De koekoek wordt bezongen in het werk van Shakespeare, Milton en Wordsworth. Maar voor veel vogels is de koekoek het ultieme kwaad, want het is de grootste bedrieger in het vogelrijk. Koekoeken over de hele wereld hebben tal van slimmigheden ontwikkeld om andere soorten te manipuleren zodat zij hun jongen opvoeden. Hoe komen ze daarmee weg?

Wetenschapper Nick Davies onthult hoe de koekoek zijn soortgenoten beduvelt. Door speurwerk en veldexperimenten komt hij erachter dat er sprake is van een wedloop: de soortgenoten leren de gemene spelletjes van de koekoek steeds beter te doorzien, waardoor de koekoek op zijn beurt weer op zoek gaat naar nieuwe listen. Zo blijven de soorten zich evolueren. De koekoek geeft fascinerende, nieuwe inzichten in de leefwereld van deze vogels en in de wijze waarop bedrog gedijt en evolueert.

‘Leest als een thriller en is tevens een fascinerende studie over een uitzonderlijke vogel.’ – Sir David Attenborough

‘Nick Davies is de evenknie van Niko Tinbergen. Zijn boek zal de geschiedenis ingaan als het standaardwerk over de koekoek.’ – Richard Dawkins

Nick Davies

De koekoek

Vals spel van de natuur

Vertaald door Nico Groen

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Copyright © Nick Davies 2015

© 2016 Nederlandse vertaling Nico Groen

Oorspronkelijke titel Cuckoo. Cheating by Nature

Oorspronkelijke uitgeverij Bloomsbury

Omslagontwerp Melle Hammer

Omslagbeeld Elwin van der Kolk

Met illustraties van James McCallum

Foto auteur © Seb Chandler

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 3008 1

D/2016/0108/507

NUR 435

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3007 4.

Voor Tim Birkhead
Inmiddels veertig jaar vrienden

Inhoud

Voorwoord

1 Een koekoek in het nest

2 Hoe een koekoek eieren legt

3 Wicken Fen

4 Voorbode van de lente

5 De koekoek uithangen

6 De eierwedloop

7 Handtekeningen en vervalsingen

8 Bedrieger in vele gedaanten

9 Een vreemd, afschuwelijk instinct

10 Bedeltrucs

11 Gastouders kiezen

12 Een overwoekerde oever

13 Steeds minder koekoeken

14 Onze veranderende wereld

Noten

Dankwoord

Register

Roepende mannetjeskoekoek die zojuist een ander mannetje van zijn favoriete zitplaats heeft verjaagd. Wicken Fen, 21 juni 2014.

Voorwoord

Kóé-koek... kóé-koek...

Wanneer koekoeken terugkeren uit hun overwinteringsgebied in Afrika is de van ver hoorbare roep van het mannetje een welkome voorbode van de lente. Al eeuwenlang is die roep een teken dat er een einde komt aan de koude, donkere winterdagen en beurt hij ons op met het vooruitzicht op een nieuw groeiseizoen en de terugkeer van de warme zon.

Het oudste lied in het Engels, dat dateert van ongeveer 1250, is de ‘Cuckoo Song’, het koekoekslied:

Sumer is icumen in,

Lhude sing cuccu,

Groweth sed, en bloweth med,

And springeth the wode nu,

Sing cuccu!

(De zomer is in aantocht.

Zing luid, koekoek.

Het zaad groeit, de wei bloeit,

en de bomen krijgen blad.

Zing, koekoek!)

Voor de vroegste verwijzing naar de koekoek in de Europese literatuur moeten we 2500 jaar terug in de tijd, naar het Griekenland van ongeveer 700 v.Chr. Hesiodus noemde toen als beste tijd om te beginnen met ploegen het moment waarop de komst van de kraanvogels de winter aankondigt (half november), maar dat het anders beter is om de voortekenen van de lente af te wachten, namelijk wanneer de eerste koekoeken beginnen te roepen (in maart).

Het leefgebied van de koekoek strekt zich uit over twee vijfde van het landoppervlak van de aarde, van heel Europa (IJsland uitgezonderd), oostwaarts via Azië en Siberië tot Japan en zuidwaarts tot en met de Himalaya, China en Zuidoost-Azië. Koekoeken in het westelijk deel van dat gebied overwinteren in Afrika ten zuiden van de Sahara, die in het oostelijk deel in Zuid-Azië.

We kunnen ons voorstellen dat koekoeken elk voorjaar in golven naar het noorden trekken, dwars door de gematigde luchtstreken van de Oude Wereld heen. In veel talen ontleent de koekoek zijn naam aan zijn roep, zodat de koekoeken hun eigen komst aankondigen. In Europa komen ze in maart aan in het Middellandse Zeegebied:

‘cuco’ in Spanje en Portugal, ‘cuculo’ in Italië, ‘koúkos’ in Griekenland...

Ze trekken verder door Midden-Europa:

‘coucou’ in Frankrijk, ‘Kuckuck’ in Duitsland, ‘koekoek’ in Nederland en België, ‘kukulka’ in Polen, ‘kakukk’ in Hongarije...

En ze komen tussen half april en mei aan in Noord-Europa:

‘cuckoo’ in het Verenigd Koninkrijk, ‘käki’ in Finland...

De golven trekken ook door Azië:

‘guguk’ in Turkije, ‘gugoo’ in Azerbeidzjan, ‘kuku’ in Kasjmier, ‘pug-pug’ in Nepal, ‘akku’ in Bhutan.

In dat uitgestrekte gebied met bos en open landschap wachten de mensen waarschijnlijk al sinds het moment waarop onze voorouders vanuit Afrika naar Eurazië trokken, duizenden jaren geleden, elk jaar op de roep van de koekoek, wanneer de lente begint.

In Groot-Brittannië werd de roep van de koekoek altijd met genegenheid onthaald en drukte het dagblad The Times tot 1940 zelfs elk jaar ‘eerste koekoek’-brieven af. In de slag om de eerste te zijn bracht het sommige briefschrijvers tot al te enthousiaste beweringen:

Van de heer Lydekker, lid van de Royal Society.

6 februari 1913. Onder het tuinieren hoorde ik vanmiddag een vaag geluid dat me ertoe bracht mijn assistent-hovenier, met wie ik aan het werk was, te vragen: ‘Was dat een koekoek?’ Bijna onmiddellijk daarna hoorden we twee of drie keer de dubbelklank van een koekoek... Het was zonder enige twijfel de roep van een koekoek.

Zes dagen later schreef de heer Lydekker opnieuw:

12 februari 1913. Het spijt mij u te moeten mededelen dat ik, evenals vele anderen, volledig misleid ben inzake de kwestie van de vermeende koekoek van 4 februari. Het geluid was afkomstig van een arbeider van een metselaarsfirma die werkzaam was in de buurt vanwaar het geluid werd gesignaleerd. Ik heb deze werkman gesproken, die beweert dat hij met zijn nauwkeurige nabootsing van de roep van de koekoek, dewelke hij zonder de hulp van enig instrument weet voort te brengen, in staat is dergelijke vogels van over aanzienlijke afstanden te lokken.

