitproberen of iemand, vooral meisjes, ons, inclusief onze stem, in het donker kan herkennen. ‘Wie ben jij? Kom, geef je hand. Raad eens wie ik ben.’

==

Oktober 1939 – Ik ben toch nog ingeschreven op de universiteit.

==

17 november 1939 – Ik voel me gewichtig nu de universiteiten dicht zijn en studenten worden vervolgd. Tijdens die demonstraties was het hoe dan ook grote keet. Twee dagen later neem ik haastig een onbenullig kantoorbaantje1 en is het gedaan met mijn gewichtigheid. Ik hoor dat mijn vader uit Moravská Ostrava naar een concentratiekamp in Nisko is gedeporteerd.

==

Aanvang 1940 – Bezoek van niet-ariërs is ongewenst, voor joden verboden, maar toch ga ik stiekem, zonder het thuis te zeggen, af en toe wel naar de bioscoop. Elke keer voor het licht uitgaat en als het weer aangaat, spant het erom; het staat weliswaar niet op mijn voorhoofd geschreven... Bij de ijsbaan hangt nog geen bord. Op het brede ovaal met schaatsers hoor ik een meisje tegen een jongen zeggen met wie ze gearmd voor me schaatst: ‘Wat zal ik blij zijn als die joden voorgoed opgerot zijn.’ Was het toeval of wist ze dat ik vlak achter ze schaatste? Ik ken ze allebei een beetje van vroeger toen ik nog ging dansen. Een paar keer heb ik haar ook ten dans gevraagd. Verdomme, waarom deed ze het dan toen? Ik vroeg haar toch alleen maar omdat het meisje met wie ik graag wilde dansen door iemand anders voor mijn neus was weggekaapt. Ze is te deftig, uit de betere kringen, en ze heeft lelijke benen nu ze geen dansjurk draagt, en ze schaatst ook beroerd.

Meneer Berger tapt bij ons thuis moppen maar vertelt ook wat er echt gebeurd is. Op de wc van koffiehuis Mánes verscheen ‘Joden eruit’ en direct daaronder had iemand geschreven: ‘Wat dacht je dan, dat we hier blijven?’ Hij lacht, dat wil zeggen hij haalt een teug adem, laat een heleboel gouden tanden zien, verzucht ‘Tja’ en ademt dan weer uit. Maar het slaat nu wellicht eerder op de kaarten die hij in zijn hand heeft; dat hij vanaf de hartenaas nog één potje kan spelen, zegt hij, en zo nog voor achten thuis is. Hij kan het zich niet veroorloven om het uitgaansverbod na acht uur ’s avonds te overtreden, vooral niet met het oog op zijn vrouw. Er schijnt ook al een verordening in de maak te zijn om alle waardevolle spullen in te leveren, en er staan nog meer verordeningen op stapel: onze radio’s en telefoons zullen worden ingenomen. Ik doe ook mee met kaarten, maar meestal lees ik, ik lees heel veel. Bij de ijsbaan is ook al een bord met VOOR JODEN VERBODEN verschenen, maar het ijs is toch al een grote brij, de winter is voorbij. Ik krijg het bericht dat vader uit het kamp is ontsnapt en de grens over naar de Sovjet-Unie is gevlucht.

==

Mei 1940 – Ik verlaat Praag om op een boerderij in Třebenice te werken, een plaatsje boven de Sint-Jansstroomversnelling, waar het hopelijk beter uit te houden is en waar ik minder in het oog loop. Na twee brieven van mijn vader komt een overlijdensbericht in het Russisch en een foto van de open kist. Hij is nauwelijks herkenbaar, zo’n puntneus had hij nooit. Heeft elke dode soms zo’n puntneus? Hij is bezweken aan een longontsteking, tijdens de Grote Oorlog heeft hij heel veel ellende gekend, hij had zwakke longen. Hij vertelde, herinner ik me, dat toen ze een rivier in Bosnië en Herzegovina wadend moesten oversteken, het wel leek alsof er in plaats van water bloed doorheen stroomde. Daar zou Mozes, die in Egypte voor de ogen van de farao al het water in bloed had veranderd, van hebben staan kijken.

==

September 1941 – Er vertrekken jodentransporten vanuit Praag. Tussen de middag hol ik van de hoeve naar het postkantoor beneden in het stadje. Het laatste telefoongesprek met moeder – je moet proberen daar zo lang mogelijk te blijven, zegt ze me.

Gele jodensterren. Voor wie zou ik die moeten dragen nu ik bij het najaarsploegen dag in dag uit alleen met de paarden op het land ben – met rubberlaarzen aan, in een ribbroek en een trui met daaroverheen een vestje van het oude pak van mijn vader. Alle kerels hier dragen zo’n vestje, vooral vanwege de zakjes, omdat er precies een blikje tabak, vloeitjes, mondstuk en lucifers in passen. Daar kan ik die ster toch niet op doen. Straks lachen ze me hier nog uit: ‘Zeg, we weten het wel van jou en je denkt toch niet dat iemand vanwege jou hier dit gat met negen huizen komt controleren.’ Het klopt, het lijkt hier wel die witz van meneer Berger: Er komt een stel Duitsers, SS’ers, zo’n achterafkroeg bij ons op het platteland binnen en ze beginnen meteen van: ‘Zeg, waard, waarom staat op de deur niet volgens de voorschriften “Voor Joden verboden”?’ ‘We liggen niet op de route, geachte meneer, er is hier weinig aanloop, maar we maken het voor vanavond in orde,’ zegt de waard. ’s Avonds hangt aan de deur van de kroeg een papieren zakje met daarop ‘Cohen mag hier niet naar binnen’.

==

Winter 1941-1942 – Ik zaag en hak hout, breng graan weg voor de verplichte afdracht, rijd naar de molen. Een nieuwe verordening: ski’s en skischoenen inleveren. Alleen als ik naar beneden naar het stadje moet en me tussen de mensen begeef, speld ik de ster op – en natuurlijk als ik naar het kantoor ga voor de registratie. De mensen schijnen het niet kwaad te bedoelen, maar ze kletsen wel – of ze kletsen juist omdat ze toch benieuwd zijn naar wat er gebeurt met iemand die zonder ster gepakt wordt, zoals ze naar een werkman op een dak kijken om te zien of hij er toch niet vanaf valt. Er is op deze manier al veel uitgelekt puur omdat er te veel werd gekletst: zwijgen is goud, spreken is de Gestapo. Daar beneden kom ik nog meer mensen tegen die ook een gele ster dragen. Waarom zeggen die ouderen steeds dat ze er eigenlijk trots op zijn om die ster te dragen? Ze menen het niet! Dat weet ik zeker, ik voel het. Als ik beneden in het stadje met de teugels in de hand naast de wagen loop, betrap ik me erop dat ik die gele ster steeds een beetje probeer te bedekken. Heimelijk bekijk ik de mensen om me heen, kies er de lelijke, schele, hinkende lieden of mensen met een kromme neus uit en vraag me af met wie ik van plek zou willen ruilen en met wie niet – het is een aardig spelletje.

Ik lees aan één stuk door. Hele winteravonden lang lees ik bij de olielamp, want op deze beboste hoogte boven de Moldau is nog geen elektriciteit. Nooit had ik kunnen denken dat ik zo veel boeken uit onze voormalige grote boekenkast zou lezen. Het is me wat... alles is al ergens eerder gebeurd, over alles is al geschreven... Younghill Kang: Het grasdak, over de Japanse inval in Korea:

==

Platgetrapt, het golvend groene graan,

de bedauwde weg een modderpoel,

met stof bezoedelde sterren.

==

Voorjaar 1942 – Vanaf het Tsjechische platteland vertrekken nu transporten naar Theresienstadt – oma van vaders kant, opa van moeders kant, oom, tante, beide nichten. Onder het zaaien van het voorjaarsgraan vertelt de oude Zouhar: ‘Er worden nu zo veel soortgenoten van je weggevoerd – tja, zodra het voorjaar zachter wordt, komt de boel weer in beweging – Theresienstadt valt nog mee, nee, dan verder naar het oosten, daar waar het leger doorheen trekt, daar schijnen ze ter plekke te worden doodgeschoten, afgemaakt.’ Tja, die oude Zouhar, die kan al aan een pink zien dat ze drachtig is en hij hoort drie dorpen verderop dat iemand om middernacht zijn zeis aan het wetten is. ‘Zeg, baas, hebt u dat van opoe Adamová die in haar draagmand behalve clandestiene handel ook de horoscoop voor u meeneemt, of hebt u het in de kroeg bij het bier gehoord? Hoe waardelozer het bier, hoe erger er wordt geouwehoerd.’ ‘In de kroeg, wat dacht je dan, daar hoor je tenminste dingen die niet in de krant staan, je ziet andere mensen – er is niks aan gelogen.’

==

4 september 1942 – De laatste lading haver moet nog worden binnengehaald, de rest is al hoog en droog opgeslagen. Het is goed weer om te oogsten. Als ik na het middageten de lege hooiwagen voor de schuur aan het inspannen ben, komen ze me halen. ’s Ochtends 8 september op transport, naar de verzamelplaats op het oude Jaarbeursterrein in Praag.

==

8 september 1942 – Er komen nog heel wat mensen bij in de trein naar Praag. Kennelijk is het een transport uit het stroomgebied van de Moldau; de molenaar Weigert, de slager Aschermann, beiden uit Štěchovice. In de menigte die stapvoets met bagage van de trein naar de Jaarbeurs trekt, zegt iemand dat de ergste gevoelens die je van anderen te verduren kan krijgen, leedvermaak en medelijden zijn.

