In Congo doet Redmond O’Hanlon verslag van zijn poging de volgens de overlevering nog in Congo levende dinosaurussen te vinden. Het resultaat van deze zoektocht is even spannend en uitbundig als zijn voorgaande reisboeken.

==

‘Een reisverhaal dat leest als een spannende roman.’ – hp/De Tijd

==

‘O’Hanlon is een meester in het beschrijven van griezelige insecten als bedwantsen en zweetbijen. Hij komt tropische zweren en akelige ziekten als framboesia tegen. [...] Maar dit soort gewone ontberingen maken nog geen reisverslag. Wat Congo tot zo’n bijzonder boek maakt, is vooral de intensiteit van het leven in de dorpen waar O’Hanlon en zijn team doorheen trekken.’ – Trouw

==

‘De stalen borgpennen van de buitenboordmotoren die de Dajakkers door hun eikel piercen en de kleine akelige visjes in de Amazone die zich in de pisbuis nestelen, maakten hem bij het grote publiek geliefd.’ – Vrij Nederland

==

‘O’Hanlon bouwt juwelen van zinnen, is op een hilarische manier zowel niet als wel bij zijn onderwerp betrokken, en zijn verhaal gaat over meer dan alleen maar de Congo.’ – de Volkskrant

Redmond O’Hanlon

Congo

Vertaald door Tinke Davids

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 1996 Redmond O’Hanlon

© 1996 Nederlandse vertaling: Tinke Davids

Oorspronkelijke titel: Congo Journey

Oorspronkelijke uitgave: Hamish Hamilton, Londen

==

Omslagontwerp: Gerco Hiddink

Omslagbeeld: Emile Brugman

Foto auteur Merlijn Doomernik

E-bookPerfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 3029 6

NUR 508

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de elfde druk, 2010, ISBN 978 90 450 9198 3.

==

www.atlascontact.nl

Voor mijn vrouw Belinda

Met dank aan: Emile Brugman, Ellen Schalker, Tinke Davids, Hans Enters, John van Wijngaarden, Rob van Rossum, Jenny van Achteren, Boudewijn Büch, Galen Strawson, Simon Stockton, Linda Hopkins, Nicki Kennedy, Pat Kavanagh, James Fenton, Bill Buford, Ursula Doyle en Granta, Jonathan Kingdon, Richard Dawkins, Louis Muzzu, Yvette Leroy, Herma en Ian Glasby, Charles O. Warren, Chris Shaffer, Charlotte Fenton, Ossebi Douniam, P.J.H. van Bree en Gerda Noordhoek.

BOEK EEN

HOOFDSTUK 1

In de hut in Poto-Poto, de arme wijk van Brazzaville, knielde de féticheuse op de vloer, met een glimlach naar ons, ze haalde een handvol kaurischelpen uit de stoffen zak om haar middel en wierp ze over de rieten mat.

Onwillekeurig leunden Lary Shaffer en ik voorover op onze houten krukjes, om het zinloze patroon te bestuderen; de schelpen, die kennelijk veel gebruikt waren, glansden als oud ivoor in het licht van de olielamp. De féticheuse glimlachte niet meer.

‘Een van u,’ zei ze langzaam in het Frans, ‘is ernstig ziek, nú, op dit moment.’

De regen leek met toegenomen heftigheid op het golfijzeren dak te ratelen. Ik had het absurde gevoel dat de andere dingen in de kleine kamer van B2-blokken – een hoopje wasgoed in een rode plastic emmer, een ruwhouten tweepersoonsbed (met een klamboe aan een haak in het plafond) – naar ons staarden. Het komt gewoon doordat we nog niet geacclimatiseerd zijn, zei ik tegen mezelf, we zijn pas twee dagen in de Congo – en door die gedachte werden de luchtvochtigheid en de hitte onmiddellijk tweemaal zo drukkend.

Lary staarde nog steeds naar de vloer en veegde dikke zweetdruppels van zijn voorhoofd en de brug van zijn neus. Zijn hand, zo zag ik, beefde.

‘Dat ben ik,’ zei hij, struikelend over zijn woorden. ‘Dat ben ik. Ik ben degene die ziek is. Negen jaar geleden zat ik in een rolstoel. Ik lijd aan de ziekte die multiple sclerose heet. Ik heb mezelf gedwongen weer te lopen. De eerste dag een meter. De tweede dag twee. Mijn gezichtsvermogen kwam terug. En vorig jaar ben ik dwars door Amerika gefietst. In drieëndertig dagen. Van west naar oost. Van de ene kust naar de andere. Alles is in orde.’

‘Een rolstoel?’ zei ik, niet in staat de paniek in mijn stem te onderdrukken.

‘Ik zwem drie kwartier per dag. Twee kilometer. Ik ben fit. Ik ben in orde. Je ziet toch dat ik fit ben? En trouwens – ik wilde eigenlijk liever doodgaan in Afrika dan de hele zomer verf afbranden in mijn huis aan Cornelia Street. Het is geen probleem. Maak je geen zorgen. Dat hoeft echt niet.’

‘Alstublieft!’ zei de féticheuse, die haar hoofd achterovergooide en haar handpalmen tegen haar ogen drukte, ‘u moet stil zijn. Als u met elkaar praat, kan ik niets zien. En als ik niets kan zien, kan ik u niet helpen.’ En toen zei ze: ‘Hier, pak aan.’ Ze opende haar ogen, stak haar hand uit, raapte de schelpen op en gaf ons ieder drie daarvan. ‘Hou die tegen een bankbiljet en blaas uw wensen erin.’

Met mijn vrije hand haalde ik twee biljetten van duizend CFA uit de zak op mijn broekspijp, ik gaf er een aan Lary en verfrommelde het andere boven de schelpen in mijn holle hand.

‘Zo,’ zei ze, ‘wie is verantwoordelijk voor dit alles?’

‘Ik,’ zei ik, met een hoge borst.

‘Vertelt u me dan eens – wat wilt u in het diepst van uw hart? Wat verlangt u het meest wanneer u vanbinnen rustig bent? En valt u me niet lastig met iets anders, vertel me niet het verhaaltje dat u van plan was aan uw vrouwen te vertellen.’

‘Ik hoop een grote reis te maken door de oerwouden in het verre noorden,’ zei ik, en de klank van die woorden stond me wel aan. ‘Per boomkano naar de bronnen van de Motaba, waar we de boten zullen achterlaten, dan te voet door het moeraswoud en over de waterscheiding naar de Ibenga, gokken dat we daar een andere kano vinden, en dan, als we geluk hebben, de rivier afzakken naar de Likouala-aux-Herbes en te voet naar het verborgen meer, Lac Télé, waar Mokélé-Mbembe, de Congo-dinosaurus, zou wonen.’

‘Nee! Nee! Nee!’ riep de féticheuse op zangerige toon.

‘Wat bedoelt u? Denkt u dat het leger ons geen toestemming geeft? Denkt u dat we nooit Brazzaville uit zullen komen? Is dat het?’

‘U bent geen ontwikkeld man,’ zei ze geërgerd, rammelend met de schelpen in haar hand als dobbelstenen in een doos. ‘U spreekt uw verlangens niet uit. U denkt er alleen aan. Ik zie alles.’