Toch waren niet alle vroege waarnemingen onjuist. In een ander jaar leidde een soortgelijke brief, waarin eveneens een waarneming in februari werd geclaimd, tot een sceptische reactie van een vooraanstaande ornitholoog. Twee dagen later ontving hij per post een pakketje met een dode koekoek erin.

Het regelmatige ritme van de koekoek door het seizoen heen wordt bezongen in een lieflijk kindergedichtje van Jane Taylor (1783-1824), dat een eeuw later op muziek werd gezet door Benjamin Britten en nog altijd in heel Engeland enthousiast op scholen wordt gezongen:

Cuckoo, cuckoo...

What do you do?

In April, I open my bill.

In May, I sing night and day.

In June, I change my tune.

In July, far, far I fly...

In August, away!

I must.

Achter die goede tijdingen gaat de donkere keerzijde van deze boodschapper schuil. Voor veel vogelsoorten is de koekoekeninvasie in het voorjaar allesbehalve lieflijk, laat staan reden tot vreugde. De dichter Ted Hughes bespeurt een waarschuwing in de roep van het mannetje:

Vuige eerste roep die, als een gestolen kus,

Beroering veroorzaakt.

Het is echter de veel minder bekende, naargeestige roep van de vrouwtjeskoekoek die duidelijk maakt dat ze ‘het’ heeft gedaan. Elke keer dat ze een ei legt laat ze in triomf een akelig gekakel horen, want de vrouwtjeskoekoek is de meest geduchte oplichtster uit de natuur. Ze brengt nooit eigen nageslacht groot. In plaats daarvan legt ze eieren in het nest van andere vogels, telkens één in een nest van één gastouderpaar. Zodra een koekoeksjong ter wereld is gekomen, werkt het de eieren en de jongen van de gastouders het nest uit. Elke zomer dumpen jonge koekoeken op die manier de eieren en kuikens van miljoenen vogels. Heeft een koekoekskuiken het nest eenmaal voor zichzelf opgeëist, dan krijgt het zijn gast- of pleegouders met list en bedrog zover dat ze hém grootbrengen in plaats van hun eigen nageslacht.

Voor mij als bioloog en wetenschapper is de roep van de koekoek niet alleen maar de voorbode van de lente. Hij is een uitnodiging om een onopgelost raadsel te onderzoeken: hoe komt de koekoek weg met zulk misdadig gedrag?

Ik kijk al mijn hele leven vogels. Ik ben geboren in het dorp Formby, ongeveer 15 kilometer ten noorden van Liverpool, aan de noordwestkust van Engeland. Een van mijn eerste herinneringen is dat ik thuis de vogels in de tuin te eten gaf en opgewonden vanuit een met houten stoelen in elkaar geflanste schuilplaats een mannetjesvink van dichtbij zag. Ik zal een jaar of zes zijn geweest en had nog nooit zoiets moois gezien. Ik was voor de rest van mijn leven verkocht. Elk najaar kwamen vluchten kleine rietganzen vanuit hun broedgebied in IJsland naar het weidelandschap achter ons dorp om er te overwinteren. In de schemering vlogen ze op weg naar hun slaapplaats over ons huis, en als ze op mistige avonden gedesoriënteerd raakten, lag ik me in bed te verwonderen over hun roep.

Ik heb geen idee waar die vroege passie voor de natuur vandaan komt; mijn ouders stimuleerden me, maar zij noch mijn twee jongere broers en mijn jongere zus hadden dezelfde obsessie. Toen ik negen was hield ik nauwkeurig bij welke vogelsoorten ik had gezien. Mijn eerste notitieboekje telt voor dat jaar 137 vogelsoorten. Bij 1 mei staat: ‘Roep van een koekoek, de eerste deze zomer!’ Het uitroepteken geeft aan hoe enthousiast ik was. Waarschijnlijk was ik als jongen al gefascineerd door koekoeken en door de weidse hemel boven het platteland.

In mijn tienerjaren begon ik te beseffen dat biologie meer was dan alleen lijstjes bijhouden. Van de boeken die ik las inspireerden er twee me het meest: The Life of the Robin (‘Het leven van het roodborstje’) van David Lack en The Herring Gull’s World (‘De wereld van de zilvermeeuw’) van Niko Tinbergen.

Voor het onderzoek dat Lack in de jaren dertig deed in Dartington, in het zuiden van Devon, ringde hij roodborstjes met gekleurde ringen. Daardoor kon hij afzonderlijke exemplaren onderscheiden en hun hele leven volgen. Ik begon de wereld te bezien als door de ogen van een vogel en te beseffen met welke problemen vogels te maken kregen wanneer ze zich moesten verdedigen, voedsel en een partner moesten zoeken, nageslacht grootbrengen, roofdieren vermijden enzovoort. Ook maakte ik kennis met de wetenschappelijke methode om je steeds opnieuw af te vragen waarom een dier zich op een bepaalde manier gedraagt.

Ik was helemaal weg van de onderzoeksbenadering van Niko Tinbergen. Hij liet zien dat vogels op eenvoudige stimuli in hun omgeving reageren. Een volwassen meeuw broedt elk ei uit dat in zijn nest wordt gelegd, zelfs al verschilt het qua omvang en kleur van zijn eigen eieren. Een hongerig meeuwenkuiken pikt in de hoop op een uitgebraakt maal zelfs in een kartonnen model van de snavel van een volgroeid dier. Ik begon te dromen van een bestaan in de buitenlucht, waar ik vogels en de natuur kon bekijken en me erover kon verbazen.

Later, toen ik in Cambridge biologie studeerde, fietste ik vaak naar Wicken Fen, een veengebied 15 kilometer ten noordoosten van de stad. Daar zag ik mijn eerste koekoeksei, in een kleine-karekietennest, en zag ik de karekieten hun uiterste best doen het koekoekskuiken te voeden. Misschien bezegelde die ervaring wel mijn lot, want toen ik tegen de dertig liep en naar Cambridge terugkeerde om er college te geven en onderzoek te doen naar diergedrag en ecologie, moest ik weer aan de koekoek denken en begon ik me af te vragen hoe hij zijn gastouders om de tuin weet te leiden.

Natuurlijk, dacht ik, werkten de gastouders elk koekoeksei dat ze vonden hun nest uit. Als dat het geval was, zouden koekoeken misschien eieren ontwikkelen die moeilijk te herkennen waren omdat ze er precies zo uitzagen als de eieren van hun gastouders. Wat moesten die vervolgens beginnen? Zouden ze gedoemd zijn voor altijd en eeuwig koekoekseieren te accepteren of zouden ze tactieken ontwikkelen om zich te verweren? Het begon me te dagen dat het een uitgelezen kans was om dergelijk natuurlijk bedrog te bestuderen met als mogelijke uitkomst de ontdekking van een ‘wapenwedloop’ waarin afweerstrategieën van de gastouders en het bedrog van de koekoek zich in samenhang met elkaar ontwikkelden.

