Hebben jullie nog brandstof? Hebben jullie nog aardappelen? Hoe is het in Voorschoten, allen nog thuis? Wat erg hè, van dat huis naast tante Janna? _

Uit de brieven van haar grootouders die Nieske Vergunst vond, blijkt: in het dagelijks leven in Nederland merk je niet veel van een geallieerde landing. Wel merk je dat gas en elektriciteit worden afgesloten en dat het voedsel opraakt. Dus wanneer het gezin Spaanderman in 1944 en 1945 brieven krijgt uit Den Haag, Friesland of Amsterdam, gaat het niet over politiek, maar over kou, honger, wanhoop.

Oorlogsbrieven schetst een indringend portret van een Nederlandse familie tijdens de Hongerwinter op basis van ruim honderd brieven. Vergunst en Mathijssen kozen en verrijkten ze met historische context en anekdotes. Ze laten zien hoe gewone mensen leefden en overleefden in een uitzonderlijke episode in de Nederlandse geschiedenis.

‘Hoe “gewone mensen” de Tweede Wereldoorlog ervaren komt nauwelijks aan bod in de geschiedenisboeken. Deze unieke verzameling brieven geeft verrassend uitsluitsel over de praktische kunst van het overleven. En we weten nu ook dat “gewone mensen” allerminst gewoon zijn in oorlogstijd. Erg interessant en spannend, en zeker onbekend en origineel.’ – Herman Pleij

‘Brieven van gewone mensen in ongewone omstandigheden – ze geven ons verrassend veel inzicht in het dagelijks leven in het laatste oorlogsjaar, en ze brengen ons heel dicht bij de beklemming van de Hongerwinter.’ – Ad van Liempt

© 2016 NIESKE VERGUNST EN LISANNE MATHIJSSEN

Omslagontwerp en typografie binnenwerk Bart van den Tooren
E-book Konvertus B.V.

ISBN 978 90 450 3028 9
NUR 688

www.atlascontact.nl
www.oorlogsbrieven.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3027 2

VOORWOORD

Loek Spaanderman vertelt:

Op een zonnige middag stond ik op het trottoir voor het huis van de familie Van Santbrink, toen een colonne Duitse militairen langs marcheerde. Ik zal wel wat misprijzend gekeken hebben (allicht!) want de commanderende officier liet de troep stilhouden (met een bars commando), kwam op mij toelopen en gaf me een harde stomp midden in m’n gezicht. Ik ben flitsend hard weggerend in de hoop dat ze niet zouden schieten en om te voorkomen dat ze me zouden arresteren. Vooral dat laatste was belangrijk. Gelukkig kwamen ze me niet achterna.

De officieren van het leger, de Wehrmacht, maar ook toch wel veel van lagere rang, liepen rond met de air van de overwinnaar, met een duidelijk blijk van superioriteit. Natuurlijk waren er uitzonderingen, maar het geheel veroorzaakte toch een zekere beklemmende sfeer. De bezettende macht was zeer duidelijk aanwezig. En meer nog dan hun zichtbaarheid op straat en in het openbare leven, waren de talloze verordeningen en maatregelen die het normale leven beknotten. Voldeed je er niet aan, dan volgden buitensporig hoge straffen.

Loek Spaanderman maakt deel uit van die steeds kleiner wordende groep mensen die de Tweede Wereldoorlog nog bewust heeft meegemaakt: toen de Duitsers in 1940 Nederland binnenvielen, was hij zeventien. Over zijn avonturen in de oorlog heeft hij altijd verhalen verteld aan zijn kinderen en kleinkinderen. Hij beleefde dan ook veel: hij wist zich met een list te onttrekken aan de Arbeitseinsatz en ondernam voedseltochten en verzetsactiviteiten. Maar ondertussen ging het leven gewoon door: hij studeerde af, begon met werken en ontmoette het meisje met wie hij later zou trouwen. Uit de oorlogstijd heeft hij een flinke stapel brieven bewaard die zijn familie in Friesland, Den Haag en Amsterdam schreef naar het gezin Spaanderman in Voorschoten.

Loek Spaanderman is de opa van Nieske, hoewel het inmiddels voelt alsof hij de opa van beide auteurs is. Ik – Nieske – ontdekte de brieven van mijn opa in een kist op zolder, en had mijn hele leven al vaak verhalen uit de oorlog gehoord als ik op bezoek was bij mijn grootouders. Ik – Lisanne – was op dat moment nog student Redacteur/Editor met een grote fascinatie voor de Tweede Wereldoorlog en een piepklein beetje verstand van boeken schrijven. Na het lezen van alle 120 brieven was duidelijk dat dit verhaal anders is dan dat uit de geschiedenisboeken. De brieven verhaalden weinig van de grote oorlogsgebeurtenissen – Hitler wordt slechts één keer genoemd – maar veel meer van wat je als gewone Nederlander beleefde tijdens de bezetting: honger, angst, kou en bezorgdheid om familie en vrienden.

We tikten de brieven uit en moderniseerden de spelling omwille van de leesbaarheid. We schreven een toelichting om de brieven goed te kunnen plaatsen en begrijpen. Deels was dat historische achtergrond: hoe werkte het systeem met distributiebonnen? Waarom werden gas en elektra afgesloten? Maar ook: wie waren al die familieleden precies? Zo groeide de bundeling brieven uit tot een boek over de Hongerwinter, gebaseerd op een selectie van de interessantste brieven. We lazen het dagboek van Loek Spaanderman uit de oorlog en zijn niet-gepubliceerde memoires uit de jaren negentig. We vonden het dagboek van een van de brievenschrijvers in het niod-archief en raadpleegden diverse boeken, waaronder Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog van Loe de Jong, het indrukwekkende boek in 29 banden dat we al jaren bij onze grootouders in de boekenkast hadden zien staan. En we vroegen Loek zelf de oren van het hoofd, soms bij hem thuis in Assen maar nog veel vaker per e-mail. Daar waar Loek geciteerd wordt, putten we uit deze gesprekken.

Het resulteerde in dit boek over ‘de laatste akte’ van de oorlog, zoals een oom van Loek treffend schreef in het najaar van 1944. Toch hebben we uitdrukkelijk geen geschiedenisboek willen schrijven, maar eerder een kleine geschiedenis in het groot. Of beter gezegd: talloze kleine portretten van familieleden die elk de oorlog op hun eigen manier beleven. Voor veel mensen is de Tweede Wereldoorlog vooral iets wat zich afspeelt in geschiedenisboeken. Iedereen leert op school over Hitler, D-day en de Holocaust. Romans en films vertellen de grote oorlogsverhalen over Jodenvervolging, verraad en verzet. Maar wat als je geen Jood was, geen held, en geen verrader? Hoe zou je dan de oorlog hebben beleefd?

