In 1991 verscheen het eerste nummer van Atlas. Dit ‘tijdschrift in boekvorm’ was opgericht om langere journalistieke reportages – te lang voor de krant, te kort voor een boek, een soort longreads avant la lettre – onderdak te geven. Daarmee werd in Nederland de basis gelegd voor de literaire non-fictie. Jonge auteurs als Frank Westerman en Christine Otten debuteerden erin, boeken als Hoe God verdween uit Jorwerd en De graanrepubliek vonden er hun oorsprong.

Emile Brugman stelde een ruime bloemlezing samen uit het inmiddels legendarische tijdschrift, met stukken van onder meer Jan Brokken, Ian Buruma, Frank Westerman, Redmond O’Hanlon, Christine Otten en Geert Mak

Het beste van Atlas

Samengesteld door Emile Brugman

Uitgeverij Atlas Contact
Fosfor
Amsterdam/Antwerpen

© 2015 samenstelling Emile Brugman, het copyright ligt bij de auteurs

Omslagontwerp Piet Schreuders

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 3011 1

D/2015/0108/724

NUR 320

www.atlascontact.nl

www.fosfor.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 3009 8.

Inhoud

.

Emile Brugman – Inleiding

Geert Mak – Het eiland

Redmond O’Hanlon – Kongo

Jan Brokken – Kruispunt Djedda

H.M. van den Brink – Hoort gij den donder niet?

Jonathan Raban – Amsterdam

Tracy Metz – De woestijn

Tracy Metz – Dear Daddy,

Koos van Zomeren – Stoomcursus Engelsmanplaat

Ian Buruma – Auschwitz

Christine Otten – Waiting for Jack

Geert Mak – Een vreemde tijd in Jorwerd

Henk Blanken – Hotel Almere

Benno Barnard – Een ommetje in Pruisen

Frank Westerman – Mansholt, Marx en de dikke boeren

Hans Bleumink – Vonnis in Canudos

Rudi Rotthier – Een perfect moment

Jan Brokken – De held van Curaçao

Inleiding

.

Het meest ontspannen literaire festival moet de Étonnants Voyageurs in Saint-Malo zijn, bedacht door Michel Le Bris, die ook aan de basis stond van het tijdschrift Gulliver, het Franse zusje van Granta en Atlas. Het festival bestaat dit jaar 25 jaar en is dus ongeveer even oud als Atlas. Dat is geen toeval.

Saint-Malo veranderde gedurende enige dagen in een groot literair café, waar van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat gediscussieerd werd met schrijvers uit de hele wereld. Gediscussieerd en gedronken. En dus kon je ’s nachts een naakte, woedende Eric Newby, op dat moment waarschijnlijk de beroemdste Engelse reisschrijver, op de hotelkamerdeur van de al even beroemde Patrick Leigh Fermor horen timmeren, om hem mee te delen dat hij een snob was. En dat trouwens alle Engelsen snobs waren. En dat hun tijd voorbij was. Dit alles onder het toeziend oog van Redmond O’Hanlon, vertegenwoordiger van een nieuwe generatie reisschrijvers. De volgende morgen smeerde Lieve Joris op het strand voor iedereen broodjes. ‘Vandaag ben ik de moeder van alle reisschrijvers.’

Het waren de hoogtijdagen van het literaire reisverhaal, dat eindelijk ook buiten de bakermat Engeland algemeen erkenning vond. De Engelsen hadden een lange traditie op dit gebied. In Frankrijk en Nederland gold dat veel minder. Mede door tijdschriften als Granta, Gulliver en Atlas werd die waardering al snel uitgebreid tot non-fictie in het algemeen. Zo ontstond een nieuw elan, een nieuw enthousiasme onder auteurs, die het gevoel hadden deel uit te maken van een groot avontuur.

Het tijdschrift Atlas werd opgericht om de ruimte te geven aan die nieuwe, ‘literaire’ non-fictie. Want er mocht wel nieuwe waardering zijn, het was (en is) niet makkelijk om stukken te publiceren die te lang zijn voor een krant, maar (nog) te kort voor een boek. Atlas bood die publicatiemogelijkheid aan auteurs en daarmee ook de mogelijkheid om te experimenteren, om ideeën uit te werken.

Ongeveer tegelijkertijd werd het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten opgericht om het schrijven van langere verhalen financieel mogelijk te maken. Dat Fonds bestaat nog steeds en is een groot succes. Zelden is belastinggeld beter besteed. Het nooit gesubsidieerde tijdschrift Atlas voorzag duidelijk in een behoefte. De oplage schommelde tussen de vijf- en tienduizend, het Vader-nummer werd zelfs nog als pocket herdrukt. Het enthousiasme straalde van de bijdragen af, het zou dan ook niet erg moeilijk geweest zijn om deze bloemlezing twee keer zo dik te maken.

Atlas is ook de kraamkamer geweest voor inmiddels klassieke boeken als Hoe god verdween uit Jorwerd van Geert Mak en diverse boeken van Frank Westerman, die in het blad debuteerde. Er zijn maar een paar teleurstellingen: Tracy Metz heeft haar verhalen nooit uitgebreid tot een bundel (al blijf ik hopen). En waar blijft dat boek van Hans Bleumink? (Eind 2016, eindelijk.)

Mijn enthousiaste mederedacteuren waren Hans Maarten van den Brink, Jan Brokken, Chris van der Heijden, Harko Keijzer en Geert Mak.

Emile Brugman

Geert Mak

Het eiland

I

Het eiland is vijf minuten breed en bijna een halfuur lang. Met de rest van de aarde is het verbonden door een brug en een smalle strekdam. Op het stadhuis, ver weg, in het centrum van de stad, bestaat het alleen nog als een wereld van schetsen en maquettes, bevolkt door een nieuw, briljant en beeldschoon mensensoort. Maar daarover hebben we het nu niet.

In de tijd waarin deze geschiedenis speelt, heetten de koningen van het eiland nog Aidy, Patrick, Jimmy, Karel, Carly, Franklin, Josephine en de Koekebakker. Hun paleizen waren van grote schoonheid. Hun daden waren woest en fier en tot op de dag van vandaag wordt daar nog over gesproken, in de verste uithoeken van Europa: de eenzame tenten op Leefland, de koude, verlaten fabrieken van Kreuzberg, de stille stranden van Portugal en bij de vuren die iedere nacht branden in de woestijn achter Teleport.

Wie er wil komen moet uitstappen aan de foute kant van het station, daar waar Henny soms tippelt als ze niet te daas is. Blijf dan langs het water lopen, langs de lege loodsen waarin nog steeds de geuren spoken van kokos, cacao en verre landen, langs een torenachtig gebouw met hoge tralies, ooit gebouwd als hotel voor berooide Russische landverhuizers die wachtten op de boot naar het nieuwe leven, langs een rij huizen met tuintjes die geuren naar kamperfoelie en zeeppoeder, langs een verlaten rangeerterrein waar tussen de distels nog een oude Belgische goederenwagon staat te roesten en waar het waait alsof het er altijd Nova Zembla is, en ten slotte, als je die lange weg gegaan bent, kom je in een oord waarvan slechts een enkele ingewijde de sleutels kent.

Hier ligt het slagveld van de arbeid, zoals elke stad ze heeft, verlaten en vergeten, iets tussen weggaan en gevangen zijn, een gebied waar de sporen liggen van duizenden mensenlevens werk, en waar geen sterveling meer te bekennen is.

Wie dan nog verder wil, kan maar één kant op: naar de overkant. Naar de bomen en het gras in de verte. Naar de oude pakhuizen die roodoranje oplichten in de avondzon.

Het eiland. De gebouwen die er staan stammen uit de periode waarin het terrein – zoals driekwart van Holland – door honderden zwetende, vloekende en genever drinkende polderwerkers uit West-Falen en Oldenburg aan het brakke water van de Zuiderzee werd onttrokken. Dat gebeurde aan het einde van de vorige eeuw, toen de wereld opnieuw bezit nam van de stad en de oude havens uit hun voegen barstten.

In 1902 werd het eiland de hoofdvestiging van de Koninklijke Nederlandse Stoombootmaatschappij (KNSM) en dat bleef het tot het midden van de jaren zeventig, een wirwar van loodsen, kranen, zakken, kratten, schepen en treinen, en middenin de trots van het bedrijf: de kantine, hoog op palen gebouwd zodat je er nog gemakkelijk met een vracht onderdoor kon rijden, met grote glazen wanden die uitzagen op het water en met brede trappen die uitmondden in een zaal waar wel vijftienhonderd arbeiders en beambten tegelijk konden eten en een toneel waarop wel tien zilveren jubilea tegelijk gevierd konden worden.

Een andere bezienswaardigheid was de Kompaszaal. Daar hadden tot het begin van de jaren zestig de eersteklaspassagiers naar Amerika, Nederlands-Indië of Indonesië zitten wachten om aan boord te gaan. Toen krakers jaren later de planken van het dichtgetimmerde gebouw weghaalden, viel het eerste licht op een nog vrijwel gave ruimte. De rubberen vloeren, de rondingen van de bar, de metalen tulplampen, de balkonhekken met de lieren voor de gangway, de douanehal met de krassen van de hutkoffers nog in de vloer, de toiletten, alles zag eruit alsof na het wegvaren van de Oranje over het IJ op, pakweg, 6 september 1958 de deuren op slot waren gegaan en pas op een voorjaarsdag in 1980 door een paar jongeren uit de Transvaalbuurt weer waren opengebroken.

Het Open Haven Museum noemden de nieuwe bewoners dit wonderbaarlijk bewaard gebleven fossiel uit de jaren vijftig. Ze hielden er feesten en tentoonstellingen en ze draaiden er video’s met de verhalen van hun grootouders uit de prehistorie van het eiland: over werkdagen van veertien, vijftien uur – voor negen gulden per week –, over het ‘aanpikken’ van balen van honderd kilo of meer, over schouders die op een vreemde manier rood en verbrand werden als de mannen zware bielzen moesten sjouwen, over de Peru-zalf waarmee ze zich dan moesten insmeren, over het ‘stratenmakertje’ dat ze ’s ochtends meekregen: een heel brood dat in vieren gedeeld was met een lik reuzel erop. ‘God had armen en rijken geschapen. Wij hoorden duidelijk tot het tweede plan. We verrekten van de armoe. Mijn vader had erop gehamerd: zorg dat je werk goed is. Want dan kun je je mond open blijven doen.’

Maar verder was het jarenlang doodstil op het eiland, op het geluid van een paar late vogels na. Op het IJ voer een enkel schip voorbij. Bij de Duivelsbocht, helemaal in de punt, zat soms een eenzame visser. Over de kade, over de dichtgegroeide rails woeien oude stukken karton.

II

Aanvankelijk wist slechts een enkeling van het bestaan van deze wereld. Sommige gebouwen waren in een ver verleden al eens bewoond geweest, maar die eerste settlers hadden niet goed raad geweten met de grote pakhuisruimten. Ze waren weer weggetrokken, op zoek naar een betere plek.

