-

In Koop de hemel voor mij vertelt Xinran de persoonlijke verhalen van jonge mannen en vrouwen die opgroeiden tijdens de Chinese eenkindpolitiek. Als ‘kleine keizers’ zijn ze door hun ouders van alle gemakken voorzien, maar daartegenover staat het juk van enorme verwachtingen en het ontbreken van een gezond gezinsleven. Van de rijkeluiszoon die niet weet hoe hij zijn koffer in moet pakken tot de succesvolle studente die vervreemd is van haar plattelandse ouders: niet alleen zijzelf, maar ook hun ouders en de samenleving betalen hier een hoge prijs voor.

Scherpzinnig en inlevend legt Xinran de onthutsende gevolgen bloot van de eenkindpolitiek. Koop de hemel voor mij biedt een unieke blik op het China van nu, maar vertelt ook een universeel verhaal over de band tussen ouders en hun opgroeiende kinderen.

‘Een fascinerende, vaak schokkende en steeds overtuigende analyse van hedendaags China.’ – The Spectator

‘De manier waarop Xinran met deze jongeren praat is een zeldzaamheid. De lezer wordt erdoor geraakt, ontroerd zelfs. Een zeer geslaagd boek.’ – The Independent

-

XINRAN

KOOP DE HEMEL VOOR MIJ

DE INGRIJPENDE GEVOLGEN VAN CHINA’S EENKINDPOLITIEK

Vertaald door Albert Witteveen

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2015 Xinran Xue

© 2016 Nederlandse vertaling Albert Witteveen

Oorspronkelijke titel Buy Me the Sky

Oorspronkelijke uitgeverij Rider Books

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld Corbis

Foto auteur Juliana Johnston

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 3016 6

D/2016/0108/512

NUR 740

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3015 9.

-

Voor mijn petekinderen, die met hun liefde en genegenheid als broer en zus zijn voor mijn zoon Panpan

-

一个孤独的时代造就了一代孤独的人,

他们在拥有的海洋中孤独地守着自我。

在大陆和海洋的孤岛之间构筑隧道和桥梁,

正是今天中国的独生子女们在做的事情—

Een tijdperk van eenzaamheid heeft een generatie van eenzame mensen voortgebracht. Ze zijn alleen en waken eenzaam over zichzelf in een zee van overvloed. Tunnels en bruggen bouwen tussen eenzame eilandjes en het vasteland, dat doen de enig kinderen van nu.

– Xinran

-

INLEIDING

Sinds 1997 woon ik in Groot-Brittannië, maar ik heb steeds mijn best gedaan om tweemaal per jaar naar China terug te keren om mijn ‘scholing’ up-to-date te houden. Dat doe ik omdat de ingrijpende veranderingen die China vandaag de dag doormaakt, veel verder gaan dan wat in schoolboeken of historische beschrijvingen te vinden is. De evolutie van het hele land, van de omvangrijke groei van de economie tot de veranderingen in de samenleving, en de voortgaande nieuwe en verrassende ontwikkelingen in de relaties tussen mensen leiden allemaal samen tot een maatschappij waar alles met ongekende snelheid voortgaat. Alles in China, of het nu gaat om mensen, gebeurtenissen of objecten, is aan zulke enorme veranderingen onderhevig dat het lijkt alsof de hele structuur met de snelheid van het licht uiteenvalt. Ik ben ervan doordrongen dat als ik me niet blijf ‘bijscholen’, ik ergens in een ruimte en tijd kom te verkeren die mijn zoon ‘het oude China’ noemt.

Vrijwel telkens wanneer mijn zoon Panpan uit China terugkeert, nadat hij als vrijwilliger naar een afgelegen streek op het platteland is geweest, een reis van twintig uur in een gewone trein heeft gemaakt (wat hij geregeld als een soort huiswerk over China doet), of vrienden en familieleden in de grote stad heeft bezocht, loopt hij over van nieuwe vragen. Waarom is er zo’n groot verschil tussen de grote steden en het platteland? Hoe kan er een verschil van tientallen jaren bestaan tussen plaatsen in een land die onder hetzelfde bestuur vallen? Wie zijn representatief voor de Chinezen van tegenwoordig: de kantoormensen, die rondreizen langs steden en vliegvelden? Of de boeren en migrantenarbeiders, die te voet gaan in plattelandsdorpen en voorthobbelen tussen de stations van langeafstandsbussen? Als China een communistisch land is, waarom hebben de armen op het platteland dan geen vangnet voor situaties als bevalling, ziekte en overlijden? En als het een kapitalistisch land is, waarom wordt de economie dan geleid door een regering met een eenpartijstelsel? Op zulke momenten heb ik de neiging mijn hand op zijn mond te leggen! Het is gewoon onmogelijk antwoorden te vinden die hem tevredenstellen. Eerlijk gezegd weet ik niet eens waar hij de antwoorden moet zoeken. Maar ik wil het niet opgeven om ernaar te zoeken, niet alleen voor hem, maar ook voor mezelf, als dochter van China en als Chinese moeder.

In de zomer van 2010 ging ik ook weer terug naar China om mijn ‘kennis van het moederland’ bij te spijkeren en research voor dit boek te doen. Ik ging terug naar een plaats waar ik in geen twintig jaar was geweest: Harbin, de hoofdstad van Heilongjiang, de noordelijkste provincie van China. De eerste keer dat ik Harbin bezocht, was in 1991, tijdens een kort verblijf om onderzoek te doen naar de geschiedenis van de Joodse inwoners van de stad. In Harbin vond zowel de Jin- als de Qing-dynastie haar oorsprong. In het jaar 1115 stichtte de Jin-dynastie haar hoofdstad in wat nu de wijk Acheng in Harbin is. Aan het eind van de negentiende eeuw was Harbin nog steeds een samenraapsel van een tiental dorpen, met hooguit zo’n 30.000 inwoners. Maar dat zou volkomen veranderen door een snelle uitbreiding van de transportverbindingen, de handel en de bevolking. In de tijd dat de Oostelijke Chinese Spoorwegen werden aangelegd, van 1896 tot 1903, als een kortere verbinding tussen Siberië en Vladivostok via de provincie Heilongjiang, was Harbin in aanleg al een moderne stad. In het begin van de twintigste eeuw groeide Harbin uit tot een internationale handelshaven, met 160.000 buitenlanders uit drieëndertig verschillende landen, en zestien consulaten.

Harbin was volgens mij al in de vorige eeuw, lang voordat in 1980 het beleid van hervorming en openstelling werd ingezet, een verzamelplaats van immigranten. Het leek alsof van elke tien inwoners er negen van elders kwamen. De stad bleef ook aantrekkelijk voor kinderen en kleinkinderen van ontdekkingsreizigers, voor rondtrekkende mensen die de oorlog ontvluchtten of werk zochten, en voor duizenden die na een veroordeling waren gevlucht en hier een schuilplaats vonden. Na het einde van de Qing-dynastie kwamen vele duizenden Joden naar Harbin over de Transsiberische Spoorlijn. Ze vluchtten voor de pogroms in Europa en Rusland en vormden hier de grootste Joodse gemeenschap van het Verre Oosten. Samen met de Chinese migranten uit alle delen van het land gaven de Joden van Harbin vorm aan een hele eeuw stadsgeschiedenis.

Het Harbin van 2010 was net als de ruim zeshonderd andere grote steden in China druk bezig zichzelf opnieuw uit te vinden, met een netwerk van wolkenkrabbers en een dicht opeengepakte bevolking. De stad ging volop mee met de commerciële activiteiten, zonder acht te slaan op het eigen karakter en zonder waarde te hechten aan de traditionele stijl. Dezelfde drang naar een standaardisering van de leefruimte maakte ook een einde aan Harbins oude Russische invloeden en tradities, de oude Joodse gebruiken, en de levendige simpele werkplaatsen en kraampjes. Er resteerde slechts een handvol locaties die van het verleden getuigden: moskeeën die in de drukke straten uit de toon leken te vallen en waar met fiere stem enkele keren per dag tot het gebed werd opgeroepen, de Sofiakathedraal die aan alle kanten werd omringd door dichte rijen winkels, en de centrale Zhongyang Dajie, een straat waar het wemelde van borden waarop het westerse alfabet werd gebruikt. Tussen deze door de mens vervaardigde constructies zag de rivier de Songhua, waarvan de oevers generaties lang een eigen cultuur hadden gehad, de verschuivingen in de geografische gesteldheid en de gebruiken van de stad gelaten aan. ’s Winters kwamen hele generaties van inwoners van Harbin bijeen om de in ijs uitgesneden lantaarns te bewonderen. ’s Zomers gingen ze in bootjes de rivier op, uitbundig lachend, zingend en dansend. De rivier de Songhua was de leerschool waar ik Harbin leerde begrijpen.