Met Oorlogsbrieven willen we een breed publiek kennis laten maken met het dagelijks leven in de Hongerwinter. In brieven die tussen september 1944 en juni 1945 aan één gezin zijn verstuurd volgen we een familie die verspreid over Nederland woonde. Vooral de verschillen tussen de levens van deze mensen vallen op. In Holland heerste er ernstige honger in de winter van 1944-1945, terwijl Friesland relatief gezien minder te lijden had. Waar de ene helft van de familie dus schapenvlees roosterde, at de andere nog maar een suikerbiet. Helpen konden ze elkaar nauwelijks, want het vervoer werd belemmerd, maar brieven en af en toe een pakketje aardappelen vonden wel hun weg naar Holland. In het boek volgen we gewone mensen, die leefden en overleefden in een uitzonderlijke episode uit de Nederlandse geschiedenis.

INLEIDING

Loek Spaanderman schreef op 28 december 1944 aan zijn beste vriend Dick:

En hoe gaat het zoal met jou? We zullen hopen van nog steeds goed. Hier is alles nog bij het oude. Wel wat magerder dan voorheen, maar dat is het ergste niet. Vooral in de grote steden wordt de toestand met de dag hopelozer. Geen brandstof, te weinig eten, enz. Het is van harte te hopen dat we geen strenge winter krijgen, want de gevolgen zijn dan niet te overzien.

Zoals we nu weten zou de angst voor een strenge winter reëel blijken. Loek voorspelde al dat vooral de grote steden het moeilijk zouden krijgen. En hij kon het weten: uit de brieven van de Amsterdamse en Haagse familie van zijn moeder sprak aanmerkelijk meer honger dan uit de brieven van de Friese familie van zijn vader.

De oorlogsbrieven concentreren zich voor het grootste deel rondom het gezin Spaanderman: Loek (doopnaam Louis Laas), zijn broer Arnold en hun ouders Louis en Aag (Aagje). Brievenschrijvers zijn onder anderen oma, ooms en tantes Spaanderman, en familieleden van de kant van Aag: de familie Van Buuren. Allen behoren ongeveer tot dezelfde maatschappelijke klasse en hebben dezelfde gezindheid, omdat de Nederlandse bevolking in de jaren veertig nog flink verzuild was. De brievenschrijvers en -ontvangers kwamen allen uit de gegoede middenstand – onderwijzers, winkeliers en ambtenaren – en gingen allen naar de gereformeerde kerk.

LOEK SPAANDERMAN, 22

Voorschoten
ARBEIDSCONTRACTANT
BIJ DE RECHERCHECENTRALE

Loek Spaanderman (in 1944)

HET GEZIN SPAANDERMAN

Het gezin Spaanderman woonde aan een boomrijke laan in Voorschoten. Vader Louis Spaanderman had een leidinggevende functie bij de Koninklijke Begeer, een zilverfabriek. Hij was fel anti-Duits en zat tijdens de oorlog in het verzet. Wat hij daar precies deed is nooit helemaal duidelijk geworden, want over die dingen had je het binnen het gezin gewoonlijk niet. Louis was getrouwd met Aag van Buuren, die het huishouden runde, zoals de meeste getrouwde vrouwen in die tijd. Ze hadden twee zoons, Loek en Arnold. Loek rondde in het eerste jaar van de oorlog de hbs af en ging daarna aan de slag als arbeidscontractant bij de Rijksidentificatiedienst, een onderafdeling van de Recherchecentrale in Den Haag. Arnold was tijdens de Hongerwinter zeventien jaar oud en zat nog op school, totdat die werd gesloten op last van de Duitsers. In de brieven wordt het gezin Spaanderman vaak aangeduid met hun initialen: ‘L., A., L. en A.’ of alternatieven, variërend van simpelweg ‘LALA’ tot ‘L.A.L.L.A.’, waarbij Loek wordt aangeduid met zijn volledige naam, Louis Laas.

HET OUDERLIJK GEZIN VAN VADER LOUIS

Louis Spaanderman was opgegroeid in Harlingen, in een groot gezin. Hij had drie oudere broers: Paul, Piet en Willem (in de brieven ook Wim genoemd). Na Louis werden nog vijf kinderen geboren: Jaap, Cees, Rienk, Menno en Louise. Het was een hecht, streng calvinistisch gezin, met aan de muur een portret van Abraham Kuyper, de grondlegger van de arp en Gereformeerde Kerk, maar ook een gezin met een sportieve en artistieke inslag. Er werd gezwommen, gezeild, hardgelopen, getennist, en voor de avonden waren tekenen, schilderen, houtsnijden en vioolspel geliefde tijdsbestedingen.

De ouders van Louis hadden een eigen schoenenwinkel met reparatiewerkplaats aan de Noorderhaven in Harlingen. Veel van de kinderen zijn in Friesland blijven wonen; Piet, Willem en Louise zelfs bij hun moeder, ‘oma Spaanderman’, in het ouderlijk huis. Piet had de schoenenzaak van zijn ouders overgenomen nadat zijn vader Laas in 1929 op vierenzeventigjarige leeftijd was overleden. Willem had een eigen smederij in Harlingen. Louise, de jongste zus, overleed in april 1944 onverwachts aan een tumor in haar buik.

Jaap en zijn vrouw Griet woonden ook in Harlingen, met hun zoon Nicolaas; Jaap werkte daar als timmerman-aannemer. Cees verhuisde naar Franeker en opende daar een banketbakkerij. Rienk woonde samen met haar man Jan de Jong aan de haven in Harlingen, waar Jan bij een scheepvaartkantoor werkte. Het stel was kinderloos. Menno was getrouwd met Louisa en werkte als boekhouder bij de General Steam Transport Company, een Engelse rederij met een wekelijkse lijndienst van Harlingen naar Londen. Na een verbroken verloving verliet Paul het voor hem te provinciale Harlingen en verhuisde hij naar Amsterdam, waar hij boekhouder werd bij behangfabriek Rath en Doodeheefver.

JAN DE JONG, 40

Harlingen
WERKZAAM
BIJ SCHEEPVAARTKANTOOR

Jan de Jong (in 1990)

HET OUDERLIJK GEZIN VAN MOEDER AAG

De ouders van Aag, Arnold en Jenneke van Buuren, woonden in Amsterdam aan de Putterstraat 10. Nadat Arnold in 1942 op zevenzeventigjarige leeftijd overleed, bleef Jenneke, ‘oma Van Buuren’, in haar eentje in de benedenwoning wonen. Bij leven was opa Van Buuren scheepstimmerman op de werven, bij de Amsterdamse Droogdok Maatschappij. Oma van Buuren zorgde thuis voor de kinderen en het huishouden. In haar brieven wordt het verschil tussen de generaties duidelijk: waar de jongeren en de generatie van vader Louis foutloos prozaïsche brieven opstelden, hield oma van Buuren de vooroorlogse spelling aan en is te zien dat zij gebrekkige kennis van het Nederlands had. Ze had weinig opleiding genoten en voor de oorlog was er voor haar geen noodzaak om probleemloos Nederlands te schrijven. Dit blijkt ook uit de brieven van oma Spaanderman uit Harlingen, zij het in mindere mate.