Ze graaide de schelpen en het bankbiljet uit mijn hand en smeet ze met kracht op de mat; het biljet dwarrelde rond als een esdoornzaadje.

‘Uw kinderen houden van u,’ zei ze dramatisch, minachtend naar die dingen starend, ‘uw vrouw houdt van u.’

Ik dacht: ik zal haar tweemaal zoveel geven.

‘Zijn vrouw houdt toevallig inderdaad van hem,’ zei Lary, weinig behulpzaam, bijkomend uit zijn trance, ‘maar niemand, niet één mens, komt erachter waarom.’

‘Als u twee maanden blijft,’ zei de féticheuse, die zich alvast naar Lary had gewend, ‘zullen de geesten van het woud u geen kwaad doen. Maar als u twee maanden en één dag blijft, zult u sterven.’

‘Maar ik ben van plan zes maanden te blijven!’

‘Dan zult u sterven,’ zei ze, onfatsoenlijk snel naar Lary kijkend. Toen sloot ze haar ogen.

Hij hield zijn schelpen en zijn biljet van duizend CFA op de goedgekeurde manier vast en boog zijn hoofd. Een zweetdruppel viel van het puntje van zijn neus op de vloer. Zijn lippen bewogen.

Het drong tot me door, met lichte verontrusting, dat het onbewuste van deze oer-Amerikaanse pionier (die in verschillende fasen van zijn leven drie huizen voor zichzelf had gebouwd) gespannen bezig was met iets in de kamer. Lary Shaffer, de uiterst rationele hoogleraar psychologie van de State University of New York in Plattsburgh, reageerde niet zoals een wetenschapper volgens mij hoorde te doen; deze specialist in het gedrag van dieren, die cameraman was geweest voor Nobelprijswinnaar Niko Tinbergen in Oxford en die zijn proefschrift had geschreven over krabben als voedsel voor de kleine mantelmeeuw – deze man, zo concludeerde ik, was eventjes losgeraakt van zijn eigen wereldvisie. Maar vervolgens begreep ik hoe aanmatigend ik was geweest: je hebt hem niet meer gezien sinds jullie twintig jaar geleden samen op de universiteit zaten, bedacht ik, je kent hem nauwelijks. Of misschien, zo troostte ik mezelf, zijn we alleen maar, in slechts twee dagen van hitte en bezorgdheid en veel te veel whisky, overweldigd door Afrika.

De féticheuse pakte Lary’s schelpen en bankbiljet, legde het biljet zorgvuldig naast zich, deed zijn schelpen bij de hare, spreidde ze uit met een soepele polsbeweging over de mat, staarde naar hun patroon – en begon op en neer te wiegen als een in de steek gelaten kind.

‘U denkt te veel,’ zei ze. Haar stem ging verrassend omhoog. ‘U hebt te veel zorgen voor één man. U hebt grote problemen met uw vrouwen. U hebt een leven geleid dat op veel plaatsen gebroken is. Elke keer hebt u zich hersteld en bent u opnieuw begonnen.’

Lary zette grote ogen op.

‘Dat is waar,’ zei hij. ‘Mijn moeder is gestorven, en toen mijn vader; ik werd ziek; mijn huwelijk ging stuk; mijn vrouw is met een Afro-Amerikaan in Californië gaan wonen; en de avond voordat ik in New York op het vliegtuig zou stappen om vanuit Londen samen met Redmond hierheen te reizen, kreeg ik een telefoontje – en die stem zei: “Hallo, pap, ik ben je dochter. Ik ben jarig. Ik ben eenentwintig. Nu mag ik met je praten.”

Dat wist ik niet. Ik heb een dochter die ik nooit heb gezien. Mijn enige kind. Ik heb nooit met haar gespeeld. Ik heb haar niet zien opgroeien. Eenentwintig jaar geleden had ik ruzie met mijn vriendin – we zeiden vreselijke dingen tegen elkaar en we gingen uiteen en ik ging naar Oxford, en dat was dat; ze had het me nooit verteld.’

We zwegen, en staarden naar de vloer. De kaurischelp naast mijn laarzen lag op zijn schildpadvormige rug, zodat de lange, smalle opening aan de onderkant te zien was. Je kon zó zien, dacht ik wezenloos, waarom een vrouw die een kauri om haar hals droeg, snel zwanger zou worden en een vlotte bevalling zou hebben. Ik vroeg me af hoe die schelp hier was beland: het was een echte kauri die als betaalmiddel werd gebruikt, Cypraea moneta van de Malediven in de Indische Oceaan, misschien naar Egypte gekomen met een Arabische dhow in de dertiende eeuw, langs de Afrikaanse noordkust verhandeld door Arabische kooplui, de Sahara door naar het zuiden in de zadeltas van een kameel, en vandaar van het ene koninkrijkje naar het andere, tot hij Centraal-Afrika had bereikt. Of misschien was hij hier met een Europees slavenschip aangekomen: een willekeurig statistisch gegeven zoemde als een muskiet in mijn hoofd: in 1520 betaalden de Portugezen 6370 kauri’s voor één man of vrouw. ‘6370,’ zeurde de muskiet, ‘6370...’

Met een krampachtig gebaar duwde Lary beide handen omhoog langs zijn hoofd, alsof hij probeerde zichzelf te scalperen. Een geschrokken gekko rende over de muur achter hem en bleef weer staan, met teentjes fijn als klimopranken.

Hij glimlachte flauw naar me, wrang. ‘En nu,’ zei hij, ‘zit ik in die verdomde Congo.’

De féticheuse pakte haar kauri’s en de twee bankbiljetten, ze stopte ze in haar tas en stond op. Wij krabbelden overeind.

‘U bent heel moedig,’ zei ze tegen Lary, terwijl ze het gordijn van plastic stroken dat als deur naar de voorkamer diende, openhield. ‘U hebt zichzelf sterk gemaakt. U bent een dapper man. U bent een goed man.’ Ze raakte zijn arm aan en glimlachte naar hem, een glimlach die haar vermoeide ogen deed stralen, zodat ze, even maar, veranderde in een jong meisje.

HOOFDSTUK 2

Aan een tafel in het midden van de voorkamer, bij het licht van een olielamp, zaten de twee tienerzoons van de féticheuse hun huiswerk te maken.

‘Goed zo,’ zei Lary, op professorale toon, alsof hij de heer des huizes was – zijn gevoel voor het normale was tijdelijk teruggekeerd, ‘ga zo door. Leer maar alles wat jullie kunnen.’

De jongste glimlachte oogverblindend naar hem. ‘Thank you sir,’ zei hij, ‘and good morning.’

‘Dat moet good night zijn,’ zei Lary.

Een koelkast en een fornuis stonden tegen de achterwand, aan weerszijden van de deuropening naar een andere kamer. Volgens de normen van Poto-Poto was de féticheuse een rijke vrouw.

Ik gaf haar vijfduizend CFA en we stapten naar buiten, de regen in, in het diepe, natte zand van de weg. Een verdwaalde geit, drijfnat en zielig, schuilend onder het smalle overhangende dak, bewoog zijn oren en staart toen we langskwamen.

==

Nicolas Ngouakala, de taxichauffeur die sinds twee dagen onze vriend was, een man met een treurig gezicht, ergens in de vijftig, stond op de hoek te wachten met zijn krakkemikkige Nissan.

