In De Kozakkentuin beschrijft Jan Brokken de bijzondere vriendschap tussen Alexander von Wrangel en Fjodor Michajlovitsj Dostojevski. Hij begint zijn verhaal in 1849 in Sint-Petersburg wanneer de jonge Alexander een groep arrestanten voorbij ziet komen, op weg naar het vuurpeloton. Een van hen is Dostojevski, toen al een bekende en door Alexander bewonderde schrijver. Dostojevski ontloopt de zwaarste straf, maar krijgt jarenlange dwangarbeid in Siberië opgelegd. Alexander wordt na zijn opleiding benoemd tot officier van justitie in Semipalatinsk, een stadje in het zuidwesten van Siberië. Daar ontmoet hij Dostojevski, die dan net is vrijgekomen. Tussen Alexander en de elf jaar oudere schrijver ontstaat een hechte vriendschap. De Kozakkentuin is een meeslepend epos, uitermate soepel verteld. Met de gave voor inleving die wij van Brokken kennen, de gave waarmee hij in De vergelding de oorlog in Rhoon beschreef, brengt hij in De Kozakkentuin de vriendschap tussen Alexander en Fjodor tot leven en schetst hij met verve de turbulente gebeurtenissen in het Rusland van de tweede helft van de negentiende eeuw. Hij baseert zich op uniek historisch materiaal: brieven en memoires die de achterachterkleindochter van Alexander hem toevertrouwde.

Jan Brokken

De Kozakkentuin

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© 2015 Jan Brokken

Omslagontwerp Roald Triebels, Amsterdam

Omslagillustratie Pjotr Petrovitsj Kontsjalovski Huis in Abramtsevo, Museum-Reserve Abramtsevo

Foto auteur Jelmer de Haas

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 3018 0

D/2015/0108/774

NUR 320

www.janbrokken.nl

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 3017 3.

INHOUD

De samenzwering

De executie

Dwangarbeider tweede categorie

Slapen op het biljart

Afscheid van mijn moeder

In soldatenjas, in tranen

Het wanhopig geblaf van honden

Een onheilspellende glans

De eenogige Adam

Heilige of boze geest

Dood van de tsaar

Datsja De Kozakkentuin

Maria’s vertrek

Op weg met hem

Reizen in het geniep

De heimelijke ontmoeting

Vanka-Tanka

Van vlees en bloed

Zijne Excellentie de Gouverneur-Generaal

De kamervirtuoos van de keizerin

De onzuiverheid van bedoelingen

Het kleinste knikje in de menselijke ziel

De gebakken schorpioen

Moord en straf

De duivel en de tijger

Misdaad en koorts

Zwart kant

Droeve liefde, pokerliefde

Barnaoel

Het afscheid

Totleben

Vechten om Katja

De engel en de schoolmeester

Het huwelijk

Een vreemde in huis

Katja de Verschrikkelijke

Reis om de wereld

De gloed van Petersburg

Anna en de dood

De speler

Verantwoording

Noten

U, die mijn vriend was in een tijd dat ik geen vrienden had, die getuige was van mijn eindeloos geluk en van mijn vreselijke smart [...]; U, die mijn vriend was en later mijn pleitbezorger, – zou ik U kunnen vergeten?

F.M. Dostojevski in een brief

aan A.J. von Wrangel

Heb je iets van Alexander Jegorovitsj gehoord?

Waar is hij? Ik mis hem. Hij is als een broer voor mij (trek je dit niet persoonlijk aan).

F.M. Dostojevski in een brief

aan zijn broer Michaïl

DE SAMENZWERING

De eerste keer dat ik hem zag, stond hij in een wit doodshemd voor het vuurpeloton. Hij: een man van tegen de dertig die zich voorbereidde op de dood en het zilveren kruis kuste dat de priester hem voorhield. Ik: een nieuwsgierige jongeling die vanaf een veilige afstand keek naar wat onrecht was.

Ik had vrij van school. 1849 was het jaar van de cholera; massa’s mensen stierven in Sint-Petersburg. Vanwege het besmettingsgevaar was ons lyceum al vóór september gesloten. Ik woonde bij een oom in huis en lummelde maandenlang maar wat aan.

De schoolleiding gaf ons in december het advies naar onze families terug te keren om de feestdagen door te brengen. Buiten de stad vielen minder slachtoffers en ik overwoog naar Terpilitsy af te reizen. Het landgoed lag op slechts zeventig werst van Petersburg en was binnen een dag te bereiken. Zware sneeuwval hadden we nog niet gehad; de weg zou begaanbaar zijn, het was te doen, maar ik bleef hangen bij mijn oom, baron Nikolaj Korf,1 die een klein, houten huis op de hoek van de Litejny Prospekt en de Kirotsjnajastraat bewoonde. Als je zeventien jaar bent, taal je niet naar je familie en vind je de stad vele malen opwindender dan het platteland, zeker in de winter. Ik had trouwens nog drie maanden te gaan voor mijn zeventiende verjaardag,2 maar ik voelde me al een hele vent en was ook nog eens ongelooflijk lang voor mijn leeftijd. Ach, ik had met kerst heus wel thuis willen zijn, als ik niet zeker had geweten dat mijn vader me het ene na het andere verwijt naar het hoofd zou slingeren. Orde en tucht stonden hoog in zijn vaandel en hij meende dat ‘mensen als wij’ in alles een voorbeeld moesten zijn voor anderen.

Ik was van adel. Natuurlijk, anders kon je niet naar het Keizerlijk Lyceum, maar ik was niet van hoge adel en bovendien van buitenlandse, van Duitse en Zweedse. De Von Wrangels bezaten landgoederen in de provincies Estland, Letland en Groot-Petersburg en behoorden tot de Duits-Baltische baronnen die niet erg populair waren in Rusland maar desondanks veel gevraagd werden voor overheidsfuncties. Duitse Balten golden als hardwerkend en secuur, wat ik als het om mezelf ging betwijfelde. Ik voelde me zo Petersburgs als een straatsteen van de Nevski Prospekt, en eerlijk gezegd, ik luierde graag.

Met mijn oom kon ik het beter vinden dan met mijn vader. Dat oom Nikolaj een gewichtige functie bekleedde in dienst van de tsaar las je niet van zijn gezicht af en hoorde je evenmin aan zijn stem. Voor een generaal – hij was commandant van de militair-agrarische nederzettingen – sprak hij zacht. Hij bloosde snel, terwijl hij het ene na het andere vermakelijke verhaal vertelde. Wat me het meest aan hem beviel was dat hij niet constant zeurde dat ik ‘een man’ moest worden, zoals mijn vader deed, die bij ‘een man’ eerder een gehoorzame dienstklopper in gedachte had dan een ontdekkingsreiziger.

Op de morgen van de 22ste december was ik om een uur of acht opgestaan. Voor mijn vader zou dit tijdstip een bewijs van mijn slappe karakter zijn geweest, maar mijn oom vond het volstrekt normaal – ik had immers vakantie. Als hij me ergens in aanmoedigde, dan was het van mijn jeugd te genieten. ‘Alexander Jegorovitsj,’ zei hij mij herhaaldelijk, ‘neem het ervan, jongen. Vrijheid is als een ballon, voor je het weet, prikt iemand ’m door.’

Toen ik de gordijnen van mijn kamer openschoof, zag ik een lange rij sleekoetsjes voortglijden, elk getrokken door twee paarden. Ik vond dat niet opmerkelijk, in dergelijke koetsjes werden balletleerlingen van de Theaterschool vervoerd of pupillen van het Smolny Instituut, de school die adellijke meisjes opleidde tot hofdame en die niet ver van mijn ooms huis verwijderd lag. De rij was alleen verbazingwekkend lang: ik telde twaalf, dertien, veertien, vijftien koetsjes. Ze kwamen van de brug over de Neva gegleden en vervolgden hun weg over de brede Litejny in de richting van de Nevski Prospekt.

Ik verloor me pas in vermoedens toen ik aan weerszijden van de straat de gendarmes opmerkte die trots te paard zaten, met blanke sabel. Op hetzelfde moment kwam mijn oom Vladimir binnen, de jongste broer van mijn vader. Hij vertelde opgewonden dat de terdoodveroordeelden uit de groep rond Petrasjevski naar het exercitieterrein van het Semjonovski Regiment werden gebracht en dat hun laatste uur had geslagen.

Petrasjevski hield ons al maanden bezig. In april 1849 – ik was net zestien geworden en overgegaan naar de derde klas van het lyceum – vernamen we dat de geheime politie een samenzwering aan het licht had gebracht. Een dertigtal jongemannen uit de kring rond de utopisch socialist Petrasjevski was opgepakt. Onder hen bevonden zich verschillende voormalige leerlingen van ons lyceum, Nikolaj Spesjnev in de eerste plaats, die de geschiedenis zou in gaan als ‘de terrorist’ van het gezelschap, en voorts Alexander Jevropejoes en Nikolaj Kasjkin. Ook de leider van de beweging, Michaïl Boetasjevitsj-Petrasjevski, was een oud-leerling van onze school. Ik kende ze allemaal van ontmoetingen binnen de vriendenkring. Ze kwamen dikwijls naar het lyceum, waar ze hun vroegere, jongere kameraden bezochten.