Ik genoot er oprecht van om op mijn gemak langs de mensen te wandelen, hun woorden en gebaren op te vangen, en zo nu en dan respectvol enkele vragen aan een paar ouderen te stellen (zelfs al vonden zij die onnozel). Ik herinner me in het bijzonder dat ik een keer iets zag wat me als iets volkomen nieuws voorkwam. Zes mensen van drie verschillende generaties stonden aandachtig om een dierbaar kind heen. Voorbijgangers keken reikhalzend om en probeerden te horen wat de peuter die nog maar net leerde praten, met schrille stem te berde bracht.

‘Mama, koop de rivier voor mij!’ brabbelde het driejarige meisje tegen haar moeder.

Een van haar handjes omklemde een vinger van haar moeder, terwijl haar andere hand naar de Songhua wees. ‘Mammie, ik wil die rivier, koop die rivier voor mij!’ zei het meisje op dringende toon.

De jonge moeder probeerde haar te kalmeren. ‘Lieverd, we kunnen die grote rivier niet kopen.’

Vlak achter moeder en dochter stonden vier ouderen, die wel eens de grootouders konden zijn, met gedempte stem te discussiëren. ‘Dat moet je niet zeggen. Het gaat er niet om dat je ’m niet kunt betalen, het gaat erom dat het niet mogelijk is ’m te kopen.’

‘Maak de kleine meid niet van streek. Zeg gewoon dat we ’m kopen als ze groot is. Kan dat niet?’

‘Ja hoor, zeg maar tegen het schatje dat ze haar vader moet vragen hoe je een rivier koopt.’

‘Aiya, als je dat zegt, leer je haar dan niet van jongs af aan in leugens te geloven?’

‘Wat weet het lieve kleintje nou van waar of onwaar? Stel haar gewoon tevreden. Als ze groot is, wil ze heus geen rivieren meer kopen.’

‘Stil, jullie allemaal. Luister naar wat onze lieve kleine schat zegt!’

De met gedempte stem redetwistende familieleden zwegen opeens, alsof ze een keizerlijk decreet hadden gehoord. ‘Dan wil ik een ster van de hemel kopen!’ sprak het meisje met haar kinderstemmetje.

Ik bleef niet langer staan luisteren, dus ik kwam er niet achter of het meisje verder nog wensen had, maar ik kon onmogelijk begrijpen waarom die oude mensen dat zeiden, en waarom ze de naïeve eisen van hun kleindochter zo serieus namen. Die avond belde ik met een vriendin en luchtte mijn hart over dit voorval, maar tot mijn verrassing was ze het niet met me eens. ‘Wat is daar zo bijzonder aan?’ vroeg ze. ‘Mijn kleinzoon van vierenhalf maakte ooit enorme heibel omdat hij de maan wilde hebben. Het ging dagenlang door, totdat mijn schoondochter een Japanse ronde kap voor de lamp in huis kocht en hem wijsmaakte dat de maan ons haar kind had gestuurd om met hem te spelen. Om hem blij te maken nodigden alle familieleden maankinderen uit voor een bezoek, en kochten we uiteindelijk de ene na de andere lantaarn. Toen er bezoek uit mijn geboorteplaats kwam, dachten ze dat we in de rouw waren met al die witte lantaarns in huis. Je kunt er niks aan doen, Xinran. Een enig kind is dierbaarder dan goud.’

‘Maar als het kind opeens de zee wil hebben, of de blauwe hemel?’ Ik wist niet goed waarom ik het haar zo moeilijk maakte.

‘Wie weet wat we dan doen…’ Het was alsof er een zwart gat, van het soort waarover Hawking, Thorne, Preskill en dergelijke lieden steeds praten, dat was gevormd door het gewicht van de antwoorden die we niet konden vinden, tussen onze werelden aan weerszijden van de telefoonlijn viel.

Dat zwarte gat van zwijgzaamheid heeft dan ook al talloze families met enig kinderen opgezogen, die allemaal wanhopig naar ideeën zoeken, en dat geldt ook voor mijzelf als moeder van een enig kind. Terwijl we onze ‘unieke lieverd’ grootbrengen, verkeren we dag en nacht in angst voor een of ander ongeluk. Wanneer hij groter wordt, lijkt onze dierbare ‘unieke lieverd’ zelf een zwart gat te scheppen dat alle omringende energie opzuigt en ons ouders, die vol daadkracht, vastberadenheid en bezieling beginnen, tot uitputting drijft zonder dat we ooit bevrijd worden van onze zorgen. We vragen ons voortdurend af of onze ‘unieke lieverd’ veilig en gelukkig is. Samen met onze kinderen hebben we een hoofdstuk van ‘unieke lieverds’ in de geschiedenisboeken van China geschreven, een zwart gat van verzinsel en waarheid – het tijdperk van de enig kinderen.

In de loop van de ruim tien jaar dat ik in Groot-Brittannië woon, hebben bijna al mijn westerse vrienden belangstelling of bezorgdheid getoond rond het fenomeen van de enig kinderen in China. De speculaties en het gebrek aan begrip van de westerse samenleving werden me vooral duidelijk toen ik in de mondiale media naar informatie hierover zocht. Inzicht in het eenkindbeleid lijkt een ‘criterium’ te zijn geworden bij de vaststelling of iemand het een en ander van het moderne China weet. Het is zelfs een ‘succesformule’ geworden voor sommige mediamensen die ernaar streven ‘bij te blijven met de trends in de Chinese politiek’.

Over de geschiedenis van het eenkindbeleid is trouwens volop achtergrondinformatie te vinden in mijn boek Bericht van een Chinese moeder. Daarom geef ik hier alleen een beknopte inleiding voor lezers die nog niet op de hoogte zijn van het beleid; verder is er informatie te vinden in Bijlage I.

Eind jaren vijftig volgde China enige tijd het beleid van de Sovjet-Unie door gezinnen aan te moedigen veel kinderen te krijgen. In juli 1957 publiceerde de Chinese bevolkingsdeskundige Ma Yinchu in de Chinese staatskrant People’s Daily het artikel ‘Over de nieuwe bevolking’, waarin hij een beleid van geboortebeperking voorstelde. Dit was in tegenspraak met het heersende overheidsbeleid dat abortus streng beperkte en de bevolkingsgroei aanmoedigde. Ma moest een hoge prijs betalen voor zijn kritiek op de partijkoers en werd van eind jaren vijftig tot de periode van de Culturele Revolutie in de jaren zestig uit de politiek verbannen. Maar na een rampzalige economische stagnatie in de loop van de jaren zestig stelden grote steden als Tianjin, Shanghai en Guangdong eigen maatregelen voor geboortebeperking voor. De grote ommekeer kwam in december 1979, toen vicepremier Chen Muhua, de eerste vrouw in China die zo’n hoge functie bekleedde, constateerde dat de economische ontwikkeling van de natie achterbleef en niet meer in verhouding was met de enorme bevolkingsgroei. Ze opperde dat echtparen voortaan het best slechts één kind konden krijgen. In 1981 was dit voorstel tot een vaste plicht geworden voor de leden van de Communistische Partij en een dringende kwestie van verantwoordelijkheidsgevoel voor iedere burger.

De stimulering van het eenkindbeleid stuitte echter in heel China op verzet. De beleidsmakers hadden een dergelijke tegenstand nooit verwacht, en af en toe laaide er een strijd op tussen de regering die voor rigoureuze uitvoering was en burgers die wanhopig verzet boden. Deze vijandigheid leidde in 1982 tot een amendement waarbij tien voorwaarden werden vastgesteld waaronder de bevolking op het platteland een tweede kind mocht hebben. Hierna kwam het verzet van de bevolking enigszins tot bedaren. In april 1984 werd de term ‘geboortebeperkingsbeleid’ voor het eerst in officiële regeringsdocumenten genoemd. Het beleid werd uitgesplitst naar drie categorieën. Het ging om inwoners van grote en middelgrote steden, en dan hoofdzakelijk Han-Chinezen, waar echtparen slechts één kind mocht hebben (met uitzondering van twee- of meerlingen). Daarnaast waren er de ‘landelijke gebieden’, waar een tweede kind geoorloofd was als het eerste een meisje was (ook al kregen veel gezinnen in de praktijk drie kinderen, omdat het beleid in deze streken toch moeilijk te handhaven was). En tot slot waren er de ‘etnische minderheden’, die twee tot vier kinderen mochten hebben. Tussen de landelijke provincies bestonden enkele kleine variaties, maar het verschil in leefomstandigheden tussen de stad en het platteland was zo groot dat niemand er ooit over zou peinzen om naar een landelijk gebied te verhuizen om meer kinderen te mogen hebben.