‘Dat hebben jullie snel gedaan,’ zei hij in het Frans terwijl wij de kapotte veren van de achterbank samendrukten.

‘Het voelde anders helemaal niet snel,’ zei Lary; hij veegde met de rechtermouw van zijn blauwe denim hemd langs zijn wijkende haarlijn en kneep met zijn wijsvinger het zweet uit zijn snor. ‘Ik heb daar maanden doorgebracht.’

‘Dan is het góéd,’ zei Nicolas. Hij startte de motor en deed de lichten aan. ‘Zo zie je maar. Ze is heel machtig. Ze is de beste féticheuse van Brazzaville.’

‘Wat doet ze voor jou?’ vroeg ik.

‘Ze behandelt mijn gezin,’ zei Nicolas, en hij schoot opzij voor drie natte kippen die tussen het afval in de wegberm zaten te pitten. ‘Ik heb zes kinderen en mijn zoontje heeft malaria. We hebben hier een nieuw soort malaria. Een gevaarlijk soort. In Brazzaville gaan daar elke week heel veel mensen aan dood. Mijn vrouw – die werkt in het ziekenhuis. Ze hebben haar naar Moskou gestuurd en daar is ze opgeleid tot verpleegster. Ze krijgt medicijnen van het ziekenhuis. Maar we gaan ook naar de féticheuse, voor alle zekerheid. De féticheuse kan iedereen genezen. Ze is machtig. En ook voor andere dingen is ze goed.’

‘Voor wat voor dingen?’

‘Gezinsproblemen. Privé-aangelegenheden,’ zei hij terwijl de auto heen en weer slingerde tussen de gaten in de weg en de lampen schenen over de lage hutten van leem of B2-blokken met golfijzeren daken, af en toe een bananenboom, een mango of een palm, en dan weer naar het zand, dat vol afval lag. ‘Nou, bijvoorbeeld – ik heb een dochter, mijn oudste dochter, en ik hou heel veel van haar. Maar ze wilde trouwen met een man die ik helemaal niet mocht. Hij kon geweldig dansen, maar hij was ook een dief. Dat wist iedereen. Bovendien: wij zijn Batéké, en hij was een Vili, van de kust. De andere chauffeurs, die lachten me uit. Dus toen ben ik naar de féticheuse gegaan.’

‘En die heeft hem weggeblazen,’ zei Lary, heel enthousiast.

‘Nee, nee. Voor zoiets ga je naar een tovenaar. De féticheuse – die sprak alleen een bezwering over hem uit. Maar het is heel belangrijk dat je het de jongelui vertelt. Ze moeten het weten.’

‘Hij kromp ineen,’ zei Lary, die zich van bewondering achterover liet zakken op de bank, ‘een pik als een punaise.’

We lachten allemaal.

‘Wat is het verschil tussen een tovenaar en een féticheur?’ vroeg ik, terwijl de auto uitkwam op een geplaveide weg; iemand bleek de hoofddynamo van Brazzaville te hebben gerepareerd, zodat alle straatlantaarns opeens aangingen. ‘Ga jij ook naar een tovenaar?’

‘Ik ben een vreedzaam man. Ik heb geen tovenaar nodig. Die zijn machtiger. Maar ook duurder. Je kunt in Parijs zitten, en dan gaat je vijand naar een tovenaar, en die tovenaar legt je foto in een kom en hij pakt een machete. “Wil je deze man doden?” “Ja.” Boem!’

‘Aha,’ zei Lary, iets minder enthousiast.

‘Maar het machtigst van allemaal zijn de koningen,’ zei Nicolas terwijl we over het enkelspoor van een treinverbinding hobbelden, tegen een heuveltje op en vervolgens over de brede avenue van de oude Franse wijk. ‘Onze Makoko bijvoorbeeld, die woont in een paleis vol beelden, en al zijn meubels zijn rood. Hij heeft een heel oude troon, dezelfde troon waar zijn voorvader op zat toen hij het verdrag ondertekende met De Brazza en de Fransen, toen hij het land stichtte dat in 1969 is omgezet in de Marxistisch-Leninistische Volksrepubliek Congo. Hij kan alles zien. Hij is heel machtig. Als hij zegt dat niemand vandaag naar het oerwoud mag, naar de plantage, dan gaat ook niemand daarheen. Hij is zo machtig dat hij twee heilige dieren heeft: de luipaard en de leeuw. Als hij in de ochtend een palmzaad plant, dan is zo’n palm tegen de avond volgroeid, hij draagt vruchten. De opvolger van de koning, die mag bepaalde dingen wel eten en andere niet – het is een langdurige opleiding.’

==

‘En, wat vond je daarvan?’ vroeg ik toen we naar onze anonieme kamer hoog in het M’Bamou Palace Hotel liepen.

Lary ging op zijn bed liggen en sloot de ogen. ‘Welk specifiek aspect,’ mompelde hij, ‘bedoel je, van deze ononderbroken duizend-volt-cultuurschok?’

‘De féticheuse,’ zei ik, en ik schonk ons ieder een driedubbele whisky in. ‘Vond je niet dat ze een slimme verkooptruc had?’

‘Hoe bedoel je?’

‘Heel simpel. Waar in Brazzaville twee of drie tezamen zijn – van hen zal er eentje ziek zijn.’

‘Ik weet het niet. Ik weet het niet meer. Trouwens, wat was dat met die Congo-dinosaurus? Dinky de Dino! Je gelooft toch niet echt in al die flauwekul, is het wel? Ik ben een serieuze bioloog. Ik kan niet achter dinosaurussen aangaan. Dan raak ik mijn baan kwijt.’

‘Natuurlijk niet. Maar er moet wel íets raars zijn, daar bij Lac Télé. Het is een verhaal van pygmeeën. En pygmeeën zijn betrouwbaar – vanwege de hardnekkige beschrijvingen van Bambuti-pygmeeën is Johnston op zoek gegaan naar de bosgiraf, de okapi. In 1901. Niet eens zo lang geleden.’

‘Okapi,’ zei Lary, en hij nam een slok, ‘Dinky.’

‘Goed dan,’ zei ik, geërgerd, en ik deed de rits open van het documentenvak boven in mijn backpack en haalde er een stapel fotokopieën uit die ik in Oxford had gemaakt, ‘luister dan eens naar het volgende – uit een bizar boek van een biochemicus aan de Universiteit van Chicago, Roy Mackal, A Living Dinosaur? In Search of Mokele-Mbembe (1987). Niet het boek zelf is zo interessant, maar een van de aanhangsels. Dat is van de hand van een van de vooraanstaande biologen van Congo, Marcellin Agnagna. Die heeft zeven jaar op Cuba gestudeerd, en drie jaar in Montpellier aan zijn proefschrift gewerkt – over het groeitempo van krokodillen. Je kunt zeggen wat je wilt, maar dat is een serieuze vent. Hij is algemeen directeur van het departement voor Fauna- en Florabeheer. En hij kan het zich niet veroorloven die betrekking kwijt te raken. Luister, het is heel verrassend. Mackal zelf is nooit bij Lac Télé geweest.’ (‘Tuurlijk niet,’ zei Lary, die de veters van zijn kuithoge laarzen van leer en canvas losmaakte.) ‘Maar Marcellin Agnagna heeft het later nog eens geprobeerd. In 1983, schrijft hij hier, verbleef hij een week in het dorp Boha in het moeraswoud van de Likouala, “waar de bewoners de ‘eigenaars’ zijn van Lac Télé, een van de gebieden waar Mokélé-Mbembe zou wonen, waar ‘onrust [...] problemen veroorzaakte voor het moreel van de deelnemers aan de expeditie’”.’ (‘Ik weet precies hoe ze zich voelden,’ zei Lary, en hij schopte zijn laarzen uit.) ‘“Op 26 april echter vertrok de expeditie te voet, begeleid door zeven dorpelingen uit Boha, die zouden optreden als gidsen in het oerwoud. Het oerwoudpad bleek heel zwaar, en meestal moesten we ons een weg door het struikgewas kappen om erdoor te komen. Omdat het de droge tijd was, was er haast geen water, en het werd noodzakelijk te drinken uit modderpoelen.