Samen met collega’s heb ik die evolutionaire strijd tussen koekoeken en gastouders de afgelopen dertig jaar bestudeerd. Het doel van dit boek is de lezer mee te nemen op een reis die laat zien hoe de afweer van de gastouders en het bedrog van de koekoek zich als gevolg van de evolutie hebben ontwikkeld. Ik hoop dat het leest als een detectiveverhaal met de natuur in de hoofdrol, want we onthullen de trucs die koekoeken erop na houden om door de verdediging van hun gastouders heen te dringen, eieren te leggen en hun gastouders zover te krijgen dat ze hun kuiken voeden. Zoals een speurder details moet bestuderen om een misdaad op te lossen, zo moet een bioloog nauwgezet het gedrag van koekoeken, de kleur en de tekening van koekoekseieren en de bedelroep van koekoekskuikens observeren om erachter te komen hoe deze vogel zijn gastouders om de tuin leidt.

Soms zullen we het spoor van de koekoek simpelweg volgen door goed te kijken. Maar koekoeken zijn stiekem, dus hebben we ook het gereedschap van de forensische wetenschap nodig, zoals DNA-technieken en satellietvolgsystemen. We zullen enkele schokkende ontdekkingen doen wanneer we kennismaken met de vernuftige en vaak meedogenloze methoden die koekoeken erop na houden om hun gastouders te misleiden en te manipuleren. Dat bedrog is niet uitsluitend voorbehouden aan volwassen koekoeken; enkele van de meest geslepen trucs zijn die waarmee koekoeksjongen pleegouders zover krijgen hen te voeren.

Ik wil niet alleen laten zien hóé koekoeken zich gedragen, ik wil ook uitleggen waaróm ze dat doen. Daarvoor moeten we ons afvragen hoe het kan dat de trucs waarmee koekoeken hun gastouders voor de gek houden zoveel succes hebben. Voor dat deel van ons onderzoek moeten we onze waarnemingen laten leiden door hypotheses. We zullen daarom Tinbergen volgen en onze ideeën, onze vermoedens, toetsen aan de hand van veldonderzoek. Zo zullen we met behulp van verschillend gekleurde modeleieren onderzoeken waarom gastouders een koekoeksei als eigen ei accepteren. Experimenten met opgezette koekoeken helpen ons erachter te komen waarom een vrouwtjeskoekoek snel moet zijn als ze een ei in een gastoudernest wil leggen. In de buurt van een nest opnames van piepende kuikens afspelen laat zien dat jonge koekoeken hun pleegouders doeltreffend met hun bedelroep in de luren leggen. Zulke experimenten leveren vaak verrassende inzichten op en laten soms zien dat onze hypotheses niet kloppen en ons op een nieuw spoor vol ontdekkingen zetten.

Wicken Fen is de afgelopen dertig jaar mijn ‘buitenlaboratorium’ geweest. Het heeft iets obsessiefs als je koekoeken zo lang in één gebied bestudeert. Maar elk voorjaar raak ik weer even enthousiast door de eerste koekoekenroep van het jaar, en omdat de schitterende beelden en geluiden van de natuur nauwelijks te bevatten zijn, is elke zomer weer een verrassing. Ik hou van Wicken Fen in al zijn verschijningsvormen: het nimmer verstommende geluid van het riet in de wind en de verschillende bloemen die na elkaar in het seizoen uitkomen, van de bleekroze pinksterbloem die bloeit wanneer de eerste koekoeken in april arriveren, de gele lis en de rode brede orchis die in mei en juni bloeien, wanneer de koekoeken hun eieren leggen, tot de paarse kale jonker en de roomkleurige moerasspirea in juli, wanneer de volwassen koekoeken weer naar Afrika terugkeren. Ik heb geprobeerd het plezier van een nieuwsgierige veldbioloog over te brengen, en daardoor is de sfeer van het veen nadrukkelijk in dit boek aanwezig. Elk jaar levert weer nieuwe ontdekkingen op, die op hun beurt tot nieuwe vragen leiden, dus ook de wetenschap wordt telkens vernieuwd. Onze reis kent geen einde.

Ons speurwerk voert ons echter tot ver buiten Wicken Fen. We bestuderen koekoeken en hun gastouders niet alleen in het Verenigd Koninkrijk, maar ook op het vasteland van Europa en helemaal tot in Japan. We zullen zien dat evolutionaire veranderingen meedogenloos zijn. In sommige landen komen koekoeken nieuwe gastoudersoorten tegen, die nog maar net zijn begonnen afweertactieken te ontwikkelen. We zullen ook kennismaken met in isolement levende gastouderpopulaties waarop niet langer wordt geparasiteerd en die daardoor hun afweermethoden kwijt beginnen te raken. Het zijn spannende voorbeelden van evolutie in actie, een stukje van Darwins ‘overwoekerde oever’, waar dieren en planten voortdurend evolueren om de veranderingen te kunnen bijbenen die zich voordoen bij hun vijanden en concurrenten. We reizen ook naar Afrika en Australië als we op zoek gaan naar koekoekensoorten die al veel langer geleden de strijd met hun gastouders hebben aangebonden en waarvan het bedrog en het verweer nog vernuftiger zijn. De natuur is telkens weer een bron van verrassingen en wonderen.

Het verhaal heeft bovendien een menselijke kant, want het gaat over ons veranderende beeld van de natuur: van de verbijstering van al diegenen uit voorbije eeuwen die maar moeilijk konden begrijpen waarom de Schepper een dier had voortgebracht dat geen enkele genegenheid voor zijn nageslacht toont, tot hedendaagse onderzoekers die geboeid zijn door de gevolgen van de evolutie.

We brengen een eerbetoon aan vroege natuurvorsers die met hun ontdekkingen de basis legden voor het huidige koekoekenonderzoek. Onder hen Aristoteles, die meer dan 2300 jaar geleden al wist dat koekoeken eieren in nesten van andere vogels leggen; de zestiende-eeuwer William Turner, die het eerste boek over Britse vogels schreef; John Ray uit de zeventiende eeuw en Gilbert White uit de achttiende, die zich allebei verbaasden over de parasitaire gewoonten van de koekoek; Whites tijdgenoot Edward Jenner, wiens eerste, gedetailleerde beschrijving van een koekoeksjong dat gastoudereieren en -kuikens het nest uit werkte alom tot verbijstering en ongeloof leidde; Charles Darwin, Alfred Russel Wallace en Henry Walter Bates, die in de negentiende eeuw over evolutie nadachten en briljante veldbiologen waren; Alfred Newton, die aan het einde van de negentiende eeuw schreef over verschillende koekoekenrassen met een eigen gastoudersoort; Edgar Chance, een gepassioneerde eierverzamelaar uit het begin van de twintigste eeuw die ontdekte hoe koekoeken eieren leggen; en tot slot Charles Swynnerton, ook uit het begin van de twintigste eeuw, die met zijn onderzoeken naar Afrikaanse koekoeken en hun eieren geldt als pionier.