In het China van na 1949 verwijst fagui, dat zoveel betekent als wetten en richtlijnen, naar regels die niet op de wet gebaseerd zijn, maar op het regeringsbeleid. Wie zich niet aan deze regels houdt, krijgt echter wel te maken met wettelijke strafmaatregelen. Gezinsplanning en eenkindbeleid zijn beide fagui.

Hoewel de eenkindregel al lange tijd overheidsbeleid was, werd hij pas op 29 december 2001 opgenomen in een wet. Deze trad op 1 september 2002 in werking als Wet op de bevolkings- en gezinsplanning van de Volksrepubliek. Na vele jaren eenkindbeleid was het nu voor het eerst officieel als wet vastgelegd. Bovendien was de formulering van het document veel menselijker en minder streng dan de voorwaarden die voorheen waren opgelegd. Artikel 27 van hoofdstuk VII stelt bijvoorbeeld:

Echtparen die ermee instemmen in hun leven slechts één kind te hebben, ontvangen van de natie een ‘Eenkindgloriecertificaat’. Echtparen die dit Eenkindgloriecertificaat hebben ontvangen, zullen worden beloond volgens nationale richtlijnen, en verder volgens de richtlijnen van de provincie, de autonome regio of de onder centraal bestuur vallende stad waarin ze wonen. Alle arbeidseenheden zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de wetten, regels en richtlijnen in overeenstemming met deze beloningen, en alle arbeidseenheden dienen dit beleid uit te voeren. Als een enig kind onverhoopt zwaargewond raakt of overlijdt, dient het lokale volksbestuur de ouders de nodige hulp te bieden om opnieuw een kind te krijgen of een kind te adopteren. Twee- of meerlingen ontvangen niet dezelfde behandeling als enig kinderen. Wie inbreuk maakt op het eenkindbeleid, is verplicht tot de betaling van een ‘wettelijk vereist bedrag voor opname en onderhoud in de maatschappij’ of krijgt te maken met confiscatie van boventallige kinderen door de overheid. Het bedrag wordt vastgesteld op provinciaal niveau met inachtneming van het gemiddelde inkomen van stedelingen en plattelandsbewoners.

In de meer dan twintig jaar sinds de invoering van het eenkindbeleid tot bijna het moment waarop het in een wet werd opgenomen, daalde het gemiddelde geboortecijfer in China van 5,44 in 1971 naar 1,84 in 1998. Door dit beleid werden 238 miljoen kinderen minder geboren. In 2012 kwam men uit op ongeveer 400 miljoen kinderen minder. Je kunt redeneren dat dit een grote bijdrage is aan de wereldwijde geboortebeperking, maar het is moeilijk te beoordelen wat twee generaties Chinezen hierbij hebben moeten doormaken. Talloze families zijn geruïneerd door de boetes, ontelbaar veel kleine meisjes zijn in de steek gelaten, de bevolking ondergaat een rampzalige vergrijzing, en hele generaties van enig kinderen hebben nooit een hechte band met broers en zussen gehad.

De meeste verhalen in dit boek gaan over de eerste generatie van enig kinderen als gevolg van het eenkindbeleid, die werden geboren in de periode 1979-1984. Anders dan in het Westen hoeft een generatie in deze context slechts een paar jaar te bestrijken omdat de verandering zo snel gaat.

Rond het jaar 2000 had deze eerste generatie haar opleiding voltooid en zocht ze haar weg in de maatschappij. In 2002 waren de leden van deze generatie op een leeftijd dat Chinezen gewoonlijk trouwen. De tijd die ze met mij doorbrachten, kwam overeen met het moment in hun leven dat ze aan hun loopbaan begonnen en aan trouwen gingen denken. Deze kinderen waren ongeveer net zo als mijn beide petekinderen en waren leermeesters voor het leven. Degenen aan wie ik zulke dierbare herinneringen heb, zijn nu zelf ouders, met hun eigen carrière: een zakenman bij een multinational, een leraar aan een kunstacademie, een Chinees-westerse mediaplanner, een kok die is gespecialiseerd in de Japanse keuken, een architect, een hotelmanager, een academicus die is gepromoveerd op een onderzoek naar de Chinese diaspora. Net zoals de 665 steden [1] van China als hemel en aarde verschillen van de tientallen miljoenen dorpen, zo verschillen deze jonge mensen van dezelfde generatie onderling. Ze reizen mee met ‘keizers en aristocraten’, maar hebben absoluut niet dat superioriteitsgevoel. Net zoals de generatie van hun ouders haar problemen had, zo moeten zij hun best doen om te overleven in de voorhoede van grote veranderingen.

Deze jonge mensen zijn van dezelfde generatie als mijn zoon, en mijn gezond verstand gebiedt mij als lid van de oudere generatie en als moeder om me af te vragen of ik hen wel kan begrijpen. Volgens een oud Chinees gezegde is de scheiding tussen beroepen als de scheiding tussen bergen, en dit geldt nog meer voor een scheiding tussen generaties. Naar hen luisteren als ze vanuit hun hart spreken, open en zonder terughoudendheid met hen praten, en proberen te begrijpen waardoor ze zijn beïnvloed op hun leeftijd en in hun generatie: volgens deze drie principes heb ik gekeken naar hun geluk, woede, pijn en verdriet en naar hun ideeën en verlangens. Als moeder van een Chinees enig kind voel ik me instinctief gedreven een poging te doen om hen te begrijpen. Deze enig kinderen, meer dan honderd miljoen, zullen de toekomst van China bepalen.

Toen ik voor het eerst pen op papier zette voor dit boek, vroeg ik me af hoe ik een hele generatie in slechts een paar hoofdstukken kon vatten. Bij de bestudering van de aantekeningen bij mijn vorige vijf boeken zag ik dat ze getekend waren door verdriet. Na twee jaar mijn hersenen gepijnigd te hebben om op ideeën te komen, besloot ik mezelf wat lucht te geven en het accent in dit boek vooral te leggen op een generatie van personen die het in materieel opzicht veel beter hadden. Daarmee zou ik iets kunnen overbrengen van de interessante, soms choquerende en soms amusante gebeurtenissen in hun leven. Mijn bedoeling was om niet als een deskundige of een criticus op te treden, maar als een brug tussen hen en de lezers. Ik wilde naar hun ideeën en opvattingen luisteren en een waarheidsgetrouw beeld van hen geven, zodat anderen zich een mening kunnen vormen.

Maar net toen ik de eerste versie van dit boek afrondde, werd China opgeschud door het Yao Jiaxin-incident, waardoor de verhalen die licht van toon waren begonnen, een somberder inslag kregen.

Op 20 oktober 2010 reed Yao Jiaxin, een student van tweeëntwintig jaar aan het conservatorium van Xi’an, laat in de avond met zijn auto een fietsende migrantenarbeidster van zesentwintig aan. Hij ondernam geen enkele poging om haar te helpen. Erger nog, toen hij zag dat deze vrouw van het platteland zijn nummerbord probeerde te noteren, werd hij zo bang dat ze hem problemen zou bezorgen dat hij haar achtmaal met een fruitmes stak. Hij bracht deze moeder van een driejarig kind ter plekke om het leven. Daarna vluchtte Yao weg in zijn auto, maar bij een ander kruispunt reed hij weer iemand aan. Toen pas werd hij door een voorbijganger aangehouden. Het plaatselijke Bureau Openbare Veiligheid liet hem echter gaan nadat ze hem alleen hadden verhoord over het incident op het tweede kruispunt. Drie dagen later, op 23 oktober, gaf hij zichzelf, begeleid door zijn ouders, aan bij de politie. Op 11 januari 2011 legde de openbaar aanklager van Xi’an hem moord met voorbedachten rade ten laste. Op 22 april 2011 verklaarde de rechtbank van Xi’an hem schuldig aan moord met voorbedachten rade en veroordeelde hem, na dagen van intensieve media-aandacht en internetdebatten, tot de doodstraf. Verder verloor hij zijn politieke rechten en moest hij de familie van het slachtoffer 45.498,50 yuan (4890 euro) betalen als compensatie voor hun economisch verlies. Op 20 mei werd het vonnis bekrachtigd door het hooggerechtshof van Shaanxi.

Enige tijd leek het alsof China in drie groepen was verdeeld volgens theoretische en morele grenzen. De ene factie meende dat de omstandigheden van Yao’s misdaad zo gruwelijk waren dat de Chinese wet ten dode opgeschreven was als hij niet zou sterven. De tweede factie meende dat Yao een slachtoffer van de eenkindsamenleving was, en dat dit mee had moeten wegen toen hij werd veroordeeld, te meer omdat het doodvonnis geen passende methode van bestraffing was in een moderne beschaafde samenleving. De derde factie werd gevormd door een grote groep studenten die stelden dat het leven van een enig kind dat hoger kunstonderwijs had genoten, van meer waarde was dan dat van een laagopgeleide boerin.