De tocht van zestig kilometer naar Lac Télé werd in twee dagen volbracht, en met enige emotie keken we eindelijk uit over die kleine zee, midden in het hart van het equatoriale oerwoud van Centraal-Afrika. Het meer is ovaal van vorm, ongeveer vijf bij vier kilometer. Een basiskamp werd opgeslagen aan de oever, en een van de bewoners van Boha ving een grote schildpad, die we die avond opaten. In twee dagen intensieve observatie van het meer heeft niemand iets bespeurd van de zogeheten Mokélé-Mbembe, al zag men heel vaak een grote schildpad, met een schild van twee meter lengte.

Op 1 mei 1983 besloot de auteur de fauna te filmen in het lage oerwoud rondom het meer. Dat woud is de woonplaats van veel zoogdieren- en vogelsoorten. De auteur en twee Boha-dorpelingen, Jean-Charles Dinkoumbou en Issac Manzamoyi, vertrokken vroeg in de ochtend. Ongeveer om halfdrie ’s middags filmde de auteur een troep apen. Een van de dorpsbewoners, Dinkoumbou, viel in een modderpoel en ging naar de oever van het meer om zich schoon te wassen. Ongeveer vijf minuten later hoorden we hem schreeuwen dat we gauw moesten komen. We vonden hem bij het meer, en hij wees naar wat hij gezien had, wat eerst verborgen bleef achter de dichte begroeiing. Vervolgens echter konden we een vreemd dier onderscheiden; het had een brede rug, een lange nek en een kleine kop. Door de emotie en de schrik van deze plotselinge, onverwachte gebeurtenis was het de auteur onmogelijk het dier te filmen met een Minolta XL-42-filmcamera.”’ (‘Sta ik dáár even van te kijken,’ zei Lary.) ‘“De film was al bijna geheel vol, en de auteur begon helaas te filmen in de macrostand.”’ (‘Verbaast me niks,’ zei Lary.)

‘“Tegen de tijd dat dit tot hem doordrong, was de film vrijwel geheel op, zoals later bleek bij de ontwikkeling in een Frans laboratorium.”’ (‘Kuttekul,’ zei Lary. ‘Kop dicht,’ zei ik.)

‘“Het dier werd gezien op ongeveer driehonderd meter van de oever van het meer, en wij waren in staat ongeveer zestig meter door het ondiepe water te lopen, zodat we op een afstand van ongeveer tweehonderdveertig meter van het dier waren – het had onze aanwezigheid opgemerkt en keek rond als om de bron van het lawaai te lokaliseren. Dinkoumbou schreeuwde nog steeds van angst. De voorzijde van het dier was bruin, terwijl de achterkant van de nek zwart leek en glansde in het zonlicht. Het dier ging gedeeltelijk onder water en bleef gedurende twintig minuten zichtbaar, met alleen nek en kop boven water. Daarna dook het geheel onder, en vervolgens liepen wij snel door het oerwoud terug naar het basiskamp, dat twee kilometer verderop lag. Daarna voeren we in een kleine boomkano met videoapparatuur het meer op naar de plek waar we het dier hadden waargenomen. We zagen het echter niet meer.

Met zekerheid kan gezegd worden dat het dier dat we zagen, Mokélé-Mbembe was, dat het springlevend was en bovendien dat het bekend is bij veel bewoners van het gebied van de Likouala. De lengte van kop tot rug, zoals zichtbaar bij de waterlijn, werd geschat op vijf meter.”’

‘Luister,’ zei Lary, die overeind ging zitten en zich nog een glas whisky inschonk, ‘ik ben best bereid te geloven dat álle natuurwetten zijn opgeheven in dit verdomde land. Is dat voldoende?’

‘Nee.’

‘Toen we in het vliegtuig zaten en de lichten van Brazzaville en Kinshasa uit het donker verschenen, met de zwarte rivier ertussenin, en toen de piloot rondjes begon te draaien, en toen ik daar zat met die stomme plastic tas op mijn knieën met meer filmmateriaal dan ik ooit van mijn leven heb meegenomen, en toen de piloot via de luidspreker zei dat het hem goed leek de passagiers die zo onverstandig waren in Brazzaville uit te stappen, eraan te herinneren dat iedereen die in de stad betrapt werd op het nemen van foto’s, regelrecht naar de gevangenis ging en nooit meer werd gezien, en toen ik zei: “Wat denk je dat ze dan met mij zullen doen?” en jij zei: “O, niets bijzonders, Lary, ze geven je hooguit wat tikjes met hun rottinkjes”, en toen we de landingsbaan waren overgestoken en in die bruine kooi van een barak kwamen, met naakte peertjes aan het plafond, waar godsamme genoeg soldaten waren om een oorlog van gemiddelde omvang mee te beginnen, allemaal met rottinkjes en kalasjnikovs en handgranaten en god mag weten wat nog meer, en toen ze mensen apart namen in kamertjes en ze van alles beroofden, toen vond jij dat zeker grappig?’

‘Het was inderdaad grappig. Een beetje grappig.’

‘Het was helemaal niet grappig. En als madame Leroy ons niet was komen afhalen, zouden jij en ik en al die legerbackpacks en plunjezakken en verdachte bundels het precies elfenhalve minuut hebben uitgehouden in de Volksrepubliek Congo. Ik heb op mijn horloge gekeken. En toen dacht ik: als je de natuurwetten gaat opheffen, is dit vliegveld een goed startpunt.’

‘Ik had haar gevraagd ons af te halen. Ik heb haar een brief geschreven. Van madame Leroy wordt gezegd dat ze de strovrouw van de president is. Bij haar zijn we veilig. Bovendien brengt ze gorilla’s groot.’

‘Dat zal wel. Als jij het zegt. En ze neemt verweesde marsmannetjes in huis en houdt een Dinky in de achtertuin. Ik heb zelf ook wat zitten lezen.’ (Hij stak zijn hand in de rechterzak van zijn overhemd, haalde er twee gekreukelde bladzijden van een pocketboek uit en streek ze glad op zijn knie.) ‘Hierbij zal ze je heus niet kunnen helpen. De meest recente waarschuwing uit Africa on a Shoestring: “Afhankelijk van je nationaliteit en van de plaats waar je een visum aanvraagt, krijg je soms maar voor vijf dagen toestemming, hoewel vijftien dagen de norm is, met een vaste begindatum. Het zal moeite kosten in die tijd het land door te reizen. Twee Australiërs die onlangs hun visum in Kinshasa hadden opgehaald, kregen vijf dagen de tijd, maar toen ze met de veerboot in Brazzaville aankwamen, mochten ze het land niet binnen, zonder opgave van redenen...”’