Pas in het begin van de jaren tachtig begon er iets van een permanente bewoning te ontstaan. Kunstenaars bouwden ateliers in afgeschoten delen van de oude kantine. Het bleken ideale werkplaatsen te zijn: licht, hoog, en met een weids uitzicht over het eiland en het water daarachter. Edelweiss, zo doopten ze het gebouw.

Zeven lange jaren bleef het stil. Toen kwamen een paar woonwagens het eiland op rijden. Ze hielden stil op het mooiste plekje, onder de bomen, vlak bij de dam, een kleine oase tussen de stenen en het oudroest. De woonwagens waren groot en goed onderhouden, de bewoners begonnen al snel eigen tuintjes aan te leggen, de meesten werkten of studeerden in de stad.

In de lente van het volgende jaar kwamen de Engelsen. Het waren jongens die stevig in het leer zaten, bier dronken en trots hun tatoeages lieten zien – pijlen, doodskoppen, kruisen of een zwart prikkeldraad om de nek. Ze kwamen uit Bradford, een grauwe stad waar bijna de helft van de mannen niet werkte en waar het iedere zondag oorlog was op het voetbalveld. Aidy, Patrick en Maff wilden op het eiland meer dan alleen pils, rust en een beschutting tegen de regen. Hun huis moest een plaats worden voor muziek, een oord van ontmoeting voor alle verworpenen der aarde.

Dat daar enige activiteit en organisatie voor nodig was, dat beseften ze ook. Ze lasten eerst twee oude autobussen aan elkaar. Daarin begonnen ze pizza’s te verkopen, en bier. En daarna begon, niemand weet precies hoe, het verhaal van het eiland rond te gaan.

Dat voorjaar werd een tijd vol leven. Met de dag kwamen er nieuwe bussen en caravans bij. De nieuwkomers zetten tenten op of betrokken zelfgebouwde hutten van plastic en afvalhout. Buiten de bar kwamen grote tafels. Men begon er maaltijden te serveren. Met bier, en bier, en nog meer bier. Uiteindelijk had iedereen in de wijde omgeving van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds een half-literflesje Leeuw-pils in de hand, als een soort infuus aan het lichaam verbonden.

Die fles pils was hun Peru-balsem. Aidy, Maff, Patrick en sommige andere bewoners van de bar lieten de fles nooit los. Van jongs af aan hadden ze een grote vaardigheid verworven in het met één hand verrichten van diverse werkzaamheden, zoals het omtrekken van oude caravans, het rechtsjorren van zeilen, het sorteren van sloophout en het verwijderen van ongewenste bezoekers. Maar wat ze in die eerste weken presteerden sloeg alles: in één Big Bang van eenhandige activiteit wisten ze van oud ijzer, afvalhout en plastic zeilen de bar uit te bouwen tot hun centrum van macht over het eiland: The Last Bus Shelter, beter bekend als de Busbar.

Het was een veelbelovende tijd. Eerst werd voor de Busbar een luifel gebouwd. Toen weer een uitbouw. Ten slotte kwam er zelfs een bovenverdieping op, ‘het kantoor’, met een trap en een balkon met een heus balkonhek met bolle spijlen, ergens uit een sloop gevist. Binnen werd een open haard gemetseld, er werd een bar naar binnen gesjouwd, en zelfs een biljart.

De Busbar groeide zo in een paar maanden uit tot een Palace Flophouse après la lettre, en zo ging het ook met veel andere bouwsels. Wat verderop verrees een prachtig getimmerde wigwam van glimmend hout. Ene Willem bouwde een nog mooier huis met geraffineerde niveauverschillen en kleine ramen in het dak, met verschillende kleuren hout die samen een mozaïek vormden, en met een plank vol boeken. De meeste eilandbewoners bleven echter eenvoudig wonen: een lekkende tent, een uitgeleefde caravan, een gat in de grond, wat plastic, een paar oude planken, en een leven vol vrijheid en avontuur kon een aanvang nemen.

Carly was, samen met Josephine, een van de bewoonsters van het eerste uur. Ze had in haar atelier in Edelweiss jarenlang haar eigen leven geleid, geschilderd, objecten gemaakt, een blad opgericht, vormgegeven en weer ter ziele laten gaan. En ondertussen had ze over het eiland gestaard.

Jarenlang was er niets dan rust en leegte geweest, en soms, als ze op stormachtige novemberavonden aan haar kleine kolenkachel zat, het geluid van de wind door de oude kranen. Totdat dat voorjaar kwam.

Carly had altijd gemeend dat zij zo ongeveer tot de onderste lagen van de samenleving behoorde. Nu bleek zich onder haar vloer een geheel nieuwe, superonderklasse te verzamelen. Onder de kantine, die de KNSM ooit in haar oneindige wijsheid op palen had gebouwd, begonnen zich ook mensen te vestigen: junks, een heroïnehoertje dat gitaar speelde en een paar ernstig ontregelde alcoholisten. Het meisje vertrok overigens alweer snel: ze werd ’s nachts door alle mannen gepakt. De anderen bleven.

Toen de immigrantengolf maar niet ophield, begonnen zich dorpjes te vormen in deze nieuwe wereld. Wanneer Carly uit haar atelier naar buiten keek, lag vlak voor haar, aan het water, een hippieachtige kolonie waar vuurtjes brandden en kinderen speelden. Een oude ton diende als gemeenschappelijke badgelegenheid. Het Tripdorpje noemde ze die gemeenschap voor zichzelf, ter onderscheiding van de groep die pal onder haar atelier woonde en die men op het eiland gewoon aanduidde als de Junks.

Dan was er het Duitse Driehoekje, een stille groep die alleen opviel door een opvallend sterke territoriumdrift en een royaal aankoopbeleid. De jongens zag je niet veel, de meisjes schenen goed te verdienen met iets goors in een seksclub te Utrecht. Verderop lag het Kabouterdorp, een kolonie van alternatief geklede mensen die tuintjes en hekjes hadden gemaakt en waar zelfs een compleet ingerichte huiskamer in de openlucht was ingericht: bankstellen, fauteuils, tv, alles stond er, bleekte in de zon en werd nat in de regen.

Aan de andere kant, bij de ingang van het terrein, stonden de Founding Fathers, de groep met de keurige woonwagens, de oude elite van de Van Buurens en de VanderBilts, die zich vrijwel met niemand bemoeide. Een enkele keer bivakkeerden er gasten. Zo strandde er bijvoorbeeld een grote Engelse circusfamilie op weg naar Griekenland omdat er problemen waren met een vrachtwagen. Man, vrouw, kinderen, potsenmakers, clowns, acrobaten, kunsten, toeren, oefeningen, het was een kleine Roverssymfonie waaraan het eiland zich iedere dag vergaapte.

De Busbar raakte bekend tot op de stranden van Kreta en Portugal. Tussen de bar en de autochtone krakers – die er in het tijdsbegrip van de eilandbewoners al sinds mensenheugenis woonden – ging het echter al snel mis. Fietsen werden gestolen, ruiten ingegooid en van de veertig kippen die in de collectieve Edelweiss-ren rondliepen, was al snel het overgrote deel zoek. Alleen in het gebouw van Edelweiss zelf werd nooit ingebroken: de code bleef overeind.

Een enkele keer ging Carly weleens op burenbezoek. Bij James bijvoorbeeld, die zwart was en onder haar woonde en die in zijn hutje een soort ligbank had gemaakt. Daar kon je op zitten en dan kreeg je een kopje thee en een koekje en een goed gesprek. Er was ook nog een ander barretje naast de deur, de Busstop, waar geen drank verkocht werd, maar alleen appelsap en pannenkoeken. De Trippers kwamen er vaak, de mensen van Edelweiss soms ook.

Maar meestal bleef ze boven en van daaruit zag ze langzaam de avond over het eiland vallen, totdat het pikdonker was en ze alleen nog maar de tientallen vuurtjes kon zien, en een paar vage schimmen. Dan hoorde je alleen nog maar geluiden: het eeuwige geloop, geblaf en soms, ’s nachts, een gil – maar dat stoorde haar allang niet meer. Tenzij er écht iets aan de hand was. Dan was ze, als door een zevende zintuig, wakker, direct, klaarwakker.

Op een ochtend liep er een onbekend kind over het eiland, een stevig jongetje, een jaar of zeven oud. De volgende dag was het er weer. Dagenlang speelde het alleen buiten, hier en daar schooierde het om wat eten, dan weer lag het te slapen in de zon. Op een avond zagen sommigen het een verlaten huisje in kruipen, een plastic speelgoedvrachtwagen keurig voor de deur geparkeerd. Er waren meer kinderen, en sommige moeders begonnen zich wat om het jongetje te bekommeren, maar er waren ook dagen waarop niemand wist waar hij uithing. Op het eiland werd gezegd dat de ouders verslaafd waren en een gevangenisstraf uitzaten. Een paar keer werd in de ochtendvroegte een dure auto op het terrein gesignaleerd, met een onbekende man aan het stuur. Het jongetje stapte uit, de auto reed weer weg. Na twee maanden was het kind opeens weer verdwenen, even plotseling als het was gekomen.

III

In de jaren waarin de stad zich alleen nog maar druk maakte over nieuwe horecagelegenheden en over de vraag welke kleding en conversatie daar nu weer bij paste, in die tijd hoorde ik van een man die de wereld wilde verzaken. Hij had zich teruggetrokken in een hol met wat planken, achter de dierentuin. Daarnaast woonden een paar ratten, maar voor hem was dat geen probleem. Hij hield ze te vriend – tenminste, dat dacht hij – door hun vrijwillig een deel van zijn voedsel af te staan: brood, kaas en bruine bonen. ‘Het is ook hun erf,’ zei hij dan. Een paar weken ging dat goed. Toen werden zijn buren opdringerig. Op een nacht – hij was een weekend weggeweest – was er opeens een geruis en gekraak, en toen een golf van bruine lijven. Minstens dertig ratten onder leiding van een enorme vrouwtjesrat renden op en rond zijn bed. Hij kon alleen nog maar halsoverkop maken dat hij wegkwam. Zo raakte hij opnieuw zijn huis kwijt aan sterkere machten.

Op het eiland was de relatie tussen mens en dier opperbest. De ratten waren de vriendelijkheid zelve. Karel, een oude, eenbenige man met een witte puntbaard die in een bus uit Bodegraven was gekomen, reageerde zijn luimen af op de kolonie ratten die hij erop na hield in zijn rijdende woning. Maar dat was puur voor de gezelligheid, om de eenzaamheid in tien-, twintig-, veertig-, tachtig- en honderdzestigvoud te verdrijven.

Honden, dat was iets anders. Iedereen had wel een hond, het liefst zelfs twee, en dan graag zo groot mogelijk. Ook in de stille uren van het eiland, tussen zes en negen uur ’s ochtends, was de lucht vervuld van geblaf – afgewisseld met gepiep en gejank als er weer ergens een hondengevecht was uitgebroken.

Zelfs Marloes, die met haar drie kinderen in een geleende auto woonde, had een moeder-bouvier die al snel twee jongen voortbracht, Basje en Thijsje. Het probleem van de twee extra monden had ze voortvarend opgelost. Eerst ging ze zelf met haar drie kinderen om vier uur gratis eten bij Moeder Theresa, dan at ze om zes uur nog eens bij Hare Krishna en wat er overbleef schoof ze onder tafel voor de honden.