Ons Keizerlijk Lyceum stond niet best aangeschreven bij de autoriteiten. Volgens tsaar Nicolaas heerste er ‘een kwade geest’. Het was door zijn vader opgericht, heette voluit Keizerlijk Alexander Lyceum en had als locatie een annex van het Catharinapaleis in Tsarskoje Selo. Sinds de verhuizing naar een eigentijds gebouw aan de Kamenno-ostrovski Prospekt in Petersburg geloofde tsaar Nicolaas dat het lyceum een slechte invloed uitoefende op de stad, en de stad op het lyceum.

Vrijzinnige ideeën gingen er bij de leerlingen beter in dan de vervoegingen in het Latijn, dat klopte. Het viel evenmin te ontkennen dat we de politieke en sociale bewegingen in de stad op de voet volgden, ook al gaven we ons dikwijls over aan ijdel gezwets en hoogdravend gebral. Ik vermoed dat de autoriteiten ons te hoog aansloegen.

Het wantrouwen van de tsaar moet al eerder zijn begonnen, in december 1825, toen het weldenkende deel van de adel in opstand kwam tegen de autocratie. De beroemdste leerling van ons lyceum, Alexander Poesjkin, sympathiseerde openlijk met de dekabristen. De tsaar, wiens bewind begon met het bloedig neerslaan van de opstand, bewaarde een levenslange argwaan tegen alles wat jong en gloedvol was. Het leed voor Nicolaas geen twijfel dat ons lyceum evenveel onruststokers als betrouwbare staatsdienaren afleverde. Zelfs toen ik in 1853 eindexamen deed, was het nog verboden om op school het woord ‘dekabrist’ uit te spreken. Alles wat met december3 te maken had, reet oude wonden open bij de tsaar.

Helemaal ongegrond was zijn wantrouwen misschien niet. Je zou verwachten dat kinderen van prinsen, markiezen en graven voor het handhaven van de bestaande orde waren, maar het tegendeel was waar. Met de leiding was het niet veel anders gesteld. De inspecteur van onze school, kolonel Miller, was een naaste verwant van Nikolaj Kasjkin, een van de centrale figuren in de kring rond Petrasjevski. Van de oud-leerlingen was Petrasjevski even populair aan het worden als Poesjkin. Op ons lyceïsten begon een zware verdenking te rusten.

Kort na de arrestatie van de samenzweerders hoorden we op een mooie dag in mei, toen we om zes uur ’s morgens opstonden, tromgeroffel op het bordes voor de slaapvertrekken. Onze tutoren legden uit dat het een order van de tsaar betrof. Voortaan zouden we op militaire wijze gedrild worden. Onderofficieren van het Garderegiment Grenadiers kregen de taak toebedeeld ons orde en tucht bij te brengen. Hun kazerne grensde pal aan ons tuinpark. Algauw werd er voor elke klas een gardeofficier aangesteld ter ondersteuning van de mentoren en was er dagelijks onderricht in marcheren en militaire formaties.

De officieren begonnen streng toe te zien op wat wij lazen. Ze namen alle van huis meegenomen boeken in beslag en verboden alle kranten. De mentoren openden zelfs onze brieven, speciaal de brieven die uit het buitenland kwamen. Alleen meneer Pletz, een zachtaardige mentor en een erudiete en humane Duitser die aan de universiteit van Heidelberg had gestudeerd, raadde ons op cryptische wijze aan ‘vrije gedichten’ en boeken van ‘die Liberalen’ op te bergen. Zodra we in slaap waren gevallen, doorzocht een gendarmeofficier alle lessenaars. Ik had niets kwalijks in bezit, behalve een paar gedichten van Poesjkin die ik uit een tijdschrift had overgeschreven, maar zelfs die had ik onder mijn stromatras verstopt. De doorzoeking liep voor alle klassen gunstig af.

Het oprollen van de Petrasjevski-groep paste bij het oververhitte klimaat van die dagen. Ieder protest moest in de kiem gesmoord worden. Tsaar Nicolaas en allen die hem steunden en met raad en daad terzijde stonden, vreesden dat de revolutionaire beweging van 1848 naar Rusland zou overslaan. Op het lyceum moesten we aanvankelijk gissen naar wat er precies aan de hand was. De berichten uit Parijs, Berlijn en Wenen deden er lang over voor ze Petersburg bereikten, en in de gecensureerde kranten vingen we slechts af en toe een rooksliert op die weinig vertelde over de omvang van de brand.

Maar het staat me nog levendig voor de geest dat in die dagen alleen al het woord ‘revolutie’ iedereen in verwarring bracht, groot en klein. Op een dag trof ik mijn vader aan, die heimelijk iets in het oor van mijn oom fluisterde. Ik ving ‘Frankrijk’ op, ‘revolutie’, ‘Louis-Philippe’, ‘vlucht’, en vroeg: ‘Waar praten jullie over?’ Nadat mijn vader me had laten beloven dat ik mijn mond zou houden, vertelde hij over de omwenteling in Parijs, de vlucht van de koning en de revolutionaire beweging in Duitsland. ‘Maar in godsnaam, zwijg erover... weet dat de muren in Petersburg oren hebben. Er gaan al geruchten dat zich onder jullie jongeren een politieke kring heeft gevormd...’

Dat was de kring rond Michaïl Boetasjevitsj-Petrasjevski.

Petrasjevski had ons lyceum tien jaar eerder verlaten. Al tijdens zijn rechtenstudie had hij zich op de politiek geworpen. Hij ontving op vrijdagavond bij hem thuis, schotelde zijn gespreksgenoten excellente maaltijden voor (zijn opponenten meenden dat het succes van de utopistische beweging in de weldadig gevulde dis school), ontvouwde enkele van zijn denkbeelden en vroeg de aanwezigen een verhaal of een artikel voor te lezen dat sociaal onrecht of uitbuiting aan de kaak stelde.

Na zijn studie was Petrasjevski als vertaler op het ministerie van Buitenlandse Zaken gaan werken. Door die post en door zijn talenkennis was hij sneller en beter op de hoogte van de politieke ontwikkelingen in Parijs en Berlijn dan de meeste andere jongemannen in Petersburg. Intussen legde hij een collectie boeken aan waarvan zijn progressieve kennissen gebruik konden maken. Zijn bibliotheek was een bom in de stad.

Petrasjevski droeg zijn ideeën ook graag mondeling uit. Hij was een ongelooflijke kletskous. Zijn stokpaardjes waren de afschaffing van de lijfeigenschap en de invoering van de parlementaire democratie. Niet echt onthutsend, wij jongeren waren daar in die tumultueuze jaren allemaal voor; de vraag was alleen of we mét of zónder geweld een einde moesten maken aan de tsaristische autocratie.

Ik reageerde ongelovig toen het gerucht zich verspreidde dat ook Fjodor Dostojevski tot de gearresteerden behoorde en dat hij in de Petrus-en-Paulusvesting was opgesloten. Ik had recentelijk twee verhalen4 van hem gelezen, Arme mensen en Njetotsjka Njezvanova. De recensenten liepen weg met Arme mensen en voorspelden de jonge schrijver een grote toekomst; zelf was ik in vuur en vlam geraakt door de tegendraadse hartstochten van het verstoten meisje Njetotsjka. Echt opstandig waren die verhalen niet, hoewel de manier waarop Dostojevski hele en halve gesjochten beschreef die alleen maar bezig waren met aanzien, macht, klatergoud en het vette der aarde, een verontrustende blik verraadde.

Aanvankelijk kon niemand in de stad met zekerheid vertellen wélke Dostojevski van zijn bed was gelicht. In één nacht was zowel Fjodor als zijn jongste broer Andrej gearresteerd en overgebracht naar het hoofdkwartier van de Derde Sectie – de geheime politie. Andrej, die aan het Instituut voor Civiele Ingenieurs studeerde, had nooit deelgenomen aan een bijeenkomst bij Petrasjevski thuis. Van een oom van mijn vader, die zijn inlichtingen uit betrouwbare bronnen had, hoorde ik dat Andrej vermoedelijk verward was met de oudste van de gebroeders Dostojevski, met Michaïl, die wél actief had deelgenomen aan de bijeenkomsten van de groep, zowel aan de grote vrijdagse bijeenkomsten als aan de vergaderingen van de deelgroepen.