Aag had vijf broers, van wie er drie regelmatig brieven stuurden: haar oudere broer Louis en haar jongere broers Cris en Cor. Louis van Buuren woonde met zijn vrouw Jane en hun zoon Evert in Amsterdam ( J.I.E. in de brieven). Louis’ dochter Jenny was vlak voor de oorlog getrouwd met Barend; samen met hun dochtertje Helga woonden zij in Den Haag. Cris was een avonturier: in zijn jongere jaren had hij in Zuid-Amerika en Nederlands-Indië gewerkt voor verschillende oliemaatschappijen, waaronder de Bataafse Petroleum Maatschappij (wat later Shell werd). Toen hij uit Zuid-Amerika vertrok, bleef zijn eerste echtgenote daar achter. Officieel gescheiden zijn ze nooit, wat een probleem opleverde toen Cris later in Nederland met een andere vrouw wilde trouwen. Zijn zwager, Louis Spaanderman, wist uiteindelijk te regelen dat Cris in Voorschoten kon trouwen. Cris kreeg één kind met zijn tweede vrouw, die niet lang daarna overleed. Vlak voor de oorlog vestigde Cris zich in Den Haag en ontmoette hij Jo Wiltink, een dertien jaar jongere vrouw, met wie hij in 1944 trouwde.

Aags jongere broer Henk woonde in de jaren dertig in Melbourne en was daar getrouwd met de Australische Conny. In 1934 zouden Henk en Conny samen met hun zoontje Arnold voor een vakantie naar Nederland komen, want Conny was daar nog nooit geweest. Enkele dagen voor hun vertrek verdronk Henk in zee: hij stond aan de kust op een rots toen een grote golf hem onverwachts greep en meesleurde. Hij is nooit gevonden. Conny vertrok toch uit Australië, samen met de kleine Arnold. Ze verbleven eerst enige tijd bij Henks jongere broer Cris, die toen in Nederlands-Indië woonde. Later reisden ze door naar Nederland, waar ze voornamelijk begeleid werden door Cor, de jongere broer van Cris en Henk. In 1937 trouwde Conny met Cor en tijdens de oorlog woonden zij samen met Conny’s zoontje Arnold in de Johan Kepplerstraat in Amsterdam. De brieven uit het huishouden van Cor, Conny en Arnold werden vaak ondertekend met ‘C.C.A.’, waardoor het niet altijd duidelijk is wie er aan het woord was.

COR VAN BUUREN, 44

Amsterdam
AMBTENAAR BIJ DE
RAAD VAN ARBEID

Cor van Buuren (in ±1945)

DE FAMILIE VAN SANTBRINK

Loeks beste vriend was Dick van Santbrink. Ook de familie Van Santbrink behoorde tot de gegoede middenstand; vader Van Santbrink werkte bij de Sociale Verzekeringsbank. Omdat Voorschoten in die tijd maar zo’n negenduizend inwoners had en het bij de familie Van Santbrink altijd zoete inval was, kenden de families elkaar goed. Loek ging naar dezelfde school als Dick, de derde zoon van de Van Santbrinks, en de twee werden al snel vrienden.

DICK VAN SANTBRINK, 23

Voorschoten
STUDENT AAN DE
VRIJE UNIVERSITEIT AMSTERDAM

Dick van Santbrink (in 1941)

EEN ZOGENAAMD `AUSWEIS’, EEN ONMISBAAR IETS IN DEZE BENARDE TIJDEN

Vught, 25 Februari 1943

MIN. 0 °C, MAX. 4 °C

Lieve allemaal,

Allereerst wil ik hierbij Gerda met deze dag feliciteren. Ik zelf maak het best, ben goed gezond, alleen soms wat verkouden. Tot nu toe heb ik op 9 Februari mijn dekens en vier maal een pakket ontvangen en wel op 13, 20 en 25 Februari. De stemming hier onder ons is uitstekend en we weten ons best te vermaken. Het weten, dat God ons ook in deze tijd nabij is, maakt alles zoveel gemakkelijker. Immers, Hij weet wat goed voor ons is. Ik denk dikwijls aan die preek van ds. Rietveld over Amos.1 De gesprekken hier gaan nog al eens in geestelijke richting. Thans nog enige zakelijke dingen. Sturen jullie nu zo mogelijk nog wat schoon ondergoed? Onder andere een hemd, rookgerei, cigarettenpapier, lucifers, bouillonblokjes en etenswaren. Ook leesboeken en puzzels zijn hartelijk welkom, evenals een rieten koffer om mijn spullen in op te bergen. Ten slotte nog middelen tegen griep en verkoudheid, schoensmeer, naai- en stopgerei. Wat betreft het eerste, deze hoop ik niet veel nodig te hebben. Vertel Hans en Riem dat ik voorlopig geen les kan geven. Nu, ik hoop dat jullie ook allen goed gezond zijn. Doe mijn groeten hartelijke groeten aan alle vrienden en bekenden.

De hartelijke groeten van jullie liefhebbende Dick.

Bijgevoegd:

Concentratiekamp ’s-Hertogenbosch

De dag van het ontslag kan nu nog niet vastgesteld worden. Bezoek in het kamp is verboden. Aanvraag is overbodig.

Uittreksel uit de Kampverordening.

Ieder gevangene mag per maand 2 brieven en 2 briefkaarten ontvangen en verzenden. Binnenkomende brieven mogen niet meer dan 4 zijden à 15 regels bevatten en moeten overzichtelijk en goed leesbaar zijn. Geldzendingen zijn alleen door postwissel toegelaten, waarvan het zegel alleen voor- en achternaam, dag van geboorte, gevangenennummer draagt, en geen andere mededelingen. Geld, foto’s en andere inlagen in brieven zijn verboden. De aankomende postzendingen die niet aan de voorgeschreven regels voldoen worden geweigerd. Onoverzichtelijke en slecht leesbare brieven worden vernietigd. In het kamp kan alles gekocht worden. Nationaalsocialistische dagbladen zijn toegelaten, maar moeten door de gevangenen zelf in het concentratiekamp besteld worden. Pakketten mogen ongelimiteerd ontvangen worden.