We installeren ons en slapen op de grond. We wachten. Ik ben gewend om elke dag bij het ochtendkrieken op te staan om de paarden te verzorgen en tot het donker door te werken. Hier voel ik me net een boer in ruste, overbodig en nutteloos, ik loop en kijk rond, zit wat, lig wat, wacht op het eten, de nacht en de volgende dag. Er komen steeds meer mensen met sterren, koffers en rugzakken op de verzamelplaats aan.

==

12 september – Gisteren tegen de avond kwam het bericht dat we de volgende ochtend vroeg zouden vertrekken. Ik weet eigenlijk nooit waar zo’n bericht vandaan komt en hoe het ons bereikt, maar het bereikt mij altijd op tijd. Dat we moeten inpakken, ons opstellen, oplazeren. Ondertussen is het gissen en wachten. ’s Ochtends, als het nog donker is, stellen we ons in het licht van de schijnwerpers op in rijen van vijf. We worden enkele malen ijverig en gehaast nageteld.

Het transport als zodanig heeft de code Bg en iedereen heeft een nummer. Het mijne is Bg-417.

Het instappen ging eigenlijk wel goed. Ik sta en zit soms even op de bagage in het gangpad voor de deur. De trein rijdt af en toe zo langzaam, en staat zelfs soms stil, je zou eruit kunnen springen, door het raam bijvoorbeeld, want de deuren zitten op slot. Maar waar moet je dan heen? In mijn persoonsbewijs staat een J, er wordt doorlopend gecontroleerd, en zonder persoonsbewijs kan ik worden aangezien voor iemand als die lui die Heydrich om zeep hebben geholpen.

1 Zo kon hij de arbeidsinzet – de gedwongen tewerkstelling in Duitsland – ontlopen.

Ik kan wel met vee overweg...

‘Naar een ander getto in het oosten’ stond op het transportbewijs dat ik kreeg. Met als vertrekdatum 8 oktober 1942. Ik heb dus niet echt de kans gekregen om in het getto van Theresienstadt mijn draai te vinden. Maar dat geldt voor de meeste mensen die nu vrijwel dagelijks met andere transporten worden doorgestuurd, ook zij blijven maar kort in Theresienstadt, hoogstens een paar weken.

We zijn in totaal met duizend man, het transport heeft de code Bu en mijn nummer is 639. In elke wagon krijgen twee mensen een groene armband om waarop ORDNER staat. Die zullen het daar beter of misschien wel slechter krijgen. Voorlopig is hun voornaamste taak de bevelen van de commandant van de veldgendarmerie in het schrilgroene uniform aan te horen: ‘Ik moet tausend Stück afleveren – niet meer en niet minder. Dus je snapt het wel: als iemand onderweg alleen maar zijn kop naar buiten steekt, dan wordt er geschoten.’

Ik zie geen bekenden in mijn wagon. In een van de laatste wagons zit Karel Unger met zijn ouders en zijn broertje. De laatste tijd ging ik altijd even een praatje met hem maken als ik langs zijn brits kwam. Hij zat boven, ‘op de verdieping’, met zijn benen in lage kistjes te bungelen alsof hij wachtte tot ik langskwam. Soms zocht hij me zelf op.

Kennelijk gaan we richting Dresden. In Theresienstadt wordt nu waarschijnlijk mijn opa begraven. Hij is eergisteren overleden. Ik had hem in een of ander lazaret of bejaardentehuis opgezocht, direct nadat ik vier weken geleden was aangekomen. Hij herkende me nauwelijks, hij kon bijna niet meer zien. Het was er om te kotsen. Toen ik bij oma langsging, nam ik van de spullen die ik mee had genomen een kartonnen beker reuzel voor haar mee. Langs alle wanden in het vertrek waren van dekens bedden op de vloer gemaakt, waar oude mevrouwen op en omheen zaten. Ik vond oma veel kleiner en schrieler dan toen ik haar voor het laatst buiten had gezien. Maar wat me nog het meest verbaasde, was dat ze de beker reuzel zomaar aanpakte zonder, zoals ze vroeger thuis altijd wel deed, te talmen met hoe ontzettend lief en aardig het van mij was, maar later misschien pas, nu had ze geen trek...

We buigen ver naar het oosten af. ’s Nachts is het meer stilstaan dan rijden. Iemand heeft riemen en banden in een lus boven zich bevestigd, zodat hij er zijn hoofd en armen doorheen kan steken om zo zittend beter te kunnen slapen. De volgende dag lijken we al op voormalig Pools grondgebied te zijn. De volgende nacht staan we weer meestal stil of worden we van spoor naar spoor gerangeerd. Vroeg in de ochtend kunnen we in de schemering en de nevel de contouren van een grote stad zien... het zou Warschau moeten zijn. In het begin van de middag staan we weer stil: een klein stationsgebouwtje met het bord TREBLINKA. De trein wordt gesplitst, in de bocht kun je zien dat het eerste deel van de wagons via een enkelspoor afbuigt. Aan beide zijden is bos, we rijden langzaam, je kunt de afzonderlijke dennen, sparren en berken onderscheiden.

Het bos wordt dunner, iedereen leeft op, dringt naar de gesloten of op een kier staande ramen, maar nog niemand durft echt naar buiten te kijken. Kennelijk hebben we onze bestemming bereikt. Een hoge groene omheining met in het midden een open poort, waar langzaam, heel langzaam onze trein door naar binnen rijdt. Het is rond halfvier in de middag, 10 oktober 1942.

‘Aussteigen, alles aussteigen, schneller – laat de zwaardere bagage voorlopig maar staan!’ Ik hoef niks te laten staan. Ja, kom nou, om die dan later met pijn en moeite ergens in die stapel terug te vinden? Alles wat ik bij me heb, draag ik op mijn lichaam of hou ik in mijn hand: een rugzak, in de ene hand een tas en in de andere nog een pakket met de overgebleven voorraad eten, kartonnen bekers reuzel, ik heb twee broeken aan, een trui, een jas – wat je aanhebt is immers meer van jou dan wat je in je hand draagt.

Een smal perron met daarachter een houten barak, op het perron mannen met laarzen, maar in burger, die ene daar heeft een leren zweep – gewone mensen, het zullen geen joden zijn, want ze dragen geen sterren. Tussen hen in SS’ers in uniform, met zwepen, sommigen met machinepistolen. Het lijkt op een stationnetje in het Wilde Westen met direct daar verderop, achter een hoog groen hek, een farm. Dat hek is mooi groen en het zal wel een grote farm zijn – er is hier vast een hoop vee en ik kan wel met vee overweg...

De hele meute wordt direct van het perron door een andere poort naar een langgerekt terrein gedirigeerd. Aan beide zijden staat een rij houten barakken.

‘Mannen naar rechts, vrouwen en kinderen naar links!’ Nog meer bevelen: ‘Bagage neerzetten – alles uittrekken – naakt!’

Enkele naakte of halfnaakte mannen worden apart gezet en mogen zich weer aankleden. Worden die nog verder doorgestuurd? Naar iets beters of iets ergers?

‘Papieren en horloges in je hand houden!’

Mijn pet, waarin driehonderd mark zit genaaid, ligt voor me op de rugzak.

Een lange SS’er staat in het midden iets met schokkerige gebaren uit te leggen. Van deze afstand kan ik er niets van verstaan.

Wat zeggen ze, krijgen we eerst een ontsmettend bad en gaan daarna meteen aan het werk? Ik sta daar in mijn blootje helemaal aan het eind van de rij. Nou, echt warm voor een bad is het niet. Rechts snelt een SS’er met zijn muts naar achteren geschoven langs mij in de rij. Iets doet hem langzamer lopen, nadat hij mij al bijna is gepasseerd en zijn blik alleen even over me heen heeft laten glijden. Hij blijft staan, neemt me over zijn schouder even op en draait zich dan helemaal naar me om: ‘Komm, du auch, kleed je aan, snel, ga daar bij die anderen staan – doe de jodenster af, geen horloge, geen mes – zo... Jullie gaan hier werken, als je goed voldoet kan je vorarbeiter of kapo worden.’

Op dat moment, stilgezet door de voorzienigheid of de wet van de kansrekening – al naar gelang waarin men gelooft – kan SS-Unterscharführer August Willi Miete, de ‘Engel des Doods’, met zijn vissenogen en stroblonde haar, niet vermoeden – en hij ziet ook het licht niet – dat hij zojuist eigenhandig, tweeëntwintig jaar vooruit, een latere getuige van zijn daden heeft uitgekozen.

‘Ga gelijk naar je werkplek.’ Terug door de met dennengroen bedekte poort, om de hoek is een andere poort – die staat nu halfopen. Onderweg zie ik even een groot terrein met daarop enorme stapels, bergen spullen. Maar dan zijn we al in een barak. Het is de barak die langs het perron met het spoor staat met aan de overkant dat grote terrein. Er hangt een houtgeur, een zware muffe lucht, buiten kun je het dreunen van een machine horen. Vermoedelijk een trekker. Weer een drukte van belang, burgers, ze rennen heen en weer, ze sjouwen met een soort bundels van lappen.

‘Pak wat dekens, daar in de hoek, dit is je vorarbeiter.’

Een lange knappe vent met een zweep en in burgerpak. Hij heeft een gele armband om met daarop VORARBEITER en hij brult woest tegen de mensen om zich heen. Ik vang iets van Duits op, iets wat op Hebreeuws lijkt, en daartussendoor ook Slowaaks. Ik versta helemaal niets van wat hij schreeuwt, maar uit zijn gezichtsuitdrukking en gebaren maak ik op dat die heen en weer snellende mannen die wirwar van dampende kleding, die over de gehele lengte van de barak tot een laag van een meter hoog is ingeklonken, moeten pakken en er bundels van maken.