De journalist Deng Yajun meldde hierover in de International Herald Tribune:

De zaak-Yao Jiaxin toont ons vele vreemde en groteske aspecten van de Chinese samenleving. Het begon als een klein verkeersongeval, maar hij stak het slachtoffer acht keer met een mes. De omstandigheden van de rechtszaak waren aanvankelijk duidelijk en men kon vertrouwen op de wet. Het geval wekte meteen de woede van de massa op. Toch belasterden sommigen uiteindelijk het zo wreed om het leven gebrachte slachtoffer en ‘schaarden zich ter verdediging achter Yao Jiaxin’ op internet.

Of het nu ging om de officiële media van China of niet-gouvernementele websites, alles wat verband hield met deze zaak was als een steen die in het water werd geworpen en duizenden golven veroorzaakte in de felle strijd die losbarstte tussen vijf generaties: de zucht van de generatie van grootouders, het misnoegen van de generatie van ouders, en het vurige debat tussen drie generaties van enig kinderen (die van na 1970, na 1980 en na 1990). Allemaal bakkeleiden ze over wat goed en wat verkeerd was, en de eervolle en de schandelijke aspecten van de diverse standpunten.

De generatie van na 1970 (het onderwerp van dit boek) verwijst zowel naar kinderen die zijn geboren tussen 1970 en 1979, als naar veel kinderen die aan het begin van de jaren tachtig zijn geboren, maar die zichzelf als van ‘na 1970’ beschouwen omdat hun ervaringen vergelijkbaar zijn. Omdat de ouders en grootouders van deze generatie veel moeite hadden gehad hun eigen potentieel volledig te ontplooien tijdens de woelige periode van de Culturele Revolutie, hadden hun ‘educatieve dromen’ onbewust invloed op de manier waarop ze hun kinderen grootbrachten. De kinderen aanvaardden de sociale waarden van de voorgaande generaties. Ze streefden naar succes en hoopten met hun inzet iets goed te maken van de verloren kansen van hun ouders en grootouders.

De generatie na 1980 werd halverwege of aan het eind van de jaren tachtig geboren. Als gevolg van de extreme veranderingen in de sociale waarden in het China van die tijd, waardoor ze totaal niet meer pasten bij het traditionele familieleven, wendden veel van hun ouders hun blik naar het Westen als voorbereiding op de toekomst. Dit resulteerde in een generatie kinderen die stuurloos waren en zich geen raad wisten met het conflict tussen de oude en de nieuwe ideeën binnen China en met de hevige botsing tussen de culturen van Oost en West.

De generatie na 1990 groeide op in de jaren negentig, tijdens het succes van China’s hervorming en opendeurbeleid. Ze beleefden ook een periode van razendsnelle ontwikkelingen in de digitale en informatietechnologie. Ze werden geboren, of groeiden op, in een tijd van ‘drie schermen’ – televisie, computer en mobiele telefoon – en dat had een nog nadeliger effect op de familierelaties. Een ontspannen en comfortabele leefomgeving van hoge kwaliteit, in combinatie met een relatief stabiele politieke en economische situatie, stelde deze generatie op unieke wijze in staat nieuwe dingen te ondernemen. Hierdoor kregen ze echter normen en waarden die sterk verschilden van die in het traditionele China.

Weliswaar bestaat er slechts een verschil van tien tot twintig jaar tussen de generaties van na 1970, na 1980 en na 1990, maar het tempo van verandering in de Chinese samenleving was zo gigantisch snel dat er diepgaande verschillen tussen hen ontstonden. Deze enig kinderen zijn de pioniers van hun generaties, en in de hele periode van de jaren zeventig tot de dag van vandaag waren ze de getuigen en de erfgenamen van al wat werd verloren en wat werd gewonnen in de families, de samenleving en de opvoeding van China.

Yao Jiaxin behoorde tot de tweede generatie enig kinderen, de generatie die zich geen raad wist met het verschil tussen oud en nieuw. Volgens de berichten in de media kwamen zijn extreme gedrag, opstandigheid en hevige twijfels voort uit zijn beklemmende leefomgeving. Naast het oefenen op de piano en het studeren had hij geen mogelijkheden om met de samenleving in contact te komen. Hij wist niet hoe hij met mensen buiten zijn huis en het studielokaal moest omgaan. Zijn ouders waren voor hem als goden, terwijl de piano zijn leven was. Om zijn pianospelershanden te beschermen durfde hij in zijn gewone leven nauwelijks een mes te gebruiken. Thuis schilden zijn ouders het fruit voor hem, en op school vroeg hij zijn klasgenoten het te doen. Toch nam hij een fruitmes in zijn verfijnde pianospelershanden en stak hij een vrouw dood die hij eerder had verwond.

Chinese sociologen stellen dat enig kinderen van jongs af aan door hun ouders worden vertroeteld, door vrienden en verwanten worden verwend, en op school worden gedrild en getraind. Dit gebeurt in zo’n sterke mate dat ze nooit in de gelegenheid zijn om zelf ergens de verantwoordelijkheid voor te nemen. De mensen om hen heen zijn zo ‘vriendelijk’ om de materiële en spirituele last die de kinderen zelf zouden moeten dragen, op zich te nemen, waardoor deze kinderen nauwelijks een ‘eigen’ persoonlijkheid ontwikkelen. Daarom vallen ze in moeilijke situaties intuïtief terug op de neiging om te vechten of te vluchten. Iemand zonder ‘eigen’ persoonlijkheid verschilt uiteindelijk weinig van een wild dier. In dit licht gezien is Yao Jiaxin een slachtoffer van China’s eenkindbeleid.

Volgens mij hebben de ouders van Yao Jiaxin, net als de meeste ouders van enig kinderen in China, al hun liefde en al hun hoop uitgestort over de jonge Yao in de overtuiging dat dit ouderliefde is. Maar hierdoor werden de enig kinderen van deze generatie opgezadeld met wat hoorde bij de levens en verantwoordelijkheden van broers en zussen die nooit zouden worden geboren. Ze kregen ook alle materiële geschenken en spirituele liefde en zorg die ze anders hadden moeten delen met hun ongeboren broers en zussen. Daardoor hadden ze geen ervaring in communicatie, vriendschap, met anderen delen, anderen helpen en door anderen worden geholpen, zich inhouden en alle andere vaardigheden in de omgang met anderen die je leert als je opgroeit. Het leek alsof de hele wereld hun toebehoorde. De generatie van enig kinderen leed aan een gebrek aan gedeelde ervaringen met broers en zussen. Ze waren altijd alleen in hun doen en laten, en bijgevolg moesten er zich wel karakterproblemen en een gebrek aan medemenselijkheid voordoen. En de ouders van deze enig kinderen, die slechts één dierbaar kind hadden, leken voortdurend doodsbenauwd te zijn in hun zorgen om hun enig kind, ‘bang dat het in hun handen zou verbrijzelen of smelten’. Als een enig kind een ongeluk overkwam, hield dat in dat de ouders alles verloren. Omwille van hun enig kind waren die ouders bereid ‘zich geheel en al weg te cijferen’. Wat voor leven hadden de ouders van Yao Jiaxin nog na deze catastrofe? Het was geen ongeluk, maar een schande, een bron van zelfverwijt en spijt, een scherpe pijn die niemand ooit met hen zal kunnen delen. Zouden ze ooit het driejarig zoontje van het slachtoffer kunnen vergeten? Door hun mislukte kinderopvoeding en ouderliefde moest het kind voorgoed zijn moeder missen, net als zij hun beminde zoon.

Toen in mei 2011 de straf voor Yao Jiaxin definitief werd vastgesteld, wilde ik graag weten wat de personen in dit boek over deze controverse dachten. Ik stuurde hun daarom deze vragen met het verzoek om mij te helpen het te begrijpen.

Wat vind jij van het Yao Jiaxin-incident? Waarom maakt hij (een man van na 1980) zo’n felle discussie in de Chinese samenleving los?

De meesten stuurden me pas hun antwoord na Yao’s executie op 7 juni 2011. Als ik tussen de regels las, zag ik niet alleen hun ontluikende volwassenheid, maar bespeurde ik ook een verantwoordelijkheidsgevoel tegenover de Chinese samenleving als geheel, en hun eigen houding tegenover populaire sentimenten en normen en waarden. Ik heb elk antwoord afzonderlijk aan het eind van het hoofdstuk over hen bijgevoegd, omdat u door hun eigen verhaal misschien beter kunt begrijpen waarom ze er zo over denken.

Ik moet toegeven dat ik verrast werd, en soms diep geschokt was door hun antwoorden, maar juist door die antwoorden werd ik me er ook echt van bewust hoe moeilijk het voor hen is om een leven te leiden als ‘zonen’, ‘keizers’ en ‘tirannen’.