De Kampcommandant

Mijn nauwkeurige omschrijving:
Gevangenbewaarder
D.H.W. V. Santbrink, stud. Wiskunde aan de VU

Blok 21A

’s-Hertogenbosch…, geboren 13-12-’21

Concentratiekamp

Enkel op de lijnen schrijven

[Grappig detail aan deze brief is dat dit stuk tekst juist in de kantlijn buiten de lijnen is geschreven]

Voor de winter van 1942-1943 was het in Nederland relatief rustig geweest; ondanks de oorlog en de Duitse bezetting konden familieleden en vrienden nog bij elkaar op bezoek en was het dagelijks leven nog niet veel anders dan daarvoor. Cor van Buuren schreef in juni 1943 in zijn dagboek: ‘Elke dag is gelijk aan de vorige, behalve dat er dagen zijn met en zonder luchtalarm, zonder zijn er echter niet veel, en dat de voedseltoestand langzaam slechter en slechter wordt, anders gebeurt er vrijwel niets. Iedereen is vol moed dat met enkele maanden de oorlog nu over zal zijn.’ In juli voegde hij toe: ‘Er is vrijwel niets dat het onthouden waard is, of zijn we er misschien aan gewend geraakt dat alles ellendig en vervelend is?’ Vanaf 1943 werd de Duitse aanpak in Nederland echter steeds strenger. Omdat het vanaf toen steeds lastiger en gevaarlijker werd om bij elkaar op bezoek te gaan, begon de familie Spaanderman elkaar brieven te sturen. De eerste brief die Loek Spaanderman in de aanloop naar de Hongerwinter ontving, was een brief van zijn goede vriend Dick. En die bevatte meteen ernstig nieuws: Dick van Santbrink schreef vanuit het spiksplinternieuwe Konzentrationslager Herzogenbusch, oftewel Kamp Vught.

In februari 1943 gebeurden er drie dingen die ertoe leidden dat Dick in concentratiekamp Vught belandde. Op 5 februari 1943 pleegde de verzetsgroep cs-6 een aanslag op Hendrik Seyffardt, een oud-officier van het Nederlandse leger. Seyffardt werkte intensief samen met de Duitsers om vrijwilligers te werven voor de Waffen-ss, de militaire tak van de ss, die berucht was om zijn wreedheden. Seyffardt overleefde deze aanslag niet. Als represaille werden achttien willekeurige Nederlanders gefusilleerd. Twee dagen daarna pleegde het verzet een aanslag op de procureur-generaal van het gerechtshof in Amsterdam, Jan Feitsma. Hij was een fanatieke nazi, die naast zijn ambt ook NSB-leider Anton Mussert adviseerde. Bij de aanslag raakte de zoon van Feitsma gewond. Ook hier volgden represailles: in Amsterdam werden meerdere mannen gefusilleerd. Ten slotte pleegde cs-6 op 9 februari in Voorschoten een aanslag op Hermannus Reydon, de secretaris-generaal van het Departement voor Volksvoorlichting en Kunsten. Zijn vrouw werd bij de aanslag gedood, hijzelf stierf een paar maanden later aan zijn verwondingen. Hoewel de dader van de aanslag werd gearresteerd, zonnen de Duitsers op andere manieren van vergelding. Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart gaf daarom, ingefluisterd door ssleider Heinrich Himmler, de opdracht om vijfduizend zonen uit gegoede gezinnen op te pakken en voor de Arbeitseinsatz naar Duitsland te sturen. De Amsterdamse universiteit was een logische plek om deze ‘plutocratenzoontjes’ te vinden. Uiteindelijk werden zo’n 1800 jongens opgepakt.2

Dick vertelde later aan Loek over zijn arrestatie: ‘Begin februari 1943 had ik met nog een aantal studenten aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, op een zaterdagochtend, college van professor Sizoo. Plotseling verschenen er Duitsers in de collegezaal, en de universiteit was afgezet. Buiten het gebouw stonden bussen klaar om ons naar het Amstelstation te brengen. Nadat de vrouwelijke studenten waren vrijgelaten, werden wij, de mannen, nog steeds onder strenge bewaking, per trein overgebracht naar concentratiekamp Vught. Het enige dat wij bij ons hadden was onze schoolspullen.’

In deze brief aan Loek beschreef Dick dat hij in kamp Vught geen gruwelijke dingen heeft gezien. Het zou kunnen dat hij het thuisfront daarover niet wilde of kon schrijven, of wellicht genoot hij speciale privileges omdat hij een student was. Hij schreef namelijk dat hij ‘gevangenbewaarder’ was, een functie die niet direct met Duitsgezindheid te maken had, maar wel bepaalde voorrechten met zich meebracht. Voor de Duitsers was het namelijk handig om hoogopgeleide en vakkundige gevangenen in te zetten voor allerlei klusjes in het kamp, in ruil voor een iets menselijkere behandeling.

Dick heeft zeven weken in het concentratiekamp doorgebracht. Uiteindelijk werd hij vrijgelaten nadat er onderhandelingen met de universiteit hadden plaatsgevonden. Na zijn vrijlating is hij twee dagen thuis geweest in Voorschoten, maar omdat er geruchten gingen dat er opnieuw studenten opgepakt zouden worden, is hij voor de rest van de oorlog ondergedoken in Friesland. Daarvoor had je een nieuwe identiteit nodig en valse papieren waarop voedselbonnen konden worden aangevraagd en waarmee je kon aantonen dat je niet behoorde tot de voor de arbeidsinzet opgeroepen groep mannen. Loek Spaanderman werkte in die tijd als arbeidscontractant bij de Recherchecentrale. Loek vertelt hierover: ‘Sabotage kwam bij de Recherchecentrale veel voor. Wij knoeiden in de administratie en zorgden ervoor dat bepaalde gegevens niet in Duitse handen kwamen. Het verzet werd bij dringende zaken ingelicht en bepaalde berichten over overvallen op distributiekantoren werden “per ongeluk” niet verstuurd.’

Voorschoten, 1 april 1944

MIN. -2 °C, MAX. 10 °C

Beste Dick,

Vanavond, kwart voor acht, juist voor de sigarenwinkel van den heer Van Os, ontmoette ik Gré3 en van haar hoorde ik dat ze aanstaande donderdag naar Friesland gaat. Dit is een mooie gelegenheid om haar een briefje mee te geven, waarin iets meer staat dan gewoonlijk.

Maar allereerst: hoe gaat het met jou? Ik hoop goed. Hier is alles o.k. Voorschoten schijnt opgenomen te zijn in de alom aangeprezen ‘Atlantik-wall.’4 Kazematten5 verrijzen als paddestoelen uit de grond bij de ‘Gouden Leeuw’,6 bij de fabriek, bij ‘Berensteijn’,7 bij het station, enz. Prikkeldraadversperringen idem. Zelfs op de Voorstraat loopt een prikkeldraadmuur van slager Grundeken naar het einde (de kant van de Papelaan uit). Zoals je begrijpt, geeft dat ons een hele rust. Als de Amerikaans-Anglosaksische horden komen, zitten wij tenminste veilig.