Ik beschouw ze allemaal als helden, maar koester een speciale band met twee van hen. In 1530 werd William Turner benoemd tot fellow, wetenschappelijk staflid, van het Pembroke College in Cambridge, het college waaraan ik heb gestudeerd en waarvan ik zelf sinds 1979 wetenschappelijk medewerker ben. Turners boek over vogels, dat in 1544 verscheen, is voorzien van een ‘Peroratio aan de lezer’ waarin hij een verandering in onze kijk op de natuur aankondigt, van de kritiekloze aanvaarding van folklore tot zuiver wetenschappelijk onderzoek:

Mijn boekje bevat meer gissingen dan rotsvaste zekerheden. [...] Het kwam me voor dat het van grotere voorzichtigheid getuigt en beter past bij een onderwerp dat ingewikkeld is en nog onvoldoende is bestudeerd om het al twijfelend en speculerend te benaderen en het aldus te onderzoeken, in plaats van overhaast en arrogant over ongewisse kwesties te oordelen.

Ik heb andere beslommeringen over koekoeken dan Turner bijna vijfhonderd jaar geleden, maar hoop dat ook mijn boek doortrokken is van het besef dat we vragen moeten stellen over de natuur, maar tegelijk moeten erkennen dat we niet alle antwoorden weten.

De tweede die tijdens het schrijven van dit boek over mijn schouder meekeek is Alfred Newton, voormalig hoogleraar vergelijkende anatomie aan de University of Cambridge. Toen hij in 1907 stierf, liet hij zijn statige oude bureau na aan de faculteit Zoölogie, waar ik het grootste deel van mijn leven heb gestudeerd en les heb gegeven. Ik geniet het voorrecht het in mijn werkkamer te hebben staan. Zo komt het dat ik dit boek heb geschreven aan hetzelfde bureau als dat waaraan Newton ruim honderd jaar geleden over koekoeken schreef.

Tegenwoordig staan er geen ‘eerste koekoek’-brieven meer in The Times. Zou dat wel het geval zijn, dan zou het daarin gaan over de stilte, over de vraag waar de koekoeken zijn gebleven, want in de afgelopen ongeveer vijftig jaar is hun aantal dramatisch geslonken. Ik hoop dat de lezer het aan het einde van de reis met me eens zal zijn dat het dubbel zo treurig is dat ze verdwijnen: niet alleen raken we onze voorbode van de lente kwijt, maar ook een van de verbazingwekkendste biologische fenomenen op aarde.

1

Een koekoek in het nest

Kleine karekiet die een elf dagen oude koekoek een snavelvol vliegen voert. Reach Lode, 25 mei 2014.

Bestaat er iets wonderbaarlijkers dan de wereld der natuur? Vroeg op een kalme zomerochtend halverwege juli – er staat geen zuchtje wind – zwerf ik over de oever van een met riet omzoomde sloot in Wicken Fen, een veengebied iets ten noorden van Cambridge en het oudste natuurreservaat van Groot-Brittannië. Het is een uitgestrekt, vlak landschap; het hemelgewelf omvat me tot aan de horizon als een koepel en wordt in het water weerspiegeld, waardoor ik af en toe het gevoel krijg alsof ik zweef. Het witte doek van een oude windmolen schittert fel in het zonlicht. Een bruine kiekendief verschijnt boven de riettoppen en komt aangezeild met opwaarts gekrulde vleugels en een jong waterhoen in zijn klauwen. Er liggen verse molshopen van zwarte, turfachtige aarde op het pad: samengeklitte restanten van oude moerasvegetatie.

Het veen drijft op een waterbedding, waardoor de grond een beetje deint als ik eroverheen loop. Recht voor me, midden in de sloot, trilt een rietstengel. Precies vanaf dat punt hoor ik een luide, hoge, aanhoudende, trillende roep: ‘tsi... tsi... tsi... tsi...’ Ik kom langzaam dichterbij en spreid met een stok van hazelaarhout voorzichtig het riet. Het geroep verstomt. In de stilte hoor ik de dauwdruppels in het water vallen die door de aanraking van mijn stok van de bladeren zijn losgekomen. Verborgen in het duister, halverwege het riet, bevindt zich een kleine-karekietennest. Het is een uit dunne stroken oud riet geweven, keurig kommetje dat aan drie rietstengels ongeveer een meter boven het wateroppervlak hangt. Erop uitgespreid, de beide vleugels over de rand, ligt een flink koekoeksjong. Het is twee weken oud, heeft al zijn veren al en blijft doodstil zitten met zijn snavel stevig gesloten, al kijkt hij me verwachtingsvol met bruine kraaloogjes aan.

Ik reik naar voren om beter te kunnen zien. Zodra ik dat doe rekt de koekoek zich onmiddellijk uit en doet, met zijn kopveren recht overeind, zijn snavel wijd open zodat ik zijn feloranje keelopening zie. Dan haalt hij naar me uit. In een reflex trek ik mijn hand terug, alsof ik een aanval verwacht. Mijn hart gaat tekeer, maar dan begin ik te glimlachen van bewondering om het staaltje moed van het jong. We kijken elkaar heel even in de ogen, waarna ik de stok terugtrek en het riet weer terug op zijn plaats veert, maar net niet helemaal. Het vertoont een kleine opening waardoorheen ik, op de oever gezeten, de koekoek vanaf een meter of vijf kan zien. Ik blijf roerloos zitten en richt er mijn verrekijker op.

Na een paar minuten begint het riet opnieuw te trillen. Er komt een kleine karekiet uit het woud van stengels tevoorschijn, die op een ervan blijft zitten, net boven het nest. Hij houdt een azuurwaterjuffer in zijn snavel geklemd. De karekiet kijkt omlaag en ziet er naast het monsterlijke koekoeksjong, dat zeker vijf keer zo zwaar is, piepklein uit. De koekoek begint meteen heftig te piepen en met zijn keelopening te trillen. De karekiet aarzelt geen moment en reikt diep in de enorme bek om er het voedsel in te deponeren. Zijn kop verdwijnt er bijna helemaal in. Heel even bevindt zijn kraaloogje zich daar waar de onder- en bovenkant van de snavel samenkomen, pal naast het grote oog van de koekoek, en hij lijkt elk moment te kunnen worden verzwolgen. Maar hij trekt zich terug net voordat de snavel dichtklapt, zodat de punt van het achterlijf van de azuurwaterjuffer er nog uitsteekt. Weer trilt het riet en de karekiet gaat ervandoor, op zoek naar een volgende maaltijd.