‘Wij hebben vijftien dagen.’

‘Ja. Maar luister naar het volgende: “Verlenging van visum is onmogelijk.” En voor het geval je misschien van plan bent het land zonder toestemming binnen te trekken, moet je eigenlijk ook dit weten: “In de binnenlanden zijn om de vijfentwintig tot dertig kilometer controleposten van de politie, waar je wordt aangehouden en waar ze je paspoort en inentingspapieren willen zien.” En we weten allemaal wat dat betekent: de blanke Amerikaanse kapitalistische spion Lary Shaffer wordt doormidden geschoten met kogels uit een kalasjnikov en een of andere klootzak gaat er met zijn laarzen vandoor.’

‘Spion? Waar heb je het over?’

‘O ja, luister maar: “Praat in dit land niet met vreemden over politiek. Er lopen veel agenten in burger rond in de steden en stadjes.” Je kunt er donder op zeggen dat er afluisterapparatuur in deze kamer zit. Waarschijnlijk hebben ze geen geld voor nuttige dingen, maar ik neem aan dat de Russen het leger en de politie financieren. Het is wellicht aan je aandacht ontsnapt, Redso, maar dit is een communistisch land. Dit was de basis van waaruit de Russen en de Cubanen de oorlog in Angola hebben gewonnen. Driehonderdvijftigduizend dode Afrikanen. De CIA en Zuid-Afrika gaven financiële steun aan Unita. Ze houden hier niet van Amerikanen.’

‘Dat is voor een deel de reden waarom we hier zijn. Dit is het moeilijkste land in equatoriaal Afrika om binnen te komen, het is het land dat het minst bezocht wordt, het minst verkend, en daarom is het zo interessant. In het moeraswoud zullen we gorilla’s zien, chimpansees, meerkatten, bosolifanten, moerasantilopen, pythons, drie soorten krokodillen – en een sauropodische dinosaurus.’

‘Ze zetten ons eruit. Over precies dertien dagen zien we dat gruwelijke vliegveld terug. Voor die ene vlucht per week naar Brussel. Terug naar Plattsburgh. Chris. Het liefste, slimste, meest sexy meisje in de Verenigde Staten van Amerika. Een paar keer de auto wassen.’

‘De auto wassen?’

‘Seks onder de douche.’

‘Martel jezelf niet. Dat is heel onverstandig.’

‘Heel onverstandig, dat zijn al die dingen dáár.’ (Hij wees in de richting van de kakikleurige backpacks.) ‘En trouwens, als de militairen me niet gaan martelen, dan kan ik het net zo goed zelf doen. Aan de andere kant’ (hij schonk zich nog wat whisky in) ‘vind ik dat ik, aangezien ik nog niet een van die nematoden in mijn darmen heb, die rondwormen ter lengte van een ringslang, net zo goed feest kan vieren.’

‘Is dat je grootste angst? Parasieten?’

‘Ik zou het klasseren als een van zo’n drieënzestig secundaire zorgen. Mijn primaire angst is niet typisch voor mij. Die is irrationeel. En die heet de Gaboen-pofadder. Ik wéét gewoon dat die krengen in het oerwoud op me liggen te loeren. Ze zijn een meter tachtig lang, dik, traag en volmaakt gecamoufleerd. Ze vinden het niet leuk als je op ze trapt, helemaal niet. Ze kunnen zich oprichten tot de helft van hun lengte. Hun giftanden scheiden vijftien druppels per beet af. Vier druppels zijn al dodelijk. Ik ben ze in de dierentuin gaan bekijken. Onverstandig. Er hoorde een paartje te liggen in een glazen kooi van ruim een meter in het vierkant. Eerst dacht ik dat de kooi leeg was. Ik zweer het je, het kostte me vijf minuten voordat ik ze zag – het enige dat je kon zien was vier heel kleine hoorntjes die boven de bladeren uitstaken. Je moet weten, ik heb geen gevoel in mijn voeten, en ik weet niet altijd waar ik ze neerzet. Maar dat kun je niet uitleggen aan een Gaboen-pofadder. Dus heb ik maar de hoogste laarzen aangeschaft die ik bij L.J. Bean kon vinden.’

‘Alles is afhankelijk van morgen. Alles. Jean Ngatsiebe, kabinetssecretaris van de minister voor Wetenschappelijk Onderzoek, en doctor Serge Pangou, zijn adviseur van de Marien-Ngouabi-universiteit, komen bij ons eten. Dan trekken we een net pak aan. We worden een wetenschappelijke expeditie. We moeten ze zover krijgen dat ze ons een laissez-passer geven. Ik werk hier al een jaar aan.’

‘Ik weet het. Ik weet het. Maar als ik denk aan het geld en de moeite die het je heeft gekost om hierheen te komen, kan ik wel janken.’

‘Ik ook.’

‘En ik kan geen enkele reden bedenken waarom ze jou zouden willen toelaten.’

‘Ik ook niet.’

‘En hoe zit het met die zak die zegt dat hij Dinky heeft gezien? Nanyanya?’

‘Dat is geen zak en hij heet Agnagna. Als hij klaar is met zijn nieuwste rapport over de bosolifanten, komt hij met ons mee. We vertrekken over twee weken.’

‘Regelrecht naar Brussel. Londen. Vliegveld Kennedy. Plattsburgh. Mijn meisje.’

‘Hou toch op met die geintjes. Je maakt jezelf nog krankzinnig.’

‘Dit hele plan is krankzinnig. Christeneziele, tovenaars en dinosaurussen! Wat wil je eigenlijk écht zien?’

‘De pygmeeën. Maar er is nog iets anders. En dat is net zo irrationeel als jouw Gaboen-pofadder. Voor de oorlog was mijn vader anglicaans zendeling in Abessinië. Hij heeft een boek over de Koptische Kerk geschreven. Hij vertrok toen de Italianen het land binnenvielen, en toen had hij de koninklijke bijbel, de bijbel van de keizer, voor alle zekerheid meegenomen, en die heeft hij teruggegeven toen Haile Selassie in ballingschap ging en in Bath kwam wonen. Maar goed, hij had een schitterende verzameling boeken over Afrika in zijn grote, donkere studeerkamer in de pastorie in Wiltshire, waar ik ben opgegroeid. Het was mij verboden in die studeerkamer te komen, maar als hij op huisbezoek was bij zijn gemeenteleden, of bij de koorrepetities, of als hij avonddienst had of oefende met de klokkenluiders of vergaderde met de kerkeraad, dan sloop ik naar binnen, en dan pakte ik een deel van Bannermans Birds of Tropical West Africa van de tweede plank rechts achter de deur, en dat legde ik op de papieren op zijn tafel. Ik ging dan op zijn stoel zitten, vanwaar je uitzicht had over de hellende grasrand, langs de zonnewijzer, over het grasveld waar een groene specht mieren kwam zoeken, naar de taxussen, naar de struiken waar we oerwoudje speelden, de enorme bruine beuk, de kastanjeboom, en daarachter was een beek waar ik visjes ving in limonadeflesjes, met brood als aas, en dan kwam het water tot boven mijn kaplaarzen...’