Andrej deed er voorlopig het zwijgen toe, zodat zijn oudste broer, die getrouwd was en de zorg voor drie kinderen droeg, maatregelen kon treffen om zijn gezin in veiligheid te brengen. Pas twee weken later kwam de persoonsverwisseling aan het licht: Andrej dacht dat met Boetasjevitsj-Petrasjevski twee mannen werden bedoeld. Toen de ondervragers dat merkten, lieten ze hem vrij en arresteerden zijn oudste broer.

Michaïl Dostojevski had verboden boeken uit de bibliotheek van Boetasjevitsj-Petrasjevski geleend. Verder kon hem niets strafbaars ten laste worden gelegd. Hij werd na acht weken vrijgelaten.

Nee, het was de schrijver Dostojevski die de volle laag kreeg, het was Fjodor Michajlovitsj.

Ik was geschokt toen ik acht maanden later hoorde dat hij met enkele andere kameraden ter dood was veroordeeld. Ieder weldenkend mens verbaasde zich over de onverbiddelijkheid van het vonnis. De Krijgsraad veroordeelde hen tot de kogel, maar verzocht de tsaar om gratie. Dit wees de tsaar af. Voor Nicolaas was geen middel te zwaar om de toevloed van revolutionaire ideeën uit het Westen te keren.

Fjodor Dostojevski kreeg de ultieme straf voor het hardop voorlezen van een brief van Belinski aan Gogol op een van de bijeenkomsten bij Petrasjevski. Een waanzinnige veroordeling: het in een klein gezelschap voorlezen van een brief van een van onze bekendste literaire critici – Belinski – aan een van onze grootste schrijvers – Gogol – was reden voor een gerechtelijke executie. Om het nog idioter te maken: Belinski was een jaar eerder overleden en Gogol had zich bij zijn lezers onmogelijk gemaakt door zaken die hij ooit bespot had toe te juichen. Gogol was opeens vóór de Kerk, vóór de Staat, vóór de lijfeigenschap en vóór de autocratie. Belinski had hem in een van zijn laatste brieven verweten dat hij langzamerhand alles verdedigde wat in Rusland rot, achterlijk, barbaars, tiranniek en corrupt was.

Iedereen in de stad die de literatuur ook maar een beetje volgde kon weten dat Gogol gek aan het worden was. Ik vermoed dat Dostojevski door de brief van Belinski voor te lezen vooral dát had willen aantonen, en niet uit leedvermaak maar uit teleurstelling. Hij had altijd een hoge dunk van Gogol gehad – in plaats van uit zijn eigen werk voor te lezen, droeg hij op literaire avonden hele stukken uit Dode zielen voor, meestal hikkend van het lachen. Maar in zijn ijver duidelijk te maken dat het gedaan was met Gogols humor, onderschatte Dostojevski de politieke implicaties.

Naderhand heeft hij me verteld dat hij de extreme ideeën van Petrasjevski allerminst had gedeeld en dat hij tegenstander was geweest van het met geweld afdwingen van een grondwet. Ik moet daar wel direct aan toevoegen dat Dostojevski gebiologeerd was door geweld, zowel door het zinloze geweld als door het georganiseerde en politiek getinte zoals dat gestalte kreeg in het terrorisme. Het zou best eens kunnen dat die nieuwsgierigheid hem dicht bij Petrasjevski heeft gebracht, ook al had hij direct zijn bedenkingen tegen de man. Toen hij zich later realiseerde wat geweld eigenlijk inhield, schaamde hij zich wellicht voor zijn ideeën van destijds.

Petrasjevski was een overtuigd atheïst en maakte geloof en gelovigen graag belachelijk. In vrouwenkleren bezocht hij een kerkdienst in de Sint-Izaäk Kathedraal. Hij brandde kaarsjes, giechelde, provoceerde. Dostojevski ergerde zich aan zijn excentriciteit – voor hem viel er niet te spotten met het orthodoxe geloof. Op ons lyceïsten oefende Petrasjevski echter een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit. Hij was op een grappige, decadente manier baldadig.

Onder jongelui heerste in die jaren veertig een radicale weerzin tegen de bestaande orde. Volgens ons was die gedoemd te verdwijnen. We lieten ons meeslepen door de utopische dromen die in West-Europa de boventoon voerden en verbeeldden ons dat we geroepen waren het hele maatschappelijke leven te herscheppen.

Twintig jaar later, toen we onze wilde haren kwijt waren en een bedaagde baard hadden laten groeien, konden we ons bijna niet meer voorstellen dat we in die ideeën hadden geloofd en zwoeren we bij de heerschappij van de tsaar. Dat was toen trouwens een duizendmaal schappelijker monarch dan de bullebak door wie Dostojevski voor het vuurpeloton was gesleept.5

Van mijn ooms hoorde ik dat een spion dertien maanden lang aantekeningen had gemaakt van alles wat er in de groep van Petrasjevski was gezegd. Alles, woord voor woord, opgetekend in vuistdikke verslagen; ook de stompzinnigste scholierengrappen en het onbeduidende gestoei met ondoorzichtige ideeën; echt alles. Maar compleet onschuldig was de beweging niet. Tussen de dromers en idealisten liepen een paar koelbloedige rebellen rond die onder leiding van Nikolaj Spesjnev bereid waren tot daden over te gaan. Juist tot die Spesjnev-getrouwen behoorde Dostojevski. Later gaf hij in bedekte termen toe dat de arrestatie van alle vierendertig leden van de Petrasjevski-groep de door Spesjnev beoogde samenzwering had doen mislukken. De ironie wilde dat de onderzoekers weinig tot niets te weten kwamen over de groep rond Spesjnev en over hun conspiratie, die volgens mij toch niet veel meer voorstelde dan een fraaie zeepbel, geblazen met een zilveren ring.

Ik kan me vergissen. Ook heel veel later, toen hij oud en beroemd was en niets meer had te vrezen van welke tsaar dan ook, wilde Dostojevski niet vertellen welke plannen door het kleine groepje rond Spesjnev waren gesmeed. Ik hoorde hem wel eens iets mompelen over een drukpers. Daar bleef het bij.

Spesjnev noemde zich ‘anarchist’, ‘communist’, ‘terrorist’. Hij was dol op geheime genootschappen en bedacht complotten zoals anderen dansavonden organiseren. Wat ik altijd een vermakelijke contradictie heb gevonden is dat hij, de anarchist, de communist, de samenzweerder met een voorkeur voor terroristische aanslagen, de rijkste grootgrondbezitter van de Petersburgse beau monde was. Van zijn vader, die jong gestorven was, had hij grandioze buitens en een half koninkrijk aan landerijen geërfd. Spesjnev leefde met het comfortabele vooruitzicht dat hij zijn hele leven lang niets hoefde te doen. Hij studeerde alleen uit intellectuele gulzigheid. Op de laatste tentamens die hij moest afleggen liet hij zich niet meer zien; titels en diploma’s had hij niet nodig. Na zijn studie reisde hij vijf jaar door Europa en keerde met stapels boeken en een grote schat aan revolutionaire ideeën naar Rusland terug.

Als hij niet las, flirtte hij; weinig gravinnen en prinsessen waren tegen zijn onderzoekende blik bestand. Zijn grootste charme bestond uit zwijgen. Hij zweeg altijd en overal, ook als hij naar ons lyceum kwam. Maar juist door dat zwijgen trok hij de aandacht. Iedereen wilde weten wat hij ervan dacht.

Tijdens het onderzoek gedroeg Dostojevski zich onberispelijk. De gevangenen werden door een commissie van vier generaals en een graaf verhoord. Dostojevski probeerde niet de schuld in andermans schoenen te schuiven en offerde zijn eigen belangen op als hij de mogelijkheid zag anderen in bescherming te nemen. Vooral Spesjnev had hier baat bij.

‘Ik nam in ieder geval als troost naar Siberië mee dat ik me eervol gedragen heb,’ zei hij er zelf later over. Hij hield zichzelf in bedwang, biechtte niets op en werd daardoor zwaarder gestraft. Hij had bijvoorbeeld kunnen zeggen dat Belinski zich zeer laatdunkend over zijn laatst gepubliceerde verhalen had uitgelaten (‘gezocht, langdradig, hoogdravend, vals’) en dat je met zo’n criticus niet echt wegloopt. Maar nee, hij verklaarde dat het dan misschien laakbaar mocht zijn dat hij de brief van Belinski aan Gogol had voorgelezen, maar dat hij eigenlijk niet meer had gedaan dan de aandacht vestigen ‘op een uiterst belangrijk historisch document’. Zo gooide hij zijn eigen glazen in.