Een van de SS’ers brengt een stel van ons nieuwelingen ergens anders heen. ‘Zeg,’ probeer ik in het Duits tegen de vorabeiter, ‘wat gebeurt hier? Waar is de rest – al die naakte mensen?’ ‘Tojt, allemaal tojt. Dood. Zo niet nu, dan zeker over een paar minuten. Dit is een dodenkamp, hier worden joden afgemaakt en wij zijn uitgekozen om erbij te helpen.’ Hij heeft zijn taal wat meer aan het Duits aangepast. Veel woorden versta ik wel, de rest vul ik zelf in. Hij staat over me heen gebogen boven op de ingeklonken laag, waaruit de anderen in wilde haast kledingstukken trekken en sjorren, ze hollen weg en komen aanrennen. Ik kijk naar hem op. Hij heeft zijn armen gestrekt en houdt ze uit elkaar, om zijn pols bungelt een zweep aan een koordje.

‘Ben je een Tsjech? En je verstaat geen Jiddisch? Pas op!’ Met zijn hoofd gebaart hij naar deur waarin het groen-zwarte uniform van een SS’er is verschenen. De aderen in zijn hals zwellen op, zijn lichtbruine, gladde gezicht loopt rood aan, zijn hand begint met de zweep te zwaaien. ‘Schiet op met die kleren, kom op, in godsnaam, doe wat, anders haal je de avond niet!’ Het is alsof door zijn gebrul en door de woorden die hij uitstoot steeds maar één klank trekt, rochelt en schraapt: gg – gg...

Iets doen, snel iets doen, net als die daar en die daar. Ik trek iets van een laken uit de stapel, spreid het uit, gooi er slierten kleding, ondergoed in en knoop het dicht... ‘Meer, meer, een grotere bundel als je nog terug wilt komen!’ Ik gooi de zak over mijn schouder en beland op het grote open terrein. Ik ben de deur nog niet uit of het is alsof ik nog een volle zak in mijn nek krijg. Ik tuimel naar voren, op het nippertje hervind ik vlak bij de grond mijn evenwicht. Geheel in het zwart, met een soldatenmuts op, hangt buiten een SS’er, jong en knap, voor de deur rond en spoort iedereen glimlachend en toegewijd met slagen van zijn zweep aan: ‘Immer Laufschritt, immer laufen!’

Op die manier dus, hier moet je rennen, niet lopen. Ik kan het grote open terrein nauwelijks overzien, kleding, schoenen, spullen liggen er torenhoog opgestapeld, en ook hier hollen en werken allemaal mannen.

‘Laufen, immer laufen – schneller, schneller,’ brullen de zwarte en groen-zwarte uniformen in de enorme drukte, terwijl ze erop los ranselen. Mannen met dezelfde gele armbanden als die ene daar in de barak nemen het dan van hen over.

Ergens bij de stapel wordt mijn bundel afgenomen. Ik ren terug. Op de gele armbanden zie ik nu VORARBEITER en KAPO staan. Hoe had die man in de barak het gezegd? ‘Tojt, allemaal tojt’, al die uitgeklede, naakte mensen die helemaal aan de andere kant van het terrein achter het groene hek waren gebleven. Dan zie ik het moment voor me dat de trein stilstond om vervolgens langzaam naar het bos af te buigen. Aan de rechterkant was een open plek die overging in een vlakte die zich tot de einder uitstrekte, en daar liep een jongetje koeien te weiden, blootsvoets, net een jongetje van een ouderwets leesplankje. Vanuit de verte was zijn blik strak op de trein gericht. Iemand riep naar hem door het op een kier staande raam. Hij stond te ver weg en kon bovendien vast geen Tsjechisch verstaan. Hij zal wel het geroep hebben gehoord en de nieuwsgierige mensen achter de raampjes gezien. Hij had beide handen naar zijn keel gebracht, maakte een wurgend gebaar en stak met uitpuilende ogen zijn tong uit, zoals jongens wel voor de grap doen. Het was slechts een kort moment, toen had hij zich omgedraaid en was naar de koeien aan de einder gehold.

Ik hoor wagons, het tweede deel van de trein komt binnen, en daar zit Karel Unger in. ‘Als het zo uitkomt dat ook hij wordt uitgekozen, dan komt het met ons beiden wel goed.’ Ik sluit een weddenschap af, zoals je op school deed als je in het nauw zat. Op weg naar school stapte ik dan alleen op de grijsblauwe patronen. Als de stoep met een grijsblauw patroon eindigde, was het goed, was het geel, dan was dat een slecht teken.

Ik ren terug naar de barak, naar mijn vorarbeiter.

‘Zeg, waar slapen we?’

‘In de barakken.’

‘Hoe zit het met eten?’ Wat een domme vragen, zeg.

‘Daar barst het van.’ Hij maakt er een gebaar bij alsof hij me teder welkom heet. Meteen daarop verstrakt hij weer, hij slaat een paar keer met de zweep op de bundels op de rug van de mannen terwijl die achter elkaar langsrennen. ‘Over twee, drie dagen, als je een beetje geaard bent en als je dan nog leeft, zal je merken dat je in Treblinka alles hebt, alleen geen leven. Ik ben León. Hoe heet jij?’

Er wordt een nieuwe groep binnengebracht. Op het moment dat ik Karel ertussen zie, roept hij al mijn naam en dat drijft hem een stukje uit de rij. Hij weet het al, maar in zijn stem zit nog steeds het vraagteken van het niet kunnen bevatten als hij in mijn richting roept: ‘Mijn vader, mijn moeder, m’n broertje...’

Bundels op je rug, voortdurend gekromd, in draf, een keten van mensen, piramides spullen op het enorme terrein, gebrul, kreten, zwepen, het loeien van de motor in de verte. Het zijn net golven waar je niet overheen kunt kijken, het lukt ook niet, het heeft geen zin op je tenen te gaan staan. Ontspannen, je laten meevoeren, gewoon als een vod.

Tegen de avond klinken van verschillende kanten fluitsignalen. Met zwepen wordt iedereen bijeengedreven. Pas op, nu komt er iets nieuws, zet je schrap, opstellen in rijen van vijf. We zullen met een paar honderd zijn. We marcheren de schuin aflopende glooiing langs het perron af naar de volgende barak. Een paar grote dennen, spookachtig kronkelend, met knobbels en hoog in de kruinen vrijwel zwart. Door een luik worden metalen kommen en brood uitgedeeld, de keuken. Gulzig drink ik de ersatzkoffie uit de geblutste kom. Ik kan nauwelijks ophouden, de koffie gutst over de brede, afgeronde rand langs mijn mond. Dorst, wat heb ik een vreselijke dorst. Eigenlijk heb ik twee dagen lang helemaal niets te drinken gehad. Misschien daarom is mijn hoofd zo leeg, zo uitgedroogd. Nee, er zit een stok doorheen geramd, je kunt me eraan optillen tot mijn benen bungelen, me ermee tegen de grond duwen, alle kanten op draaien.

Iemand vervangt mijn lege kom door een volle. Maar het is niet iemand van de mensen die vandaag uit het transport zijn gehaald – we staan met een man of twintig bij elkaar – het was iemand anders. Ik had alleen gezien dat hij blij leek te zijn dat ik hier was aangekomen om hem gezelschap te houden, om hen gezelschap te houden. Ik gooi mijn driehoekige portie brood weg op een stapel brood in alle soorten en maten; donkere ronde broden, langwerpige witte broden met groenachtige schimmelplekken, halve broden, dubbele boterhammen, en ook ander eten. Ik rook, nu mag het, maar daar boven onder het werk betekent het de dood. Even later worden we onder gefluit weer bijeengedreven, opnieuw lukrake klappen, tot we aan de bovenzijde van het terrein in een van de barakken terechtkomen, op de binnenplaats waar we ons die middag hebben uitgekleed. Er worden wat kaarsen aangestoken. Kale zandgrond, iedereen gaat liggen waar het even kan, er wordt om plekjes gevochten, we buitelen over elkaar heen en dan een bevel van buiten: ‘Licht uit, slapen!’ Een zoeklicht op het dak van de barak aan de overkant van het terrein staat op de deur gericht die dicht wordt gedaan.

De verstikkende stank van lijven, hout en zand, waaruit klamme warmte opstijgt. Ik voel duizenden naalden over mijn lijf prikken en branden, het zand moet vol vlooien zitten. Gezucht, gesteun, opeens ergens een luide kreun, de kreet gaat over in gehuil, nu is het alsof er wordt gevochten, er wordt iemand geslagen, uitgescholden, gesmeekt, getroost. Het is Karels hand die naar me tast: ‘Zo te horen wou iemand zich daar opknopen...’

Even later komt alles tot rust. En dan rijzen uit de zuchtende ademhaling woorden en een klaagzang op. Wat is dat, maar dat ken ik toch, dat is de kaddisj, het joodse gebed voor de doden. Dus die onzin zal nu wel snel ophouden. Het is straks over en ik ga naar huis. Ik ben daar toch niet echt – ik ben daar niet... Hoe ben ik hier in hemelsnaam terechtgekomen?

==

Zoveel fantasie...

We hebben al een paar dagen achter de rug. Het is me inmiddels gelukt even op te krabbelen en een beetje rond te kijken; ik kan al enigszins inschatten wat de volgende golf behelst. Bij uitzondering zijn er uit ons transport meer mensen geplukt dan gewoonlijk. Het aantal krachten moest op peil worden gebracht en uitgebreid vanwege de opgeschroefde productie. Het valt nu achteraf niet te zeggen hoeveel er toen van ons uit zijn gehaald, of het er meer of minder dan twintig van de duizend waren, want sommige gezichten waren verdwenen nog voor ik ze goed had kunnen zien. Eentje scheen ’s nachts een hele tube pillen te hebben geslikt. Een ander verzocht om hetzelfde lot te ondergaan als zijn vrouw en kind. Daar gingen de SS’ers doorgaans ‘correct’ mee om – geen gemartel, gewoon afmaken. Sommigen zijn vast in het ‘lazaret’ terechtgekomen. De man die zich de eerste nacht probeerde op te hangen, hoorde niet bij ons; ook niet de man wie het naar het scheen wel was gelukt.