‘Ja. Geweldig,’ zei Lary, die achterover ging liggen met zijn hoofd op zijn kussen en zijn ogen sloot. ‘Tja, mijn vader was reiziger in handschoenenleer in Gloversville – en wij hebben ook een tijdje een stukje Afrika in huis gehad. Hij was in Cairo bij de militaire politie geweest. “Ik zal je eens iets bijzonders laten zien,” zei hij op een dag tegen me. Hij hield een geel steentje in zijn hand, ongeveer half zo groot als een zuurtje. “Ik schaam me er nu een beetje voor,” zei hij, “maar ik heb dit meegenomen van de top van de Grote Piramide. Ik heb er heel vaak naar gekeken en dan dacht ik aan de mannen die het daar oorspronkelijk naar toe hadden gebracht.” Ik hield veel van hem. Waarschijnlijk heeft hij het weggegooid toen hij Alzheimer kreeg. Mijn moeder is aan kanker gestorven, en ik was erbij toen ze een hersenbloeding kreeg en ze haar afvoerden met een schedel vol bloed. “Mag ik haar nog één keer een kus geven?” vroeg hij. Die man zou een ideale reisgenoot voor jou zijn geweest. Hij klaagde nooit, over niets.’

‘Misschien hoef je niet te klagen. Misschien is het een fluitje van een cent.’

‘Ja ja. Vervaardigd van gebroken glas. Met een tikje arsenicum erin.’

‘Ik wil een wimpelnachtzwaluw zien.’

‘Een wat?’

‘Ik moet een jaar of elf, twaalf zijn geweest. In deel drie van Bannerman staat een tekening van een wimpelnachtzwaluw die zijn zeventig centimeter lange veren langs de maan laat zwieren. Ik vond dat de vreemdste en de verrukkelijkste vogel die ik ooit had gezien. En dat vind ik nog steeds. En die nacht, te midden van mijn ontleedmesjes, aluin en pakken havermout om de viezigheid op te zuigen, terwijl ik aan de keukentafel zat en de hele nacht stiekem een das vilde die zo op een reuzenpanda was gaan lijken dat hij naar een schuurtje was verbannen, zou ik er een aantal dozen met konijnenvachten voor over hebben gehad om de kans te krijgen om een wimpelnachtzwaluw op te zetten. En zo denk ik er nog steeds over.’

‘Raar maar waar,’ mompelde Lary met een diepe zucht, ‘hij heeft zijn gezin in de steek gelaten, heeft alles op het spel gezet, hij heeft zijn laatste cent uitgegeven en is helemaal hierheen gekomen... om te kijken... naar een vogel...’ En toen begon hij te snurken.

Omdat ik opeens evenveel heimwee kreeg als een jongetje van zeven op kostschool, troostte ik me, niet met een exemplaar van The Eagle, door tranen gevlekt, maar met de fotokopieën van Mackal. Zelfs hier, hoog in dit betonnen hotel, met uitzicht op de verlichte toren van de oliemaatschappij Elf, kon je met gemak geloven dat het land van het Congo-oerwoud gedurende vijfenzestig miljoen jaar stabiel was gebleven, of het bijna (met enige moeite) eens zijn met Mackal dat ‘in een gebied dat bekendstaat als de Likouala, even ten noorden van de evenaar, een paar van de indrukwekkendste moerasoerwouden ter wereld liggen [...] Honderdveertigduizend vierkante kilometer vrijwel onverkend moeras- en regenwoud. De Fransen hebben tijdens het koloniale bewind inderdaad wel eens tochten langs de grote rivieren gemaakt. En enkele onverschrokken Europese ontdekkingsreizigers zijn eveneens in dit gebied doorgedrongen, waarna ze terugkeerden met intrigerende verhalen over schrikwekkende pygmeeën en verbijsterende dieren.’

Ik kon me voor de vuist weg geen negentiende-eeuwse reizigers herinneren die de geestige en zachtaardige pygmeeën ook maar in de verste verte schrikwekkend hadden genoemd; en het was jammer dat de Fransen in werkelijkheid niet zo fatsoenlijk waren geweest om het te laten bij tochten langs de grote rivieren. Maar de dieren zouden inderdaad verbijsterend zijn – zelfs als we ons beperkten tot de rechtstreekse nakomelingen van de grote reptielen die ontegenzeglijk nog aanwezig waren: de vliegende dinosauriërs, de vogels.

HOOFDSTUK 3

‘Moet je nou eens kijken!’ riep Lary. Hij zat in een hoek van de parkeerplaats van het hotel gehurkt, in de hitte van de vroege ochtend, onder een grijze hemel. Zijn gezicht drukte een absurde vreugde uit toen ik naar hem toeliep. Hij liet zijn handen over een stuk oud ijzer glijden dat hielp het hek op zijn plaats te houden.

‘Zoiets zie je niet meer in Engeland of Amerika,’ zei hij enthousiast, ‘het is geen T-balk. Het is een cijfer acht in dwarsdoorsnede. Heel lang geleden was die vorm gemakkelijker te maken in de fabrieken – ik neem aan dat het hierheen is gekomen bij een van de vroegste pogingen om een spoorlijn aan te leggen. Wat een schitterend stuk ijzer! Het hoort in een museum thuis! Het is heel zwaar, heel serieus, kennelijk hoge kwaliteit uit het eerste begin. Wat dacht jij? Zestig tot vijfenzestig kilo per meter? Misschien iets lichter. Misschien vijftig tot zestig?’

‘Dat zou ik echt niet weten,’ zei ik, en ik bukte me voorover en bestudeerde voor het eerst van mijn leven een stuk spoorrail.

‘Ik heb het nagegaan in Plattsburgh,’ zei Lary. ‘Ik heb altijd van spoorwegen gehouden, vanaf dat ik een kind was. Mijn grootvader – op hem was ik ook gek. Dat was een reuzekerel. Die heeft zijn hele leven bij de spoorwegen gewerkt. Hij is begonnen als conducteur en kaartjescontroleur. En ten slotte is hij afdelingshoofd geworden. Ik schat dit hier op het begin van de jaren twintig. Frans. De Belgen hebben in de jaren negentig van de negentiende eeuw een spoorweg aangelegd van Kinshasa naar Matadi, en de Fransen volgden met een concurrerende verbinding van Brazzaville naar de kust, bij Pointe-Noire, tussen 1921 en 1934. Vierhonderdtachtig kilometer enkelspoor – dwars door het oerwoud van Mayombe. De Fransen moesten mensenjachten organiseren om aan voldoende arbeiders te komen. Door malaria en ongelukken zijn daarbij tussen de vijftien- en drieëntwintigduizend Afrikanen (afhankelijk van de vraag welke schatting je wenst te geloven) omgekomen. Vijftien procent van de arbeiders.’