De brief van Belinski was in Salzbrunn verstuurd en het antwoord van Gogol was in Frankfurt geschreven, zodat beiden de Russische censuur hadden omzeild. Pas na de dood van Belinski was de brief in Rusland gaan circuleren. Dostojevski had een kopie bemachtigd met het oogmerk de brief voor te lezen (dat deed hij driemaal: tweemaal voor het kleine groepje samenzweerders waar hij deel van uitmaakte en een keer voor de grote Petrasjevski-groep) en deze vervolgens op een illegaal verworven drukpers te vermenigvuldigen.

Een van de generaals die Dostojevski verhoorden, probeerde hem aan het praten te krijgen door hem te overladen met complimenten. Hij was toch de schrijver van het veelgeprezen Arme mensen? Hij was toch intelligent, getalenteerd, onafhankelijk? Waarom liet hij zich dan in met zo’n lummel als Petrasjevski? De zwijgzame Dostojevski had hem al snel door en hapte niet.6

‘Maar waarvan word ik beschuldigd?’ vroeg hij zich tijdens een volgende ondervraging voor de commissie af. ‘Natuurlijk, ik heb over politiek gesproken, over het Westen, de censuur, enzovoort. Maar wie heeft in onze huidige tijd niet over die dingen gesproken en gedacht? Welk nut heeft mijn studie gehad, met welk nut heeft de verworven kennis mijn nieuwsgierigheid aangewakkerd als ik niet het recht heb mijn mening uit te dragen of om in te stemmen met opvattingen die op zichzelf hoogst respectabel zijn?’

Deze betogen kwamen pas veel later naar buiten, maar ik hoor het hem zeggen: met passie, met gedrevenheid en met een scherpte in zijn stem die je een koude rilling op de rug bezorgt. Ik weet wel bijna zeker dat alle ondervragers onder de indruk van hem waren. Dostojevski liet niemand onverschillig.

Acht maanden zat hij gevangen in de Petrus-en-Paulusvesting. Na de eerste golf arrestaties in de nacht van 22 op 23 april en na de eerste verhoren waren andere arrestaties gevolgd. Op een gegeven moment zaten tegen de vijftig jongemannen gevangen. In de loop van de zomer waren er vierentwintig vrijgelaten, maar Dostojevski niet.

Op 16 november veroordeelde de Krijgsraad vijftien leden van de Petrasjevski-groep tot de doodstraf. Onder hen waren alle voormalige leerlingen van ons lyceum, en Dostojevski, die toen achtentwintig jaar oud was, ruim elf jaar ouder dan ik.

Het vonnis werd aan de hoogste militaire rechtbank voorgelegd. In Petersburg ging het gerucht dat de Krijgsraad geen overtuigende bewijzen had gevonden, maar dat tsaar Nicolaas de zaak tot het bittere einde wilde doorzetten. Op de vroege morgen van 22 december werden de terdoodveroordeelden uit hun cel gehaald.

DE EXECUTIE

Oom Vladimir vroeg me met hem mee te gaan naar het exercitieterrein. Ik trok eerst mijn zomerse, ongevoerde overjas aan, maar bedacht toen dat het koud was, verruilde die jas voor mijn uniformjas7 en zette een steek op. Een winterjas had ik niet omdat mijn vader dat een luxe vond en van mening was dat een jongen niet verwend maar gehard moest worden.

We namen een huurkoets, een ‘gammeltje’. Het was een druilerige dag, een echte grauwe Petersburgse ochtend, vier tot zes graden, vochtig koud. Af en toe viel er wat sneeuw. Dostojevski zou zich herinneren dat het ‘ijskoud’ was, zeker op het moment dat hij het doodshemd moest aantrekken.

Het exercitieterrein was een immens veld waarop de sneeuw zich met de blubber had vermengd. Toen we uit de koets stapten zagen we in de verte een groepje mensen, manschappen in carré, en een op het eerste gezicht nogal wankel bouwsel, een platform van planken op lange houten palen met een trap aan de voorzijde. Was dat een schavot? We dachten dat de mannen zouden sterven voor het executiepeloton; toch leek het op een schavot. We wilden dichterbij komen maar politieagenten en gendarmes hielden ons tegen.

Een andere oom kwam op ons af, oom Alexander Mandersjern. Hij snoefde met nauwelijks verholen sensatielust dat hij met zijn Compagnie Lijfjagers bij de executie aanwezig wilde zijn. Toen hij mij in de gaten kreeg, was hij verbijsterd.

‘In godsnaam jongen, maak dat je wegkomt. God verhoede dat de rector erachter komt dat je bij de executie bent geweest. Straks verdenken ze je er nog van een politieke te zijn en sturen ze je van het lyceum.’

Na deze uitbrander boog oom Alexander zich naar ons toe, want hij had groot nieuws dat hij niet voor zich kon houden.

‘In het grootste vertrouwen,’ fluisterde hij, ‘kan ik jullie meedelen dat er niet gefusilleerd gaat worden.’

‘Niet?’ vroeg oom Vladimir, die vermoedde dat hij het verkeerd had verstaan.

Oom Alexander schudde beslist het hoofd. Allen zou het leven gespaard worden, maar dat wisten de terdoodveroordeelden niet. De tsaar wilde dat de procedure van het vuurpeloton tot het einde toe zou worden uitgevoerd en dat in de laatste minuut, als het commando ‘vuur!’ zou klinken, de adjudant aan zou komen galopperen met een bevel van de allerhoogste: stopzetting van de executie.

Ik geloofde hem niet, en oom Vladimir evenmin. Dat leidde ik althans af uit de verdwaasde blik in zijn ogen: hij achtte de tsaar niet tot zo’n wrede schijnvertoning in staat.

‘Kom, we gaan,’ zei hij bijna boos tegen Mandersjern.

Mijn ooms begaven zich naar hun onderdelen. Ik mengde me in de grijze menigte. De afstand tot de in vierkant opgestelde manschappen kon ik moeilijk schatten; ik stond in ieder geval vrij ver van hen af. Het terrein was ondertussen volgestroomd met nieuwsgierigen, met toevallig passerend volk. Datum en tijdstip van de executie waren geheimgehouden; het bloeddorstig publiek, dat op een dergelijk schouwspel afkomt alsof het een kermisattractie is, kon er onmogelijk van op de hoogte zijn. De stemming onder de menigte was ernstig. Iedereen had medelijden met de ‘ongelukkigen’, ofschoon vrijwel niemand wist voor welke misdrijven ze werden terechtgesteld.

Het leek erop dat de veroordeelden even een moment van vrijheid voelden toen ze uit de koetsjes stapten. Ze keken naar het eerste licht boven de stad – de zon was net opgekomen – en vervolgens naar elkaar. Tijdens hun gevangenschap waren ze gescheiden van elkaar gehouden en hadden ze acht maanden lang niets over de andere leden van de groep vernomen. Het had iets van een weerzien: ze liepen op elkaar af, begroetten, omhelsden elkaar, tot een generaal hen met donderstem tot de orde riep en om stilte vroeg. Die stem hoorde ik, maar de gevangenen bleven door de afstand vaag voor me.

Een andere stem riep de namen van de veroordeelden af en vroeg hun plaats te nemen in de rij zodra hun naam geklonken had. Het verbaasde me niet dat Petrasjevski en Spesjnev boven aan de lijst stonden; de andere namen gingen verloren in de wind.

Enkele figuren bestegen de stellage, in navolging van een priester met een kruis. Even later daalden ze de houten trap weer af en liepen langs de in carré opgestelde manschappen en langs de eenheden van mijn ooms. De officieren onder de veroordeelden moesten zo aan hun garnizoen laten zien dat ze tot gemeen soldaat waren gedegradeerd. Alles was op vernedering gericht en op het aanjagen van doodsangst.

Vlak bij het schavot werden de veroordeelden in twee groepen verdeeld. Weer klonk een stem. Kennelijk las een functionaris aan iedere veroordeelde het afzonderlijke vonnis voor, maar hij sprak snel en struikelde over zijn woorden. Het voorlezen nam niettemin geruime tijd in beslag. Alleen de laatste zin klonk duidelijk: ‘De Krijgsraad heeft u allen veroordeeld tot de doodstraf middels het vuurpeloton, en op 19 december heeft Zijne Majesteit de Keizer persoonlijk onder dit vonnis geschreven: “Bekrachtigd.”’

Dostojevski vertelde me later dat hij zich totaal verbouwereerd tot Sergej Doerov had gericht (die het dichtst bij hem stond) en verontwaardigd had uitgeroepen: ‘Het is niet mogelijk dat we worden geëxecuteerd.’ Tegen zichzelf had hij gepreveld: ‘Het kan niet waar zijn. Het kan niet. Het kan niet dat ik, te midden van al die duizenden die in leven zijn, over zo’n vijf of zes minuten niet meer besta.’

Hij geloofde het pas toen alle terdoodveroordeelden de opdracht kregen een lang wit doodshemd aan te trekken.