De kinderen die in dit boek staan beschreven, zijn allemaal leeftijdgenoten, allemaal van dezelfde generatie, allemaal geboren in hetzelfde land. Maar ze komen ook uit sterk uiteenlopende milieus, en zijn opgegroeid in diverse perioden van grote veranderingen in de opmerkelijke ontwikkeling van China. Wanneer ik naar hun overtuigingen, normen en waarden, vaardigheden om te overleven en zelfs de door hen gebruikte woorden kijk, verrast het me hoezeer ze van elkaar verschillen, terwijl ze in de ogen van de gewone Chinezen allemaal op één hoop kunnen worden gegooid als ‘de eenkindgeneratie’. Ik ben er echter van overtuigd dat u, wanneer u aan het eind van het boek bent gekomen, waarschijnlijk net als ik meevoelt met ieder van hen. Geen van hen laat zich inperken door de algemene opinie. Geen van hen voelt zich beperkt door de afzondering die hun generatie is opgelegd. In hun hart behouden ze een verfrissende natuurlijkheid.

Ja, dit is een boek over China’s eerste generatie van enig kinderen. Maar naarmate u verder leest, zult u ook zien dat het boek de loop volgt van de snelle veranderingen die in de Chinese samenleving hebben plaatsgevonden. Een begrip van de enig kinderen van tegenwoordig is een waardevolle bron voor een begrip van China’s toekomst en de interactie van China met de rest van de wereld. Waarom moeten we aandacht hebben voor de stem van deze generatie en proberen die te begrijpen? Omdat de toekomst die we met hen delen van net zo’n onschatbare waarde is als de helderblauwe hemel.

•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•

[1] - Bij de zesde nationale volkstelling (mei 2011) werden de 665 steden opgedeeld in vier categorieën: megasteden (54) met een niet-agrarische bevolking van meer dan een miljoen, grote steden (78 in 2004) met een niet-agrarische bevolking van 500.000 tot een miljoen, middelgrote steden (213 in 2004) met een niet-agrarische bevolking van 200.000 tot 500.000, en kleine steden (320 in 2004) met een niet-agrarische bevolking van minder dan 200.000.

-

1 · DU ZHUANG

Aan het eind van de jaren zeventig had de eerste groep van 6,1 miljoen kinderen een enigkindcertificaat gekregen van de Chinese overheid. Zij werden de eerste generatie van enig kinderen in de unieke geschiedenis van China. Vanwege de Culturele Revolutie en tal van andere politieke bewegingen in China waren veel huwelijken van hun ouders en grootouders gemotiveerd door politieke redenen en de behoefte om te overleven. Een groot aantal mensen had geen toegang tot onderwijs omdat hun familie tot politiek zondebok was gemaakt. Ze werden onder dwang naar het platteland gestuurd voor een heropvoeding, ze trouwden daar en keerden later terug naar de grote stad. Veel intellectuelen en ongeletterde boeren kwamen samen in een huwelijk omdat ze geen andere keus hadden. Talloze mannen en vrouwen waren gedwongen aan verschillende kanten van de Jangtsekiang (Blauwe Rivier) of in ver uiteenliggende hoeken van het land te wonen. Dat kwam allemaal veel voor.

De kinderen van deze families waren het product van China’s laatste tijdperk van een extreme politiek, in een tijd dat familie en maatschappelijk onderwijs nog steeds nauw verbonden waren met vaste tradities en campagnes van politieke terreur. In hun leerboeken stond niets over de werkelijke geschiedenis van China na 1950. Ze maakten elke dag onstuimige veranderingen mee, en probeerden zo goed en zo kwaad als het ging om goed en slecht te onderscheiden. In de kindertijd had deze eerste eenkindgeneratie nog jaren van materiële tekorten doorgemaakt. Te midden van de ruzies en grieven van hun ouders vingen ze vaag iets op van het verleden. Het enige wat ze hadden gedurende hun eenzame dagen en nachten waren overwerkte, uitgeputte ouders, een huis als een leeg nest, en de overtuiging dat ze slechte kinderen waren als ze hun tijd niet besteedden aan studie en oefening. Veel van deze kinderen werden de bindende factor in de politieke huwelijken, de enige reden voor hun ouders om elkaar te tolereren, en een pijnstiller tegen het leed van het huwelijk. Er waren veel van dergelijke pijnlijke en vernederende gevallen te vinden onder mijn collega’s bij de Chinese media, kinderen die getuige waren van de buitenechtelijke relaties van hun ouders of er zelfs bij betrokken raakten doordat ze de schijn van het volmaakte vakantiegezin tegenover hun grootouders en andere familieleden moesten ophouden. Hun niveau van begrip en kinderlijke gehoorzaamheid aan hun ouders verbaasde en roerde me, zonder dat ik het kon begrijpen.

Gedurende de vele jaren dat ik als journalist werkzaam was, ben ik wel enkele liefdesverhalen uit de jaren zeventig tegengekomen, maar het waren er niet veel. Een van die echtparen waren de ouders van Du Zhuang.

Zelfs aan het begin van de jaren negentig, twintig jaar na het begin van de hervorming en de openstelling, moest er nog veel gebeuren. Er was nog steeds geen open cultuurwereld, terwijl popconcerten, nachtclubs en disco’s werden beschouwd als een paar ‘nieuwigheden uit het Westen’. Alle mediaprogramma’s stonden nog steeds onder strikte controle van de Communistische Partij. Maar er was een groep in de media die weigerde alleen maar als spreekbuis van de partij te fungeren. Zij beseften dat radio en televisie alleen maar een overgangsperiode ingingen van staatstoezicht naar onafhankelijk beheer, en maakten daar gebruik van. Als journalisten probeerden ze hun bijzondere mogelijkheden te benutten om met een paar nieuwe culturele activiteiten op de radio te experimenteren. In die tijd had ik bij mijn radiostation naast mijn avondprogramma voor vrouwen ook een deeltaak voor de planning van culturele programma’s. Het was mijn verantwoordelijkheid om wegen te vinden, binnen de grenzen van wat was ‘toegestaan’, om meer commerciële programma’s te produceren, zodat het station kon voortbestaan en zich verder kon ontwikkelen. Onderdeel van mijn planning voor 1991 was een nieuw programma om met een stemming onder het publiek frisdranken te kiezen en te beoordelen. We vroegen frisdrankfabrikanten uit alle provinciehoofdsteden van China (meer dan dertig bij elkaar) om deel te nemen en we organiseerden drie groepen – luisteraars, experts en de media – die voor hun populairste drankje konden stemmen. In die tijd waren bier en vers vruchtensap nog niet algemeen gangbaar, en de grote massa kon ze alleen van een afstand bewonderen als ‘verfijnd en westers’. De gewone mensen zagen bier en vers vruchtensap als dingen uit een ‘dure kapitalistische barcultuur’ en weinigen geloofden dat frisdranken ooit een rol konden spelen in het culinaire landschap van China. Ik hoopte met dit programma de kennis onder de mensen over frisdranken te verbreden, en de industrie te helpen een groter aandeel in de binnenlandse markt te verwerven. Du Zhuangs vader was een van de grote pioniers in de industrie. Hij had de taak gekregen om leiding te geven aan een frisdrankfabriek die een joint venture was van een Chinees en een buitenlands bedrijf met buitenlands kapitaal. Hij was een man van uitzonderlijke kwaliteiten en werd jarenlang beschouwd als een van de tien beste zakenmensen van het land. Via onze peiling van het radiostation over ‘de lekkerste frisdranken in het hele land’ werden we goede vrienden.

Niet lang daarna vroeg Du Zhuangs vader me om hulp bij zijn aanvraag voor een rijbewijs bij de Verkeersdienst. Destijds was iemand met een auto in China bijna net zo zeldzaam als de veer van een feniks of de hoorn van een eenhoorn, maar ik had al een rijbewijs sinds 1989 (misschien was ik wel een van de eerste vrouwen in China die op een motor reden!). Het Bureau Openbare Veiligheid was destijds belast met de verkeersregulering en ik stond op goede voet met die organisatie omdat ik eerder hulp had geboden met programma’s ter bevordering van het bewustzijn onder het publiek van de verkeersveiligheid op het platteland en met schoolkinderen. Het resultaat was dat ik een paar vrienden kon helpen via de achterdeur binnen te komen, dankzij een vereenvoudigde aanpak van de politieke controles en het papierwerk dat eerst allemaal geregeld moest worden voordat ze officieel een rijbewijs konden aanvragen. Ik heb nooit goed begrepen waarom alles in China, van het meest triviale tot het allerbelangrijkste, verstrengeld was met de politiek. Maar ik hield me voor dat het nog niet zo lang geleden was dat kinderen van drie jaar bij hun toelating tot de kleuterschool moesten zeggen wat de politieke status van hun ouders was.