Veel eilandbewoners leefden zo op een of andere manier van de kruimels die van de stad vielen: ze leefden van gaarkeuken naar gaarkeuken. Ze sloopten, ze gapten soms wat, ze stroopten markten af, ze brandden oud elektriciteitsdraad schoon en de koperen kern verkochten ze weer als oud koper. Op het terrein hing bijna permanent een doordringende geur van verbrand plastic.

Gaandeweg begon zich echter ook op het eiland zelf een economie te ontwikkelen. Vooral als het seizoen van de Grote Feesten in aantocht was en het overal gistte van de plannen, bloeiden de hele en halve handeltjes in tweedehands kleren, broodjes en limonade. In een bouwsel onder Edelweiss vestigde zich het Fietsenmakertje, een belangrijk ambachtsman op het eiland. De werkelijke burgemeester van dit huttencomplex was echter de Koekebakker, een zware Duitser met een kaal hoofd en een witte trui die ooit inderdaad ergens in Duitsland banketbakker was geweest maar die was vertrokken, zo beweerde men althans ’s avonds aan de vuurtjes, ‘omdat hij te veel stuff in zijn banket deed’. Aanvankelijk rommelde hij wat met pilletjes, maar al snel begon hij met stevige hand orde te scheppen in de chaos die na enkele maanden onder Edelweiss was ontstaan. Onder zijn leiding werden bijvoorbeeld fietsen bij fietsen gezet, hout bij hout, stenen bij stenen. Na zo’n middag was iedereen buitengewoon tevreden.

De Koekebakker had zelfs iemand in dienst: een magere Engelsman die niet veel zei en alleen na een paar tabletjes weleens uit zijn dak ging. ‘Mein Geschäft ist da!’ zei de Koekebakker trots tegen bezoekers van buiten, wijzend op zijn hut met daarvoor een paar planken met een zeil erover. En inderdaad, je kon er van alles krijgen, variërend van verbandgaas – ‘geleend’ voor ‘noodgevallen’ van de EHBO-post – tot vers brood – ’s ochtends vroeg ingekocht bij Dirk van den Broek voor ƒ1,79, op het eiland verkocht voor ƒ2,50.

In een woonwagen voor Edelweiss woonden een jongen en een meisje van wie niemand meer de namen weet. Beiden waren broodmager, zij moet ooit beeldschoon zijn geweest. Nu probeerden ze groente te telen in een zelfgemaakte kas. Afval brachten ze nooit weg. Ze gooiden alles gewoon uit het raam: etensresten, oude kleren, fietsonderdelen, haarspelden en medicijnflesjes. Vlakbij stond een oude badkuip die ze ergens opgeduikeld hadden. Soms gooiden ze die vol water, een vuurtje eronder, en haar bad, haar perfecte lauwwarme bad was klaar. Rond etenstijd stond de jongen weleens te zoeken in de afvalberg rond hun caravan: verheugd kon hij dan overeind komen, een bijna-lege en toch plotseling hoogst noodzakelijke tube mayonaise in de hand.

In de caravan ernaast woonde een jongen alleen. Ooit is er een avond geweest dat Carly vanuit haar atelier haar ogen niet van hem had kunnen afhouden, zoals hij daar zat in het gele licht, vlak voor zijn raam. In zijn hand had hij een spuit. Iets dwong haar te blijven kijken. Hij prikte, maar kon de ader niet vinden. Opnieuw probeerde hij het, en weer, en weer, zo bleef hij maar roeren in zijn armen, voelend en weer terugtrekkend, heen en weer, zo naaide hij zijn ader.

IV

De tweedeling binnen de samenleving was op het eiland op bijna klassieke wijze zichtbaar: wie elektriciteit had, had macht. Wie in het donker zat niet. Elektriciteit was schaars, kostbaar en dientengevolge een gewild statussymbool. De Busbar had elektriciteit, de krakers van het eerste uur hadden het en dan waren er nog een paar heel speciale caravanbewoners. Maar verder had niemand stroom. Straatlantaarns waren er niet en ze mochten er ook niet komen om het gebied niet al te aantrekkelijk te maken. De doorsnee-eilandbewoner moest zich dan ook na zonsondergang maar met een vuurtje, een zaklantaarn of een verdwaalde gaslamp redden.

De gemeente hóéfde er ook niets aan te doen. Het terrein was weliswaar officieel eigendom van het Gemeentelijk Grondbedrijf, maar omdat bij de overheid de linkerhand dikwijls niet wil weten wat de rechterhand doet, verklaarden alle andere gemeentelijke instellingen – op de gezondheidsdienst na – dat het hier een particulier terrein betrof en geen openbare weg, en dat die particuliere eigenaar – in casu de gemeente – het verder zelf maar moest regelen.

Zo werd het eiland al snel een voorbeeldig geval van wat men in het moderne ambtelijk jargon ‘gedogend besturen’ pleegt te noemen. De politie had de opdracht zo min mogelijk op te treden ‘om de boel niet te laten escaleren’, de gemeentereiniging had, wat het eiland betrof, ‘geen zin en mankracht’, zodat het overheidsgezag op het eiland zich aanvankelijk beperkte tot enkele ambtenaren die er zo nu en dan in hun dienstauto een rondje reden, de ogen op steeltjes. Pas toen de eerste journalisten zich bij de Busbar meldden en een paar gemeenteraadsleden zich begonnen te roeren, werd de tijd rijp voor een gebaar.

Een jaar na de opening van de Busbar werd op het stadhuis besloten om op het KNSM-eiland een viertal beheerders aan te stellen: de ambtenaren Aalders en Van den Berg, en nog een tweetal heren die in deze geschiedenis verder geen rol spelen omdat ze na hun benoeming nooit meer op het eiland zijn gesignaleerd.

Over Van den Berg kunnen we kort zijn: hij deed gewoon zijn werk, en zelfs veel meer dan dat. Hij was een warme, ronde, rustige, praktische man zonder veel kapsones, van het soort dat de stad al eeuwenlang overeind heeft gehouden. Hij holde achter probleemgevallen aan, zorgde dat er mobiele toiletten kwamen en een EHBO-post en als er échte problemen waren, was hij direct ter plekke. Hij was ook degene die de gemeentereiniging na een paar maanden zo ver kreeg om op het eiland een grote schoonmaakactie te houden. Zo goed mogelijk verspreidde hij de desbetreffende gemeentelijke missive, ‘aan de bewoners en of gebruikers van het KNSM-eiland’, bij de caravans, tenten en hutten: onder de deur, half in een tent, bij sommige hut- en holbewoners onder een steen: ‘Van de bewoners en gebruikers wordt gevraagd het vuil, indien mogelijk, gebundeld aan te bieden.’

Zijn collega Aalders – beter bekend als Franklin – assisteerde hem daarbij, maar zijn gezag had hij toch grotendeels op andere wijze verworven. Hij was een van de atelierbewoners en had, voordat de gemeente hem in deze functie benoemde, in kleine kring enige faam verworven met het Bisonkit-project – een situatie waarin hij zich, ingesmeerd met lijmpasta, als een kunstobject tegen de muur had laten plakken.

Omdat Franklin al voor de komst van de Busbar op het eiland woonde had hij zich snel bij dit machtscentrum kunnen inkopen door via een aftakking uit zijn meterkast de volledige stroomvoorziening van de Busbar te verzorgen. Dat gaf hem een belangrijke vinger in de pap die de gemeente, door hem als medebeheerder aan te stellen, naar waarde wist te schatten.

De meeste andere krakers dachten daar echter minder welwillend over. Het was immers zíjn stroom die de versterkers, de blasters en de equalizers van de Busbar aanblies. En niet iedereen was even enthousiast als daardoor The All Out Nuclear Holocaust Show, Fury in the Slaughterhouse of Esmeralda’s Edible Underwear tot vroeg in de ochtend konden doorspelen. Sommige van de krakers eisten zelfs een absolute stilte op het eiland vanaf halfelf – wat ook weer merkwaardig was, omdat de meesten tot voor kort intens aan het ook niet altijd even bedaarde uitgaansleven in de binnenstad hadden deelgenomen.

Franklin had voor deze problematiek zo zijn eigen benadering: ‘Beseffen jullie wel dat we hier met z’n allen in een experimentele situatie wonen?’ zei hij dan. ‘Het is hier één groot laboratorium.’ Later begreep ook hij dat het uit de hand begon te lopen, maar toen was het allemaal al te ver heen om de elektriciteitsleveranties nog stop te zetten. Dat zou oorlog betekend hebben tussen hem en de Busbar, met minstens elke week ingegooide ruiten en ander ongerief.

Dat lot had Edelweiss getroffen. Ooit, in het vroege begin, had de Busbar aan de ateliers van Edelweiss om stroom gevraagd. De bewoners hadden dat geweigerd. Dat hadden ze beter niet kunnen doen.

Met de regelmaat van de klok gingen vanaf die dag hun ramen aan diggelen. Rustig voor de deur zitten was er niet meer bij, de stoep viel buiten het territorium van Edelweiss en dat werd de argeloze overtreder binnen een minuut op aanschouwelijke wijze onder ogen gebracht. Bovendien lag hun stoep sinds die bewuste weigering altijd vol poepresten en kots. Als een vaste klant van de Busbar een kleine boodschap moest doen liep hij naar buiten en waterde tegen de glazen pui van Edelweiss. Zo ging dat maandenlang door.

Soms was er even een wapenstilstand. Dan knoopte een van de Busbar-jongens zelfs weleens een praatje aan. Tegen een moeder: ‘Nice daughters you have.’ Zij: ‘The big one or the little one?’ Hij, als altijd een bierfles in de hand: ‘Give me the little one.’

Op een voorjaarsochtend kwam Josephine, een jonge kunstenares, de grote binnentrap van Edelweiss af. Ze had net gehoord dat ze zwanger was. Het licht viel in stralen door de grote glazen wand voor het trappenhuis. Aan de andere kant van het glas zag ze een jongen uit de Busbar komen. Hij liep op de pui af, knoopte onderweg zijn gulp los, en terwijl hij haar langzaam op zich af zag komen, loosde hij uit zijn geslacht de schuimend gele straal. Zij keek. Hij keek terug. Ze werd opeens razend en misselijk tegelijk, het vloog in haar omhoog, ze wankelde de laatste treden af en terwijl hij star kijkend doorpieste kotste zij in grote golven haar kant van het glas onder, zonder meer van ophouden te weten.

V

Het belangrijkste voedings- annex genotsmiddel voor de meeste eilandbewoners was gemakkelijk verkrijgbaar. De voornaamste handelaar heette de firma Bier en Co, en de geleverde hoeveelheden gingen ieders voorstellingsvermogen te boven. Minstens eenmaal per week verscheen er een grote trailer voor de Busbar waaruit honderden kratten werden geladen. Er waren weken waarin het aantal kratten in de duizend liep. De winsten van de Busbar moeten in die maanden duizelingwekkend zijn geweest.