Hierbij ingesloten ‘gelieve U aan te treffen’ een zogenaamd ‘Ausweis’, een onmisbaar iets in deze benarde tijden. Ziehier de gebruiksaanwijzing. Invullen met schrijfmachine! Wellicht kan het volgende van nut zijn:

‘Ausweis Nr.’ Hierachter staat op de mijne een getal van 7 cijfers: 165….
Geslachtsnaam in hoofdletters.

Voornaam in kleine letters daarachter.
Geboren: alleen cijfers gebruiken: 27-12-1922.8
Burgerlijke staat natuurlijk (nog) ongehuwd.
Kennkarte nummer V38/00… enz.

Nu je beroep. Je kan bij ons in dienst zijn. Ik kan je geen officieele legitimatiekaart verschaffen. Wel een brief, waarin staat, dat je bij ons in dienst bent. Onderteekend door een Commissaris der Staatsrecherche. Verder kan je in dienst zijn bij de gemeente. Bijvoorbeeld bij gemeentewerken, gas en electriciteit. Zoek maar uit. Het lijkt me in elk geval wenselijk, dat je naast je Ausweis een verklaring hebt dat je ergens werkzaam bent. Dateer de Ausweis, evenals de mijne, op bijvoorbeeld 5 Augustus ’43. Vóór de datum wordt de plaatsnaam ingevuld van het arbeidsbureau, die de kaart heeft afgegeven.

Zijn al je papieren in orde, dan kunnen we samen misschien eens ergens in Nederland een paar dagen vacantie houden? Nog iets: achter geen enkel getypt gegeven komt op de Ausweis een punt. Het zijn kleinigheden, maar als je iets doet, doe het dan goed. Succes!

Zoals je weet, worden sommige streken onder water gezet. Ook zo bij Haarlem. Ik kwam er 14 dagen geleden langs met de trein. Wat is dat een troosteloos gezicht! Een onafzienbare watervlakte, met hier en daar erboven uitstekend een hek, een paaltje of een boom. Als je zoiets ziet, voel je tegelijkertijd wat haat is. Hierop is van toepassing het 10e couplet van het Wilhelmus.9 Verzoeke dat na te lezen. We gaan echter met onwrikbaar vertrouwen de toekomst tegemoet. ‘Dees ellenden gaan volenden, en verpletterd wordt het juk!’10

Ik ben de aanstaande week ook in Friesland, maar zal helaas geen gelegenheid hebben om je te komen opzoeken. Hoor ik spoedig iets van je? Heel graag. Als steeds, hartelijke groeten, tot kijk, en: moed en vertrouwen!!

Loek

Het was al langere tijd bekend dat Loek een oogje had op Gré, een van de zussen van Dick. Ver na de oorlog gaf Loek toe dat hij daarom net iets harder zijn best deed om Dick te helpen. Hij regelde een Ausweis en een arbeidsovereenkomst voor Dick. Dick zou deze zelf moeten invullen, want er moest een vingerafdruk van de ‘Inhaber’ op geplaatst worden. Dit soort vergrijpen werd in oorlogstijd gezien als een daad van verzet en werden daarom zwaar bestraft. De brief waarin hij uitlegt hoe Dick het blanco Ausweis en overeenkomst moest invullen, gaf Loek daarom mee aan Gré, in plaats van dit met de post te versturen. Hij voegde eraan toe dat Dick hem meteen moest waarschuwen als iemand erachter kwam wat hij had gedaan, zodat hij dan ook kon ‘verdwijnen’.

Naschrift bij de brief van Loek van 21 juni 1944

Voorschoten, 21 juni 1944
MIN. 11 °C, MAX. 17 °C

Beste Dick,

Hierbij ingesloten een arbeidsovereenkomst. Dit als bewijs dat je werkzaam bent bij de Recherchecentrale. Onderteeken het ding en draag het bij je. Je staat dan al weer wat vaster in je schoenen. Tevens vind je hierbij ingesloten een mededeeling aan het personeel, waarbij bekend gemaakt wordt, dat het zich niet behoeft te melden aan de arbeidsbeurs.11 Je bent dus ook gedekt wat betreft het niet melden.

Verder ontving ik indertijd een mededeeling dat het personeel geboren in de jaren 1922, ’23 en ’24 een Ausweis kon gaan halen. De overige jaarklassen zijn dus niet in bezit van zo’n ding. Ook op dit punt ben je dus safe.12 Het is me namelijk nog niet gelukt, dat biljetje, dat je terugstuurde, te laten ondertekenen. Krijg ik het alsnog voor elkaar, dan krijg je het per omgaande. Maar beslist nodig heb jij het niet.

Ter informatie nog het volgende:
Het hoofd van de Recherchecentrale is J.W. Kallenborn.
De centrale is verdeeld in 3 afdeelingen:
Directie I (Vreemdelingendienst en Algemeen Beheer)
Directie II (Opsporingsdienst) Hoofd: VALKEN
Directie III (Identificatiedienst)

Laatstgenoemde directie verzorgt het NEDERLANDSCH ALGEMEEN POLITIEBLAD, en het OPSPORINGSREGISTER. Er bestaat een Opsporingsregister A, dat alle signaleeringen bevat van personen die door de politie gezocht worden. Verder een Opsporingsregister B. Dit B-register bevat alleen signaleeringen voor het grensverkeer. Directie iii heeft het Chemisch en Fotografisch laboratorium. Jij bent werkzaam bij Directie ii, en wel bij de Administratie. Je boekt daar inkomende en uitgaande brieven.

Bovenstaande voor het geval dat je bij aanhouding of dergelijke een praatje maakt met den politieman.
Hier is verder alles nog O.K. Hoop van jou hetzelfde.

Hartelijke groeten en een stevige poot van je vriend L.

Zo ver is het nooit gekomen. Dick kwam op een vrij rustige plek in Friesland terecht, waar hij de oorlog kon uitzitten.

Vervalste arbeidsovereenkomst die Loek voor Dick had geregeld

1 September 194413
MIN. 10 °C, MAX. 21 °C

Beste Loek,

Je brief kreeg ik laatst doorgestuurd, waarvoor m’n hartelijke dank. Het spijt me dat ik je niet eerder terugschreef, maar eerlijk gezegd, er komt de laatste tijd weinig van. Het begint nu werkelijk op zwerven en dolen te lijken. Voor veertien dagen hebben we ze14 heel dichtbij gehad, zodat ik wel aardig de schrik te pakken had. Ze schoten er zonder meer maar op in. Gevolg was dat ik naar rustiger oorden vertrok. Waarschijnlijk keer ik volgende week op m’n basis weer. Met dat al helpen de papieren nog niet zo veel, want je voelt je nog nooit veilig. Maar we lopen nog rond en dat is het voornaamste maar.