We zitten in Treblinka, een vernietigingskamp, een liquidatiefabriek om joden uit Polen en andere bezette gebieden af te maken. Alles staat onder leiding van SS’ers, met als ondersteunend personeel jonge Oekraïners – SS-bewakers oftewel wachmannen. En dan zijn wij er nog, een stuk of duizend. Ons aantal wordt dagelijks vanuit nieuwe transporten aangevuld en ververst.

Het kamp ligt iets meer dan honderd kilometer ten noordoosten van Warschau en niet ver van station Małkinia. Er loopt een speciaal aangelegd enkelspoor heen, een aftakking van de spoorlijn naar Białystok. Zand, overal zand met hier en daar een den die omhoog kronkelt en helemaal onder de knobbels en gezwellen zit. Deze uithoek in de bocht van de rivier de Bug, niet ver van de voormalige Pools-Russische grens, is kennelijk speciaal uitgekozen omdat je er makkelijk graven kunt maken en die dan weer dichtgooien.

Het kamp beslaat geen groot oppervlak, het is ongeveer 500 x 300 meter, de capaciteit ervan is daarentegen gigantisch. Het kamp wordt in zijn geheel omheind door een ongeveer 2,5 meter hoog prikkeldraadhek, dat dichtgemaakt is met ingevlochten sparrentakken. Deze wand van groen dennenbont staat bovendien nog op een zandwal van een halve meter hoog. Binnen is het kamp verdeeld in verschillende terreinen die allemaal op een soortgelijke manier zijn omheind, zodat je vanaf de ene plek niet de andere kunt zien – dit allemaal met het oog op de bedrijfsvoering.

Vanaf het perron wordt het zicht belemmerd door de houten barakken die daarlangs staan. De open ruimte erachter – een babylon van hoge stapels met allerlei spullen en van krioelende mensen – is niet met een hoog hek afgezet. Er loopt een hoge zandwal waar je niet overheen kunt kijken. Voor de wal bevindt zich het eerste, grootste deel van het kamp, het Auffanglager. Aan de andere kant van de wal ligt het Totenlager, dat in de zuidwestelijke hoek slechts ongeveer een vijfde van het gehele oppervlak beslaat. Het leven strekt zich nog tot aan de wal uit, met zijn restanten van waanzinnige omvang, in hopen, heuvels, stapels, bergen, ravages. Daar, achter de wal, bevindt zich al het rijk der doden. De mensen die daar de lijken uit de gaskamers naar de immense graven slepen, zijn nog doder dan wij hier. Als eenmaal de poort van Treblinka achter je dichtvalt, is er geen weg terug meer naar het leven. Eenieder van ons die de grens naar het ernaast gelegen kamp oversteekt, moet daar aan de andere kant blijven als sluitstuk in de rij van slaven-lijkenkoelies, van levenden-doden.

Ik weet onderhand precies wat er is gebeurd, wat de anderen uit ons transport daar stap voor stap hebben ondergaan. Nog voor de poort werd op de enkelspooraftakking een bepaald aantal wagons losgekoppeld. De locomotief duwde die langzaam door de poort naar binnen. De Entkleidungsplatz werd de open ruimte genoemd waar we onze kleren moesten uittrekken, mannen rechts, vrouwen en kinderen links. Daar stond ik voor het laatst tussen hen voor ik eruit werd gehaald. De vrouwen gingen daarna naar de Friseurstube, waar hun haar werd afgeknipt. Het schijnt uitstekend dichtingsmateriaal voor motoren te zijn. De mannen, inmiddels naakt, hadden ondertussen een deel van de bagage in de dichtstbijzijnde hoek van de grote open plek neergezet waar de boedel werd gesorteerd; dit was de Sortierungsplatz. Van een afstand kon je best de indruk krijgen dat hier echt werd gewerkt; het wekte geen argwaan. De SS’ers lieten hen daarbij heen en weer draven: als ze flink hijgden konden hun longen zich straks in de gaskamers goed volzuigen en hielden ze niet lang stand. Daarna werden ze al samen met de vrouwen en de kinderen de Schlauch in gedreven, een smalle doorgang van prikkeldraad, naar het andere deel van het kamp. Het deed me denken aan de loopkooi waardoor de dieren naar de circuspiste worden gedreven, alleen maakte deze hier een flauwe bocht en je kon er niet in of uit kijken, want hij was ook volledig met groene dennentakken aan het oog onttrokken. In het midden ervan, op de grens tussen beide delen van het kamp, was de Kleine Kassa ingebouwd. Hier moest iedereen zijn papieren, horloge en eventueel andere waardevolle spullen afgeven. Op die manier werd iedereen van zijn naam, identiteit ontdaan, en een stukje verderop wachtte slechts het naakte, naamloze leven.

Je wilde graag iets geweldigs meemaken, iets heel uitzonderlijks zien dat iemand anders in het gewone dagelijkse leven niet is gegund. ’s Avonds in bed, als je het licht had gedoofd en je jezelf uitdoofde in je slaap, probeerde je krankzinnige, wilde beelden en scènes op te roepen. Moet je nou es zien, kijk dan, dit had je ’s nachts nooit bij elkaar kunnen fantaseren, zoiets heeft nog nooit iemand gezien en zal het ook nooit meer zien – sta niet zo te staren, Hund – immer laufen, immer Bewegung... Dus ik mag niet naar de sierfranjes aan het handvat van zijn zweep blijven kijken, anders krijg ik op mijn kop en komt het in mijn kop, tot in mijn hersens. De volgende keer raakt hij me misschien wel in mijn gezicht en ben ik gebrandmerkt voor het lazaret... Altijd gekromd met een bundel op mijn rug, het hoofd helemaal tussen de schouders ingetrokken, rug en schouders helemaal zonder hoofd en slechts van onderen met mijn ogen alles registreren...

Wagons, treinen, de ene na de andere wordt naar het perron gerangeerd, een zwartgrijze mierenmassa met kleren aan brokkelt af, strekt zich uit en klit weer samen. Nu de toverspreuk, de bezwering: ‘Naar het ontsmettingsbad, daarna werkkleren aan en aan het werk.’ En even later wordt de zwartgrijze massa tegen de achtergrond van de rauwgroene schermen lichter en snoeren naakte mensen maken zich eruit los, geel-wit-roze schiet voorbij.

Terwijl een deel door de schlauch draaft, komen de wagons met de volgende groep binnen. De zwartgrijze massa kruipt naar buiten, stelt zich op, dikt in, kleedt zich uit. Ondertussen heeft de eerste groep al ‘gedoucht’ en nog voor de tweede groep de groene, slingerende buis in gaat, zijn de ‘douches’ leeg en wachten op een nieuwe lading. ‘Schneller, schneller, anders wordt het water koud...’ De achtersten in de schlauch duwen tegen de voorsten. De mensen van de transporten uit Darmstadt, uit Theresienstadt, uit het ‘westen’, worden nog steeds welwillend behandeld, die kunnen het nog steeds niet geloven. En zelfs als iemand een vermoeden krijgt, een gevoel krijgt, wordt die gedachte door iedereen verworpen, want niemand kan zich zijn eigen einde voorstellen, zo’n naakt einde. De mensen uit het ‘oosten’, uit het getto van Warschau, uit Grodno en elders, komen al halfdood aan van de plek vanwaar ze in veewagons zijn aangevoerd.

Zodra het grootste gedeelte in de gang komt met aan weerszijden de ‘douche’-kamers, wordt de rest door SS’ers en wachmannen naar binnen geranseld. De motoren slaan aan, in plaats van water komen uit de douches uitlaatgassen. Na een minuut of vijftien, twintig zijn ze veranderd in het eindproduct van Treblinka. En daar komen al de volgende slaven aan om die naakte, samengeperste onlevenden, grauw, paars, met verstrengelde ledematen, neerhangende kaken, ontblote tanden en in het niets starende wijd open ogen, aan kant te maken, voor altijd op te ruimen, te voltooien. ‘Los, los.’ Zwepen smakken en rond de willoos bungelende, nog warme lijken ontbrandt een laatste razende drukte. De ene groep sleept ze naar buiten, andere specialisten breken gouden tanden af – ‘Iedereen die tandarts of tandtechnicus is of verstand heeft van goud, zur Seite, direct weer aankleden, jullie zullen hier werken’ – de volgende gooit ze in de gereedgemaakte massagraven. Nu nog ‘einpudern’, kalk strooien over de lichamen die al naast elkaar liggen, de armen netjes langs het lichaam, en dan bedekt de continu in bedrijf zijnde graafmachine ze met aarde en vermengt ze met de zandgrond van Treblinka. De motoren en de graafmachine – dat is die herrie die ik die eerste dag had gehoord. Een blik achterom wordt belemmerd door enorme kuilen, de zandwal, stapeltjes, stapels, bergen en reuzenbergen achtergebleven spullen, door een labyrint van groene omheiningen en schermen. Daar vooraan, langs het perron met de glanzende strepen van de rails, rolt en verkruimelt een grijszwarte, levende massa uit de wagons, schuifelt vooruit, wordt naakt, strekt zich uit, verschrompelt, verdwijnt in het langwerpige stenen gebouw dat oplicht tussen de bruinachtige houten barakken en wachthuisjes die verspreid over het asgrijze zand staan. Dan doemt de massa weer op, opgedeeld in naakte lichamen met bungelende ledematen, en lijkt ze met haar willoosheid de donkere mierengestalten te trotseren. Mieren die de massa voortdrijven en die er samen met de groene en zwarte uniformen binnen in dringen. Even later zijn de bungelende lichamen rustiger geworden, vloeien ineen met elkaar en met het zand tot ze er volledig onder zijn verdwenen. Als iemand van boven, heel hoog, neer zou kijken, zou hij al die fantastische patronen en gedaantewisselingen het beste zien – als er tenminste iemand was die het allemaal van boven volgde, alles in ogenschouw nam...