Andere drugs circuleerden ook wel op het eiland – weinig heroïne en cocaïne, wel veel pillen, soms wat hasj – maar niemand ondervond daarvan veel overlast. Alleen wanneer bepaalde pillen gebruikt werden in combinatie met de producten van de firma Bier en Co konden er moeilijkheden ontstaan. Opeens vloog dan iemand schreeuwend zijn hut uit – ‘Wie heeft mijn brood gejat, wie heeft mijn brood gejat!’ – en begon een gevecht met een willekeurige voorbijganger of deed een poging om het eigen huis in brand te steken. De anderen kwamen dan toelopen en probeerden wat te sussen, maar soms sloeg de vlam over en ontstond er in een van de dorpjes een kleine eruptie van collectieve gekte en woede.

Er bestond een duidelijke hiërarchie tussen de gebruikers van de verschillende genotsmiddelen. De alcoholisten voelden zich bijvoorbeeld ver verheven boven de trippers. Over de junks werd niet eens gesproken. Dat was het absolute uitvaagsel. Verschillende hutten werden door de alcoholisten met de grond gelijk gemaakt, enkel omdat ze bewoond werden door heroïneverslaafden.

Toch bleek ook het dagelijks innemen van tien tot vijftien halveliterflesjes Leeuw-bier aan de menselijke geest niet ongemerkt voorbij te gaan. In en rond de Busbar kwam het soms tot hevige scènes. ‘Ik heb hem de hersens ingeslagen,’ brulde op een nacht een van de jongens, Adriaan genaamd. ‘Ik heb zijn schedel gekraakt. Bloed! Bloed!’ Inderdaad had hij een grote steen in zijn hand, onder het bloed, maar vermoedelijk was dat gewoon van een kip afkomstig. In de wijde omgeving was verder niets te bekennen dat ook maar enigszins op een schedelfractuur leek. Adriaan hield het niet lang vol bij de Busbar. Zelfs voor de eilandbewoners was hij te wild.

Ook lichamelijk gezien miste de maandenlange consumptie van bier haar uitwerking niet. Zo had zich bij Priscilla, een meisje van een jaar of twintig, op het bovenbeen een abces van bijna middeleeuwse omvang ontwikkeld. Alleen toen ze er ondraaglijke last van kreeg, ging ze er een keer mee naar de EHBO-post. Maar op vervolgafspraken kwam ze verder niet, ze bleef liever bij haar vuurtje hennep roken en bier drinken.

Island-sores, zo noemden de bewoners dit soort zweren en gezwellen. Sommigen kregen ze al na een paar maanden, en daarna gingen ze nooit meer weg. Veel eilanders liepen de hele dag op blote voeten, wasten zich nauwelijks en dronken bovendien zoveel alcohol dat hun weerstand snel afnam. ‘Drank was het hoofdprobleem op het grootste deel van het eiland, veel meer dan drugs,’ vertelde achteraf dokter Leen van Trigt, die maandenlang op de gemeentelijke EHBO-post spreekuur hield. Voor zijn dienst vormde het eiland een van de zogenaamde ‘vindplaatsen’, plekken waar de meest problematische daklozen te vinden waren omdat daar iets te halen viel: voedsel, onderdak, warmte.

Op het spreekuur van de dokter kwamen vooral buitenlanders – de Nederlanders hadden meestal hun eigen kanalen –, meer dan de helft met huidziekten. Ook waren er veel maag- en darmklachten – een ander gevolg van een extreem hoog alcoholgebruik. Geslachtsziekten kwamen opvallend weinig voor: drank maakt impotent. Er waren wel meisjes die zich in leven hielden met prostitutie, maar een seksueel losgeslagen bende was het niet. Een groot deel van de eilandbevolking bestond uit gewone stelletjes die rustig bij elkaar bleven.

Nee, de island-sores, de zweren en gezwellen, dat waren de grote problemen. Ook de eilandbewoners begon het op te vallen dat er merkwaardige en onverklaarbare dingen gebeurden. Zelfs het kleinste wondje kon soms weken blijven dooretteren en zelden of nooit genas er nog iets gewoon. De bewoners hadden er echter hun eigen verklaring voor, die beter paste in de levensfilosofie die de meesten, ondanks alle onderlinge verschillen, deelden: zij waren de echte onderdrukten, zij waren de slachtoffers van de maatschappij, zij waren altijd en eeuwig het slachtoffer van omstandigheden buiten hen om.

Wat de island-sores betreft waren die omstandigheden duidelijk: het was het eiland dat de zweren veroorzaakte.

Eén meisje meende dat de plaag was begonnen toen duiven uit Tsjernobyl in Amsterdam waren komen aanvliegen. Volgens haar waren ze op het eiland in de rui gegaan en hadden daar radioactieve veertjes en stofjes verspreid. Maar de meerderheid van de bewoners had een meer prozaïsche verklaring: de grond zat vol chemicaliën en als grote boosdoener werd steeds vaker een grote oliemaatschappij genoemd. Dat er op het eiland in al die jaren nooit anders dan goederen als hout, cacao, tabak en katoen waren verladen en dat de desbetreffende firma er al helemaal nooit een voet had gezet, dat soort argumenten telden misschien wel in de stad, maar op het eiland niet.

Nu moet gezegd worden dat deze wijze van redeneren aan het leven ook een buitengewoon ontspannen basis gaf. De meeste bewoners stonden om een uur of tien, elf, één op. Ze liepen wat rond, schikten een zeiltje recht, haalden soms een bezem over het erf en schaarden zich vervolgens rond een vuurtje. Dan trokken ze een pils open, zo nu en dan ging er een stuk hout het vuur in, of iets anders, wat maar onder handbereik lag. Karel kwam scheldend op zijn ene been langs, het Fietsenmakertje vertelde een verhaal over een leuk gevecht en zo gleed de dag voorbij.

Soms was er iets te doen. Er belandde bijvoorbeeld een vrachtauto op het terrein, rijp voor de sloop. Met tientallen tegelijk gingen de eilandbewoners het monster te lijf, als mieren op een stervende meikever. De voorkant werd vastgezet, aan de achterkant werd een andere vrachtwagen gebonden en met één ruk werd de bovenbouw eraf getrokken. En dan was het slopen: alles wat maar enige waarde had werd eraf gehaald, hout, aluminium, koper. Na twee uur stond er alleen nog maar een karkas.

Zo’n collectieve explosie van activiteiten bleef echter uitzonderlijk. Het leven op het eiland werd, achteraf gezien, voornamelijk gevuld met zogenaamde ‘intrinsieke bezigheden’: activiteiten die alleen ondernomen worden omwille van de activiteit zelf, en niet om iets anders. Slenteren, blijven staan, wat drinken, praten, allemaal handelingen waarbij het doel nauw samenhangt met de activiteit zelf. Sterker nog: waarbij doel en activiteit vaak één onlosmakelijk geheel zijn.

In de stad hadden zulke activiteiten nauwelijks meer betekenis. Daar werd bijna alles alleen nog maar ondernomen omdat het iets anders opleverde: geld, roem, macht, een betere positie. Op het eiland gebeurde dat ook wel, maar de toon werd er toch gezet door een ander ritme: het doen om te doen, het leven om te leven.

Toch was dat niet genoeg, en dat kwam door het eiland zelf. Het eiland liep dood. Niemand passeerde er, op weg naar iets anders. Niets nieuws kwam langs. De meeste daden kwamen voort uit een impuls die even oplichtte, hooguit tien minuten helderheid verspreidde en dan weer doofde. Het terrein stond vol met de resultaten: net begonnen bouwsels, half uitgevoerde plannen, in de knop gebroken wereldprojecten.

Het vuur was het enige dat trok, en daar zaten de meeste bewoners dan ook, als Franse clochards uit een zwart-witfilm uit de jaren vijftig. Aidy, Maff en Patrick van de Busbar behoorden tot de weinigen die met iets bezig bleven. In het wrakke ‘kantoor’ op het dak van hun Palace Flophouse installeerden ze een computer. Ze begonnen zich de beginselen van het boekhouden eigen te maken. En toen daalde, alsof de hemel openscheurde, Mutoid Waste neer op het eiland.

VI

Plotseling, op een zonnige junimiddag in het jaar 1989, waren ze er. Vijf, zes grote bussen, een generator en een hijskraan reden het eiland op. Ze hielden halt achter een van de loodsen, trappen klapten naar beneden, aggregaten werden gestart, lampen gloeiden aan en merkwaardige installaties schoven het terrein op. Alles wat Mutoid Waste deed, had de efficiency van een legereenheid. Het hele eiland liep uit: zoiets had niemand ooit gezien. Zo’n tempo, zulk goed materiaal, en alles deed het!

De Mutoid Waste Company was een dertig man sterke groep die al een jaar of vijftien door Europa trok en zich vestigde op alle plaatsen waar voldoende afval voorhanden was: sloperijen, fabrieken en grote steden. Op dit soort dumpplaatsen vonden ze de bouwstenen voor hun kunstobjecten, die het verhaal moesten vertellen over de zinloosheid van de westerse wegwerpmaatschappij.

De mensen van Mutoid Waste waren tovenaars. In twee weken tijd lasten ze alles aan elkaar wat maar aan elkaar te lassen viel. Ze maakten een poort van aan elkaar gebrande autowrakken. Ze reden rond op een zelfgefabriceerde fiets van drie meter hoog. Ze maakten grote vlinders en sprinkhanen van buizen en plastic afval. Aan de kust zetten ze op de hoogste duintop een gigantische vuist van pijpen en vaten, tussen de rookpluimen van de Hoogovens. Ze halveerden auto’s en knutselden die dan op eigenzinnige wijze weer aan elkaar. Ze bouwden van auto-onderdelen een metershoge marionet, die ook nog aan een galg hing. En overal waren lichten en gasleidingen ingebouwd, zodat ’s nachts alles kon flikkeren, schijnen en zelfs vuur kon spuwen.

Het eiland stond paf. Hierbij vergeleken was de Busbar een bejaardensociëteit. Niemand durfde te kikken toen de jongens van Mutoid direct een van de beste plekken in beslag namen. Elektriciteit was geen enkel probleem. Ze draaiden hun eigen stroom en toen er klachten kwamen over geluidsoverlast fabriekten ze in één dag een geluidskap van een oude caravan. Met hun onvoorstelbare energie zetten ze vanaf het eerste moment alles naar hun hand.

Het eiland had bovendien de jongens van Mutoid Waste hard nodig: ze konden kachels maken, tentframes lassen, caravans ophijsen, auto’s repareren en nog duizend andere, hoogst noodzakelijke maar bijna vergeten klussen.

Zo was het overal in Europa gegaan met Mutoid Waste: ze kwamen, werkten hier en daar, bouwden het decor voor een groot spektakel, verdienden wat, en vertrokken weer. En zo ging het ook hier. Na drie weken reed de karavaan het eiland weer af, richting Berlijn of zo. Het werd weer stil, stiller dan ooit.

Het terrein was nu zo vol dat de scheiding tussen nuttige gebruiksvoorwerpen – zoals hout, aluminium, plastic en flessen –, minder nuttige gebruiksvoorwerpen – zoals oude lappen en bijna lege jampotten – en volstrekt onnuttig afval – zoals gebruikt maandverband en etensresten van meer dan een week oud – steeds vager werd.