Hoe staat zo de zaak in Voorschoten? Het speet me te vernemen dat je last kreeg van oorlogsmoeheid. Juist nu het op het eind gaat, moeten we de kop op houden. ’k Kan ’t me anders levendig voorstellen, daar ik er zelf ook lang niet altijd vrij van ben. Vooral wanneer er dan weer minder mooie berichten binnenkomen. Zo kreeg ik van de week bericht door dat één van m’n beste vrienden uit Amsterdam in Duitsland is omgekomen, terwijl een ander die al sedert November vastzit, nu in Vught verblijf houdt.

Wat mogen we dan dankbaar zijn, dat we de dans tot nog toe zo goed ontsprongen zijn. ’k Leer hier de laatste tijd het een en ander van het boerenwerk. Als het straks weer normaal is, hebben we heel wat geleerd waar we vroeger niet van gedroomd hadden.

Van Jan en Dick15 de laatste tijd weinig vernomen. Kun je me Jans adres nog eens opgeven, want dat ben ik kwijtgeraakt, zodat ik hem nu niet kan schrijven. Hij zou er anders wat achter kunnen zoeken, want daar is wel reden voor. Eerst hoorde ik in geen half jaar wat van hem, terwijl bovendien de beloofde tabak uitbleef. Daar er echter onenigheid genoeg is, zullen we alles met de mantel der liefde bedekken.

Met de liefde gaat het uitstekend. Zodra we vrijheid van beweging hebben, komen we bij de Koninklijke Begeer met een bestelling.16

Nu, Loek, de hartelijke groeten, ook aan familie, vrienden en kennissen, van Dick.

Bij onderduiken denken we meestal enkel aan Joden die deportatie vreesden, maar ook – vooral – veel niet-Joodse Nederlanders zaten ondergedoken, zoals Dick hier in bedekte termen meldt. Op het hoogtepunt van de onderduik, eind september 1944, zaten naar schatting 350 000 Nederlanders ondergedoken, tegenover ongeveer 28 000 Joden in de periode tussen juli 1942 en september 1943.17 De redenen om een tijdje uit zicht te willen verdwijnen waren legio, maar veruit de meeste onderduikers waren studenten en mannen tussen de achttien en veertig die probeerden aan de Arbeitseinsatz te ontkomen. Anderen moesten zich vanwege hun politieke of verzetsactiviteiten een tijdje verschuilen. Onderduiken hoefde niet altijd te betekenen dat mensen in een geheime ruimte verstopt zaten. In veel gevallen werden onderduikers tijdelijk in een ‘pleeggezin’ opgenomen. Om iedereen te kunnen herbergen was een behoorlijke infrastructuur nodig, van valse papieren, geld, onderduikadressen en extra voedselbonnen. Naar schatting hebben zo’n 20 000 tot 40 000 huishoudens als gastgezin voor een of meerdere onderduikers gefungeerd.18

Voor Dick had de familie Van Santbrink in eerste instantie een moeilijk te ontdekken schuilplaats in hun eigen huis ingericht. Loek vertelt hierover: ‘Die schuilplaats was de vliering op het huis, een niet-gebruikte, lage ruimte onder het enigszins spitse dak. Je kon er niet helemaal rechtop staan en je moest ervoor zorgen dat je zo veel mogelijk op de grondbalken bleef, anders had je kans door het plafond van de onderliggende kamers te zakken. Je kon ook niet hardop praten, dat zou in die kamers te horen zijn.

De toegang was niet eenvoudig. In een slaapkamer aan de voorzijde van het huis bevond zich een ingebouwde kast, waarin linnengoed en dergelijke lag. De twee bovenste planken moest je uit die kast halen, het plafonnetje van de kast kon omhoog en dan kon je door een smalle koker de zolder op klimmen. Iemand die achterbleef moest de planken weer op hun plaats leggen, natuurlijk inclusief het linnengoed. Je zat in die schuilplaats goed opgesloten; er was geen nooduitgang of raam. Je moet er niet aan denken dat er brand zou zijn uitgebroken. Je zat als een rat in de val. Maar dat gevaar achtte je minder groot dan het in handen vallen van de Duitsers.’

Na twee dagen in die schuilplaats is Dick toch naar Joure vertrokken, waar hij een tijdje bij een boerenfamilie onderdook, wat prettiger was dan op de vliering van het ouderlijk huis liggen. De papieren die Loek geregeld had, kon hij hier gebruiken om bij een pleeggezin te wonen. Heel af en toe kon hij een brief laten smokkelen.

1 Een van de eerste profeten uit de Hebreeuwse Bijbel, die rond het midden van de achtste eeuw voor Christus bekering predikte.

2 Boom, B. van der. 2012 ‘Wij weten niets van hun lot’: Gewone Nederlanders en de Holocaust. Amsterdam: uitgeverij Boom, 133.

3 De zus van Dick.

4 Atlantische muur, 2685 kilometer lange verdedigingslinie van Noorwegen naar Spanje, die de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog aanlegden ter voorkoming van een geallieerde invasie.

5 Bunkers.

6 Hotel De Gouden Leeuw, van de familie Van der Valk.

7 Landgoed Beresteyn te Voorschoten.

8 De geboortedatum van Loek.

9 Niet doet mij meer erbarmen
in mijnen wederspoed
dan dat men ziet verarmen
des Konings landen goed.
Dat u de Spanjaards krenken,
o edel Neerland zoet,
als ik daaraan gedenke,
mijn edel hart dat bloedt.

10 Ja, zy zullen
Zich vervullen,
Deze tijden van geluk!
Dees ellenden
Gaan volenden;
En, verpletterd wordt het juk.
Holland leeft weêr,
Holland streeft weêr,
Met zijn afgelegde vlag,
Door de boorden
Van het Noorden
Naar den ongeboren’ dag.

Volenden wordt uitgesproken als vol-enden, voltooien.

Bilderdijks gedicht ‘Afscheid’ uit 1811, toen Lodewijk Napoleon was afgetreden. Juliana gebruikte deze zin ook in een speech in 1940. Het fragment wil eigenlijk zeggen: wie aan mijn land komt, komt aan mij.

Bron: dbnl.

11 Arbeidsbureau.

12 Dick is geboren in 1921 en had dus geen Ausweis nodig.

13 De plaats waarvandaan de brief werd gestuurd kon in het briefhoofd niet genoemd worden wegens de onderduik.

14 De Duitsers.

15 Vrienden uit Voorschoten.

16 De Koninklijke Begeer was de zilverfabriek waar Louis werkte. Bedoeld wordt dat Dick en zijn vriendin Riem verlovingsringen gingen bestellen.

17 Van der Boom, 193.

18 Vuijsje, I. 2006 Tegen beter weten in: Zelfbedrog en ontkenning in de Nederlandse geschiedschrijving over de jodenvervolging. Amsterdam: uitgeverij Augustus, 116.