De priester, met een bijbel in de hand (maar dat kon ik ook weer niet goed onderscheiden), vroeg de veroordeelden wie hij de biecht kon afnemen. Slechts één jongeman stapte naar voren. Later ontstond onenigheid over wie het geweest was, de vrome Konstantin Timkovski of, zoals Dostojevski zich herinnerde, Peter Sjaposjnikov, de enige onder de veroordeelden die niet van adel was.

Dostojevski ging zelf niet te biecht. Hij mocht dan diepgelovig zijn (in de Petrus-en-Paulusvesting had hij om twee bijbels gevraagd, een in het Oudkerkslavisch en een in het Frans), hij achtte zich volslagen onschuldig aan de hem ten laste gelegde feiten en wilde God niet om vergiffenis vragen voor misdaden die hij niet had begaan. Hij kuste wel het kruis dat de priester hem voorhield, maar dat deden alle veroordeelden, ook de overtuigde atheïsten Petrasjevski en Spesjnev.

Toen de priester hem het kruis voorhield, raakte Dostojevski ervan overtuigd dat de dood onvermijdelijk was. ‘Ze kunnen toch geen grap uithalen met het kruis!’ zei hij tegen zichzelf. ‘Zover gaan ze niet.’ Het was afgelopen. Alles wat hij later zou meemaken zou onbetekenend zijn vergeleken bij die laatste minuut, de overgang naar...

‘Ja, waarheen?’ zei hij me zoveel jaren later. ‘Naar het onbekende... Naar het duister...’ Het was een marteling, die ene minuut, de marteling om op de dood te wachten.

De eerste drie veroordeelden – ik hoorde iemand fluisteren dat het om Petrasjevski, Mombelli en Grigorjev ging – werden aan hoge palen vastgebonden. Twee van hen kregen een witte kap op zodat ze de geweren niet konden zien, de derde om een onverklaarbare reden niet. In de menigte was ik inmiddels een stuk naar voren gedrongen: ik zag zijn baard en zijn opengesperde ogen.

Dostojevski, die ik in het volgende ogenblik naar voren zag komen, behoorde tot de tweede groep van drie. Dat betekende dat hij moest toekijken hoe drie van zijn kameraden werden gefusilleerd voor hijzelf aan de beurt was. Ik vroeg me af of ik het goed zag dat hij sidderde; ikzelf kreeg het erg koud. Een ijzige wind blies over het terrein, de lange witte doodshemden van de veroordeelden wapperden in de wind.

Het vuurpeloton legde aan. De commandant hief de sabel. De zon prikte door het wolkendek en deed in de verte de koepel van een kerk blinken. Ik herinner me vooral de zon, die een verkeerd moment leek te kiezen om te schijnen.

Toen ontstond verwarring. De drie mannen die als eersten zouden sterven, werden van de palen losgemaakt en kregen een mantel toegeworpen. Een paar postkoetsen reden het terrein op, gevolgd door de sleekoetsjes die ik op de Litejny Prospekt had gezien. Een order klonk, nog een order. Vergiste ik me of werd er weer een vonnis voorgelezen? Nee, het werd ons plotseling duidelijk dat de tsaar op het laatste moment inderdaad overstag was gegaan en dat het door hem getekende gratiebesluit werd voorgelezen.

Ik haalde diep adem. Het was alsof ikzelf aan de dood was ontsnapt. Ik voelde ook iets van woede opkomen. Hoe kon men zo met het lot van mensen sollen? Was dit recht?

Het exercitieveld liep snel leeg. Het volk dwaalde uiteen, terwijl het kruisen sloeg en de genade van de tsaar zegende.

Met Dostojevski, die mijn vriend werd, heb ik in Siberië over van alles gesproken, maar zelden over de terechtstelling waarvan ik getuige was geweest. Hij wilde niet herinnerd worden aan de vreselijke minuten die hij had doorstaan. Hij zou er later over schrijven, ofschoon nog geen anderhalve bladzij, in De idioot, maar het kostte hem de grootste moeite om erover te praten.

Eén keer zei hij me in een paar zinnen dat hij zich, omdat hij zelfs niet het geringste gerucht had opgevangen over de ophanden zijnde gratie, helemaal had voorbereid op de dood. Terwijl hij stond te wachten tot hij vastgebonden zou worden aan de paal, naar de drie mannen keek die hem voor zouden gaan en het fatale commando ‘vuur!’ afwachtte, leek de tijd hem oneindig lang te duren en nam hij in gedachten met heel zijn hart afscheid van zijn geliefden. Beelden uit zijn leven schoten als bliksemschichten aan zijn geest voorbij.8

Over het zonlicht dat hij, zoals hij in De idioot beschrijft, in de laatste minuut op de vergulde koepel van de Heilige Maagd Kathedraal zag schijnen, vertelde hij me niets, noch dat hij onafgebroken naar die koepel staarde en naar de stralen die deze weerkaatste, stralen waarin hij de nieuwe natuur meende te zien waarmee hij binnen enkele minuten zou samenvloeien...

Ik haastte me naar huis.

Met de schrik nog in mijn benen en denkend aan de woorden van mijn oom, heb ik jarenlang over het geziene gezwegen en heb ik aan niemand, zelfs niet aan mijn beste vrienden op het lyceum en evenmin aan mijn vader en mijn moeder, verteld over de lugubere schijnvertoning die zich voor mijn ogen op het Semjonovski-xercitieterrein had afgespeeld. In de dagen van tsaar Nicolaas Pavlovitsj zou dat alleen al invloed op mijn verdere toekomst gehad kunnen hebben. Ongelooflijk maar waar; zo was het in die tijd.

DWANGARBEIDER TWEEDE CATEGORIE

Het moet een marteling zijn geweest de dood zo in de ogen te zien. Een reis naar het diepste duister waaruit je niet ongeschonden terugkeert. Nikolaj Grigorjev, die tot de eerste groep behoorde die naar voren moest treden, verloor zijn verstand toen hij aan de paal werd vastgebonden. Het begon met de gevangenschap van acht maanden die hem een paar zenuwinzinkingen had bezorgd. Hij verdroeg de eenzaamheid van de cel niet, de verveling en het soms weken wachten op een nieuw verhoor. De bijna-executie deed de rest en wierp hem in een staat van verwarring die hij nooit meer te boven zou komen. Hij stierf jong en krankzinnig.

Bijna alle leden van de Petrasjevski-groep die de doodstraf tegen zich hadden horen uitspreken, stierven jong, met uitzondering van Dostojevski, naar ik vrijwel zeker weet doordat hij zijn angsten en ervaringen kwijt kon in zijn geschriften. Hij was daar trouwens nog niet direct toe in staat; ik moest hem vijf jaar later aanmoedigen om niet langer weg te vluchten in zoetelijke of boerse geschiedenissen maar zijn eigen lotgevallen als uitgangspunt te nemen.

Petrasjevski kreeg de zwaarste veroordeling: verbanning en levenslange dwangarbeid in de Siberische mijnen. Tsaar Nicolaas weigerde dat vonnis af te zwakken, maar zijn opvolger, Alexander II, stelde hem na acht jaar in vrijheid. De straf bleek geen enkele invloed gehad te hebben op zijn overtuiging en zijn provocerende persoonlijkheid. Petrasjevski vestigde zich in Irkoetsk, richtte een dagblad op, kreeg het binnen twee maanden aan de stok met de lokale autoriteiten omdat hij in een bijtend sarcastisch artikel hun machtsmisbruik aan de kaak had gesteld, en werd voor de tweede maal verbannen. Zes jaar later overleed hij in het Minoesinsk-district.

Ook Spesjnev kreeg het zwaar te verduren: dwangarbeider in de mijnen; dat heette dwangarbeider eerste categorie. Algauw werd hij overgeplaatst naar de kanonnen- en artilleriefabriek in Nertsjinsk, wat hij als een verbetering ervoer omdat hij het dicht bij de staalsmelterijen niet koud had. Toen Spesjnev in 1856 onder de amnestiewetten van de nieuw aangetreden tsaar viel en vrijgelaten werd, deed hij nagenoeg hetzelfde als Petrasjevski en richtte in Irkoetsk een tijdschrift op dat algauw gold als radicaal en uiterst kritisch. Maar hij pakte het slimmer aan en zocht eerst naar een beschermheer die hem welgezind was.

Dostojevski werd veroordeeld tot acht jaar dwangarbeid tweede categorie (niet in de mijnen maar in een vesting of een gevangenkamp) wegens deelname aan misdadige plannen, het voorlezen van de brief van Belinski, die volgens het vonnis vol onbeschaamde formuleringen stond tegen de rechtgelovige kerk en het oppergezag. Hij werd tevens veroordeeld wegens pogingen tot verspreiding van tegen de regering gerichte geschriften met gebruikmaking van een huisdrukkerij – wat juridisch twijfelachtig was: de jongemannen hadden niet eens een drukpers kunnen vinden. Tsaar Nicolaas halveerde de straf en bepaalde dat Dostojevski na vier jaar dwangarbeid gewoon soldaat zou worden, zonder erbij te vermelden voor hoe lang.