==

‘Zieken en wie slecht ter been is: naar de kant! Jullie gaan voor onderzoek naar het lazaret! Jij ook, ouwe, dan hou je de boel niet op, daar kan je uitrusten!’

Het lazaret bevindt zich boven in de hoek van het eerste gedeelte van het kamp, vlak onder de wal, het is bijna precies een vierkant met een zijde van 25 meter. Herinnert u zich nog uit uw jeugd de verschillende doolhoven? Net zo smal en bochtig is de ingang, het gangetje, met groene wanden van dennenvacht tot hoog boven je hoofd. Het gangetje mondt uit in een kleine keet met het embleem van het Rode Kruis, zoals dat ook zit om de arm van een stel mensen dat hier werkt. Het soevereine teken van barmhartigheid. Eindelijk, hier kun je rusten. Ze leggen hun arm om je hoofd en schouders, deze mensen met banden om hun arm, ze zien er onappetijtelijk en lelijk uit, ja, dat klopt, iedereen van het Rode Kruis moet erg lelijk, akelig zijn om bijzonder barmhartig te kunnen zijn... Pas daarna ziet een strompelende opa waarschijnlijk de lijken in de diepe kuil met daarboven een SS’er met een geweer. Van boven op de wal kijkt een Oekraïense wachmann toe. En dan wordt elke zieke, iedereen die slecht ter been of anderszins gebrekkig is en die de tocht naar de douche zou ophouden, in het lazaret van Treblinka voor altijd met een pilletje genezen.

==

‘Lieber Freund, wat heb je? Lukt het niet? Kreupelen en lijntrekkers kunnen we hier niet gebruiken! – Komm, komm, gehe vor!’

‘Aber Herr Scharführer – Herr Chef – ich – bitte – ich...’ Angst en smeekbeden leveren de heftigste reacties op, een plots aangestoken lont in het kruitvat: ‘Du Rindvieh, du Saujud elender...’ Met een pistool in de ene hand en een zweep in de andere. De zweep daalt van boven op het hoofd neer, striemt het gezicht en brandmerkt het met een bloederige schuine streep. De handen schieten in een reflex omhoog om het hoofd te beschermen. Maar de hand met de zweep kent dat al, hij haalt onmiddellijk van onderen naar boven uit over het gezicht en klapt zo met een smakkende houw het gebogen hoofd omhoog. Twee blote handen kunnen nimmer partij zijn voor de geüniformeerde hand met een zweep. In dat ritme gaan ze allebei richting het lazaret. Het gezicht verandert in een bloederige vleesmassa, de neus is een brij, de mondhoeken hangen door bloedstroompjes neer. ‘Ausziehen!’ Dan zijn ze gewoonlijk al binnen. Meestal kan hij het dan niet zelf meer, hij jammert niet langer. De ‘samaritanen’ van het lazaret moeten de kleren van zijn lijf stropen, hem vlak bij de schuin aflopende helling van de kuil neerzetten. Voor dat doel is daar een kleine verhoging, verstevigd met een plank: een duikplank naar de eeuwigheid. Een nekschot met een geweer of een pistool en het naakte lichaam – wat doet een naakt lichaam? Dat moet iedereen toch interesseren, daar moet iedereen toch reuze nieuwsgierig naar zijn. Het ene lichaam strekt zich helemaal, staat op de tenen, spant zich als voor een echte duik van de plank, en dan helt het langzaam als een speelgoedsoldaatje voorover om vervolgens in de kuil te tuimelen. Het andere lichaam knikt meteen na het schot door de knieën, rolt in elkaar, roetsjt over de zandwal naar beneden. Een ander spreidt zijn armen, weer een ander lijkt speels een soort bokkensprong te maken. Het is elke keer anders, nooit is de scène precies hetzelfde. SS-Unterscharführer August Willy Miete, met zijn muts achter op het stroblonde haar, met ergens helemaal eronder, diep onder zijn vissenblik de opgewonden belangstelling van een gluiperd, schept voor zichzelf steeds nieuwe beelden van het einde van het leven en het begin van de dood, van die prikkelende, mysterieuze overgang. Hij mag zelf de schepper van zijn eigen taferelen zijn die hij als burger in de nachtelijke fantasieën voor hij insliep nooit tevoorschijn had getoverd. Een dronken wachmann, volledig in zwart als een nieuwsgierige grote raaf, vuurt van de lichtgekleurde zandwal juist op iemand op de latrine die met de achterkant tegen de wand van het lazaret staat. Hij vindt hem daar kennelijk al te lang zitten, of hij heeft zich laten verleiden door het goede uitzicht op het lazaret en de latrine.

En zo wordt het enige pilletje in het lazaret aan zowel de kneuzen van de aangekomen transporten voorgeschreven als aan degene van ons die op is, die er ongezond en slecht uitziet. ‘Wat sta je te beven, zeg, en dat oog en je oor, iemand heeft er al een scheurtje in gemaakt om je zo voor het lazaret te merken, ik vind je er gewoon niet goed uitzien, kom dus maar mee...’ Was hij pas twee uur geleden uit het transport gepikt? Geen punt, op de entkleidungsplatz wordt direct iemand anders uit de nieuwe aanwas gehaald, eentje die beter z’n mannetje staat bij ‘het opruimen van je eigen mest’.

In een mengelmoes van Jiddisch en Pools, dat tussen de Duitse uitbarstingen en het Oekraïense gejoel doorsijpelt, klinkt om de haverklap de uitdrukking ‘wykończyć’. In de oorspronkelijke betekenis zal het iets als afmaken, voltooien zijn. Maar hier wordt er het echte einde mee aangeduid en wij die met twintig man uit het Theresienstadttransport zijn geselecteerd, geven er een Tsjechische draai aan en gebruiken het in zinnen als: ‘Hij wordt naar het lazaret gebracht om afgerond te worden, die is al afgerond, gisteren tegen de avond werd hij afgerond.’

==

Bij het avondappèl ergens rond 17 oktober 1942 meldt de dienstdoende unterscharführer aan de spichtige, altijd en eeuwig nijdige SS-Hauptscharführer Küttner het aantal gevangenen.

‘... melde den Stand... 1068 joden, onder wie 12 jodinnen – en 16 joden in het lazaret.’

Zoveel worden meteen morgenochtend ter aanvulling uit de transporten gehaald. Daar ben ik altijd heel benieuwd naar, als ze worden gebracht en het ondergaan – ze kunnen het dan nog steeds niet helemaal geloven, niemand beschikt over zoveel fantasie...

De naam Treblinka

Doorgaans, als er niet gericht ambachtslieden voor de werkplaatsen uit de transporten worden gehaald, komen de nieuwelingen bij de commando’s terecht die spullen sorteren op de sortierungsplatz, waar de oude Blau uit Wenen kapo is en León en Lajbl vorarbeiters, en nog zo’n kleintje dat zo krijst. Ze kunnen toch niet meteen bij de ‘blauwen’ met blauwe armbanden ingedeeld worden die de transporten op het station opvangen, het perron zo snel mogelijk moeten schoonvegen, vrijmaken van mensen en bagage. Bij de ‘rooien’ met rode armbanden dan? Die moeten op de entkleidungsplatz de mensen helpen uitkleden, de vrouwen de kleren van het lijf rukken als ze er moeite mee hebben. En daar moet je pas echt tegen kunnen.

‘Lebensmittel zu Lebensmitteln, Baumwolle zu Baumwolle, zijde bij zijde!’ De SS’er, baas van het werkcommando, brult het kale bevel, direct onderstreept door de zweep, waarop de wachmannen, de kapo’s en de vorarbeiters alles blijven herhalen en brullen tot een ander bevel klinkt. Zo spreken ze je aan: ‘Hé, jij, dit hier daarnaartoe!’ De rest snap je vanzelf dankzij de zweep en het gescheld. ‘Ihr Hunde, apen, schiet op, sneller – immer Bewegung – jazda, prędko, prędzej! Gebrul, schoten, het geloei van de graafmachine, waarvan alleen de nek boven de wal uitsteekt, nu duikt de bek op, hij draait schokkerig, gaat ineens wijd open, laat alles ergens op de grond vallen, draait zwierig met opengesperde kaken terug, verdwijnt achter de wal en – boem – dreunt ergens op de zandgrond neer. De graafmachine maakt toeren, nu neemt hij een hap, de lange schuine nek trilt schokkerig, de kabel spant zich en de gevulde ijzeren bek met glimmend verweerde, in elkaar gehaakte tanden doemt weer op boven de wal. Daar loopt een in zwart geklede Oekraïense wachmann met een geweer over de schouder, de muts naar achteren en door alle herrie heen schalt hij een liedje.