Het vuil hoopte zich op. De mobiele toiletwagens die de stad had neergezet waren voortdurend verstopt. Bij gebrek aan toiletpapier gebruikte men zaterdagkranten, oude broeken, lappen en vodden, en de wc’s liepen permanent over. De fooien die Van den Berg de loodgieters in de hand moest stoppen om de boel weer aan de gang te krijgen stegen van week tot week.

Ondertussen werd iedere dinsdagmiddag op het stadhuis door de ambtenaren Bos, Mell, Aalders, Van den Berg, Van Stuyvenberg en Blankenzee de stand van zaken op het KNSM-eiland doorgenomen. Hun notulen zijn voor de geschiedenis bewaard gebleven. Een paar fragmenten:

5 juli 1989

– Blankenzee ritselt een koelkast;

– vollopen: stabiel;

– overlast: Aalders meldt een steekpartij;

– informatiebord bij het toegangshek: is besteld;

– festival: organisatoren zijn bezig met vergunningsaanvraag.

18 juli 1989

– infobord: is besteld en bijna klaar. Beheerders nemen contact op met bewoners van Levantkade 6 voor plaatsing.

22 augustus 1989

– infobord: bewoners Levantkade weigeren plaatsing op gevel. Blankenzee laat bord op palen plaatsen;

– douchevoorziening: zeep is nogal duur. Van den Berg gaat bij GG en GD/WSBZ na of er goedkopere mogelijkheden zijn;

– vollopen: het terrein is vol.

29 augustus 1989

– festival: is voorbij, druppelt nog een beetje na. Blankenzee en beheerders nemen de schade op;

– toiletwagens: immer hetzelfde gedoe;

– infobord: wordt geplaatst, eventueel met anti-graffitilaag.

12 september 1989

– vollopen: langzaam loopt het terrein leeg, mede op grond van de nu snel verslechterende sfeer;

– infobord: wordt eind volgende week geplaatst.

26 september 1989

– vollopen: terrein loopt leeg, aantal bouwsels zijn verlaten;

– infobord is geplaatst en binnen twaalf uur in de fik gestoken; Blankenzee zal aangifte doen.

Het bord had vijfduizend gulden gekost. Er stond, in alle talen van Babylon, de waarschuwing op dat de stad hier binnenkort zou gaan bouwen. En dat kamperen niet was toegestaan.

VII

Er kwam die zomer nog één keer een groot festival, georganiseerd door Aidy, Patrick, Sean, Maff, Jason, Sil, Ludo en nog wat anderen. Vorig jaar hadden ze op het eiland ook al zoiets gehad, maar dit feest moest alles slaan.

Om te beginnen stelden de jongens van de Busbar een brief op om bands, maar vooral ook sponsors te interesseren. ‘Hi,’ schreven ze. ‘To introduce & explain ourselves, we are all active, constructive people who used to travel the Festivals (Stonehenge etc.) but because of state & police attitudes we were forced to venture abroad in search of a peaceful free festival atmosphere.’ Het doel van dit festival was, zo stond in een volgend stencil, ‘het geven van energie, enthousiasme en solidariteit aan alle verwanten, de kraakbeweging, ecologie, kort gezegd, aan al diegenen die zich bekommeren om het leven, vrijheid en streven naar geluk’.

Met een meeslepend enthousiasme begonnen Aidy, Patrick, Maff en de anderen vervolgens aan een monsterklus: de bouw van een groot podium, achter Edelweiss, waar tienduizenden jongeren zouden kunnen dansen, juichen en samenzijn.

Ook de rest van het eiland raakte in een soort festivalkoorts: overal werden weer handeltjes opgezet in broodjes, koeken en tweedehands kleren. De top van de Busbar vertrok zelfs in eigen persoon naar het stadhuis om daar, zwaar in het leer, met de benen op tafel, voor een groep verbijsterde beleidsambtenaren een officiële vergunning te bepleiten.

Op het langverwachte weekend zelf viel de regen bij bakken uit de hemel. Van de vele duizenden verwachte ‘verwanten’ kwamen maar enkele honderden. De bands weigerden in de stortbuien verder te spelen, uit angst geëlektrocuteerd te worden. In arren moede werden de laatste onderdelen van het festival naar een van de loodsen verplaatst.

Het podium had ondertussen al een andere functie gekregen: nog tijdens het festival betrokken de eerste paartjes de grote holle ruimten onder de stellage, en al snel werd het een van de populairste verblijfgelegenheden van het eiland.

Zo begon al in de zomer de herfst.

Er waren altijd al bewoners geweest die zich ver hadden gehouden van de rest. Jos bijvoorbeeld, een Belgische werkman die in zijn vaderland iets met de belasting had en die niet ver van Edelweiss een caravan bewoonde. Hij wilde niets te maken hebben met ‘dat geklets van die heren’. ‘Ik zit in de zon voor mijn caravan en achter me houd ik de gordijnen dicht. Geen probleem, hoor.’ Of Jimmy, die zich meestal op de achtergrond hield, maar die, als vroegere welzijnswerker, bij crises vaak een cruciale rol vervulde. Hij was er trots op altijd zijn principes overeind te hebben gehouden: niet jatten, geen drugs, niet te veel drank. ‘En dat is me tot nu toe aardig gelukt.’ Zo waren er meer.

Er waren aan de andere kant ook outsiders, mensen die het zelfs volgens de normen van het eiland te dol maakten. Dat de oude Karel ’s ochtends uit zijn caravan stapte met zijn door de ratten half aangevreten muts, omringd door de groenbruine stank van honderdvijftig halfverhongerde dieren, dat was tot daar aan toe. En ook had niemand last van Ben, die de hele dag wiegend langs de kade liep, met twee geluiddempers als oortelefoon en op zijn schouder een oude radio die al jaren geen geluid meer gegeven had. Datzelfde gold voor Alex en Maevis, die voortdurend in de ban van bepaalde paarse pillen leefden. Op een dag waren ze naar de stad vertrokken omdat ze het visioen hadden gekregen dat er achter het Centraal Station, in het IJ, een schat lag, ‘een schat met oude munten’, zo hielden ze niet op elkaar te vertellen.

Met Henry had men meer moeite. Hij kwam uit Engeland en niemand wist veel van hem af. Urenlang kon hij over het water staren, en de dokter heeft hem zelfs wel eens van een hoge kademuur moeten praten, waar hij iedereen op de zenuwen werkte. Met een definitieve sprong in het ijskoude, stormachtige IJ wilde hij, zo zei hij, eindelijk bewijzen dat hij iemand was, iemand die iets durfde doen wat nog nooit iemand eerder gedaan had. Later is hij opgepakt toen hij probeerde brand te stichten in een grote houtopslagplaats, aan de andere kant van de stadsrand.

Dan had je Erik, die altijd het liefst in zijn nakie liep en van wie iedereen de werkelijke naam vergeten was, ook hijzelf. Soms kwam je hem in de stad weleens tegen. Hij liep dan bijvoorbeeld in een zwembroek met snorkel, handdoek en zonnebrandolie langs de Kloveniersburgwal, en hij kon daar minutenlang turen over het zand en de aanrollende golven.

Erik kon ook niet altijd van de kinderen afblijven. Eén keer is hij daarom van het eiland geschopt, maar later wist hij er toch weer onderdak te vinden, in de hut van een vriend. Lang duurde die logeerpartij niet. Op een ochtend werd hij schreeuwend het bouwsel van zijn nieuwe huisgenoot uit gewerkt: ‘Je hebt het alweer gedaan, vuilak. Ik zag je het doen! Je neukte met LeMond!’ LeMond zelf zei niets. Hij stond kwispelstaartend het tafereel gade te slaan.

Ten slotte was er Danny. Danny met de twee gezichten. Danny was een duivelskind: hij had het liefste gezicht van de wereld en tegelijk kon hij iemand halfdood slaan – en dat deed hij ook regelmatig. Hij werd een keer van het eiland gezet, maar binnen een uur liep hij alweer de brug over, met een blik zo onschuldig als van een kind.

Er werd in die nazomer steeds meer gevochten. Door de week leek het alsof de meeste eilandbewoners op een kantoor in de stad werkten, maar ieder weekend was het raak. En er kwamen branden, steeds meer onverklaarbare branden. Steeds vaker vloog iets ‘zomaar’ in brand, en dat werd steeds beangstigender.

Op een zaterdagnacht vloog Carly overeind uit haar slaap. Dit was zo’n moment waarvan ze wist dat er écht iets aan de hand was. De lucht was vol glasgerinkel, geschreeuw en gerij van auto’s. Ze hoorde de stem van Danny: ‘I hate Germans, I hate Mercedes Benzes, I hate Merces Benzes’, en vanuit haar raam zag ze hoe hij probeerde de Koekebakker in elkaar te slaan. Even later rende hij rond met vuur en benzine en de ene afvalcontainer na de andere vloog in brand.

Kort daarop stonden een auto en een caravan in lichterlaaie: zijn eigen spullen had hij in brand gestoken. Weer even later een hevig gegil bij de toiletwagens: Danny had een molotovcocktail naar binnen gegooid terwijl een van de meisjes nog op de wc zat.

Toen was het genoeg. Nog nooit eerder had het eiland iemand door de politie laten arresteren. Zoiets vloekte met het eerste, grote, ongeschreven gebod van het hele eiland: wij doppen onze eigen boontjes. Jimmy gebaarde naar Carly, een van de weinigen die telefoon had. De Koekebakker en Patrick knikten. De politieauto’s kwamen het eiland op rijden en er viel verder geen woord. Het was zelfs de meest geschifte eilandbewoner duidelijk: nu stond het voortbestaan van het eiland zelf op het spel.

Toen de agenten Danny de handboeien wilden omdoen aarzelden ze even: ‘Is dit werkelijk wel de boosdoener?’ Danny had alweer zijn engelengezicht opgezet.

Na deze ‘zwarte zondag’ gleed er even iets van vrede over het eiland. De relatie tussen de jongens van de Busbar en de krakers van Edelweiss verbeterde. De tijden van de bedreigingen, de kots, de pis en de ingegooide ramen waren voorbij. De territoria waren duidelijk, en tegelijk deed het er allemaal ook niet meer zo toe. De laatste maanden verliepen traag en rustig. De vuurtjes bleven branden en naarmate de avonden langer werden, werd de sfeer warm en intiem.

Er werd steeds meer gesproken over weggaan. Op het stadhuis kregen de plannen rond het gebied vaste vorm. In december zou de nieuwbouw beginnen met de sloop van een aantal oude loodsen, en voor die tijd moest het eiland ontruimd zijn. Steeds vaker werden tussen de caravans en de hutten heren in nieuwe auto’s gesignaleerd. Maar lang bleven ze nooit. Als iemand in een half-fantasie commando-uniform op hen afkwam, een doek om het hoofd, een dolk in de gordel, wisten de architecten en projectontwikkelaars meestal niet hoe snel ze weer achter het stuur moesten duiken.

Toch was er ergens een onontkoombaar mechaniek gaan draaien en dat voelde iedereen. Het was een raderwerk dat hen allen zou treffen, junks en alcoholisten, de Busbar net zo goed als het Tripdorpje. Allen, behalve de elite: de krakers in de ateliers mochten blijven. Kunstenaars worden niet ontruimd.