In het uiteindelijke vonnis zag Dostojevski een welwillend gebaar van de tsaar en hij meende dat Zijne Majesteit rekening had gehouden met zijn jeugdige leeftijd en zijn literaire talent. Maar Sergej Doerov kreeg dezelfde strafvermindering.

Mild was de straf allerminst. Ik denk dat Dostojevski zich nog niet goed kon voorstellen wat vier jaar dwangarbeid inhield. Wist hij dat hij dag en nacht geketend zou zijn? Dat er tussen zijn voeten altijd een zware ketting zou hangen die hem belette normale stappen te nemen? Wist hij dat hij vier jaar lang de grimmen van de zwaarste misdadigers zou moeten verdragen? Ik heb het dan nog niet eens over de kou, de huisvesting in de goorst denkbare barakken, de zwaarte van de arbeid en de allerergste straf van Siberië: de muggen in de zomer. Maar het was natuurlijk niets vergeleken bij de dood door de kogel.

Het schijnt dat Dostojevski in de uren na de bijna-executie heeft uitgeroepen: ‘Leven is een geschenk, leven is geluk, iedere minuut kan een eeuwigheid van geluk zijn.’ Indien tsaar Nicolaas die morgen aan hem was verschenen, zou hij hem op de knieën hebben bedankt. Hij verkeerde niet alleen in euforie maar vergaf Zijne Majesteit werkelijk alles. Die grote en bijna onvoorstelbare mate van vergevingsgezindheid zou hem nooit meer verlaten.

Op 24 december kreeg Michaïl Dostojevski het bericht dat hij afscheid kon nemen van zijn broer. Michaïl haastte zich naar de Petrus-en-Paulusvesting en huilde, Fjodor was de rust zelve en zei: ‘Hou daar toch mee op, broer, je kent me, ik ben niet op weg naar mijn graf, jij loopt niet naast mijn doodskist – en er zijn geen wilde beesten in de Siberische katorga9 maar mensen, misschien betere mensen dan ik ben, misschien slechter dan ik ben...’

Diezelfde dag werd Dostojevski op transport gesteld naar Siberië. Onder geleide van een gendarme verliet hij op kerstavond Petersburg.

De gehele tocht werd in een slede afgelegd. Twee weken later kwam hij in het gevangenkamp in Tobolsk aan; vier weken later bereikte hij Omsk.

SLAPEN OP HET BILJART

Ook ik kwam enkele jaren later in Siberië terecht. Met één groot verschil: ik reisde vrijwillig naar het oosten en koos uit pure nieuwsgierigheid voor een bestaan in die nog nauwelijks ontdekte wereld.

In de maand mei van 1853 traden de lyceïsten van de eindexamenklas jaargang XIX in dienst. Ik behoorde tot die lichting. Het klinkt allemaal wat formeel, maar zo was de gehele inrichting van het Russische Rijk: wij lyceïsten werden opgeleid voor een functie op een ministerie of een ambassade.

Naar de wens van mijn vader begon ik bij het ministerie van Justitie. Als ik me nu ergens niet toe aangetrokken voelde, dan was het dat. Ik was net twintig jaar geworden. Van al mijn achtentwintig klasgenoten was ik de enige die bij Justitie aantrad. Een schande was het niet maar het scheelde niet veel. Op het lyceum beschouwden we dat ministerie als het domein van rechtsgeleerden en druiloren met een echte ambtenarenroeping.

In mijn tijd floreerde het traditionele lyceumcorps nog volop. Oud-lyceïsten op hoge posten namen afgestudeerde kameraden in dienst en weigerden nooit een aanstelling op hun departement. Zo hielden we allen het vaandel van het Keizerlijk Lyceum hoog. Kameraadschap en solidariteit in zaken van eer waren zelden nodig – uit de literatuur krijgt men soms een andere indruk, maar duels waren niet aan de orde van de dag. Omkoperij tierde daarentegen welig, maar werd door ons veracht. Van carrièrisme, zoals dat nu als een besmettelijke ziekte onder de jeugd gedijt, hadden we geen notie. Uiteraard had de bescherming van hooggeplaatste personen en diverse suikeroompjes haar voordelen, maar onder ons was er bijna niemand die daarop rekende. Wij waren veeleer idealisten, we fantaseerden over het nut voor het vaderland, over zelfopoffering. Aan de jacht op rangen, ridderordes, eretekens – nu een rage bij de jeugd – dacht toen niemand.

Aan het begin van de jaren vijftig kregen wij belangstelling voor Oost-Siberië. Van kameraden in Irkoetsk hoorden we dat er in het Verre Oosten belangrijke gebeurtenissen werden voorbereid. Meer nog trok de populaire en innemende persoonlijkheid van de hoogste leidinggevende ons aan: gouverneur-generaal Nikolaj Moeravjov, naderhand graaf Amoerski. Hij wist tal van hoogopgeleide jongeren op te trommelen. Moeravjov-Amoerski stichtte Vladivostok en leidde van 1859 tot 1862 de expeditie die de rivier Amoer in kaart bracht. Als assistent nam hij een oud-leerling van ons lyceum en een goede bekende van Dostojevski in dienst: Nikolaj Spesjnev. Jawel, de voormalige ‘terrorist’ die Dostojevski zo mateloos intrigerend vond. Na pamflettist en oproerkraaier werd hij ontdekkingsreiziger in dienst van een gouverneur die voor de tsaar op vreedzame wijze een half rijk vergaarde – het kan verkeren.

In West-Siberië lag het allemaal wat moeilijker door de kleurloze en futloze persoonlijkheid van gouverneur-generaal Gasfort. Toch trokken vier van mijn klasgenoten, onder wie markies Nikolaj de Traverse en baron Alexander Sjtakelberg, naar dit gebied om, zoals wij het toen plachten uit te drukken, ‘de streek te verheffen’. Na een jaar gediend te hebben op het ministerie van Justitie volgde ik in 1854 hun voorbeeld.

Ik koos een ambtspost uit in het meest uitgestorven en afgelegen grensgebied van Zuidwest-Siberië, dicht bij de grens van het Ilijski Gouvernement, het toenmalige China, en het domein van de voormalige kanaten Kokand en Tasjkent. Het district Semipalatinsk, samengesteld uit de zuidwestelijke delen van het district Altaj en de zuidoostelijke delen van de Kirgizische steppen, was op dat moment nog maar net ingedeeld. Het uitvoerend ambt van districtsofficier van Justitie werd ‘Procureur van Staats- en Strafzaken’ genoemd, en dat was ik.

Procureur van Staats- en Strafzaken! Mijn God, ik was nog maar net eenentwintig. Geen enkele levenservaring, noch kennis van zaken! Een broekje! Een kalfskop! Niets geleerd op het ministerie van Justitie, niemand had zich daar om mijn praktijkopleiding bekommerd. Mijn functie had zich beperkt tot het overschrijven van absurde paperassen en het opstellen van de meest eenvoudige stukken. Al het serieuze en moeilijkere werk werd door ervaren bureauchefs gedaan. Ik vertrok naar mijn nieuwe post met nul ervaring en een minimum aan strafrechtelijke kennis.

Ik had een passie voor de natuurwetenschappen en een even grote passie voor reizen en de jacht. Mijn helden waren natuuronderzoekers en ontdekkingsreizigers. Van verre landen verlangde ik vooral dat ze nog schimmig en onbekend waren. Over Siberië wist niemand wat in die tijd; zelfs ontwikkelde mensen kenschetsten het als een land met vrijwel eeuwige sneeuw en als een aards tranendal. Vanwege de ballingsoorden werd het ‘de strafkolonie’ genoemd en iedereen die ernaartoe reisde werd zo goed als verloren beschouwd. Ik dacht er toen anders over en vertrouwde misschien iets te veel op mijzelf. Natuurlijk werden in Siberië mensen die stukgelopen waren op de maatschappij voor straf tewerkgesteld; natuurlijk waren dat zuiplappen, corrupte lui, incapabele lanterfanters, avonturiers, dwangarbeiders; natuurlijk was het daar een en al wildernis, maar ik liet me niet bij voorbaat afschrikken en wilde het allemaal zelf zien en zelf ontdekken.

Op weg naar mijn standplaats stopte ik in Omsk. Het enige hotel van de stad was overvol. De herbergier bood me in plaats van een bed het biljart aan. Ik gebruikte een hoopje kleren als kussen en sliep weldra in. Kort na middernacht maakte een dronken gezelschap me wakker. Het verdrong zich rond het biljart en bekeek me als een pas geschoten beer.

‘Proost, proost,’ riepen de mannen.