In het bovengedeelte van de sortierungsplatz zijn palen met bordjes in de grond geslagen met daarop ‘Katoen’, ‘Zijde’, ‘Wol’, ‘Lompen’. Daarvandaan, naar het midden toe, verrijzen en vormen zich steeds bredere piramides van gesorteerde spullen, in lakens of met touw samengebonden bundels. In het midden en in het ondergedeelte van het terrein hoopt zich links en rechts materiaal op dat door het Sortierungskommando moet worden verwerkt, spullen uit de transporten die door de blauwen van het station en door de rooien van de entkleidungsplatz hierheen zijn gebracht. Koffers en rugzakken, gewone zakken, met touwen in plaats van rugbanden, duizenden paren laarzen, samengebonden en opgestapeld tot een zwarte, piekerige en verbrokkelende berg, elegante en armoedige herenschoenen, pantoffels, fijn damesondergoed, gehavende, luizige jassen. Ongelooflijke dingen die in de laatste bagage van honderdduizenden mensen passen. Een koffertje uitgerust als een laboratorium, een opvouwbare leren tas met daarin het gereedschap van een slotenmaker, allerlei lopers, een set injectienaalden met een glimmende sterilisator. Een reusachtige uitdragerij waar je alles kunt vinden – alleen het leven ontbreekt. De wind laat het opbollen en blaast de kleinere flarden in het rond, geldbriefjes, groenige Poolse zloty’s, roodachtige Sovjetroebels, Duitse marken, Amerikaanse dollars. Edelstenen en goud: eigendommen die je makkelijk mee kunt nemen als je wordt vervolgd. Een klein gouden hartje aan een kettinkje. Even terzijde ligt een zwarte rabbijnshoed boven op een rood veren dekbed met bruine diarreevlekken, met losjes daarnaast beenprothesen, een kinderkruk. Haha, geloof is zowel mijn kroon als mijn kruk – daarmee wordt straks het vuur in het lazaret gestookt.

Sorteren heb ik inmiddels goed onder de knie. Ik let op, eigenlijk let ik vooral op en daarna pas, of eigenlijk afhankelijk daarvan, werk ik. Altijd op je hoede zijn, met alle zintuigen voortdurend gespitst zijn op de richting waarvandaan de waarschuwing, slechts terloops geroepen als een aansporing om te werken, zal komen – een woord in het Jiddisch, dat in mijn oren als ‘kchojrim’ klinkt, was een van de eerste woorden waarvan ik de betekenis onmiddellijk begreep –, waar het groen-zwarte uniform met de doodskop en gekruiste beenderen op de pet opdoemt, in welke richting hij loopt, wanneer hij zich zo ongeveer zal omdraaien, wat en wanneer er iets in zijn blikveld kan komen, welke stemming en bedoeling zijn houding en gebaren verraden. Soms lijkt het wel of ik me in deze voornaamste bezigheid en deze kunst van overleven aan het oefenen ben, dat ik het zelfs leuk vind om mezelf in dit drieste spel om mijn leven te perfectioneren. Wie in het opgezweepte tempo werkt, alsmaar dravend en hollend, wie zo veel mogelijk op zijn schouders laadt, wie niet aanvoelt wanneer zelfs bij die onstuimigste SS’ers en wachmannen de ophitsingsgolf wat wegebt, die put zichzelf uit tot hij instort. Voor wie te veel verpoost en zo het aanzwellen van de volgende golf mist, is het ook over en uit. En het begint met een klap van de zweep in je gezicht. Het gevolg is een rode striem die uitdagend paars wordt en door een vreselijke toverkracht meer slagen aantrekt. Door de zweepslagen in zijn gezicht wordt het slachtoffer steeds meer gebrandmerkt. Een vorarbeiter of een kapo zal proberen hem weg te werken, ergens uit het zicht, maar iedereen, ook hijzelf, weet dat hij vandaag nog of morgen te horen krijgt: ‘Na, komm, komm!’, en soms nog meteen ter plekke ‘... ausziehen, naakt!’ voor het geval hij een scène zou willen schoppen...

Als ik de honger echt voel, wacht ik het juiste ogenblik af en ga even met een baal kleren op mijn rug naar de achterkant van de etensberg om van alles in mijn mond te proppen. In de afgelopen twee oorlogsjaren heb ik nog nooit zo veel boter, chocolade, suiker in mijn mond gehad. Uit een andere stapel trek ik een overhemd, wit, elke dag een schoon overhemd, elke dag van een andere dode. Vuil ondergoed, vaak bebloed, wordt hier heimelijk op de ongesorteerde stapel teruggegooid of gaat het vuur in. Ik duik in de kluwen aan de voet van de schoenenberg en als ik eruit kruip, heb ik een ander paar laarzen aan mijn voeten. Van broek wisselen? Een betere, elegantere kiezen? Dat wordt nog lastig, maar als ik het klaarspeel ben ik het mannetje, hou ik het vol, kan ik nog meer dingen voor elkaar krijgen. Vanochtend is het al flink koud. Een stukje verderop worden truien en gebreide kleding gesorteerd. Oppassen, nog niet, pas als die daar achter de stapel verdwijnt als hij richting lazaret loopt. Tussen de middag, als het warm wordt, laat ik de trui weer als bij toverslag verdwijnen.

‘Wat, papier? Scheur hier een lap los van deze onderjurk.’ Ook op deze manier herken je een groentje in Treblinka; hij vraagt om papier voor de latrine. Dat is hier veel schaarser dan zijde, als ik het papier van de bankbiljetten niet meetel.

Als iemand erop wordt betrapt dat hij iets uit een stapel pakt, volgt de gebruikelijke straf: eerst wordt hij ontdaan van zijn menselijke uiterlijk en in het lazaret wacht hem vervolgens slechts zijn naakte einde. Maar zo gaat het niet altijd. Het ligt eraan welke SS’er het is, in wat voor stemming hij is en of er meer bij het vergrijp aanwezig zijn. Het volstaat al wanneer een tweede SS’er het tafereel van ver heeft kunnen zien en ze het van elkaar weten. Dan begint de ene, de andere haalt nog harder uit met zijn zweep en ze gaan elkaar aftroeven.

Waarom hebben we eigenlijk geen gevangenispakken gekregen? Met een nummer uiteraard. Waarom mogen we in burgerkleding rondlopen en moesten we de jodensterren eraf halen? Zijn we dan soms gevangenen, joden of überhaupt iets? Wij bestaan helemaal niet meer, je bestaat niet, je bent dood, dood, dood, dus doe wat, je bent dood, je weet toch wel dat je dood bent... Ho, wacht even, dat gaat niet, anders word je mesjogge net als die ene vannacht die nog voor het ochtendappèl naar het lazaret is afgevoerd. Die burgerkleding zal ook wel onderdeel zijn van het om de tuin leiden van de mensen van het transport die bij aankomst een glimp van ons kunnen opvangen. Het geldt vooral voor de blauwen op het perron en de rooien op de entkleidungsplatz. Hier wordt gewerkt, de mensen zijn zelfs goedgekleed en ze moeten of hoeven geen jodenster te dragen. ‘Wat zijn dat eigenlijk voor lui? Zijn het wel of geen joden?’ Misschien vroeg ik me dat ook af toen ik uitstapte. Ik weet het niet meer.

‘Trzymaj się!’ Een van de lui die vaker Pools praat zei dat een keer en nu is het een begroeting geworden. Trzymaj się! Dat is Pools voor volhouden, doorzetten, doorgaan. Dat is het – hou vol! –, maar niet zomaar zoals je buiten in het leven doet. Hier, trek dit maar aan, dat groene ribjasje bij die lichtbruine rijbroek. Dat vinden ze leuk, dit soort gekkigheid, dan meppen ze je niet. Als het vandaag vuil wordt of scheurt, trek je morgen nog iets chiquers aan, nog iets mallers – maar waarom morgen pas, gewoon vanmiddag nog. Die unterscharführer daar lijkt er wel waardering voor te hebben als je erin slaagt om van alles te smokkelen – zowel wat je aan je lijf hebt als in je lijf –, om er netjes uit te zien en om natuurlijk hard te werken. Nu kijkt hij in de richting van de schoenenberg, naar een stel jongens in het midden. Zijn ze aan het sorteren of kiezen ze iets voor zichzelf uit? Moeilijk te zeggen. Maakt deze hier zijn schoen in orde of trekt hij een ander paar aan, een beter paar? De unterscharführer verderop vindt het spelletje wellicht vooralsnog amusant. In het leven buiten zijn meer van zulke spelletjes. Hier moet je het maar doen met het spelletje dat met de stapels spullen wordt gebracht en zich daarin heeft opgehoopt. En het is ook een beetje een stilzwijgende overeenkomst tussen de meesters en de slaven om het werk soepel te laten verlopen. Je schoenen, jongen, hoe meer ze glanzen hoe minder je op je bek krijgt. Daar ligt een stapel met blikjes schoensmeer. Als je het allemaal van hen op je laarzen mag smeren die je net hebt aangetrokken, bereik je een gezegende leeftijd. Maar pas op, je moet het niet overdrijven, je moet weliswaar mooie spullen voor jezelf op de kop zien te tikken, maar ze moeten nou ook weer niet zo mooi zijn dat ze die zelf willen hebben. Onthoud echter vooral: wie zich niet geschoren heeft, een stoppelbaard heeft en er sowieso vermoeid bij kijkt, die solliciteert als het ware naar de zweep en naar een toegangskaartje voor het lazaret.

==

De naam Treblinka... waar hebben ze die vandaan? Het schijnt een gehucht van een paar huizen geweest te zijn. Daar zijn er meer van hier in de bocht van de Bug. Maar Treblinka lag kennelijk het gunstigst, alleen al omdat er vanaf het hoofdspoor een aftakking was gelegd naar het strafwerkkamp Treblinka – Arbeitslager. Er hoefde slechts een doodlopend zijspoor van enkele tientallen meters lang te worden aangelegd.