Sommigen begonnen daadwerkelijk weg te trekken. Marloes raakte haar geleende bus kwijt en betrok begin november met haar drie kinderen en drie honden in de Duivelsbocht een leegstaand hol in de grond, met wat asbestplaten eroverheen. Jimmy bracht er soms een boodschappentas met wat eten, als hij ergens in de haven wat had verdiend.

Andere lege hutten werden in die laatste maanden door een nieuw, vreemd soort bewoners betrokken, vage figuren uit Colombia, Marokkaanse jongetjes die leefden van zakkenrollen en tasjesroof. Er kwamen ambtenaren met onbegrijpelijke missives het terrein op: ‘Om op te treden tegen uw verblijf op en of gebruik van het betreffende terrein, hetwelk in strijd is met diverse wettelijke voorschriften...’ ‘Strijd met artikel 10 Woonwagenwet...’ ‘Strijd met artikelen 47 lid 1 en 55 Woningwet juncto 345/348 Bouwverordening...’

Ambtenaar Bos, de rechterhand van de wethouder, besloot de ‘Waarschuwing Bestuursdwang’ in eigen persoon uit te reiken. Een paar exemplaren wist hij aan enkele moeilijk geklede meisjes kwijt te raken, maar de meeste brieven werden ongelezen in een van de vuurtjes gegooid. Bij de Busbar kwam de missie tot een voortijdig einde: met een goedgemikte karateslag werd de doos met dwangbevelen uit zijn handen gemept. Bos vertrok, en zijn artikelen 47 lid 1 en 55 Woningwet juncto 345348 Bouwverordening verwaaiden in honderdvoud over de grond rondom Edelweiss.

Door de eilanders werden ondertussen steeds mooiere plannen gemaakt: Italië, Berlijn, Portugal. Maar er was altijd wel iets: een kapotte uitlaat, een vriend op wie nog gewacht moest worden, het weer dat tegenzat.

Sommigen vertrokken uiteindelijk toch. Van hen kwamen later inderdaad soms kleurige ansichtkaarten met stranden en blauwe luchten en echte Italiaanse postzegels. Anderen trokken naar een nog onbeheerd gedeelte van de IJ-oevers, een paar kilometer verderop, dat ze al maanden eerder ‘verkend’ hadden, ‘voor het geval dat’.

Op een dag reed een Mercedes het terrein op, tot bij het Duitse Driehoekje. Een van de meisjes kwam naar buiten, een ouderpaar stapte uit de auto, stralend, spullen werden in de kofferbak gelegd en daar ging de familie, terug naar huis, de brug over, op naar een nieuw leven in het veilige Beieren.

Soms zeiden de achterblijvers weleens tegen elkaar: ‘Hoe langer je hier blijft, hoe groter de kans dat je het loodje legt.’ Want niet alleen de ontruiming dreigde, ook de zweren joegen als een pest over het eiland. Wie in die laatste maanden maar met een nagel over de huid streek, kon al een ontsteking oplopen. Het minste wondje werd een zweer die nooit meer dichtging.

Leen van Trigt kreeg in die tijd een meisje op zijn spreekuur dat hij toevallig een paar maanden eerder had zien arriveren. Ze zag er nu heel anders uit. ‘In het begin waste ik me nog,’ vertrouwde ze hem in een openhartige bui toe. ‘Maar alles is nu zo’n chaos, dat ik maar liever de hele dag in bed blijf.’

Het eiland was een moeras geworden.

De eerste slopers kwamen, ze begonnen met het dak van een van de loodsen tegenover Edelweiss. Hun gebeuk en gehamer klonk angstaanjagend over het terrein.

In die laatste maanden kwam op een nacht een man het eiland op rijden. Hij wilde zijn auto – er zal wel iets mee aan de hand geweest zijn – kennelijk lozen in het IJ, maar er ging iets op wonderbaarlijke wijze mis. De volgende ochtend zagen de bewoners een paar meter van de wal een grote, glanzende auto boven het water hangen, als een saté op een dukdalf geprikt. Maar na al die maanden keken ze nergens meer van op.

VIII

Achter in de Noordzeeweg, nog voorbij de Radarweg en de Turbineweg, daar waar je bijna van de rand van de stad valt en de wereld alleen nog maar uit onkruid, sloophout, Gevaarlijke Stoffen en autowrakken bestaat, daar woont Willem Bouw, beter bekend als Willem de Brander. Willem de Brander is sloper, en zijn gezicht is als een Roemeens landschap, vol bergen, dalen, beken en rivieren, zoals het leven zelf. Samen met zijn vrouw Anna en zijn dochter Sandra woont hij in een barak tussen de ijzeren loodsen en de opeengestapelde Toyota’s en Chevrolets.

Het is er stil en eenzaam, aan deze vreemde grens tussen stad en land. Je kunt er nog vossen tegenkomen, en hazen en konijnen, en uilen en fazanten. Ook leven er hier en daar, verscholen tussen het ijzer, verwilderde huisdieren uit de stad. Sandra leeft er in haar eigen wereld, heeft haar eigen plekjes en stukjes land. ‘Dat is mijn hobby,’ zegt ze dan. Ze kan lieveheersbeestjes maken: ze stopt er vier in een potje en na een week zijn het er acht. Dat kan ze.

Het gebied heet de Heining, een stuk stad dat ooit bekend was omdat een bierbrouwer er door zijn ontvoerders was verborgen, maar dat daarna door iedereen meteen weer was vergeten. Willem verbrandt er afval en handelt wat, er is een mestbedrijf, een handel in openhaardhout, een grote houtopslag, nog een sloper, Jan Lor, en dan is er achterin nog een stukje terrein dat tot voor kort door niemand gebruikt werd.

Op een koude, regenachtige dag in november kwam daar verandering in. Er kwamen mannen van de Heidemaatschappij die het terrein begonnen te plaveien met Stelcon-platen. Nog geen dag later werd de rust opeens verbroken door een complete optocht: kraanwagens, politiebussen, motoragenten en een lange rij diepladers met daarop de merkwaardigste collectie caravans, bussen en woonwagens die Willem de Brander ooit in zijn lange loopbaan had gezien. In sommige zaten nog mensen, bij één kropen er ratten tegen de binnenkant van de ramen, er liep een woest gebarende oude man rond, een soort Raspoetin met één been, een witte puntbaard en een soort monnikskap, er was een oude bus met een paar schreeuwende mannen met tatoeages en leren jassen, er was een moeder met twee bouviers en drie kinderen, het was een onwezenlijke, lange film.

De mannen van de Heidemaatschappij waren ook verrast: ze hadden de stoet pas een week later verwacht en de helft van het terrein was nog één grote modderpoel. Toiletwagens waren er nog niet, waterleiding evenmin, en het was een uur lopen naar de dichtstbijzijnde winkel. De Heining was een opslagplaats, en zo werden de bussen en caravans ook naast elkaar gestapeld: met soms nog geen twintig centimeter tussenruimte, te smal om een tuimelraam open te kunnen doen. Het enige probleem voor de stad was dat er nog steeds mensen in al die dozen zaten.

De ontruiming van het eiland was uiteindelijk als een donderslag bij heldere hemel gekomen. Op een nacht, een week daarvoor, flakkerde er opeens roze en geel licht over het eiland. De oude douaneloods stond in lichterlaaie, er renden figuren heen en weer die uit de ateliers probeerden te redden wat er nog te redden was, er waren brandweermannen die probeerden voor hun slangen brandputten te vinden – tevergeefs, ze waren te ver weggestopt onder de hutten, afvalbergen en betonplaten.

Het vuur kwam niet onverwacht. Beheerder Van den Berg had een paar dagen eerder zijn collega’s al gewaarschuwd dat ‘er narigheid zou komen’ als de slopers door zouden gaan, en dat ze op zijn minst ‘allerlei vormen van vrij gedrag’ konden verwachten. En hadden sommige jongens van de Busbar niet gezegd dat zij bij de ontruiming van het eiland ‘voor de grootste barbecue van Holland’ zouden zorgen? Iedereen vroeg zich dan ook af wat de stad bezielde om al voor de ontruiming te gaan slopen: men was toch al ruim voor op het tijdschema.

Toen de slopers die vrijdagavond zelfs niet de moeite hadden genomen om de schuifdeuren te sluiten van de loods waarmee ze bezig waren, werd dat dan ook algemeen gezien als een uitnodiging. ‘Er hing een soort geile hysterie op het eiland,’ zou een van de bewoners van Edelweiss later vertellen. ‘Iedereen voelde dat er iets ging komen, er werd al weken over gefluisterd, de matheid en gekte waren langzaam omgeslagen in een collectieve waanzin.’ En toen ging de eerste douaneloods werkelijk in de brand.

Het vuur was hoog en fel, en het sloeg al snel over naar een van de kunstenaarspanden. Zes ateliers brandden helemaal af, veertien werden beschadigd.

De volgende ochtend stonden de bewoners huilend de schade op te nemen. Inderhaast opgetrommelde vrienden probeerden uit de ateliers nog te redden wat er te redden was. Zes kunstenaars waren al hun werk kwijt, vaak van jaren, en van veertien anderen was het merendeel onbruikbaar geworden, grijs, vol met een soort vloeibaar roet.

Daarna begon het plunderen.

De jongens van de Busbar kwamen aanlopen, grappend en lachend. Als ze maar even kans zagen haalden ze uit de halflege ateliers alles wat voor hen van waarde was: zink, lood, koper. Bronzen kunstwerken werden geroofd, ander werk werd kapotgegooid.

In de dagen daarna dreigde alles uit de hand te lopen. Officieel zou de ontruiming pas over twee weken plaatsvinden, maar de krakers van Edelweiss waren doodsbang dat zij in de tussentijd het volgende doelwit van de brandstichters zouden zijn. Onder de palen van het gebouw lagen stapels hout en andere resten van het junkiedorp. Als daar brand zou ontstaan zou Edelweiss in een mum van tijd één grote gloeiende oven zijn.

Ondertussen was de oude zenuwenoorlog tussen de buitenstaanders en de gevestigden in volle hevigheid opgebloeid. Patrick dreigde iedere dag: ‘You don’t like fire, you gonna loose, we gonna burn you down.’ Het was duidelijk: Edelweiss moest eraan, daar was nu de hele Busbar op gefixeerd.

In het diepste geheim werden in de daaropvolgende dagen sommige krakers door de politie in vertrouwen genomen: de ontruiming zou een week eerder plaatsvinden dan was aangekondigd om de Busbar niet de gelegenheid te geven om de boel georganiseerd in brand te steken.

De daaropvolgende vrijdag, ’s ochtends om halfacht, reed Jimmy in lijn 28 naar de stad. Hij had er een klus te doen. Onderweg zag hij lange rijen ME-wagens, kranen en opleggers. Hij schonk er geen aandacht aan omdat hij dacht dat het met de intocht van Sinterklaas te maken had, of iets dergelijks. Pas om halftien hoorde hij dat ze al een uur bezig waren het KNSM-eiland te ontruimen. Toen hij halsoverkop terugkwam was hij al te laat: hij kreeg geen kans meer om zijn kostbaarheden – een paar foto’s, een draagbaar tv’tje – uit zijn caravan te halen. Het enige dat hij kreeg was het adres van de Heining.