HET DALEN VAN DE PARACHUTISTEN

Al voordat de families Spaanderman en Van Buuren hun briefwisselingen begonnen, waren de geallieerden in Normandië geland. Nederland schrok eigenlijk toen pas op uit zijn relatief rustige staat: de bevrijding naderde. Cor beschreef op 9 juni 1943 in zijn dagboek: ‘Dan dat dinsdag de invasie van Europa begonnen is met een landing van geallieerde troepen in Frankrijk. Hopen we dat alles goed gaat en hierdoor eindelijk de oorlog voorbij zal gaan. Nu vanavond loopen er de opwindendste geruchten over landingen in Zeeland, bij Rotterdam en in Groningen. Iedereen weet wat anders, maar niemand het ware.’ En de goede berichten bleven komen. Op 14 september 1944 werd Maastricht bevrijd en drie dagen later landden de geallieerde parachutisten bij Arnhem en Nijmegen: de start van Operatie Market Garden. Het plan was om met ongeveer 20 000 Britse, Poolse en Amerikaanse militairen een aantal belangrijke bruggen over de grote rivieren in te nemen, om Nederland van daaruit snel te kunnen bevrijden. Tegelijkertijd werd bij Antwerpen een grondoffensief uitgevoerd. Het doel van beide operaties was de Tweede Wereldoorlog voor kerst 1944 te beëindigen. De spanning steeg: ook het noorden van Nederland hoopte en verwachtte snel bevrijd te worden.

Op de eerste dag van Market Garden, 17 september 1944, begonnen de Nederlandse Spoorwegen een staking, op bevel van de Nederlandse regering in Londen. Dit soort berichten bereikten de gewone burger vooral via Radio Oranje en via de krant. Op p. 30 staat zo’n oproep.

Het doel hiervan was het verhinderen van Duitse transporten, zoals militair vervoer van wapens (vooral vanuit Duitsland naar Nederland) en gevangenen (vooral vanuit Nederland naar concentratiekampen in Duitsland en Polen). Het duurde echter slechts een paar weken voordat de Duitsers hun eigen treinen uit Duitsland lieten overkomen om zo toch die wapens en gevangenen te kunnen vervoeren. Vanaf dat moment hadden eigenlijk vooral de Nederlandse burgers last van de staking: de post en distributie van voedsel hadden sterk te lijden onder het blijvende gebrek aan treininzet.

Regeerings-oproep tot algemeene spoorweg-staking

Loek schreef op 19 september 1944 in zijn dagboek: ‘De spoorwegen staken sinds gistermorgen. Kranten komen niet meer aan. De Haagse Courant kwam per tram. Een brief van Harlingen naar Voorschoten deed er vóór de staking zeven dagen over; dat zal nu wel langer worden.’ Een paar weken later, op 2 oktober: ‘Ontvingen een brief uit Harlingen die er 14 dagen over gedaan heeft.’ Waarschijnlijk is dat deze brief, verstuurd op 18 september. Aan het woord is oma Spaanderman.

Harlingen, 18 September 1944

MIN. 12 °C, MAX. 21 °C

Lieve allemaal,

In dank een en andermaal jullie brieven ontvangen en wij waren erg blij weer eens wat te mogen hooren en dat jullie het goed maken. Ik zal nu ook maar weer even schrijven en ik hoop maar dat deze brief overkomt. Ik had in ’t begin der week ook geschreven. Is die brief ook overgekomen? Ik hoop het maar. Jammer dat het pakje paling niet is overgekomen, het was zoo heerlijk voor jullie geweest. ’s Vrijdags hadden wij het verzonden en precies een week daarna kregen wij het terug, losjes ingepakt. Hoe dat geweest is? Vandaag kwamen ze van de post met de postpakketkaart en die moest ik teekenen en hij zeide dat wij nu gratis weer een pakje konden verzenden, maar wij durven het niet te doen en moeten maar even wachten. Is het pakje van Cees en Lolkje ook nog overgekomen?

Wat een verblijdend bericht gisterenmiddag dat Maastrigt gevallen was. Nu hopen we maar dat spoedig meer mag volgen. Met mij gaat het best en ik loop nu alweer gewoon. De knie is nog wel gevoelig, maar dat hindert niet, en ik slaap weer lekker. De Heere hiervoor onzen dank. Moge het wezen dat de tijd niet ver is dat wij weer geheel vrij worden. Maar we zullen maar moed houden. Wat zijn het nu lange avonden, maar gelukkig vervelen wij ons nog niet en het is maar tijdelijk. Nu, later weer eens wat. Wees Gode aanbevolen.

Hartelijke groeten van ons allen,

Jullie liefhebbende Moeder en Oma.

De brief zou gisterenavond weg en toen gisterenmiddag de verrassing van het dalen van de parachutisten en volgens berichten dalen er nog steeds. Geve de Heere verder ook Zijnen zegen hierover. We zullen nog even proberen of deze brief nog te verzenden is.

Ik loop nu alweer gewoon.

Nu het spoor stillag, werd ook het transport van voedsel en brandstof belemmerd. Uit Cors dagboek: ‘Zeer treurig gesteld met voedsel. Wordt met den dag minder. Aardappelen hebben we niet meer voor morgen en zondag. Niet genoeg brood en voor wat we hebben niets om erop te doen. Arnold heeft geen schoenen meer om mee uit te gaan. In de winkels is ook vrijwel niets meer te krijgen. Lucifers hebben we niet, zijn ook niet te koop. Zout was uitverkocht, havermout eveneens. Zeep om ons te wasschen hebben we ook niet meer. Moeten wachten tot over een week, wanneer we weer een bon krijgen voor een klein stukje zeep, dat niet schuimt en niet wascht, alleen maar geweldig gauw op is.’ Ook grondstoffen voor gas- en elektriciteitsfabrieken werden nauwelijks aangevoerd, en later in oktober werd die aanvoer helemaal stopgezet. Daarom werden er in de meeste plaatsen in Nederland gas- en stroomloze uren ingevoerd: alleen rond de maaltijden werden gas en elektriciteit geleverd. Dat beperkte het dagelijks leven nog meer. Cor schreef op 9 oktober in zijn dagboek: ‘Vanmorgen met opstaan brandde het licht nog steeds, maar om 8.45 ging het uit, tot het einde van den oorlog! Alle openbare uurwerken staan stil. De deurbellen gaan niet meer. Alle werk ligt stil.’ Er waren uitzonderingen: uiteraard behielden Duitsers hun brandstof, maar artsen en apothekers ook. Het totale stroomverbruik daalde tot tien procent van de normale hoeveelheid.

Loek vertelt: ‘Ook in Voorschoten was er geen licht. Wij zouden dus ook in het donker hebben moeten zitten. Gelukkig woonden wij naast het notarishuis dat door de Duitsers was gevorderd als officiersverblijf. De notaris moest elders onderdak zoeken. Maar de hoofdstroomkabel kon in onze straat niet worden afgesloten, want dan zaten die moffen zonder licht en dat kon natuurlijk niet. Die stakkers kon je toch niet in het donker laten zitten. Wel was de meter bij ons afgesloten, maar Jan van Santbrink wist een foefje. Stoppen verwijderd, draden doorverbonden en meer van dat geknoei. Ook draaide de meter niet door, dus verbruikten we theoretisch geen stroom. Maar we hadden het volop. Je moest wel heel goed oppassen dat het niet door een heel klein kiertje naar buiten scheen.’