Het strafwerkkamp Treblinka werd ergens in 1940 bij een kleine zandgroeve gevestigd. Om allerlei redenen kwamen daar Polen terecht, dorpelingen omdat ze de leveringsquota niet haalden. Onder hen ook joden. Er zaten daar, schijnt het, ongeveer drieduizend gevangenen. En juist zij werden ergens in het voorjaar van 1942 gebruikt om het vernietigingskamp te bouwen, bijna twee kilometer dichter bij de aftakking van het hoofdspoor naar Małkinia. Een slim gecamoufleerde zet – hier en daar wist men dat Treblinka een of ander werkkamp was. Naar verluidt arriveerde het eerste transport eind juli 1942 uit Warschau. Op dat moment was slechts de primaire inrichting gereed: een paar houten barakken, een laag stenen gebouw met gaskamers en een machinekamer, waterputten, een omheining. De mensen die overdag uit het transport waren gepikt, werden elke avond na het werk doodgeschoten. Het zou er veel wreder aan toe zijn gegaan dan later, toen de boel geroutineerd draaide. Er gaan verhalen dat in de brandende hitte van die zomerdagen op de zandvlakten van Treblinka meer bloed dan water lag. Stilaan werden timmerlieden en metaalbewerkers uit de transporten geplukt om door te gaan met de bouw, zadelmakers voor het vervaardigen van nieuwe leren zwepen, kleermakers om pakken, uniformen aan te meten, goudsmeden om het goud en de sieraden te sorteren, en ook mensen die bij de lijken de gouden tanden eruit moesten breken; oudere jongens om te bedienen en een paar vrouwen om de was te doen. Van de mensen die werden ingezet bij de eigenlijke, zich geleidelijk ontwikkelende werkzaamheden bij de gaskamers en op de sortierungsplatz, hielden weinigen het langer dan een paar dagen vol.

Naar schatting waren hier voor onze aankomst al driehonderdduizend mensen ‘afgerond’. Als het waar is dat de transporten op 23 juli begonnen, dan waren dat in de tachtig dagen tot 10 oktober dagelijks gemiddeld vierduizend mensen. De geschatte driehonderdduizend is een zeer waarschijnlijk aantal. In de dagen na onze komst zijn ook weleens vijftien- tot achttienduizend mensen per dag afgemaakt.

Treblinka – de mensen buiten in het leven vinden het misschien mooi klinken, schattig, bijna als uit een bakerrijmpje.

==

De wereld laten weten...

Zo kan het toch niet eindigen. De wereld moet op de hoogte worden gebracht van Treblinka, van wat hier gebeurt. Dan komen een hoop vliegtuigen deze kant op en wordt een heel leger aan parachutisten afgeworpen. Ze gaan Treblinka en de hele omgeving bezetten, alles wordt genoteerd, gefotografeerd, gefilmd, het gaat straks de hele wereld over. Treblinka zal de hele wereld, iedereen, in beweging brengen om als één man tegen Hitler op te staan en hem weg te vagen. Hier in Treblinka zal de oorlog eindigen. Ja, de wereld moet het horen. Wij moeten het zelf op een of andere manier aan de wereld laten weten.

Die sliert van gebogen ruggen belast met bontgekleurde bundels slingert tussen de piekerige bergen ongesorteerde spullen en nette stapels gesorteerd katoen, wol, lompen. Honderden voeten in laarzen in een niet-aflatende draf – immer im Laufschritt – doen het fijne zand op de sortierungsplatz opwervelen. Hoe heeft nu de man voor mij de bundel van zijn rug naar boven doorgegeven? En die daar boven, hoe heeft hij die aangepakt? Zijn hand gleed eerst in de halfgeopende vuist en verdween vervolgens ergens daar boven tussen de balen. Maar dan hol ik alweer met een lege rug terug en ben benieuwd of het zich bij de volgende rondes zal herhalen. O ja, hij geeft die man daar boven iets mee met de bundel, en hij is niet de enige, meer mensen doen het. Die magere, oudere man met een doorschijnend geaderd gezicht, die in de rij achter mij rent, raakt me aan alsof hij me streelt, en glimlacht begripvol naar me. ‘Jij bent Richard en die daar voor jou is Karel? – Tsjechen? Ik ben David. Als jullie straks spullen sorteren voor in de bundels, blijf dan in mijn buurt, ik zal je vertellen hoe of wat. We moeten het de wereld laten weten...’

En zo werden we ingewijd door David Brat, een als het ware aan beide kanten ingedeukte kerel met vooruitstekende tanden en een knokige neus. Die twee die daar boven op de berg gesorteerde kleding werken en de samengebonden bundels stapelen, komen uit Warschau, ze kennen de omgeving hier en weten in het algemeen van wanten. Ze gaan een vluchtpoging ondernemen en daar helpen we hen bij. Zij hebben de opdracht om de buitenwereld over Treblinka te vertellen, om verslag uit te brengen aan de geheime organisatie in het getto van Warschau. Die moet vervolgens proberen de boodschap via de Poolse ondergrondse naar het buitenland te krijgen, naar Engeland.

Ik moest bijna oppassen om niet te veel rechtop te lopen, mijn rug niet te veel te rechten. Zo geweldig voelde ik me toen ook ik die twee heimelijk geld en waardevolle spullen kwam brengen die we bij het sorteren hadden gevonden. Hier in Polen schijnen ze voor hun vlucht een hoop geld nodig te hebben, bergen geld, veel meer dan de mensen buiten krijgen voor het verraden van een jood die ergens zit ondergedoken of illegaal is.

Het is gelukt. Sinds gisteren zijn beiden weg. Vlak voor het avondappèl hebben ze zich boven op de stapel verstopt. Toen we werden geteld door de SS was alles al voor elkaar. Of kapo Kurland had het aantal mannen dat die dag in het lazaret aan hun einde was gekomen vervalst door het totaal met twee te verhogen, of het was geregeld door de Lagerältester, ofwel de hoofdkapo, ingenieur Galewski. Hoe? ’s Middags hadden de blauwen en de rooien onder de ogen van de SS uit een nieuw transport twee extra mannen naar binnen gesmokkeld. Het getal van het avondappèl klopte met dat van tussen de middag, alleen liepen er in die tussentijd op de enorme sortierungsplatz tussen de stapels en bergen spullen twee gekromde ruggen extra. Het valt sowieso niet mee voor de SS om het juiste aantal te achterhalen als ze in de loop van de dag zo veel mannen afmaken en er nieuwelingen uit de transporten bij laten komen. Des te razender zijn de slagen van de zweep daarom bij het avondappèl. Hoe dan ook, bij het ‘Antreten’ gisteravond verliep de telling zonder problemen. Het is die twee kennelijk gelukt om zonder door de wachttorens opgemerkt te worden ’s nachts over het hek te komen, en vanochtend staan twee anderen boven op de berg de bundels met kleding te stapelen. In de ogen van de SS zien we er allemaal hetzelfde uit, die of die, maakt niets uit. En mochten ze toch naar iemand specifiek vragen, dan wordt het: ‘Herr Chef, Herr Scharführer, die is gisteren door u en Herr Unterscharführer Miete naar het lazaret gebracht.’

Iemand als kapo Rakowski, een boom van een vent, Moniek van de blauwen, de vorarbeiter in de keuken of een ander bekend figuur kan natuurlijk niet aan ontsnappen denken. Het moet een anoniem type zijn van het bovenste deel van de sortierungsplatz, onder het stof en grauw van het zand, gekromd in afwachting van de klappen en van het sjouwen van de zware last. Het was al een keer gelukt iemand zo naar buiten te krijgen. Het zal nog voor onze komst geweest zijn, of anders in onze eerste dagen hier, voor we waren opgekrabbeld en we onze weg hadden gevonden. En er moeten geleidelijk nog meer op pad gestuurd worden. Het moeten er meer zijn om erin te slagen het aan de wereld te laten weten, mensen te overtuigen...

Ja, als er iemand was die het allemaal van boven zou aanschouwen, alles in ogenschouw zou nemen. Die zou dan misschien zien dat de enkelingen wie het gelukt was in de beginperiode uit Treblinka te ontsnappen, geslaagd waren in hun missie, maar niet in overleven. Allemaal waren ze natuurlijk besneden, hadden geen papieren, en nergens was de haat jegens joden zo erg als hier in Polen. Sommigen zijn wellicht door de Duitse veldgendarmerie zelf gepakt. Of de mensen bij wie ze eerst zaten ondergedoken, nadat die stukje bij beetje al het geld en waardevolle spullen van de onderduikers hadden geïncasseerd, hebben hen uiteindelijk verraden om ook nog een beloning op te kunnen strijken. Ze werden door de veldgendarmerie in schrilgroen uniform of door de SS in groen-grijs of zwart gehaald. Ze werden ergens uit een boerenkelder gehaald of uit een schuilplaats in het bos. Ze moesten zich uitkleden en het was over en uit: ter plekke doodgeschoten, of in het Pools ‘rozsztrzelali’, afgeknald. En iemand die hen echt liet onderduiken? Dat was een gek en een held. Bij verraad stond hem dezelfde lijdensweg en dood te wachten als was hijzelf een jood. Sommigen zijn later in de gaskamer aan hun einde gekomen, anderen vermoedelijk pas tijdens de opstand in het getto van Warschau voorjaar 1943. Toen pas begonnen hun eigen mensen waarschijnlijk hun verhalen echt volledig te geloven. Tot die tijd zagen ze in onze ontsnapte medegevangenen een stel gekken, provocateurs, die meededen aan een of ander nieuw groot bedrog. Het verstand kon die verhalen niet bevatten en het geloof legde alles in Gods handen. Naar verluidt bereikte het bericht over Treblinka eind 1942 Engeland. Van hogerhand werd het bestempeld als onbevestigd en ongeloofwaardig, en men weigerde er iets mee te doen. Er moeten meer van dat soort berichten zijn geweest. Tijdens diplomatiek en internationaal overleg werden ze waarschijnlijk afgedaan als iets wat de fantasie te boven ging, op lager niveau konden ze ‘Latrinennachrichten’ worden genoemd.