Ik kon weinig anders doen dan meedrinken. Ik had me een andere voorstelling gemaakt van mijn kennismaking met Siberië, maar de mannen hadden mooie verhalen en toen ik twee rondjes had gegeven, haalden ze een deken voor me zodat ik er de rest van de nacht warmpjes bij lag.

AFSCHEID VAN MIJN MOEDER

Ik vertrok naar die streken zoals ik later naar de Balkan of Japan zou vertrekken: niet beseffend waarheen ik me waagde maar geprikkeld door nieuwsgierigheid. Het deed me verdriet Sint-Petersburg te verlaten, en toch ook weer niet: voorlopig hoefde ik niet naar ons landgoed terug te keren. De leegte die mijn moeder had achtergelaten kon ik moeilijk verdragen en de paden die ik samen met haar had bewandeld meed ik liever.

In 1851 was ze plotseling gestorven, nog maar vierenveertig jaar oud. Ik had een sterke band met haar. Alle goede herinneringen uit mijn jeugd waren op de een of andere manier met haar verbonden. Niet dat ik een zwak, ziekelijk jongetje was dat op haar zorg en aandacht rekende: op mijn vijfde jaar riep mijn moeder al vrolijk uit dat ik veel te zwaar was om op schoot te nemen. Door mijn lengte en mijn atletische gestalte was ik eerder de oogappel van mijn vader. Maar ik kon moeilijk met hem overweg.

Het militaire zat mijn vader in het bloed. Ofschoon hij in Riga was geboren, luthers was gedoopt en in Reval op school had gezeten, was hij een echte Rus.10 Als officier bij de Grenadiers had hij tijdens de dekabristenopstand met zijn regiment voor het Winterpaleis gestaan, klaar voor de bestorming, maar tsaar Nicolaas was op hem afgestapt en had hem gevraagd of hij ook ‘tot die bende behoorde’. In een opwelling had hij ‘Leve de Tsaar’ geroepen. Die impuls had hem voor een levenslange verbanning naar Siberië behoed. Mijn vader moest de tsaar trouw blijven, door de eed die hij bij de beëdiging tot officier had afgelegd. Een gelofte brak je niet – zo simpel lag het voor hem.

Onder het regime van Nicolaas vocht hij in drie oorlogen: de Russisch-Turkse van 1828-1829, de veldtocht tegen de Polen in 1830 en de bestorming van Warschau in 1831. Aan de grens bij Turkije raakte hij zwaargewond, in Polen liep hij lichtere verwondingen op die hem echter beletten lang te paard te zitten. Hij probeerde het nog een tijdje, maar in 1833 moest hij aanvaarden dat hij het fysiek niet meer aankon. Zijn ontslag uit militaire dienst was eervol, maar op je dertigste voelt het niet zo aan. Hij miste de orde, de tucht en de slaafse gehoorzaamheid van zijn ondergeschikten, hij miste de strakke organisatie van het militaire bestaan.

Teleurgesteld trok hij zich op het landgoed terug – dat was toen nog Verino, het landgoed van mijn moeder – en bestierde vanuit zijn studeerkamer de zaken. Hij zette een paar fabrieken in de Oeral op, kocht een goudmijn in Siberië, liet de haven van Kronstadt uitdiepen. De investeringen leverden hem enorme winsten op. Van het geld kocht hij de veel grotere landgoederen Terpilitsy, Torosovo, Lopets en nog een ander landgoed, in de buurt van Novgorod. Alles wat hij aanvatte had succes, maar dat schonk hem geen enkele voldoening. Tegen zijn lijfeigenen sprak hij als tegen zijn soldaten en van zijn kinderen eiste hij volstrekte onderdanigheid.

Een met groot verlof gestuurde kolonel is een lastiger heerschap dan een kolonel in functie: ik moest in zijn voetsporen treden. Toen ik zeven jaar oud was stuurde hij me naar de cadettenschool voor minderjarigen. Ik zou drie jaar op die school in Tsarskoje Selo blijven. We werden door oude gardeofficieren gedrild en moesten de gehele zomer in een tentenkamp doorbrengen. Lijfstraffen waren schering en inslag; iedere morgen moesten we na het appel en het gebed toekijken hoe ongehoorzame leerlingen met de roede werden afgetuigd. Tsaar Nicolaas was bijzonder ingenomen met deze vorm van opvoeding; hij bezocht onze school wekelijks en sprak ons aan met ‘Mijn toekomstige generaals’. Wij waren tussen de zeven en twaalf jaar oud.

Ik kreeg door het meppen, drillen en uithongeren – twee tot drie dagen zonder eten om ons te harden voor langdurige veldslagen – een verschrikkelijke hekel aan het militaire bestaan. Mijn hart lag bij de wetenschap. Ik zag mijzelf bioloog worden of geograaf. Mijn vader kwam me in zoverre tegemoet dat ik gedurende twee jaar dagelijks les in de natuurwetenschappen mocht nemen in Petersburg, maar ik had geen geluk met mijn leraar: die dronk zich om de week een delirium, mishandelde zijn vrouw en sloeg mij even hard. Als hij een volle dag in de stad wilde boemelen, sloot hij zowel zijn vrouw als mij in zijn huis op. Ik las dan van ’s morgens vroeg tot aan het vallen van de avond en bestudeerde zijn collectie mineralen, terwijl zijn vrouw onafgebroken huilde. Op een dag maakte hij het te bont en werd door de politie opgepakt en in het gevang geworpen. Toen kwam ook aan het licht dat ik rake klappen had opgelopen en onder de blauwe plekken zat.

Vanaf mijn twaalfde jaar kreeg ik privéonderwijs van een leraar die veel jongens klaarstoomde voor het Keizerlijk Lyceum, waar hij zelf Oudrussisch gaf. Op mijn veertiende jaar werd ik tot dat lyceum toegelaten. In die periode bracht ik weer iedere zomer op ons landgoed door.

Van Verino, het landgoed van mijn moeder waar ik geboren werd, kan ik me niet veel meer herinneren, maar het landgoed Terpilitsy, dat mijn vader rond mijn zesde verjaardag kocht, was een aards paradijs vol vijvers, beken en meren. Het huis in Verino was van steen, het huis in Terpilitsy van hout. De vloeren kraakten; het hele huis rook naar hout. Verino en Terpilitsy lagen niet ver van elkaar aan de weg van Petersburg naar Narva, op enkele uren gaans van de Finse Golf, in een streek van eeuwenoude bossen. De oprijlaan naar Terpilitsy was zeker een werst lang. Aan beide zijden van het pad stonden linden. Voor ik goed en wel kon lezen en schrijven kende ik de namen van de planten en bomen in het park en galoppeerde ik op de rug van een pony over de uitgestrekte gazons. Ik hoef mijn ogen maar even dicht te knijpen om de eiken te zien, de zachtgroene lariksen, de spardoorns en de manshoge berenklauwen – zo mooi wit in de zomer.

Met mijn moeder en mijn zus Vera maakte ik lange wandelingen door de bossen. Vera had meer van een jongen dan van een meisje, ze was één jaar ouder dan ik en wilde net als ik grote en lange reizen maken, de hele wereld rond. Haar liefde voor de natuur was minstens even groot als de mijne. Mijn moeder wakkerde die belangstelling aan: ze vond het geweldig dat Vera en ik nooit genoeg kregen van een wandeling en noemde ons lachend ‘mijn twee stoere jongens’. We lieten ons altijd begeleiden door Peter, een lijfeigene die bijzonder goed kon tekenen en schetsen. Hij was van al het andere werk vrijgesteld en vulde zijn dagen met het tekenen en aquarelleren van bomen, planten, bloemen, vossen, herten, van alles eigenlijk wat wij op onze wandelingen tegenkwamen. Door hem keken we beter naar de natuur: hij had oog voor het opmerkelijke detail en voor die ene kleur die een vlinder of een vogel bijzonder maakte.

In onze vroegste jeugd kregen Vera en ik privéonderwijs van een Franse en een Duitse gouvernante en vanaf ons zesde jaar van een huisleraar. Maar het meeste leerden we toch van onze moeder.

In mijn herinnering was ze om het jaar in verwachting. Na mij zouden nog drie jongens en twee meisjes volgen. Hoogzwanger lag ze in een van haar vertrekken op een sofa die met veelkleurige zijden doeken was bekleed en vertelde Vera en mij het ene na het andere sprookje. In het Russisch, nooit in het Duits. Haar meisjesnaam was Dorothea Rausch von Traubenberg, maar Darja, zoals haar roepnaam luidde, had weinig affiniteit met haar Duits-Baltische achtergrond. Ze was een achternicht van Alexander Poesjkin, en uiteraard was dat iets om veel trotser op te zijn. Haar grootmoeder was een zus van Poesjkins grootvader. De liefde van mijn moeder voor de Russische taal was even groot als die van haar neef.