Onderweg naar de Verkeersdienst met Du Zhuangs vader viel ik terug in mijn oude gewoonte om vragen te stellen, en we kwamen te spreken over zijn gezin en de samenleving in het algemeen.

‘Je hebt een belangrijke positie en je hebt het erg druk, en toch wil je leren autorijden. Waarom neem je niet gewoon een chauffeur die je rond kan rijden?’

‘Ik wil dat mijn vrouw ziet dat ik een auto bestuur.’

Zo’n antwoord had ik niet verwacht, omdat het in die tijd zeer ongebruikelijk in de Chinese samenleving was dat een volwassen man zich zulke woorden liet ontvallen.

‘Je wilt dat je vrouw ziet dat je een auto bestuurt: wat bedoel je precies?’

‘Waarschijnlijk weet je dat niet, maar mijn vrouw is een boerin van het platteland in Shandong. Ik werd daarheen gestuurd tijdens de Culturele Revolutie. Ik behoorde tot een van de vijf zwarte categorieën die om politieke redenen werden uitgestoten; iedereen keek op me neer, iedereen kon me kritiseren en uitschelden. De vader van mijn vrouw was hoofd van de Grote Brigade en hij behandelde me goed. Hij haalde me weg van de gemeenschapsvelden; hij liet me lesgeven op de basisschool en liet me met zijn oudste dochter trouwen. Mijn vrouw was een eerlijke en eenvoudige plattelandsvrouw die geen noemenswaardige opleiding had gehad. Ze had al vanaf jonge leeftijd de huishouding gedaan en voor haar kleine broers en zussen gezorgd. Zij heeft het zwaar gehad. Ik nam haar mee toen ik terugging naar de stad. Zij was nog nooit buiten haar geboortestreek geweest, en het leven in de grote stad was voor haar dan ook alsof ze op een andere planeet was geland. Maar ze heeft zich goed kunnen aanpassen, en vond binnen de kortste keren een baan als aankomend manager in een fabriek voor dameskleding. Ze is zeer ambitieus en uiterst competitief; ze hoopt zelfs dat ik de eerste industrieel zal zijn die leert autorijden, zodat haar collega’s kunnen zien hoe ik haar in mijn auto kom ophalen.’

Ik had zijn vrouw eerder ontmoet, en zij leek me een goede, eerlijke, vriendelijke en openhartige vrouw; ze kleedde zich doorgaans in rood en zwart. Haar favoriete gespreksonderwerp was waar je de goedkoopste spullen kon vinden. Een goede tweede was haar man, en dat hij alles kon. Hij nam zijn vrouw altijd mee naar publieke festiviteiten, iets wat maar heel weinig Chinese mannen doen. Gewoonlijk gaan mannen niet met hun vrouw naar een feestmaal, maar verkiezen ze het gezelschap van een secretaresse, een minnares of een jonge vrouw die ze als student voorstellen.

‘Is het verschil in opleiding van invloed op je gevoelens voor haar? Is het wel eens aanleiding tot conflicten?’

Op die vraag wierp hij me een ernstige blik toe en zweeg even. Daarna zei hij kalm, terwijl hij naar buiten keek: ‘Ja, soms is het erg moeilijk, vooral door onze karakters en interesses. Maar ik geloof dat het huwelijk een verantwoordelijkheid is, een contract tussen twee levens. Als je eenmaal dat contract met iemand bent aangegaan, hoor je het niet te verbreken. Ik wil niets doen wat haar familie de indruk geeft dat ik hen in de steek laat. Ik ben hun dankbaarheid verschuldigd, ik wil haar een gelukkig leven bieden.’

Dat er nog zulke mannen bestaan in China! Ik zuchtte bij mezelf toen ik die woorden hoorde, omdat het hebben van een maîtresse al ‘in’ begon te raken bij Chinese mannen, en het hebben van een minnares totaal niet ongewoon was. Er waren zelfs een paar bars en karaokeclubs waar grote aantallen vrouwen kwamen, employees die recentelijk waren ontslagen. Soms waren ze zelfs in het gezelschap van hun eigen man terwijl ze klandizie zochten.

‘Maar hoe kun je je vrouw dan gelukkig maken?’ vroeg ik. ‘Het verschil tussen de stad en het platteland is als dat tussen hemel en aarde. De cultuur, alle verschillende sociale lagen in het stadsleven, de stijlvolle kleding, hoe weet je dat je haar gelukkig kunt maken?’

‘Om je de waarheid te zeggen, Xinran, op dit moment is ze nog niet echt vertrouwd met de stadscultuur. De enige manier waarop ik haar gelukkig kan maken, is door ons kind een goede opleiding te geven. Plattelandsvrouwen zijn trotser op hun man dan wat ook ter wereld, en na hun man komt hun zoon. Voor een vrouw van het platteland is een zoon die eer voor de voorouders en de familie brengt, de grootste bron van voldoening in haar hele leven.’

Nu, twintig jaar na dat gesprek, is Du Zhuangs moeder onder begeleiding en liefdevolle bescherming van haar man een zelfstandige succesvolle zakenvrouw geworden. En niet alleen dat: sinds haar pensionering wijdt ze zich aan de piano en stijldansen, en gaat ze wekelijks naar balletles om in vorm te blijven. Ze geniet een levensstandaard waarvan veel stadsvrouwen alleen maar kunnen dromen.

Ik heb veel vrienden in China bij wie ik mijn hart kan luchten, maar niet veel zoals de ouders van Du Zhuang. Zij moedigen me aan en geven me hoop dat de ingrepen in de geschiedenis en de wreedheden van de politiek nog niet de onderlinge gevoelens en loyaliteit van de Chinezen hebben verstikt. Vanuit mijn bewondering voor hun oprechte liefde heeft zich een soort familiegevoel ontwikkeld als onderdeel van onze vriendschap. Veel mensen hebben nu de indruk dat zij mijn oudere zus en zwager zijn.

Sinds ik in 1998 het boek Verborgen stemmen over vrouwen in China schreef, heb ik er een eindeloze stoet goede vrouwen gezien, maar slechts een handvol goede mannen. In de afgelopen tien jaar heb ik interviews of contact gehad met meer dan honderd managers, geleerden, politici, boeren en arbeiders, maar slechts een enkele keer hoorde ik iemand zeggen dat zijn echtgenote een goede vrouw was of dat ze het verdiende om bemind en gekoesterd te worden. Du Zhuangs vader kwam me vaak voor ogen tussen de regels van wat ik schreef. Dat was tenminste een goede man die het geluk van zijn vrouw als zijn taak zag.

In 1999, toen ik de laatste hand aan mijn boek had gelegd en weer voor een bezoek in China was, hoorde ik van mijn vrienden dat er een grote rechtzettingscampagne was ingezet tegen joint ventures van Chinese en buitenlandse bedrijven. Veel vooraanstaande zakenlui zaten al in de gevangenis, en het zag er onheilspellend uit voor Du Zhuangs vader. Ik belde onmiddellijk naar zijn huis. Hij vertelde me dat zijn buitenlandse zakenpartner hem momenteel beschermde, maar dat er geen enkele garantie was dat hij binnenkort toch niet in de cel zou belanden. China’s economie ging eigenlijk blindelings voorwaarts in onbekend gebied, en miste het toezicht en de bescherming van een onafhankelijk systeem van burgerlijk recht. Afgezien van juridische aanklachten was het niemand duidelijk wat de autoriteiten wel of niet konden doen. Uiteindelijk zei hij snikkend over de telefoon: ‘Als ik de gevangenis in ga, red ik me wel, maar ik ben bang dat mijn vrouw het niet aankan… en mijn zoon zit nog op de universiteit – ik ben bang dat hij met mij naar beneden wordt gesleurd!’

‘Kan ik je op enige manier helpen?’

‘Niemand kan helpen. Ik weet dat we het oude strafstelsel niet meer hebben, waarbij hele families werden terechtgesteld vanwege de misdaden van één familielid, maar we hebben nog wel steeds straffen wegens connecties, en schuld door verwantschap zit nog diep verankerd in het Chinese bewustzijn. De jongen is nog geen twintig, maar of hij in staat is deze ramp te doorstaan en op eigen benen verder te gaan, is voorlopig een kwestie van het lot.’

Een halfjaar later ging ik bij mijn terugkeer naar China weer op bezoek bij het echtpaar. Ik was geschokt door wat ik aantrof. Du Zhuangs vader was vel over been, en zijn vrouw had een vreselijk bleek en vertrokken gezicht. Ze leefden allebei in angst voor de klop op de deur. Telkens wanneer de bel ging, dachten ze dat er iemand was gekomen om hen weg te voeren.