Ergens van boven, heel hoog, zou je kunnen zien dat er in een cirkel van driehonderd kilometer rond Treblinka zelfs drie soortgelijke vernietigingsfabrieken waren: Sobibór, Majdanek, Bełżec.

Stelletje gekken, simpele zielen, verdoemden uit Treblinka, denken jullie nou echt dat de wereld compleet op haar kop gaat staan en zich het vuur uit de sloffen gaat lopen zodra men over jullie hoort? En om wie gaat het daar eigenlijk in dat Treblinka – wat zijn dat voor lui? Luitjes die grotendeels uit Poolse en Russische dorpen en steden komen? Achenebbisj uit de joodse periferie...?

We zitten in Treblinka net tussen de middag te schaften. De kleine Abraham met zijn gezicht en krullen van een knaap uit het oude Rome – moet dat een Pools joodje zijn? – zit met gestrekte benen tegen de wand van de barak geleund die lekker warm en goud oplicht in de oktoberzon. In zijn hand wiegt hij een lege soepkom en hij zingt zacht in het Jiddisch: ‘Voor iedereen schijnt de zon, maar niet voor mij...!’ Hij glimlacht en knikt ondertussen lankmoedig op het ritme van het lied met zijn hoofd naar Karel en mij, zo van dat wij dit van vroeger, waar we vandaan zijn gekomen, niet kunnen snappen: ‘Oj oj, Karol, Karol...’

==

Stabilisatie

Er arriveert een groot transport uit Dęblin dat met meerdere treinstellen vijfduizend mensen brengt. Er wordt maar één iemand uitgepikt. Eén van de vijfduizend.

’s Avonds bij de keuken werd hij op onze Tsjechische groep onder de kromme den gewezen toen hij zei uit Slowakije te komen. Niet alleen in de buurt van de keuken, maar tijdens elke pauze schoolt iedereen zo samen, ook al zit men bij verschillende werkcommando’s. Met kommen in hun hand staan hier mensen uit Warschau, Częstochowa, uit Kielce, de kleine Tsjechische groep en anderen. Die van vandaag komt uit Prešov, hij heet Želomír Bloch en wordt Želo genoemd. Hij heeft hier vandaag zijn vrouw verloren. We vragen niet eens via welke omwegen hij vanuit Slowakije eerst in Dęblin is terechtgekomen en daarna hier in Treblinka. Hij is klein en gezet, ook zijn gezicht met de kleine snor is rond en boven zijn hoge voorhoofd golft dik zwart haar. Hij lijkt wel een Hongaar. Over zijn metalen kom heen staart hij in het niets, hij nipt er staand van, eet niet, rookt alleen maar en als we af en toe iets vragen, antwoordt hij als vanuit de verte. Zo gaat het altijd met die nieuwelingen voor het eerst bij de keuken, telkens dezelfde scène, op het oog bijna roerloos.

Waarom staar ik zo naar hem, naar iedere nieuweling, waar wacht ik op? Dat hij ineens een brul geeft, zijn handen als klauwen uitslaat, naar voren stormt, zich op die lui stort, ze verscheurt en maar blijft brullen... Nee, dat doet hij niet. Ik wacht en hoop dat hij het niet doet. Ik ben opgelucht als ik zie dat hij daar staat en het niet doet. Hij is dus net zo’n schijterd als ik, als iedereen hier... Nou, kom hier, kom bij ons, je bent een van ons... Als iedereen op dat punt gelijk is, als we allemaal van die schijterds zijn, dan is misschien niemand een schijterd... Nu moet ik denken aan hoe iemand me toen een extra kom drinken had toegestopt alsof hij me welkom heette.

De slungelige Honza Freund buigt zich nu naar de nieuweling toe en zegt hem prijzend, en misschien ook opgelucht: ‘Ja – hier word je eerst helemaal leeggehaald en daarna pas gedood.’

Želomír Bloch – Želo – draagt nu nog zijn eigen winterjas, losgeknoopt, lang tot over de grove laarzen waarin de broekspijpen zijn gepropt – als twee deinende schepen. Morgen draagt hij een kurtka – een kort Pools jack –, een elegante rijbroek en glimmende laarzen van fijn leer. Als hij het morgen maar volhoudt.

Er verstrijken enkele dagen. Op een avond, als we de barak in zijn gejaagd om te slapen, gaan we niet gelijk op de zandgrond liggen, maar zitten bij elkaar. Nu pas, bij het rusteloze licht van de kaarsen kun je zien dat Želo bruine ogen heeft, een vooruitstekende kin met een kuiltje waar zijn bijna te fijngesneden lippen op een of andere manier niet helemaal goed bij passen. In zijn rijbroek en laarzen ziet hij er nu al helemaal uit als iemand van de Hongaarse plattelandsadel. Naast hem zit de model-Germaan – Rudla Masárek. Een smal gezicht met een lichte teint, kortgeknipt blond haar, lichtblauwe ogen, zijn borstkas en schouders zijn door de schermsport gebeeldhouwd. Hij is eigenlijk slechts een Mischling. Hij vertelt dat hij voor het eerst een jodenster opdeed op zijn bruiloft, toen hij met een jodin trouwde. Hij kwam hier met haar aan en heeft haar voor het laatst boven op de entkleidungsplatz gezien toen we ons moesten uitkleden.

Zo slenterend als de slungel Honza Freund beweegt, zo lijzig praat hij. In elke zin klinkt zijn Praagse tongval door en veel uitdrukkingen stammen uit het jargon van de textielbranche. Honza is kennelijk ook uitgekozen op zijn postuur, terwijl zijn vrouw en tienjarige zoon werden voorbereid op de dood.

Robert Altschul wekte na aankomst van ons transport de belangstelling van de SS’ers door iets heel anders. Bijna iedereen in een transport draagt praktische kleding voor de verwachte ontberingen: laarzen, hoge rijgschoenen, een sportieve broek, een jekker, een pet. Robert droeg een breedgerande hoed, een nette mantel, een kostuum en misschien zelfs wel lage schoenen. Zijn paraplu zat niet eens vast aan zijn koffer, hij hield hem in zijn hand. Was hij oud geweest, dan was daar niets opvallends aan geweest, want de ouderen gingen meestal aldus gekleed op transport. Maar hij viel op doordat hij oud-jong was. Om te worden opgemerkt moet je wel opvallen. Zo stond hij daar, misschien niet ver bij Karel Unger vandaan die er gehard en gebruind uitzag van het werk in de baksteenfabriek van Olomouc voor hij naar Theresienstadt werd gedeporteerd. Langzaam en zorgvuldig legde hij zijn paraplu weg en nam zijn hoed af die zijn vroegtijdig dun wordende haar bedekte. Het type Praags-joodse intellectueel wiens leven zich voltrekt tussen de faculteit geneeskunde, zijn koffiehuis, waar hij studeert en debatteert, en het Tsjechische en Duitse theater. Robert kan zich nu zelf niet meer goed voor de geest halen hoe het echt allemaal zo was gekomen. Of hij werd opgemerkt door de zorgvuldige en argeloze wijze waarop hij zich uitkleedde voor het ‘bad’, of toen hij zijn hand opstak, nadat er gevraagd was wie er verstand had van geneeskunde en medicamenten, was uitgerekend hij uitgekozen. Zo eentje hadden ze in Treblinka nog niet gehad en hij kreeg als taak het sorteren van medicamenten. Na elk ‘rijk’ transport barst het daarvan. Het laatste mondeling examen voor zijn doctoraat dat Robert nog moest doen, zou hij hier niet meer halen.

Roberts geval laat ook zien dat men soms door allerhande toeval en curieuze omstandigheden bij een nieuw transport uit de menigte geplukt kan worden, die van het perron via de entkleidungsplatz linea recta in de schlauch schuift. En zo zijn de lijkenmeesters en lijkenkoelies in Treblinka een mengeling van potige kerels, kleine kleermakers, gauwdieven uit de Warschause penoze en ‘godsmannen’, die regelmatig ’s ochtends en ’s avonds bidden, van meubelmakers, zakenlieden en geldhandelaren, die in het commando Goldjuden goud en sieraden verzamelen, sorteren en hier hun delicate vak met stapels uiteenlopende bankbiljetten voortzetten.

Karel Unger en ik zijn de jongsten van de groep. Als we het nog een paar weken volhouden, halen we onze tweeëntwintigste verjaardag. De andere vier zijn allemaal rond de dertig. Honza is over de dertig, ook al zou je eerder Robert als oudste aanduiden.

Je zou niet zeggen dat Želo het hoogste woord heeft, zoals we daar op de grond bij elkaar zitten en gebruikmaken van het moment tot het bevel komt om de kaarsen te doven en te gaan slapen. De een zegt dit, de ander dat, maar ondertussen kijken we allemaal naar Želo. We moeten iets doen, hier uit zien te komen. Maar dat zullen er meer proberen, terwijl wij in een volstrekt vreemd land zitten, uitgespuugd zijn naar een andere wereld. We kennen het kamp zelf nog niet eens goed genoeg, de omgeving, de situatie buiten niet, niets. De mannen uit Warschau en uit andere nabijgelegen streken hebben in ieder geval een kans. Voor ons geldt nu doorbijten en tijd winnen. Dat betekent dat we geen stoffige, grauwe anonieme figuren kunnen blijven. We moeten echt ons best doen om er kras uit te zien, er netjes en opgepoetst bij lopen, de SS’ers leren kennen, de wachmannen en ook degenen onder ons die het voor het zeggen hebben, het kamp tot in de puntjes leren kennen, de mensen erin, stiekem geld, goud, sieraden verzamelen.

‘We zien over een paar weken wel, meer kunnen we voorlopig niet doen,’ besluiten Želo en Robert ten slotte.