Wat ik zojuist heb gezien verbaast me. Kleine karekieten hebben zich op allerlei manieren uitstekend aangepast aan het eten van insecten in het riet. Aan de hand van de sterren navigeren ze van hun overwinteringsgebied ten zuiden van de Sahara naar hun broedgebied in Europa. Ze moeten bovendien een fenomenaal geheugen hebben voor herkenningspunten in het landschap, want de volwassen vogels die ik van een gekleurde ring heb voorzien, waardoor ze stuk voor stuk herkenbaar zijn, keren elk jaar naar exact hetzelfde territorium terug. De vrouwtjes kiezen hun partner op basis van de kwaliteit van het territorium en het zangrepertoire. Ze bouwen kunstige nesten, die met gevlochten rietstroken en spinrag aan rietstengels worden bevestigd en precies groot genoeg zijn om een broedsel van vier jonge kleine karekieten warm te houden en diep genoeg om bescherming tegen de wind te bieden wanneer die het nest heen en weer schudt. Het paartje is kieskeurig als het op het voedsel voor de jongen aankomt: het laat prooien links liggen die te weinig opleveren (knutjes) of die juist te groot zijn, waardoor ze onhandelbaar worden (grote libellen). We kunnen de karekieten daarom niet genoeg prijzen om de zorgvuldige manier waarop ze hun verblijfplaats kiezen, met wie ze willen paren en wat ze willen eten. Hoe kunnen ze dan zo dom zijn als ze met een jonge koekoek te maken krijgen, die er totaal anders uitziet en veel te groot is om voor een van hun eigen jongen te kunnen doorgaan?

Ik verbaas me bovendien over het koekoeksjong. Hoe krijgt zo’n enorm kuiken die kleine vogels zover dat ze genoeg voedsel blijven aanslepen? Het is half juli en alle volwassen koekoeken hebben Wicken Fen twee weken geleden verlaten. Sommige zijn misschien al aangekomen in hun overwinteringsgebied in Afrika terwijl hun laatste jongen ‘thuis’ in Groot-Brittannië nog door kleine karekieten worden verzorgd. Waarom laten koekoeken hun kroost in de steek en vertrouwen ze het andere vogels toe?

Ik ben uiteraard niet de eerste die zich over dat alles verbaast. De wonderlijke interactie tussen koekoeken en gastouders fascineert de mens al sinds de Oudheid. Het is al heel lang bekend dat de koekoek eieren in de nesten van andere vogelsoorten legt. Meer dan 2300 jaar geleden schreef Aristoteles (384 tot 322 v.Chr.) dat ‘hij zijn eieren deponeert in het nest van kleinere vogels nadat hij hun eieren heeft verslonden’. Hij wist dat de koekoek voor het grootbrengen van zijn jongen volledig op zijn gastouders vertrouwt: ‘Ze zitten niet op het nest, broeden niet en brengen hun jongen niet groot.’ Hij wist ook dat een zojuist uitgebroed koekoeksjong de eieren van de gastouders uit het nest gooit en zo de enige bewoner van het nest wordt: ‘Komt de jonge vogel uit het ei, dan gooit hij de andere waar hij mee samen heeft geleefd uit het nest.’

In 1248 beschreef ook de heilige Roomse keizer Frederik II, een fanatieke valkenier die in het gedrag van vogels geïnteresseerd was, de parasitaire gewoonten van de koekoek:

De vogel die luistert naar de naam koekoek bouwt geen nest, legt zijn eieren ook niet zomaar op de grond en voedt zijn jongen niet, maar deponeert zijn eieren in het nest van een andere vogel, bijvoorbeeld een merel of praeni [een zangvogel die nestelt in het open veld], die zijn eieren uitbroedt en zijn jongen grootbrengt. Op een keer vond ik een praeninest met daarin een afwijkend nestjong met een grote keelopening. Nadat mijn assistent het nestjong met zorg had grootgebracht, beseften we dat het om een jonge koekoek ging. Daardoor weten we zeker dat de koekoek geen eigen nest bouwt, maar zijn eieren in het nest van andere vogels legt.

In oude literatuur komen ook geregeld verwijzingen naar het eigenaardige gedrag van de koekoek voor. Het volgende raadsel, vertaald uit het Oudengels, staat in The Exeter Book, een manuscript dat ergens tussen 950 en 1000 ontstond en duidelijk gaat over een koekoeksei en daarna over een koekoeksjong dat door pleegouders wordt verzorgd:

In die tijd lieten mijn vader en moeder me voor dood achter; noch was de geest over mij vaardig, zat er leven in me. Maar toen begon een toegewijde bloedverwante me met kledingstukken te bedekken, ze verzorgde en koesterde me, hulde me in een beschermend gewaad dat niet onderdeed voor dat van haar eigen kinderen, totdat ik onder het gewaad – aldus was mijn lot – uitgroeide tot een niet-verwante vreemdeling. Mijn hoffelijke bloedverwante bleef me voeden tot ik volwassen was en mijn eigen weg kon gaan.

Het heftige gebedel van een jonge koekoek in het nest van de gastouders moet eveneens een bekend verschijnsel zijn geweest. In Chaucers gedicht ‘The Parlement of Foules’ van circa 1382 (regel 612) wordt een jonge koekoek gehekeld als toonbeeld van hebzucht: ‘Gij meedogenloze veelvraat’.

Het gebrek aan ouderzorg van volwassen koekoeken staat veelal symbool voor een van liefde verstoken leven. In een ander veertiende-eeuws gedicht, ‘The Cuckoo and the Nightingale’ van sir John Clanvowe, worden de twee vogels uit de titel als het ware tegen elkaar opgezet. De nachtegaal beweert dat liefde de belangrijkste bron is van ‘al het goede, al het eervolle en voorname, [...] van volmaakte vreugde’.

De koekoek antwoordt dat het ingewikkelde lied van de nachtegaal, met al zijn versieringen, onduidelijk is, terwijl zijn eigen eenvoudige roep, ‘koe-koek’, ‘waar ende klaar’ is en gemakkelijk door iedereen wordt verstaan. Zijn boodschap is dat ‘liefde een zaak van vertwijfeling’ is die slechts leidt tot trots, verdriet, afgunst, wantrouwen, jaloezie en, uiteindelijk, gekte.

De twee vogels zetten hun dispuut voort in een Duits volksgedicht uit het begin van de negentiende eeuw, dat Gustav Mahler op muziek zette en opnam in zijn bekende liederencyclus Des Knaben Wunderhorn uit 1892. Daarin gaat het erom welke van de twee vogels het mooist kan zingen. De sluwe inborst van de koekoek komt aan het licht wanneer hij voorstelt de ezel als rechter te laten optreden: ‘Ik stel voor naar ezel te snellen/ We hopen op een open oor/ en juist zijn supergroot gehoor/ kan zo een oordeel vellen!’ De nachtegaal mag beginnen, maar zijn lied is de arme ezel te subtiel. Als de koekoek aan de beurt is, waardeert de ezel diens eenvoudige roep onmiddellijk en verklaart hem met een luid ‘Ie-joah!’ tot winnaar.