Bij het begin van de ontruiming werden er een paar arrestaties verricht. De jongens van het Duitse Driehoekje, die op het eiland nooit enige overlast veroorzaakt hadden, bleken in de stad bekend te staan als beruchte helers en potenrammers. De vriend van het meisje dat een paar weken eerder door het tevreden ouderpaar was teruggehaald naar Beieren, werd bovendien van een dubbele roofmoord verdacht op twee bejaarden, eentje in Delft en een in het Gooi.

De oproerpolitie was nog niet verschenen of het personeel van de Busbar begon met royale hand whisky te schenken. Omdat de overmacht zo groot was gebeurde er aanvankelijk niets, maar iedereen die Aidy, Sean, Jason, Maff en Patrick beter kende wist: die laten dit niet zomaar passeren.

Terwijl de eerste caravans op de trailers werden geladen, dacht de ME zich een ogenblik van rust te kunnen veroorloven: men trok terug tot de brug. Maar de politie was nog niet van het terrein af of het Tripdorpje stond al in lichterlaaie. En daar was de brandweer nog niet of het grote oude podium vloog in brand. En geen minuut later ging de eerste container in vlammen op.

Daarna begonnen verdrietige uren. Iedereen werd direct, zonder pardon, van het eiland gestuurd. De Busbar werd ontruimd, maar ook de tientallen huizen, hutjes en bedoeninkjes van al die bewoners die nooit een vlieg kwaad hadden gedaan en alleen maar op hun eigen wijze door hun eigen leven hadden gescharreld. Bulldozers schoven de glimmende wigwam plat, het huis van Willem met de daklichten en de mozaïeken, de tuin van de circusfamilie, de winkel van de Koekebakker, de luxehut van James, de vlinders van Mutoid Waste, alles werd platgewalst en bijeengeschoven, totdat er alleen nog maar drie grote vuilnisbelten over waren. Drie hopen vol oude kleren, hout, plastic zeil, etensresten, fietsen, stoelen, matrassen, dekens, banken, pannen, flessen, blikjes, plastic tassen, auto-onderdelen, dat was alles wat er overbleef van anderhalf jaar werken en leven op het eiland.

IX

Hoe het met de meeste eilandbewoners verder is gegaan, weet ik niet.

Willem, de man van het mozaïekenhuis, is volgens de laatste berichten naar het zuiden getrokken, naar de zon en de blauwe ansichtkaarten. Carly woont nog steeds in Edelweiss.

Een enkele illegaal is naar Leefland gegaan, een eenzame weide tussen de olietanks, niet ver van de Heining. De groep rond de Busbar heeft een verlaten terrein betrokken bij de oude Houthaven. Een paar achterblijvers van Mutoid Waste hebben hun intrek genomen in het kraakcomplex De Wielingen, in het zuiden van de stad.

Marloes raakte met haar honden en haar kinderen in een vicieuze cirkel van honger en isolement. Steeds vaker was het hele clubje te zwak om, tegen de wind in, de lange fietstocht te maken van de Heining naar Hare Krishna, Moeder Theresa, de Liefdezusters, de markt en de andere kruimeltafels van de stad. Later is ze met haar kinderen naar de binnenstad getrokken, een tocht van kraakpand naar kraakpand, eeuwig op de vlucht voor haar ex-echtgenoot, die Machtige, Belangrijke Man die met zijn duizenden connecties als een octopus de wereld omklemd houdt.

Henny, het heroïnehoertje, en haar vriend hebben nog maandenlang op de Heining de kost verdiend door met Duitse Gründlichkeit de wc’s schoon te maken. Jos beheerde daar de EHBO-post.

Karel de Rattenkoning werd ziek. Met zijn ene been zagen de buren hem wegfietsen, de lange weg naar het station, telkens vooruitschietend met één grote, woedende trap. Hij kwam uit een stadje in het hart van Zuid-Holland en daar verdween hij in een ziekenhuis. De jongen die op Karels rattenleger zou passen vergat dat uiteraard, zodat er na twee weken nog maar enkele tientallen over waren, die zich voedden met de resten van hun soortgenoten. Uiteindelijk is de caravan met inhoud en al door Willem de Brander, Jos de Belg en de schrijver van deze regels naar Karels woonplaats versleept en daar voor de deur van het stadhuis achtergelaten, terwijl de laatste ratten tegen de dichtgeplakte ruiten opsprongen.

Er kwamen nieuwe, vreemde bewoners op de Heining, mannen met dure auto’s en nette kleren. De Marokkaanse jongens kwamen ook weer, nu talrijker dan ooit, en in het weekend was het ’s avonds en ’s nachts een komen en gaan van de duurste auto’s.

Jimmy kon na enige maanden, dankzij de hulp van Thijs van den Berg, zijn caravan naar de binnenplaats van de Wielingen verslepen. Maar daar werd hij zo ernstig ziek dat hij zich nauwelijks meer kon verroeren. Marloes bracht hem soms een tas met wat eten, verder keek niemand naar hem om.

Na de zomer van 1990 ben ik ook hen uit het oog verloren.

(Een aantal namen zijn om redenen van privacy veranderd.)

Met dank aan Leonie Greefkens, Jim Poeteray en Thijs van den Berg.

Redmond O’Hanlon

Kongo

I

Zodra het licht werd, begon onze jonge haan-aan-een-touwtje te kraaien, nog geen anderhalve meter van mijn hoofd vandaan. Zijn uitdaging werd onmiddellijk beantwoord door de plaatselijke kampioen, een en al verontwaardiging aan de andere kant van de tentdeur. Maar het trommelen was opgehouden, evenals het gegil. Ik wreef mijn heupen om er weer wat gevoel in te krijgen, trok mijn laarzen aan en pakte de kijker, deed de rits van de tent open, jatte een paar lepels maniok-en-apenvleesstamppot (het rook en smaakte naar ongewassen kruis), sloot de tentdeur weer af, duwde de haan opzij met mijn voet en ademde diep de ochtendmist in. Een of andere waanzinnige vrouw lachte me uit. Ik schrok ervan, zocht met mijn ogen en ontdekte dat het hysterisch fluitend gegrinnik uit de top van een iele boom kwam. Het was een ijsvogel, een plekje iriserend blauw in de grijze ochtend, met een roodoranje snavel, een grijze kop en zwarte schouders – en ik kwam tot de slotsom dat dit de Kongo-blauwborst-ijsvogel was, een heel vreemde ijsvogel die nooit vis vangt, in het oerwoud woont, zijn hol maakt in termietennesten in hoge bomen en zich uitsluitend voedt met kikkers, schorpioenen, krabben, zweepschorpioenen, kakkerlakken, kevers, sprinkhanen, padden, spinnen en duizendpoten. Hij kwam zijnerzijds tot de conclusie dat ik te groot was om interessant te zijn, liet een laatste, lager lachje van teleurstelling horen, en hij liet zich als een steen uit de boom vallen en vloog weg, snel en laag boven de grond.

Ik hurkte achter een struik bij het maniokveld, en toen ik opkeek van mijn diarreekramp, zag ik nog net een grote zwart-witte, vlinderachtige vogel hoog in de lucht naar de rivier vliegen, de giervisarend, weer zo’n raar beest, een adelaar die gek is op palmpitten, de enige in hoofdzaak vegetarische roofvogel ter wereld. En toen ik terugliep over een braakliggend stuk grond verstoorde ik het seksleven van de pijlstaartwida, een vogel ter grootte van een mus met een witte buik, een donkerblauwe rug, een felrode snavel – en een staart die bestaat uit twee lange zwarte veren, elk tweemaal zo lang als hijzelf; hij hield deze verticaal onder zich en rukte ze snel heen en weer, al fladderend met zijn vleugels, een klein pakketje veren in het laatste stadium van ejaculerende hartstocht. Drie matbruine vrouwtjes (die net als de koekoek hun eieren stiekem in de nesten van andere vogels leggen) pikten in het rond op de grond onder hem, ogenschijnlijk niet onder de indruk van die razernij van aanbidding, een meter boven hun kop. Toen ze mij zagen vlogen ze naar de iele boom, en het mannetje volgde hen, schokkend met zijn staart.

In de hut was Manou lusteloos bezig de kookpot en de etensblikken in te pakken in een oude maniokzak; en ik had de tent al half afgebroken toen ik van buiten hoorde: ‘Koko!’, de gebruikelijke groet, die gepaard ging met de gebruikelijke klap op iets wat dichtbij en sterk genoeg was om een herculische mep op te vangen – in dit geval de golfijzeren deur; en toen vulden de als gewoonlijk geschreeuwde eisen de hut. Vrijwel elke Bantoeman die ik tegenkwam, dacht ik – opeens even geërgerd – had een stem als Otis Redding, hoofdpijn, een zweer die verbonden moest worden en minstens één vrouw met malaria. Onze roeiers verschenen – de Commandant en drie van zijn jeugdige verwanten – en ik overhandigde aan allen paracetamol, pleisters en vijftien glanzende witte kininepillen. De Commandant zwoer, bij de eer van de Volksmilitie, dat hij het potje trimethoprim aan de vrouw van de stervende man zou geven; en toen hij terugkwam droegen we de bagage naar de combinatie van aanlegsteiger en wasplaats in de kreek die naar de rivier de Likouala-aux-Herbes leidde.

De Commandant stouwde onze rugzakken in het midden van zijn boomstamkano, Manou plaatste de rieten kooi met onze haan en twee kippen omzichtig in de boeg, en we gingen in het korte, platgetrapte gras van de oever zitten wachten op Nzé en Marcellin. Een eindje verder stroomafwaarts zat een jonge moeder op een half onder water liggende, gekapseisde boot, waarvan het grijze hout gladgesleten was van het schrobben en stampen van wasgoed. Ze droeg een donkerblauwe katoenen jurk die ze strak om haar lijf had getrokken, vlak boven haar tepels, en die laag afhing op haar gespierde rug; en haar haren waren aan weerszijden van haar hoofd in twee pieken gedraaid, als radioantennes. Afgewassen potten en pannen lagen rechts, wasgoed links van haar, en tussen haar knieën hield ze haar zoontje, dat net kon lopen. Ze sloeg één weelderige arm om hem heen en schepte met de andere water in een steelpan, die ze boven zijn hoofd leegde. Hij brulde alsof zijn wereld voorgoed was verdwenen; hij krijste toen hij zeep in zijn ogen kreeg; hij snakte naar adem bij de laatste spoeling en toen, zodra het voorbij was en zij hem een kus gaf, deed hij zijn ogen open, hij lachte breed naar ons en klapte in zijn handjes. Wij klapten allemaal terug – en geschrokken van zoveel succes dook hij weg en liet zijn hoofd tussen haar borsten glijden. De moeder glimlachte, zei iets tegen de Commandant en liet haar zoon een eindje zwemmen in het ondiepe water. Er werd veel gelachen en gegrapt in het Bomitaba. ‘Ze vindt dat jij niet kunt dansen,’ zei de Commandant. ‘Ze zegt dat jij je hele lijf alleen maar schudt, als een hond die net uit het water komt. Je moet leren je benen te gebruiken, Redmond, als een man met manieren. Je moet niet op de mensen trappen met die zware laarzen van je.’