Willem Spaanderman, een oom van Loek, kon zijn werk als smid steeds minder goed uitvoeren. Wel kon hij van zijn werk brandstof meenemen om thuis de kachel op te stoken. Dat deed hij bijvoorbeeld met kolen, maar ook met carbid, een brandstof die in aanraking met water een brandbaar gas vormt. In de eerste helft van de twintigste eeuw werd carbid nog veel in lampen gebruikt.

Ondanks het initiële enthousiasme dat met operatie Market Garden gepaard ging, spreekt oma Spaanderman in deze brief van ‘donkere tijden’. Na de parachutelanding van grote troepen geallieerden bleek de tegenstand van de Duitsers fermer dan verwacht. Na enkele dagen van hevige gevechten moesten de geallieerden zich op 26 september terugtrekken. Operatie Market Garden was mislukt en het noorden van Nederland ging wederom een winter onder Duitse bezetting tegemoet.

Harlingen, 2 October 1944

MIN. 4 °C, MAX. 15 °C

Lieve allemaal,

Verleden Donderdag waren wij verheugd een brief van jullie te mogen ontvangen en we vernamen daaruit dat jullie het toen allen goed maakten en waar wij verder een en ander mochten vernemen. Sedert is er alweer heel wat gebeurd, maar door ’s Heeren goedheid maken wij het ook allen wel en we zullen maar moed houden, ook in deze donkere tijden. We hebben niet veel gas, maar wij redden ons ermee. De menschen die niet anders voor licht hebben dan gas zijn er slecht aan toe, want niet ieder heeft kaarsen en carbid en wat is het dan nog voor licht? We hopen dat het electra ook maar niet minder wordt, want de avonden worden nu alweer lang, maar we zullen maar afwachten. Wij hebben onze brandstof ook nog niet, maar hij1 heeft het al in het pakhuis en misschien dat wij het ook wel gauw krijgen.

Die V-1 dingen2 waar je over schreef zijn nu ook al in Friesland, in Sneek en Gaasterland en misschien wel op meer plaatsen. Is het nu wat rustig bij jullie? Hier gaat het nogal, maar wat beleven we anders tijden en wanneer is het einde? Maar dat zullen wij ook maar van Hem verwachten die het alles in Zijne hand heeft en weet hoe spoedig dat wij verblijd worden door Zijn groote daden. We zullen dan ook maar moedig voorwaarts gaan.

Hoe is het met jullie met het eten en melk, enz.? Hier gaat het nogal, alhoewel alles minder wordt. Wij kunnen jullie nu ook niet wat sturen. Het zal in groote plaatsen wel min wezen, want daar kan ook niets aangevoerd worden. Ik heb gisteren aan Paulus geschreven en we zullen maar afwachten wanneer de brief op de plaats der bestemming komt, evenals deze. Geve de Heere dat we allen voor elkaar gespaard mogen blijven. Wees Gode aanbevolen.

Vele hartelijke groeten van ons allen,

Jullie liefhebbende Moeder en Oma.

Oma Spaanderman noemde hier de ‘V1-dingen’. Meestal werden daar eigenlijk de krachtigere en geavanceerdere V2-raketten mee bedoeld, maar het verschil was voor de gewone bevolking niet goed te zien. Een V1 (Vergeltungswaffe 1, ‘vergeldingswapen 1’) is een onbemand straalvliegtuig op automatische piloot met een bom in de neus van het toestel. Ze werden vaak onderschept, waardoor slechts de helft van de V1’s daadwerkelijk zijn doel trof. In het najaar van 1944 hadden de geallieerden technieken ontwikkeld om vrijwel alle V1’s te onderscheppen. De ontwikkelingen aan de kant van de Duitsers stonden echter ook niet stil: vanaf 1944 gebruikten ze steeds vaker de meer geavanceerde V2’s. Het is logisch dat oma daaraan refereerde, want de V1-dingen werden vanaf 25 september 1944 onder andere afgeschoten in het Rijsterbos in Gaasterland, een streek in het zuidwesten van Friesland.

Ook in Voorschoten kende men de V-raketten. Er werd veel geschoten en er was veel activiteit van bommenwerpers en V1’s. Loek tekende deze militaire activiteiten in zijn dagboek aan. Hij had het idee dat er geschiedenis geschreven werd en dat elk detail later van belang kon zijn. Loek schreef hier later over: ‘Mijn eerste aantekeningen begonnen in de eerste dagen van september 1944. De oorlogstoestand werd grimmiger. Op 8 februari 1944 was door de illegaliteit in Voorschoten een aanslag gepleegd op de daar wonende mr. Hermannus Reydon. Begin september vonden wéér aanslagen plaats. Die van 2 september vervulde ons met tevredenheid, die van 3 september met ontzetting. Deze feiten, gevoegd bij de omstandigheid dat de geallieerden ons land naderden, gaven aanleiding wat aantekeningen te maken. Het lijkt een droge opsomming van feiten, maar het was raadzaam het zo te doen. Stel je voor dat ze in verkeerde handen zouden vallen, bij een huiszoeking bijvoorbeeld (niet ondenkbaar).’

Juist door het sec noteren van observaties laat het dagboek zien wat mensen die de oorlog niet hebben meegemaakt zich nauwelijks kunnen voorstellen: de constante oorlogsactiviteit die het dagelijks leven altijd doorkruiste. Een vrij typische dag uit het dagboek van Loek:

Dinsdag 12 september 1944

6.15: V1 afgeschoten

7.45: Op geringe hoogte komen vijf jagers over; in de richting Katwijk nemen ze een duikvlucht en schieten.

8.15: V1 afgeschoten

8.50: idem

14.00: Weer jagers; duikvluchten boven Wassenaar

17.50: V1 afgeschoten

18.10: Laagvliegende jagers. Een trein stopt midden in de polder, de passagiers rennen het land in. De trein wordt echter niet beschoten.

19.15: In de richting Rotterdam wordt gebombardeerd, we zien geen vliegtuigen. Militaire auto’s gaan zwaar gecamoufleerd voorbij.

De lanceringen gingen niet altijd goed. Loek vertelt: ‘Als bijvoorbeeld genoteerd is dat er tussen Voorschoten en Wassenaar verscheidene V1-raketten gelanceerd werden, dan hebben we al die keren scherp geluisterd of het brullende geluid van de lancering zou doorgaan of niet. Werd het geluid plotseling afgebroken dan hield dat in dat de raket “terugviel” en je hoopte dan maar dat dat niet al te dichtbij zou zijn.’