De koekoek wordt ook geassocieerd met verraad: een ‘koekoek in het nest’ staat symbool voor een onwettig kind, een schending van een menselijk nest. In Love’s Labour’s Lost, geschreven tussen 1590 en 1600, speelt Shakespeare met de woorden cuckoo, ‘koekoek’, en cuckold, ‘hoorndrager’, iemand die mogelijk het kind van een ander grootbrengt:

Als ’t madeliefje wit en geel

Met sleutelbloem de velden kleurt,

De winde gluurt door ’t jong struweel

En ’t blauw viooltje lieflijk geurt, –

Dan schuilt de koekoek in het woud,

En plaagt de mannen met zijn kout: ‘Koekoek!

Koekoek, koekoek!’ – o boos geluid,

Waar meen’gen man het oor van tuit!

Vandaar dat de roep van een koekoek synoniem is geworden met de angst om in de liefde bedrogen te worden. Miltons ‘Sonnet aan de nachtegaal’, van ongeveer 1629, toen hij in Cambridge studeerde, verwijst naar het bijgeloof dat een minnaar die de roep van een koekoek hoort voordat hij die van een nachtegaal hoort weinig goeds te wachten staat:

O nachtegaal op uwe bloesemtwijg,

uw zang in de schemer, als zwijgt het loof,

vervult het minnaarshart van nieuwe hoop,

wijl goedgunstig mei zoete uren rijgt.

Uw vloeiend gezang dat besluit de dag

voorspelt, indien gehoord voor koekoekskrijs,

voorspoed in de liefde, zo God vereist

dat uw zoet lied wordt toebedeeld die kracht.

Zing op tijd, eer dat haatdragend beest kil

uit het struweel zijn noodlotstijding doet.

Gij zijt elk jaar laat, maar om mijnentwil,

zie nu geen reden waarom u niet roept.

Noemt Muze dan wel Liefde u haar spil,

ik dien beide, maak deel uit van hun stoet.

Hoe verklaarden vroege vogelaars het vreemde gedrag van de koekoek? Ons ouderinstinct is zo sterk en we zien dieren zo hard zwoegen om hun nageslacht te eten te geven en te beschermen dat de gewoonte van de koekoek om zijn nakomelingen in de steek te laten ons zowel wreed als onnatuurlijk voorkomt. De zeventiende-eeuwse fysicotheoloog John Ray beschouwde de overeenkomst tussen de bouw van een dier en zijn manier van leven als bewijs van Gods alwetendheid. Met de koekoek wist hij zich geen raad:

De koekoek bouwt zelf geen nest, maar heeft ze het nest van een of ander vogeltje gevonden, dan verslindt of verwoest ze de eieren die ze erin vindt en legt er een van haarzelf voor in de plaats, dat ze vervolgens in de steek laat. Het onnozele vogeltje keert terug, gaat op het ei zitten, broedt het uit en verwarmt, voedt en koestert de jonge koekoek met veel aandacht en liefde alsof hij haar eigen jong is, totdat hij volgroeid is, kan vliegen en zichzelf kan redden. Iets dergelijks komt me zo vreemd, monsterlijk en absurd voor dat ik er niet over uit kan waartoe een dergelijk voorbeeld in de natuur dient; ook zou ik nooit geloven dat de drift der natuur iets dergelijks had bewerkstelligd als ik het niet met eigen ogen had gezien. Want in andere kwesties gehoorzaamt de natuur gewoonlijk telkens aan een en dezelfde regel, namelijk die van de hoogste rede en voorzichtigheid, die in dit geval luidt dat moederdieren nesten voor zichzelf bouwen, zo nodig op hun eigen eieren zitten en hun eigen jongen grootbrengen nadat ze zijn uitgebroed.

Het is daarom misschien niet zo vreemd dat de eerste verhandelingen over koekoeken erop zinspeelden dat er iets met ze mis was. Eén opvatting luidde dat de Schepper de koekoek met parasitair gedrag had bedeeld om zijn gebrek aan ouderinstinct te compenseren. In The Fowles of Heaven (‘De vogelen des hemels’), uit 1614, spreekt Edward Topsell zijn bewondering uit voor:

de natuurlijke oordeelkundigheid waarmee de Grote Schepper deze dwaze vogel heeft begiftigd om zich te vermenigvuldigen [...] ze begrijpt haar eigen frigiditeit, of kilte van haar aard, die haar volslagen ongeschikt maakt om haar eigen soort groot te brengen. Daar waar de natuur tekortschiet, is ze ertoe geneigd die leemte ongedaan te maken [...] een gebrek aan kracht wordt gecompenseerd met vernuft [...] de werken Gods zijn wonderbaarlijk, en de genade die Hij dit schepsel betoont is indrukwekkend.

Anderen zochten de tekortkomingen van de koekoek in zijn anatomie. In 1752 merkte de Franse anatoom François Hérissant op dat de maag van de koekoek ongewoon groot was en tot ver in de buik doorliep, waardoor hij veronderstelde dat een vrouwtjeskoekoek die haar eieren wilde uitbroeden ze onherroepelijk zou breken. Enkele jaren later, in 1789, beschrijft de beroemde Britse natuurvorser Gilbert White in The Natural History of Selborne (‘De natuurlijke historie en de oudheden van Selborne’) dat hij een koekoek ontleedt en het met Hérissant eens is dat: ‘de vlak boven het ingewand gelegen krop tijdens het broeden bijzonder oncomfortabel moet zijn, vooral wanneer hij vol is’. Maar toen hij enkele vogelsoorten mét broedzorg ontleedde, waaronder de nacht- en de gierzwaluw, ontdekte hij dat ze koekoekachtige ingewanden hadden en concludeerde hij dat:

Monsieur Hérissants bewering dat koekoeken vanwege hun ingewand niet tot broeden in staat zijn elke grondslag lijkt te missen; we kennen nog altijd niet de oorzaak van deze eigenaardigheid van de cuculus canorus.

Gilbert White beschouwde het gedrag van de koekoek als onnatuurlijk: ‘een monsterlijke belediging van moederliefde, een van de eerste grote geboden der natuur’.

Op hetzelfde moment waarop Gilbert White koekoeken opensneed toetste Edward Jenner Hérissants theorie proefondervindelijk. Hij legde twee gedeeltelijk uitgebroede eieren van een witte kwikstaart onder een twee weken oud koekoeksjong in het nest van een heggenmus. Een week later kwamen de kwikstaarteieren uit. Jenner concludeerde dat als een jonge koekoek met succes eieren kon uitbroeden, een volwassen koekoek dat ook zou moeten kunnen. Hij kwam met een andere verklaring voor het parasitaire gedrag van de koekoek, namelijk dat die geen tijd had om voor nakomelingen te zorgen omdat hij zijn broedgebied al in juni verliet.