Ik herinnerde me dat hij me eerder had verteld dat alles in hun gezin draaide om de veiligheid, de gezondheid en het geluk van hun zoon. Ik zei daarom tegen hen: ‘Ik zal jullie wat zeggen, mijn zoon in Engeland is net het huis uit naar een kostschool. Ik heb nog wel wat energie over, stuur dus jullie zoon naar Londen voor een studie in het buitenland. Op die manier hebben jullie wat meer rust, dan hoeven jullie tenminste niet in angst om je zoon te leven.’

En zo werd hun zoon Du Zhuang in het najaar van 2000, het jaar waarin hij eenentwintig werd, een deel van ons gezinsleven in Londen. Hij werd ook de sleutel die deuren ontsloot voor mijn nieuwsgierigheid naar de eerste generatie van enig kinderen in China, en de aanzet tot mijn serieuze aandacht voor deze kwestie.

Op de dag van zijn komst ging ik naar de luchthaven Heathrow om Du Zhuang op te pikken. Dit was nog voordat Chinese studenten Groot-Brittannië overspoelden zoals dat nu gebeurt, en een lange, magere Chinese jongeling die bij de uitgang stond, viel al snel in het oog. De tengere, slungelachtige en breekbaar ogende Du Zhuang duwde zijn koffer voor zich uit met zijn ene hand terwijl hij met zijn moeder sprak over de telefoon in zijn andere. Hij keek niet om zich heen naar iets of iemand, maar luisterde met alle aandacht naar de telefoon. Zijn gezichtsuitdrukking stond ernstig, bijna devoot, alsof hij een decreet van de keizer ontving. Pas toen ik recht voor hem stond, hield hij halt en keek hij me met een glimlach aan. In die tijd deden Chinezen niet aan knuffels of wangzoenen geven, en elkaar een hand geven was alleen iets voor volwassenen. Du Zhuang zag me duidelijk als iemand van zijn ouders’ generatie en durfde geen onbesuisde dingen te doen.

Nog geen vijf tellen nadat ik hem had gevonden, gaf Du Zhuang zijn telefoon aan mij en zei: ‘Mijn moeder wacht al om u te spreken!’

Over de telefoon leek het wel alsof Du Zhuangs moeder net voor me was opgedoken. Ik zal nooit, echt nooit, haar eerste woorden vergeten die ze door de telefoon naar me gilde: ‘Xinran, mijn zoon is nu in jouw handen! Denk eraan om hem te helpen zijn koffer uit te pakken, hij kan niks…’

Ze zei ook nog iets anders tegen me, maar dat kon ik me daarna niet meer herinneren omdat ik volkomen verbijsterd was door haar woorden.

‘Xinran, hoor je me? Je moet hem beslist helpen met het uitpakken van zijn koffer! Hij weet niet hoe hij daarmee om moet gaan! Hallo? Xinran?’

Ik stond daar wat verdwaasd, niet wetend hoe ik moest reageren, en herhaalde uiteindelijk alleen maar wat zij had gezegd om er zeker van te zijn dat ik het niet verkeerd had gehoord: ‘Grote zus, wil je dat ik zijn koffer voor hem uitpak? Wat voor koffer?’

Du Zhuangs moeder ergerde zich merkbaar aan mijn verwarring. ‘Zijn koffer, zijn bagage, hij weet niet hoe hij een koffer uit moet pakken… ik heb alles voor hem ingepakt!’

Ik raakte alleen maar meer verward. ‘Weet hij niet hoe dat moet? Maar het zijn allemaal zijn spullen, toch?’

‘Ja, ja, ja. Het zijn zijn spullen, alles in de koffer is van hemzelf!’

‘O, is er iets in de koffer waarvan je bang bent dat het kapotgaat?’

‘Nee! Hij weet niet wat er in de koffer zit, en hij weet niet hoe hij zijn kleren moet uithangen, dus je moet alles voor hem uitpakken. Goed? Zeg dat je het doet! Ik heb hem aan jou overgedragen, weet je nog?’

Pas nadat ik bijna tien jaar allerlei Chinese enig kinderen heb meegemaakt, is de volledige betekenis van die zinnen tot me doorgedrongen!

Voordat ik van China naar Groot-Brittannië verhuisde, wist ik alleen dat enig kinderen op een bepaald moment een speciaal element in de samenleving waren geworden en allerlei koosnamen hadden gekregen, zoals ‘kleine zon’ en ‘kleine keizer’. Het was bijna alsof deze kinderen als een ander soort wezen werden gezien, maar ik had er geen idee van hoe het in de praktijk ging met die zonnetjes en keizertjes. Mijn enige zoon Panpan was tien jaar jonger dan Du Zhuang, en in ons gezin was hij hooguit de Poolster.

Op de terugweg van de luchthaven vroeg ik Du Zhuang: ‘Je moeder zegt dat je niet weet hoe je een koffer moet uitpakken of je kleren moet uithangen, is dat waar?’

In die periode was Du Zhuang niet meer dan een groot kind, naar binnen gericht en verlegen. Hij liet zijn hoofd zakken en mompelde instemmend.

‘Hoezo?’

‘Dat weet ik ook niet.’

‘Maar je hebt al een graad aan de universiteit, toch? Hoe heb je dan al je kleren op orde gehouden op de universiteit?’

‘Mijn moeder kwam elke week naar mijn studentenkamer om voor mij op te ruimen.’

‘Ging ze naar je studentenkamer om je kleren op te bergen? Wat, elk weekend?’

Toen ik dat hoorde, kon ik er geen touw aan vastknopen: een moeder die de kleren van haar zoon opruimt in een studentenhuis van de universiteit?

Du Zhuang zag mijn verbazing, maar leek zelf ook versteld te staan. ‘Doen andere moeders dat dan niet?’

Een angstig gevoel maakte zich van mij meester. Zijn moeder verwachtte toch niet dat ik elk weekend zijn kleren voor hem op zou ruimen?

Later die avond bevestigde zijn moeder mijn ergste voorgevoelens. Elk weekend dat Du Zhuang op de universiteit was, ging zij naar zijn studentenkamer om de dingen voor hem op orde te brengen. Ze verschoonde zijn bed, bracht hem schone kleren en genoeg extra eten voor de komende week, waaronder een paar grote gerechten, zoals gekookte gans, gebraden eend en een hartige stoofschotel. Zijn zes kamergenoten voelden zich vaak ongemakkelijk bij haar komen en gaan. Soms kwam ze zelfs zonder kloppen naar binnen stormen, ongeacht hoe ze gekleed waren. Als ze zag dat ze zich in verlegenheid gebracht voelden, zei ze: ‘Wat is het probleem? Ik ben een moeder! Welke moeder heeft nog nooit die dingen van jullie gezien?’

Du Zhuang was het eerste enig kind dat ik hielp nadat ik naar het Westen was vertrokken. Ik had er geen idee van en er geen ervaring mee wat de beste manier was om hem van nut te zijn, en handelde puur op instinct. Voordat Du Zhuang arriveerde, dacht ik dat het met iedere Chinees die naar Groot-Brittannië kwam om er te wonen en te studeren net zo ging als met Panpan, die hierheen kwam toen hij elf was. Er waren allerlei obstakels, maar ze moesten vooral drie belangrijke doelen behalen: de taal, die hun vrijheid zou geven, goede eet- en drinkgewoonten voor hun gezondheid, en het sluiten van nieuwe vriendschappen, die hun toekomstige leven in het land zouden bepalen. De taal kon niet in één dag worden opgepikt, en voor nieuwe vrienden moesten ze wachten tot er zich geschikte gelegenheden voordeden, maar met de eet- en drinkgewoonten konden ze vanaf de eerste dag beginnen. Daarom nam ik Du Zhuang mee naar een pub die Black Lion heette om er gegrilde kip te eten, een gerecht dat de meeste Chinezen wel aankunnen.

Op het moment dat we de bar binnen zouden gaan, kreeg Du Zhuangs gezicht een verschrikte uitdrukking. ‘Ik weet niet of dit wel een goed idee is.’

‘Wat is er mis aan? Ik begrijp het niet.’

‘Ik moet niet naar dit soort tenten gaan,’ zei hij aarzelend.

‘Waarom zou je niet naar een pub kunnen gaan? Naar wat voor soort tent zou je dan moeten gaan?’