Haar afkomst had voor ons kinderen een magische glans. Zowel mijn moeder als Poesjkin stamde af van Abram Petrovitsj Gannibal, het slavenkind uit Afrika dat Peter de Grote als peetzoon had aangenomen en in de adelstand had verheven. Ook over Gannibal kon mijn moeder uren vertellen, en altijd met een lach. Toen Poesjkin overwoog De Moor van Peter de Grote te schrijven, kwam hij naar ons landgoed om Darja over hun overgrootvader uit te horen. Hij reisde vervolgens door naar zijn landgoed Michajlovskoje in de nabijgelegen provincie Pskov, waar hij de eerste tien hoofdstukken op papier zette. Poesjkin maakte de roman nooit af, maar wat hij schreef lag dicht bij de waarheid, volgens mijn moeder althans.

Gannibal kwam uit Ethiopië, uit het grensgebied met Soedan.11 Mijn moeder kon vertellen alsof ze erbij was geweest hoe hij op zevenjarige leeftijd door slavenhandelaren was ontvoerd en naar Constantinopel was overgebracht, waar de Russische gezant zich over hem ontfermde. Ik keek onderwijl naar zijn portret, dat aan de wand van mijn moeders ontvangstvertrek hing. Van het schilderij keek ik dan weer naar haar, en van haar opnieuw naar het schilderij, om enige overeenkomst te ontdekken.

Mijn moeder had hazelnootbruine ogen, volle lippen, een stevige neus, een geprononceerde onderkaak en opvallend donker haar, met een scheiding in het midden. Ja, ik vond haar donker, bijzonder donker. Vergissen deed ik me niet. Ongeveer tezelfdertijd, zo rond 1840, maakte de schilder Sokolov een portret van mijn moeder. Het komt volledig met mijn herinnering overeen. Dat schilderij toont tevens hoe sprekend ik op haar lijk. Dezelfde lippen, dezelfde neus, dezelfde donkere ogen, hetzelfde donkere haar.

Later, in de hoogste klas van het lyceum, noemden de kameraden mij spottend karasakal, ‘zwartbaard’, wat trouwens vriendelijker klonk dan ‘le Singe’, waar Poesjkin het mee moest doen. Hij kon erom lachen, en ik ook. We geloofden beiden dat we ons immer opgeruimde, opgewekte humeur aan voorvader Gannibal te danken hadden.

Mijn moeder vertelde het liefst over de Parijse tijd van Gannibal, misschien omdat ze zelf nooit in Parijs was geweest en graag hardop fantaseerde hoe het er in de Franse hoofdstad aan toeging. Peter de Grote nam Gannibal mee op reis naar Frankrijk en Gannibal smeekte de tsaar of hij er mocht blijven studeren. Hij kreeg onderricht van Voltaire, ontmoette Diderot en raakte met hem bevriend. Beide filosofen werden daar door hun collega’s om bespot, ze gaven les aan een aap en probeerden een chimpansee te leren denken! Voltaire haalde daarover zijn schouders op en noemde Gannibal ‘de Donkere Ster van de Verlichting’.

Ik hoor het mijn moeder nog in het Frans zeggen met haar zachte melodieuze stem: ‘l’Etoile noire des Lumières...’ Ik noemde haar altijd mama Darja, louter vanwege de klank. Ik heb altijd van die a’s in haar naam gehouden, met die korte krachtige a aan het begin: Dárja. In de ‘a’ schuilt verbazing, en alles aan haar verbaasde me.

Mama Darja leerde me over planten, bloemen, paddenstoelen, over bijen, mieren, vlinders, maar het godsdienstonderwijs liet ze aan de njanja over. Waarom bleef me een raadsel, misschien wilde ze me met het boerse geloof en bijgeloof vertrouwd maken. Het kindermeisje, dat op alle staatsieportretten van de familie staat afgebeeld, meestal naast de twee ongetrouwde zusters van mijn vader die ook op het landgoed woonden, was theologisch niet erg onderlegd. Als ik haar vroeg hoe ik me God moest voorstellen, zei ze: ‘God is als de tsaar, met dit verschil dat de ene in de hemel leeft en de ander op aarde.’ En als ik haar vroeg of God barmhartig is, zei ze: ‘Nee, net zomin als de tsaar.’

Achteraf begreep ik het beter. Mijn moeder behoorde tot de eerste generatie Rausch von Traubenberg die orthodox was gedoopt. Veel Duits-Baltische baronnen uit Koerland, Lijfland of Estland vestigden zich in Sint-Petersburg om de tsaar te dienen. Sommigen bleven katholiek of evangelisch, anderen traden toe tot de Russisch-orthodoxe kerk om sneller te assimileren. Mijn vaders familie behoorde tot de eerste groep, mijn moeders familie tot de tweede. Maar mijn lieve mama Darja moet veel niet hebben geweten over de orthodoxe liturgie en de orthodoxe gebruiken. Ze hoopte dat Njanja ons sneller en beter wegwijs zou maken. Het was in ieder geval erg Russisch wat Njanja ons leerde: God heeft altijd gelijk en geloof bestaat uit bijgeloof.

Toen ik tot het lyceum was toegelaten mocht ik in de zomer slechts één maand naar Terpilitsy komen en in de winter drie weken met kerst. Ik was daar op mijn vijftiende en zestiende zo boos over dat ik soms weigerde om Petersburg te verlaten. Mijn moeder heeft daar vast onder geleden.

Ook in de zomer van 1851 was ik niet op Terpilitsy. Zij werd toen plotseling ernstig ziek. Mijn vader, die zielsveel van haar hield, dacht dat een paar weken kuren in Dresden haar kon genezen. Hij bestelde een dormeuse, een door zes paarden getrokken rijtuig met een bed erin, en vergezelde haar naar de Saksische hoofdstad. Toen het rijtuig Terpilitsy verliet, stonden mijn drie broers en mijn drie zussen op het bordes van het landhuis, onder het toeziend oog van Njanja. De jongste kinderen waren te klein om te begrijpen wat er aan de hand was en zwaaiden lachend naar mijn ouders. Mijn moeder wenkte naar Njanja, kuste de handen van het kindermeisje en kon alleen nog uitbrengen: ‘Behoed ze...’ Twee weken later overleed ze in Dresden.

Mijn vader was ontroostbaar. Hij mompelde aldoor: ‘Ik zal haar trouw blijven tot in de dood.’

Een zoon zoekt altijd een reden om van zijn vader te houden. Toen ik mijn vaders verdriet zag, vergaf ik hem alles. Hij had een stoere militaire buitenkant maar was vanbinnen een veel beminnelijker mens, ook al uitte hij dat zelden.

Njanja nam met mijn zus Vera12 de opvoeding van de kinderen ter hand, van mijn broers Michaïl, George,13 Nikolaj en van mijn zusjes Anastasia en Dorothea. Mijn vader bleef bij zijn besluit nooit te hertrouwen.

Ik hoorde van Vera dat mijn moeder kort voor vertrek naar Dresden tegen haar had gezegd: ‘Geef de zijden doek met het bloemenmotief die op de sofa in mijn ontvangkamer ligt aan Sasja.’ Zo noemde mijn moeder me altijd: Sasja. Nooit Alexander, altijd Sasja.14 Ik nam de zijden doek mee naar Siberië.

Voor ik naar Semipalatinsk vertrok, vroeg Michaïl Dostojevski me bij hem te komen. Hij vertelde me dat zijn broer zijn dwangarbeid in Omsk had voltooid en dat hij overgebracht was naar bataljon nummer 7 in Semipalatinsk als soldaat zonder termijn. Ook dat hoorde bij zijn straf: hij werd gedwongen soldaat zonder ontslagmogelijkheid en zonder soldij.

Michaïl, een rustige, beminnelijke en ietwat wereldvreemde man met krulletjeshaar en een klein ijzeren brilletje op de neus, vertelde me dat het contact met zijn broer minimaal was geweest. In alle vier jaren van diens dwangarbeid had hij slechts twee brieven van Fjodor ontvangen, een met de post en een uit handen van een reiziger. Hij had niet teruggeschreven omdat hij in de veronderstelling verkeerde dat het verboden was met politieke gevangenen te corresponderen.

Een week na zijn vrijlating uit het strafkamp had Fjodor hem een uitvoerige brief geschreven. Michaïl had die direct beantwoord maar was bang dat de brief door de censuur zou worden tegengehouden. Hij vroeg me de brief mee te nemen, alsmede enkele brieven van familieleden.

Fjodor had om bepaalde boeken gevraagd. Er lag een stapel klaar, Michaïl vroeg of ik die aan zijn broer wilde overhandigen. Hij gaf me voorts ondergoed mee, vijftig roebel en een brief van de dichter Apollon Majkov.