Nicolas verscheen en toeterde, en we vertrokken voor een bezoek aan madame Leroy en haar gorilla’s. De staatshoofden van Rwanda en Gabon en president Mobutu van Zaïre waren in de stad, op bezoek bij de Leider, kolonel Denis Sassou-Nguesso, dus waren alle hoofdwegen afgesloten. Nicolas voerde ons langs de achterafstraatjes van de hoofdstad. We vingen een glimp op van de vissers die nog aan het werk waren op de Malebo Pool, twee per boomkano, staande met hun lange peddels, scherp afgetekend tegen het weerkaatsende licht van de grote watervlakte; en toen kwamen we terecht in lange, smalle straten vol winkeltjes met kleurige uithangborden, kraampjes vol armdikke stukken maniok, gewikkeld in lichtbruine bladeren, piramiden van donuts, sinaasappels, bananen, ananassen en colablikjes. Bij het lijkenhuis moesten we ons langzaam door een opgewonden menigte wringen, mannen in spijkerbroek en T-shirt en sportschoenen, vrouwen in paarse en gele en rode wikkeljurken, vaak bedrukt met de naam van de president, zodat de sisklanken van “Denis Sassou-Nguesso” weelderig golfden over hun borsten en billen, over hun brede ruggen. Verscheidene kleine jongens trokken autootjes en kleine vrachtwagens, gemaakt van gebogen ijzerdraad en geverfd karton, aan een touwtje achter zich aan, gespannen achteromkijkend om te zien hoe de wielen van ijzerdraad sporen trokken in het zand; en alle kleine meisjes droegen hun haar volgens de laatste mode: in stijve, gedraaide pieken op hun hoofd, als radioantennes.

Mannen bonsden op het dak van de Nissan en schreeuwden in het Batéké begroetingen en grappen door de open raampjes; Nicolas schreeuwde terug; er was kennelijk een of ander volksfeest aan de gang. Een schildraaf boven op een telegraafpaal, waar zijn witte kraag en borst gloeiden alsof ze licht gaven tegen het zwart van zijn kop en rug en staart, keek met enige belangstelling op ons neer, bracht een zwarte poot omhoog en krabde aan zijn zwarte kin.

Toen we uit die drukte waren, verviel Nicolas weer in zijn gebruikelijke melancholie. ‘Er is een jongeman gedood bij een vechtpartij,’ deelde hij mee, en vervolgens, toen we bij een iets rijkere buurt met lage huizen achter doorzichtige muurtjes van B2-blokken kwamen: ‘Het moderne leven – dat is het probleem’, waarbij hij zijn rechterhand van het stuur nam, met de palm naar boven, de vingers gespreid, wijzend op een Toyota-vrachtwagen die van de andere kant kwam, uit de binnenlanden, beladen met zakken maniokmeel – waarop zich minstens tien mensen bevonden, twintig pannen, één stoel en een witte geit met vastgebonden poten. ‘Daaraan geef ik de schuld. Daar ligt het probleem. In het dorp waar ik ben opgegroeid, zou dat soort dingen nooit zijn gebeurd. Ons leven – dat leidden we allemaal samen. Mijn vader had twee vrouwen en ik had vier broers en vijf zusters. De jongemannen gingen op jacht en wat ze mee terugbrachten, werd met iedereen gedeeld. Eten was gratis. Maniok kostte niets. Er waren geen ziekten. Het huis in het midden was de school en ook het paleis van justitie, de rechtbank. Daar bespraken de oude mannen de dorpsproblemen, en daar leerden ze de kinderen onze verhalen, de geschiedenis van ons volk, hoe ze moesten leven. Het leven in het dorp, toen ik een kind was – dat was het enige ware communisme, het echte gemeenschapsleven. De lucht was zuiver. Er waren geen vrachtauto’s. Er was geen geld. Vis was gratis. En de féticheur – als je je been brak, dan brak hij de poot van een kip, en allebei zouden ze tegelijk genezen zijn. Dat heb ik met eigen ogen gezien. In de stad is dat tegenwoordig niet meer mogelijk. Ik heb het nog nooit gehoord.’

Opeens ontstond er ontzaglijk veel lawaai, een geluid alsof de lucht uit elkaar knalde, en iets als een dubbele speerpunt schoot laag over ons heen, een straaljager, een donkergrijze schicht in de grijze hemel. Overal langs de straat schoten de schildraven van hun telegraafpalen, ze gingen op de wieken, vlogen rond, krasten een zwart-wit protest, en toen, tevreden omdat ze de indringer hadden verdreven, namen ze al vloekend hun plaatsen weer in.

‘Dat,’ zei Lary met een klein stemmetje, even somber als Nicolas, ‘was een Russische MiG.’

‘We zijn hier vlak bij het vliegveld,’ zei Nicolas. ‘Die vliegtuigen – die beschermen de president.’

We bereikten een bredere, geplaveide straat, hier en daar een huis met een verdieping, en een enorm aanplakbord met daarop de Helden des Volks, vier gigantische portretten naast elkaar: Marx, Engels, Lenin, Marien Ngouabi.

‘Kuttekul,’ zei Lary, hartgrondig.

Nicolas stopte bij een hoog hek met scherpe punten, geplaatst in een twee meter hoge, groengeverfde betonnen muur. ‘Als jullie het niet erg vinden,’ zei hij, ‘wacht ik in de auto.’

‘Nee, nee,’ zei ik, terwijl ik de rug van mijn doorweekte overhemd en broek lostrok van de plastic bankbekleding, ‘jij gaat met ons mee naar binnen.’

‘Gorilla’s zijn gevaarlijk,’ zei Nicolas ronduit, en hij draaide zijn raampje dicht.

==

Op de veranda van de grote, witgepleisterde bungalow, met vensters die voorzien waren van kruiselings ijzeren hekwerk, hing een jongeman in jeans en spijkerjack in een rieten stoel. Een kleine chimpansee, met een luier om, klampte zich vast aan zijn borstkas.

‘Hallo,’ zei hij, slaperig van moederschap, ‘Yvette verwacht jullie. Ik ben Mark Attwater, en dit is Max. Een jonge dwergchimpansee.’

Toen Max zijn naam hoorde, maakte hij een lange, zwarte rechterarm los uit de omhelzing en woelde met de slanke vingers van een donkerbruin handje in Marks haar.

‘Dit is de eerste dwergchimpansee die ik ooit heb gezien,’ zei Mark, terwijl hij Max’ duim uit zijn oor verwijderde. ‘Ze zijn heel zeldzaam. Ze leven uitsluitend in Zaïre, ten zuiden van de rivier. Hij is binnengebracht door de Oerwouddienst. Iemand probeerde hem als huisdier te verkopen op de markt. Wij krijgen de jonkies, bijna altijd gorilla’s. De jager in het oerwoud schiet de moeder dood, snijdt haar tot biefstuk, rookt het vlees en neemt het jong mee naar zijn dorp, waar de kinderen ermee kunnen sollen – en die schoppen het beest in het rond tot het doodgaat. Een heel enkele keer wordt er een gered, meestal door de paramilitairen van het ministerie van Water en Oerwoud, en dan sturen ze zo’n dier naar ons toe – per vrachtauto als het uit het Mayombe-woud in het westen komt (wat ze hier het zuiden noemen), of met Air Congo, de kleine binnenlandse maatschappij, of met een stoomboot over de rivier, als het uit het grote oerwoud in het noorden komt. Maar het is onbegonnen werk. Ze komen met kapmeswonden, of met hagel in hun rug, uitgedroogd door dysenterie, met hun maag vol aarde die ze in het dorp bij elkaar geschraapt hebben omdat ze sterven van honger, met mijnwormen, schimmels, alle mogelijke parasieten. Psychologisch gesproken zijn ze ook nog zwak, gorilla’s zijn gevoelig, heel emotioneel – ze hebben hun moeder voor hun ogen zien sterven, ze zijn getraumatiseerd, en als ze niet aan ziekten sterven, dan sterven ze van verdriet. Ze verliezen de wil om te leven, ze weigeren te eten. Zevenentwintig baby-gorilla’s zijn hier de afgelopen twee jaar aangekomen, en er zijn er nog maar vier in leven.’