Mijn ideeën sloten duidelijk niet aan bij zijn opvattingen over goed en slecht, die voortkwamen uit een Chinese opvoeding. Toen ik zag hoe ongemakkelijk hij zich hierbij voelde, kon ik niet anders doen dan hem mee terug naar huis nemen, twee grote drumsticks uit de vriezer halen en die voor hem grillen. Ik gaf hem geen eetstokjes. ‘Je bent naar het Westen gekomen, en nu je in Rome bent, hoor je te doen zoals de Romeinen doen. Dus begin maar te oefenen met mes en vork.’ Arme Du Zhuang! Die maaltijd was echt een uitputtingsslag voor hem. Zijn gezicht was bedekt met zweet; het mes en de vork in zijn handen waren werktuigen die weigerden zijn bevelen op te volgen. Maar net als de meeste Chinese kinderen van nu uitte hij geen enkele klacht, maar ook geen enkel woord van dank (je weet gewoon nooit wat ze fijn vinden en waar ze een hekel aan hebben). Als ik eraan terugdenk, besef ik dat ik het hem die dag wel moeilijk heb gemaakt. Hij had net een vlucht van twaalf uur achter de rug, en ik zette hem meteen in de brabbelwereld van het Engels en dwong hem tot zijn ‘westerse culturele opleiding’ voordat hij de kans had gehad om bij te komen.

Die nacht kon ik de slaap niet vatten. Ik voelde me allereerst zeer ongemakkelijk omdat ik geen idee had hoe ik deze jongeman kon helpen zich aan te passen aan een voor hem volkomen vreemde wereld. Bovendien had zijn moeder me nog herhaaldelijk vanuit China gebeld omdat ze alles wilde weten over de eerste tien uur van haar zoon in Groot-Brittannië. Zij had me instructies en uitleg gegeven: haar zoon was kwetsbaar omdat hij een moeilijke eter was, met weinig belangstelling voor eten. Ik moest daarom manieren verzinnen om zijn eetlust op te wekken. Hij durfde geen Engels te spreken vanwege zijn karakter, waardoor hij de neiging had anderen te mijden. Ik moest hem helpen meer mensen te leren kennen. Toen ik haar vroeg of hij in staat was onafhankelijk te leven en zijn eigen leven te organiseren, antwoordde ze: ‘Wat begrijpt een kind van twintig nu helemaal?’

Ik verzette me hevig tegen die opvatting. Chinese ouders geloven gewoon niet dat hun kinderen kunnen opgroeien, of dat ze hun lot in eigen handen kunnen nemen. Confucius geloofde het tweeduizend jaar geleden niet, en ouders van nu dus ook niet, zelfs niet in dit tijdperk van de informatietechnologie. Het lijkt in de Chinese cultuur ingebakken.

De daaropvolgende gebeurtenissen maakten me echter duidelijk dat Du Zhuangs moeder en niet ik gelijk had. Een paar dagen later ging ik naar zijn kamer voor een ‘bezoekje’ en zag dat de tafel, de vloer en elk denkbaar stukje oppervlak overdekt waren met kleren en sokken.

Ik vroeg hem op terloopse toon: ‘Waarom heb je je kleren niet in de kleerkast gehangen?’

‘Ophangen? In de kleerkast? Hoe moet dat?’ vroeg hij me verbijsterd.

Toen besefte ik dat Du Zhuang er werkelijk geen benul van had hoe hij zijn kleren moest ordenen. Had hij in de twintig jaar dat hij thuis was opgegroeid deze basisvaardigheden nooit geleerd? Toegegeven, in het verre verleden waren kleerkasten zeldzame en waardevolle onderdelen in een gewone huishouding, die alleen de oudere familieleden mochten gebruiken. De kleren van de kinderen werden in stapeltjes op gewone planken gelegd. Maar Du Zhuangs ouders waren zeer moderne mensen. Als Du Zhuang thuis nog nooit zijn eigen kleerkast had ingedeeld, hoe kon hij dat dan in Engeland doen?

Om de paar dagen bereidde ik een Chinese maaltijd voor Du Zhuang om zijn heimwee naar de kookkunst van zijn moeder te verlichten. Op een avond zei hij dat hij aardappelreepjes in azijn lekker vond. Daarop kocht ik twee aardappelen en zei hem: ‘Ik ben druk bezig met het redigeren van mijn boek, snijd de aardappelen in reepjes en leg ze in het water, dan bak ik ze vanavond voor je.’

Na zo’n twintig minuten merkte ik nog niets van een geluid of een beweging in de keuken, en dus ging ik kijken wat er gebeurde. Du Zhuang stond boven het aanrecht gebogen met een mes in zijn ene hand en een aardappel in de andere, terwijl hij wezenloos voor zich uitkeek.

‘Du Zhuang, wat doe je?’

‘Ik vraag me af hoe ik deze bolle aardappel in reepjes kan veranderen…’

Daarop verloor ik mijn zelfbeheersing. ‘Als je niet begint met hem in stukken te snijden, hoe kun je er dan ooit reepjes van maken?’

‘Hoe moet ik dat doen?’ reageerde hij verward.

Ik begon me nog meer te ergeren. ‘Wil je echt zeggen dat je nog nooit iets in de keuken hebt gedaan, op jouw leeftijd?’

‘Nee, het enige wat ik thuis deed behalve eten en slapen, was huiswerk maken. Niemand zei dat ik iets moest koken.’

‘Je hebt aan de universiteit gestudeerd, je kunt het eens proberen! Denk eens na, hoe kun je van een ronde aardappel reepjes maken? Kun je hem meteen in reepjes snijden? Of moet je hem eerst in een andere vorm snijden?’

Hij dacht er lang over na. ‘Ik weet het niet… stroken? Of schijven? Ik heb alleen maar economie gestudeerd.’

‘Pak dan het mes en probeer het gewoon. Snijd de aardappel eerst in stroken, schijven of brokken, en kijk dan wat de gemakkelijkste manier is om die in reepjes te snijden.’ Ik dacht dat mijn ogen inmiddels wel vuur zouden spuwen.

Hij stond het in alle ernst te herhalen: ‘Snijd de aardappel in stroken, schijven of brokken, en snijd die dan in reepjes.’

Ik had echt geen tijd om de meest basale vaardigheden van het koken met hem door te nemen, en wijdde me weer aan het redigeren. Een paar minuten later hoorde ik het geluid van een heel trage activiteit uit de keuken komen – hij was begonnen de aardappel te snijden! Dat geluid van traag en afgemeten snijden duurde echter wel heel erg lang. Na twintig minuten hoorde ik het nog steeds! Hoe kon hij er in vredesnaam zo lang over doen? Ik ging weer bij hem kijken, en ik wist niet of ik moest huilen of lachen bij het zien van het tafereel in de keuken. Het aanrecht was erg laag, en Du Zhuang zat er op zijn knieën naast. Omdat ik niet had gezegd dat hij de schijfjes in groepjes moest doorsnijden, hield hij een schijfje aardappel in een hand vast en sneed het met zijn ogen er dicht bovenop zorgvuldig in reepjes, schijfje voor schijfje! Ik maakte daar ter plekke meteen een foto van hem. ‘Deze foto laat ik beslist aan je familie zien. Kunnen ze zien hoe je eindelijk volwassen bent geworden nadat je op je twintigste naar Londen bent gekomen!’

Om Panpan en Du Zhuang het Britse platteland wat beter te laten begrijpen gingen we zo nu en dan in op een aanbod van vrienden om het weekend door te brengen in hun vakantiehuisje. Zo brachten we een keer een lang weekend door in het huisje van een vriend aan de zuidkust. Zodra we er ons hadden genesteld, dook Du Zhuang in hun werkkamer, en we dachten allemaal dat hij verslaafd was geraakt aan een of ander computerspel. Maandagochtend kwam de parttime secretaresse van onze vriend langs. Ze was nog maar net een paar minuten in de werkkamer of ze riep: ‘Wie heeft er aan mijn computer gezeten? Waar zijn al mijn bestanden gebleven?’

We schrokken ons rot door haar felle uitbarsting, maar niemand wist waar ze het over had. Hoe konden wij haar computerbestanden per ongeluk hebben verplaatst en haar systeem in de war hebben geschopt?

Terwijl we elkaar verbaasd aankeken, zei Du Zhuang een beetje zenuwachtig: ‘Ik heb het bureaublad voor haar opgeruimd. Het was erg chaotisch en er zat geen enkele logica in de manier waarop het allemaal was gerangschikt.’

‘Jij? Heb je aan de werkcomputer van iemand gezeten? Haar bestanden opgeruimd? Hoe kon je dat doen? Hoe heb je die opgeruimd? Weet je iets van haar werk? Hoe kun je iets weten van de logica achter haar werk? Denk je niet dat je de persoonlijke privacy van iemand geschonden hebt? Dat is een misdaad, weet je dat?’

Door alle verwijten van zeven of acht verschillende stemmen en in twee verschillende talen raakte Du Zhuang in verwarring en bleef maar herhalen: ‘Ik bedoelde het goed, ik wilde haar alleen maar onopvallend helpen.’