Vandaag de dag lijkt dat een vreemde redenering, aangezien we de verschillende trekgewoonten van allerlei vogels kennen. Als kleine karekieten er bijvoorbeeld niet in slagen om aan het einde van de zomer een broedsel groot te brengen, dan trekken ze een paar weken eerder weg dan soortgenoten die nog druk bezig zijn hun nageslacht te leren op eigen poten te staan. Het is daarom precies andersom dan in Jenners redenering: volwassen koekoeken vertrekken zo vroeg omdat ze toch geen ouderlijke taken hebben. In Wicken Fen valt hun vertrek in het begin van juli precies samen met het moment waarop kleine karekieten niet meer aan een nieuw legsel beginnen en markeert het dus het einde van de mogelijkheid om te parasiteren.

Als al die auteurs van vroeger dachten dat de koekoek parasitair was om een gebrek te compenseren, hoe verklaarden ze dan dat gastouders een koekoeksjong aanvaarden? Een veelgehoord antwoord is dat dat een kwestie van goedheid is. Zo dacht Bechstein in 1791 dat gastouders maar al te vereerd waren dat ze een koekoeksjong mochten grootbrengen. Hij zag de alarmroep van de gastoudersoort ten onrechte aan voor een vreugdekreet:

Het is prachtig om te zien dat de vogels duidelijk opgetogen zijn wanneer ze een vrouwtjeskoekoek hun nest zien naderen. In plaats van hun eieren in de steek te laten, wat ze doen wanneer ze door andere dieren worden opgeschrikt, lijken ze buiten zichzelf van vreugde. Een winterkoning verlaat bijvoorbeeld meteen het nest wanneer er een koekoek arriveert terwijl ze zit te broeden, alsof ze plaats voor haar maakt om gemakkelijker haar ei te kunnen leggen. Intussen springt ze zo enthousiast in het rond dat haar partner zich ten slotte bij haar voegt, zodat ze zich samen uitputten in dankbetuigingen voor de gunst die de grote vogel hun verleent door hun nest voor eigen gebruik te verkiezen.

In 1859 kwam dankzij Charles Darwin voor altijd een einde aan al die rare ideeën over tekortkomingen van koekoeken en rechtschapen gastouders. In hoofdstuk 8 van Het ontstaan van soorten bespreekt Darwin de parasitaire gewoonten van de koekoek als een belangrijk voorbeeld van de manier waarop gedrag onder invloed van natuurlijke selectie evolueert. Darwin wist dat sommige soorten Amerikaanse koekoeken niet parasitair zijn, maar normaal oudergedrag vertonen. Zoals de meeste vogels bouwen ze een eigen nest, broeden ze hun eieren uit en brengen ze hun jongen groot. In 1794 was dat voor Charles Willson Peale, grondlegger van het Philadelphia Museum, een reden om trots te zijn. Op de toegangskaartjes van het museum stond: ‘De vogels en de dieren zullen u onderrichten.’ Hij zette de koekoeken uit de Oude Wereld, ‘beruchte symbolen van ontrouw omdat ze hun eieren in de nesten van andere vogels leggen’, af tegen die uit Amerika, met hun bewonderenswaardige familiewaarden, en was er ‘trots op dat ze elkaar altijd trouw blijven’. Maar Darwin begreep uit correspondentie die hij voerde dat de Amerikaanse koekoeken helemaal niet zo netjes waren en af en toe een ei in het nest van een andere vogelsoort legden. Het bracht hem op de volgende reeks evolutionaire gebeurtenissen:

Laten we eens veronderstellen dat de verre voorouder van onze Europese koekoek zich net zo gedroeg als de Amerikaanse koekoek, en dat ze soms een ei in het nest van een andere vogel legde. Als de oudervogel voordeel putte uit dit incidenteel voorkomende gedrag doordat ze erdoor eerder kon wegtrekken, of om een andere reden; of als de jongen sterker werden doordat ze beter af waren dankzij het falende instinct van een andere soort dan wanneer ze door hun eigen moeder werden grootgebracht, die wel overbelast moest zijn aangezien ze tegelijkertijd eieren en jongen van verschillende leeftijden had; dan zouden de ouders van het door een andere vogel grootgebrachte jong daar voordeel van hebben. De analogie doet ons geloven dat de aldus grootgebrachte jongen ernaar zouden streven om door overerving het incidenteel voorkomende en afwijkende gedrag van hun moeder over te nemen en op hun beurt ernaar zouden streven om hun eieren in de nesten van andere vogels te leggen, en aldus meer succes te boeken bij het grootbrengen van hun jongen. Ik geloof dat het vreemde instinct van onze koekoek is opgewekt door een aanhoudend proces van deze aard.1

1 De vertalingen van citaten uit The Origin of Species in dit boek zijn van Ruud Rook (Het ontstaan van soorten, Amsterdam, 2001). Alle overige vertalingen van citaten van Darwin, en van anderen, zijn van de vertaler. (Noot van de vertaler.)

De originaliteit van deze passage doet me nog steeds duizelen, en nog altijd zijn biologen druk bezig de drie belangrijkste ideeën die erin voorkomen te onderzoeken.

Darwins eerste punt is dat broedparasitisme juist een voordeel is in plaats van een gebrek en meer dan ouderzorg voortplantingssucces garandeert. Een parasitaire vogel die geen tijd en energie aan oudertaken hoeft te besteden kan inderdaad vroeger wegtrekken, maar belangrijker nog is dat hij met schaarse middelen meer eieren per seizoen kan leggen.

Tegenwoordig weten we dat parasitaire koekoeken uitzonderlijk veel eieren leggen. Een koekoek mét broedzorg heeft tijd om per seizoen misschien een of twee legsels van drie eieren groot te brengen. Een parasitaire koekoek die telkens één ei in het nest van gastouders achterlaat, legt gemiddeld acht eieren per seizoen, terwijl sommige er zelfs vijftien of meer leggen, met als record een aantal van 25.

Een andere parasitaire vogel uit Noord-Amerika, de bruinkopkoevogel, kan ruim veertig eieren per seizoen leggen, waarbij de twee legsels van vier eieren van een gemiddelde vogel in dezelfde familie van Icteridae mager afsteken. Bovendien worden koekoeksjongen, zoals Darwin terecht opmerkt, in hun eentje in het nest van de gastouders grootgebracht, zodat ze niet om voedsel hoeven te concurreren. Misschien groeien ze wel beter dan wanneer ze deel zouden hebben uitgemaakt van een broedsel van hun eigen ouders.

Broedparasitisme lijkt dus een groot voordeel in plaats van een tekortkoming. En daarom zou de bezorgdheid van Gilbert White en Edward Jenner niet de koekoek moeten gelden, maar andere vogelsoorten. Waarom zijn er daar niet meer van parasiet geworden en het werk van goedbedoelende ouders gaan exploiteren?