‘Dat is waar,’ zei Manou slaperig – hij lag op zijn rug en zoog op een grasspriet – ‘en je hoort ook niet met je armen te zwaaien.’

Er klonk een kreet van boven aan het pad. Dat was Nzé. ‘Vijf keer!’ schreeuwde hij. ‘Vijf keer voor vijfhonderd CFA’s! Honderd CFA’s per keer! En moeten jullie kijken wat ze me heeft gegeven!’

Hij stak zijn armen triomfantelijk omhoog, en in elke hand hield hij een ananas.

Toen verscheen Marcellin, en men hield op met lachen. Hij was anders dan anders. Terwijl hij het pad afliep stelde hij op barse toon vragen, als een nazi. Waarom hadden we de hut zo vroeg verlaten? Waar was zijn ontbijt? En waarom, zo wenste hij te weten terwijl hij in de kano stapte, lag zijn rugzak helemaal onderin? Waarom was er geen loopplank? Wat moest hij doen als zijn hemden nat werden? Wie had hem dat aangedaan?

‘Manou. Die heeft alles gedaan,’ zei Nzé, en hij knipoogde naar me met zijn goede oog.

Marcellin, zo dacht ik, heeft geen zin om zijn meisje achter te laten, of is misschien nog boos na gisteravond – en toen drong het eindelijk tot me door, terwijl ik toekeek hoe hij zijn rugzak uit de stapel rukte en bovenop legde, aan een zijzak frunnikte, zijn walkman eruit haalde, daar woedend een Bob Marley-cassette in deed, de koptelefoon in zijn oren stopte, tegen de bagage leunde en zijn ogen sloot: Marcellin was bang. Hij dacht dat er echt problemen zouden komen in Boha.

Manou en Nzé stapten in achter de bagage, de drie roeiers gingen op een rij achterin staan, en de Commandant nam zijn plaats in, vlak voor mij en even achter de kippen. De jonge moeder plukte haar zoontje uit het water om ons uit te zwaaien, en we gingen op weg naar de eigenlijke rivier.

Het hoogwatergebied van de Likouala was een smalle savanne, en op anderhalve kilometer afstand begon aan weerszijden opnieuw het hoge oerwoud. Eerst waren we allemaal even zwijgzaam als Marcellin, maar toen begonnen de drie jongens aan hun eerste roeierslied, met een ritme op de maat van hun halve kniebuigingen waarbij de lange peddels in het water sloegen; die doken weer op wanneer de jongens telkens even recht overeind kwamen. ‘Wij branden het gras af in de droge tijd,’ zei de Commandant, ‘niet om te jagen, en ook niet om maniokvelden te maken, maar alleen om de paden naar het oerwoud open te houden.’ Hij liet zijn peddel even tegen de zijkant rusten en gebaarde naar het hoge gras, de eenzame bomen langs de rivier, de plekken met waterlelies. ‘Ik vind het fijn hier,’ zei hij. ‘Toen ik in Brazzaville was, heb ik dit alles gemist.’

‘Waarom was je in Brazzaville?’

‘Ik wilde rijk worden. Ik vond werk in de bouw. Maar arme mannen als ik kunnen niet rijk worden in de stad – alles kost geld. Je moet zelfs betalen om in een huis te wonen! Dus toen begreep ik dat ik al rijk wás, in mijn eigen dorp. Hier maak je je huis van de aarde, je kunt maniok verbouwen waar je wilt, je kunt een boot maken en netten, en vissen in de rivier – hier ben ik gelukkig. Ik ben meteen teruggekomen.’

‘En nu ben je Commandant van de Volksmilitie.’

‘O, dát,’ zei hij lachend. ‘In Djéké is dat een mop. Dat is alleen maar een excuus om een broek van de overheid te krijgen. Gilbert Badiledi is de Commandant d’Honneur, maar ik ben de Commandant Actif, dus mag ik de Chef d’État Major, de Chargé en de Adjudant de Compagnie vertellen wat ze moeten doen, en ik kan het opnemen tegen de Adjoint politique, die hoort te weten wat de Partij wil, en ik kan bij het erfelijk stamhoofd en bij de voorzitter van het Volkscomité van het dorp op bezoek gaan wanneer ik daar zin in heb, en dan hebben we nog een heel stel militiemannen die bijna even nutteloos zijn als Nzé – en tegen hen mag ik schreeuwen.’

‘Jij moet maar eens meekomen naar Dongou en dat nog eens zeggen,’ zei Nzé vanachter de bagage. ‘Neem dat stelletje wijven maar mee en zeg het nog eens in Dongou. Dan weten we heel goed wat we met je moeten doen. We hebben echte uniformen en echte huizen en een bar – en allerlei andere dingen,’ zei hij, en hij draaide zich om en sliep verder.

‘In Boha,’ zei de Commandant, ‘is het niet zo’n mop. In Boha hebben ze de officieren vermoord. In Boha is geen militie.’

‘Léonard Bongou-Llami,’ zei Marcellin, die al die tijd moest hebben zitten luisteren, ‘in Boha blijven jij en je drie neven de eerste nacht bij ons.’

‘Nee, Marcellin Agnagna, al betaal je me al het geld dat je in je rugzak hebt. Al geef je me nog zoveel jonge meisjes. Ik ben verstandig. En bovendien heb ik een pasgeboren zoontje. Die zal binnenkort een vader nodig hebben.’

‘Ik ben hier de officiële vertegenwoordiger van de overheid,’ zei Marcellin, en hij ging opeens rechtop zitten, ‘en ik beveel je één nacht te blijven.’

‘Je mag bevelen zoveel je wilt,’ zei de Commandant, die nu met nieuwe kracht verder peddelde. ‘Eén uur, dat is voor mij meer dan genoeg. En zelfs dan nog moet je je rug in de gaten houden. In Boha hebben de mensen eden gezworen.’

We kwamen langs een langgerekt wit zandstrand, in de zon bijna te fel om naar te kijken – misschien maakte dat deel uit van de brokkelige witte zandsteen die was ontstaan onder het grote meer in het Kongo-bekken, zo’n tweehonderdvijftig miljoen jaar geleden, toen je elke dag van de week dinosaurussen kon zien. En verderop langs de rivier bereikten we donkergrijze aarde die laag boven het water hing, met een rij struikachtige bomen. Kleine blauwgroene vogels met staarten die uitliepen op twee lange wimpels, blauwwang-bijeneters, zaten in de takken en reinigden hun veren, of ze vlogen snel als zwaluwen over het water of boven het ruige gras van de strook savanne, waarbij hun onderkant oranje leek te gloeien in het weerkaatste licht; in telkens kerende glijvluchten keerden ze terug naar hun tak om met hun snavel langs het hout te wrijven, waarschijnlijk om de gevangen wesp of bij te dwingen zijn gif te lozen voordat ze hem inslikten. Lager in de bomen zat af en toe een paartje van een kleinere, meer neurotische soort, met groene rug en gele hals, de kleine bijeneter: door de kijker zag ik hoe een van hen zijn poot over zijn vleugel sloeg en met zijn tenen krabde aan de achterkant van zijn kop; vervolgens, toen zijn probleem kennelijk was opgelost, schoot hij als een vliegenvanger een passerend insect achterna, waarbij hij de kastanjebruine onderzijde van zijn vleugels liet zien, en toen liet hij zich weer op zijn tak vallen. En op de tak van een dode boom, waarvan de stam zwart was van een savannebrand, zag ik een klein, rood rondje, dat ik eerst aanzag voor de bloem van een of andere woekerplant, maar dat door de lenzen van de kijker oploste in de keel van een kleine vogel, een zwarte bijeneter, even zwart als het geblakerde hout waarop hij zat; hij wipte met zijn staart terwijl we naderden, en schoot toen weg achter de hoge grasrand. Een paar honderd meter lang was de oever pokdalig van nestholen, grote in onregelmatige groepjes, en kleinere verder uiteen.

De Commandant wees met zijn hoofd naar een hoge boom met dunne takken en kleine blaadjes die over het water links van ons hingen.

‘Dat is een vissersboom,’ zei hij. ‘Wanneer de vruchten rijp zijn, worden ze geel en vallen in de rivier, en daar komt de vis op af: één klein vruchtje voor elke vis. Dat is het moment om je netten te halen.’

We passeerden een klein dorp, verborgen achter zijn oliepalmen op een stuk hoger gelegen grond. De Commandant zei dat het Ypongui heette. Elke keer dat er ook maar een vaag vermoeden was van een ander menselijk wezen in dit landschap – het geluid van een peddel in een kreek, rook uit het dak van een van de eenzame hutten op de oever waar families af en toe heen gingen om vis te vangen en te drogen – schreeuwden de Commandant en zijn drie roeiers een groet in het Bomitaba, en als er iemand antwoordde, dan wisselden ze gedurende zo’n honderd meter nieuws uit, op steeds luidere toon, totdat de inspanning te veel werd, zelfs voor een Bantoe.

In een deel van de rivier waar het water naar verhouding rustig was en waar de oever uit wit zand bestond, was een vogel, die ik op slag herkende, zorgvuldig aan het waden in het ondiepe water: hij was zo groot als een roek en helemaal bruin, maar zijn kop was opmerkelijk: een grote, brede snavel, in evenwicht gehouden door een driehoekige kuif op het achterhoofd, gaf de kop de vorm van een aambeeld – het was een hamerkop. Hij liep langzaam en concentreerde zich op het water terwijl hij met zijn poten schuifelde, waardoor hij visjes, weekdieren en kevers uit het zand opschrikte. Hij liet ons heel dichtbij komen voordat hij schokkerig opvloog met verrassend brede vleugels en met vooruitgestoken kop, en langs ons heen vloog, licht en geruisloos als een uil. Het is een vogel die een compleet genus voor zich alleen heeft, en zijn plaats in de wetenschap is bijna even mysterieus als zijn rol in de mythologie, want afwisselend heeft men gedacht dat hij familie was van de reigers, van de flamingo’s of van de schoensnavels; recente analyse van de eiwitproteïne heeft uitgewezen dat hij nog het meest verwant is met de ooievaars, maar de parasieten op zijn huid en in zijn veren brengen hem in de buurt van plevieren, snippen en ruiters. En zijn gedrag is volstrekt individueel.

We rondden een lange bocht, en opeens was het gemakkelijk te begrijpen waarom deze vogel een speciale plaats inneemt in de oudere, Afrikaanse natuurlijke historie. In de gaffel van een boom, zo’n tien meter boven de grond, zag ik een hoogst ongewoon bouwsel: een enorme ronde bal, bestaande uit takken en rommel met een gat opzij onder een overhangend dak: het nest van de hamerkop. Overal in Afrika laat de mens de hamerkop met rust; alleen zijn naam is al vaak taboe; het is een tovenaar onder de vogels. Er kan geen normale verklaring zijn voor zoveel inspanning om een dergelijk nest te bouwen wanneer je niet groter bent dan een bonte kraai: de hamerkop dwingt alle andere vogels zijn nest voor hem te bouwen, en hij plukt de zwaluw uit de lucht voor de finishing touch, pleisterwerk van leem rondom de ingang.