Volgens de laatste schatting zijn er ongeveer 10 000 vogelsoorten op de wereld. Precieze ramingen lopen uiteen en zijn afhankelijk van het onderscheid tussen echte soorten en ondersoorten, precies het soort onduidelijkheid dat door evolutionaire verandering werd voorspeld, want het onderscheid tussen soorten is gradueel, niet absoluut. Van die 10 000 worden er 102 gekenmerkt door broedparasitisme: ze leggen hun eieren uitsluitend in de nesten van andere soorten en vertrouwen voor het uitbroeden van de eieren en het grootbrengen van hun jongen op die gastouders. Van de 102 parasietensoorten zijn er 59 koekoeken (Cuculidae), vijf koevogels (Icteridae), zeventien honingspeurders (Indicatoridae), twintig Afrikaanse prachtvinken (Estrildidae) en is er één een eend (de koekoekseend, uit Zuid-Amerika). Natuurlijk staat of valt het succes van een parasiet bij voldoende gastoudersoorten. Maar, zoals Darwin al opmerkte, als broedparasitisme zoveel voordelen biedt, waarom heeft dan maar ongeveer 1 procent van alle vogelsoorten een dergelijke levensstijl ontwikkeld?

Darwins tweede punt is dat broedparasitisme geleidelijk via ouderlijke overerving is geëvolueerd. Daarvoor had hij geen direct bewijs; hij beredeneerde simpelweg dat incidenteel parasitair gedrag zich stapsgewijs kon ontwikkelen tot volledig parasitisme. Inmiddels weten we dat die veronderstelling klopt. In 2005 stelden Michael Sorenson en Robert Payne een stamboom op van de 141 soorten koekoeken die op de wereld voorkomen (familie Cuculidae), gebaseerd op overeenkomsten in het DNA. Slecht 42 procent van de soorten koekoeken is parasitair (59 soorten), de andere 58 procent (82 soorten) kent ouderzorg. De stamboom laat duidelijk zien dat parasitair gedrag binnen de koekoekenfamilie drie keer onafhankelijk van elkaar via ouderlijke overerving is geëvolueerd: één keer bij Zuid-Amerikaanse koekoeken (drie verwante soorten in de geslachten Tapera en Dromococcyx), één keer bij de vier soorten Euraziatische en Afrikaanse koekoeken uit het geslacht Clamator en één keer in een andere grote groep parasieten (52 soorten in elf verwante geslachten, waaronder de ons bekende koekoek in het geslacht Cuculus).

Darwins derde punt heeft me de afgelopen dertig jaar beziggehouden. Gastouders brengen koekoeken natuurlijk niet groot uit de goedheid van hun hart. Hoe zouden ze dat ook kunnen? Elke kleine karekiet die zijn tijd liever besteedt aan het grootbrengen van koekoeken dan aan zijn eigen jongen zal die genereuze ouderlijke zorg niet aan toekomstige generaties doorgeven. Daarentegen geeft een kleine karekiet die koekoeken weigert groot te brengen en zich op zijn eigen jongen richt dat zelfzuchtige instinct aan zijn nakomelingen door. Daarom mogen we ervan uitgaan dat we het zelfzuchtig grootbrengen van eigen nageslacht (of andere genetische verwanten) het vaakst in de natuur zullen aantreffen. En dat blijkt inderdaad het geval. Darwins idee is dat de aanvaarding van een koekoeksjong simpelweg valt te verklaren uit bedrog van de gastouders of het volgen van wat hij ‘een verkeerd instinct’ noemt. ‘Hoe wonderlijk en bewonderenswaardig de meeste instincten ook zijn,’ schreef hij, ‘ze moeten niet als volmaakt worden beschouwd; overal in de natuur is sprake van een voortdurende strijd tussen de een die aan zijn vijand wil ontkomen en de ander die zijn prooi veilig wil stellen.’

Darwin vergeleek de natuur met een overwoekerde oever, waar elke soort voortdurend nieuwe verdedigingsmiddelen of trucs tegen zijn telkens veranderende concurrenten en vijanden ontwikkelt. In theorie zouden we daarom een ‘evolutionaire wapenwedloop’ tussen koekoeken en gastouders mogen verwachten, zoals Richard Dawkins en John Krebs die hebben genoemd. In reactie op het parasitaire gedrag van koekoeken zouden gastouders afweertactieken of verdedigingsmechanismen ontwikkelen. Ze zouden bijvoorbeeld hun nest tegen eieren leggende koekoeken kunnen beschermen en koekoekseieren en -jongen kunnen weigeren. Dat zou weer leiden tot de evolutie van betere misleidingstactieken van koekoeken om die mechanismen te omzeilen. Betere misleiding werkt dan weer evolutie in de hand van een betere afweer door gastouders, wat weer leidt tot betere misleidingstactieken enzovoort. Met andere woorden: gastouders en koekoeken zouden co-evolueren, waarbij veranderingen in de ene partij selecteren voor veranderingen bij de andere.

Evolueren koekoeken en gastoudersoorten inderdaad samen in een dergelijke ‘wapenwedloop’?

Een week later keer ik terug naar het kleine-karekietennest in Wicken Fen. Weer duw ik het riet met mijn stok uiteen. Eerst zie ik de koekoek niet. Het riet is gegroeid en het duurt even voor mijn ogen zich hebben aangepast aan het felle zonlicht dat door stengels en bladeren wordt weerkaatst. Maar dan zie ik hem ineens, volkomen roerloos diep in het riet. Hij is nu drie weken oud, heeft langere vleugels en een langere staart, en hij lijkt klaar om uit te vliegen. Het nest verkeert in deplorabele staat. Het is geplet en een van de ondersteunende rietstengels is losgeraakt. De koekoek zit nu op de gehavende overblijfselen van de rand. Ik zie zijn tenen, waarvan er twee naar voren en twee naar achteren wijzen, hét kenmerk van alle leden van de koekoekenfamilie. Ditmaal durf ik niet te dichtbij te komen omdat ik bang ben dat hij ervandoor gaat. Ik trek me terug, ga weer op de oever zitten en tuur door de nauwe opening in het riet. Ik herken nog net de kop en de borst, hoewel die in het donkere binnenste van het riet moeilijk te onderscheiden zijn. Niets beweegt en het is volledig stil. Ik word afgeleid door de libellen die langs de slootrand heen en weer vliegen: mannetjesviervlekken die hun territorium verdedigen. Voor sommige moerasdieren is de zomer nog maar net begonnen.

Een druk geroep – ‘tsi... tsi... tsi...!’ – en ik kijk weer naar de koekoek. Een kleine karekiet landt op zijn rug! De koekoek draait zijn kop en de karekiet propt een grote zwart-gele zweefvlieg diep in de enorme keelopening. Deze keer verdwijnt zijn kop er helemaal in en heel even stel ik me voor dat de koekoek zijn pleegouder met huid en haar verslindt. Maar na een paar tellen is het voeden alweer voorbij, zoeft de karekiet ervandoor en wordt de koekoek weer bewegingloos en stil.