‘En dwergchimpansees?’ vroeg Lary, terwijl hij zwaar ging zitten op het verandatrapje. ‘Gaan die ook dood van verdriet?’

‘Nog niet,’ zei Mark. Hij sloeg zijn ene arm om Max heen en streelde zijn rug met de andere. ‘Ik behandel hem voor zijn parasieten, maar voor de rest is hij gezond. Hij lijkt zelfs nog intelligenter dan een gewone chimpansee van zijn leeftijd, veel socialer. Er is heel weinig bekend over dwergchimpansees, maar op het moment zijn er twee groepen geleerden in Zaïre, Amerikanen en Japanners, die proberen hun gedrag te bestuderen.’

‘Ben je zoöloog?’ vroeg Lary. Zijn gezicht klaarde op.

‘Nee, maar dat zou ik graag willen worden. Ik ben niet alleen kindermeisje, weet je. Ik ben oppasser geweest in Howlett’s, de dierentuin van John Aspinall in Kent, en ik ben hier om zijn gorillaweeshuis op het terrein van de Zoo van Brazzaville op te zetten en te leiden. We krijgen een echte dierenarts, alle gemakken, ladingen geld, alles. We zullen een kolonie stichten die jongen voortbrengt, en dan laten we ze ergens vrij waar het veilig is – op een groot eiland midden in de Kongorivier, zoiets.’

Mark stond op. ‘Laten we Yvette gaan zoeken. Dit is de enige dag van de week dat ze genoeg personeel heeft om Magne uit zijn kooi te laten. Dat is haar gorilla van drieënhalf. Nogal een druk dier.’ Hij zweeg even en verwijderde Max’ rechterachterpoot uit de borstzak van zijn overhemd. ‘Zie je dat – dwergchimpansees hebben een vlies tussen hun tweede en derde teen.’ (Max bestudeerde het stukje huid ook, alsof het hem nooit eerder was opgevallen.) ‘Ze wegen twintig procent minder dan gewone chimps, hun vacht is donkerder, hun gezicht is ronder, hun oren zijn kleiner en ze worden niet kaal.’

‘Heel verstandig,’ zei Lary, en hij streek met zijn hand over het restant van zijn haardos.

Mark deed een glazen deur met stalen tralies open en we kwamen in een grote kamer vol banken met kussens; kinderspeelgoed lag over de vloer, houten blokken, rode rubber ringen, een afgesabbelde lappenpop. Een Bantoemeisje in een rode jurk lag op een bed in de hoek, starend naar een tv op de plank tegenover haar; een heel kleine, heel stille gorilla lag tegen haar buik aan.

‘Albertine Ndokila,’ zei Mark, en hij stelde ons aan haar voor. ‘Zij zorgt voor Kambala, een heel zieke, heel treurige gorilla van anderhalf.’

De binnendeur ging open en madame Yvette Leroy kwam de kamer binnen, met een gorilla hangend aan weerszijden van haar rode blouse, met een zwart gezichtje tegen elke weelderige borst gedrukt, met twee paar donkergrijze pootjes rond het middel van haar witte rok.

‘Gauw!’ zei ze. ‘Neem een paar stoelen mee! De bewakers staan op het punt Magne los te laten in de tuin. Hij is heel opgewonden!’

‘Hij is opgewonden,’ zei Lary.

‘Ik blijf hier met Max,’ zei Mark, met een veelbetekenende glimlach, en hij ging op een van de banken liggen.

We droegen onze rieten leunstoelen de tuin in. Yvette knielde in het gras, voorovergebogen, met een beschermende arm om elke gorilla.

‘Ga rustig zitten,’ zei ze, ‘blijf op je stoel en – wat er ook gebeurt – kijk hem niet in de ogen. Gorilla’s staren nóóit naar elkaar. Staren is hetzelfde als dreigen.’

‘Bonzo,’ zei Lary in het Engels. ‘Goedmoedige reuzen. Mollige baby’s.’

We hoorden hoe er een grendel werd verschoven, de deur van een kooi rammelde, een korte, scherpe blafkreet, gerommel op het beton, en daar kwam Magne op handen en voeten om de hoek van de bungalow, ineengedoken, in snelle galop.

Magne was groot en grijs, hij gaf Yvette een klap op haar rug, maakte de twee krijsende jonkies los, trommelde op zijn borstkas, rukte aan het gras, en liep, met een zijdelingse blik, in de richting van ons, de nieuwelingen.

‘Die Bonzo,’ zei Lary, ‘heeft een horzel in zijn gat.’

‘Jean!’ schreeuwde Yvette, ‘pak de bril van de Engelsman!’

Het bruine haar boven op Magnes kop, zijn lage zwarte voorhoofd, zijn dicht bijeen geplaatste, kleine, donkerbruine ogen, zijn brede, platte, zwarte neus, alles loste op in een mist. Ik staarde in het vage en probeerde zijn gezicht weer voor me te zien.

‘Brave Bonzo,’ zei Lary. ‘Brave hond. Ga Redso maar bijten. Pak ze!’

‘Hij is jaloers,’ zei Yvette, nog buiten adem van die klap op haar rug. ‘Hij is jaloers op mijn twee nieuwe baby’s. Kom hier, Magne! Kom bij mama!’

Ik dacht: lopen op de knokkels, zo heet dat, technisch gesproken, de manier waarop ze lopen – maar als je drieënhalf bent en pas gescheiden van je moeder Yvette; als je verdrongen bent door twee zuigelingen van buiten de stad, god weet waarvandaan; als je weggestuurd bent van de grootste, zachtste, verrukkelijkste borsten waar je ooit je snuit op hebt gelegd; en als je de hele week opgesloten hebt gezeten in een kooi waar geen spoor van zelfs maar een gemiddeld stel borsten te vinden is, dan zou je het eigenlijk ‘rennen op de knokkels’ moeten noemen, galopperen op de knokkels, de knokkelsprong, de zwevende knokkel, de vliegende boksbeugel... en op dat moment arriveerden Magnes echte knokkels bij mijn dijen, gevolgd door zijn grote zwarte mannenvoeten, terwijl zijn handen omhooggingen om mijn schouders vast te grijpen.

‘Braaf beest,’ zei ik, verdoofd door het gewicht, zijn massiviteit, de ranzige stank van zijn ruige borstharen. Ik stak beide handen op en duwde met alle kracht tegen die berg van spieren; moeiteloos drukte hij zich dichter naar me toe, hij bracht zijn glanzende zwarte, rimpelige gezicht vlak bij het mijne en deed zijn bek open. Ik was me bewust van twee bovenhoektanden, zo groot als marlpriemen, een roze mondholte en tong, kiezen, speeksel, een geur, zoet als de adem van een koe, en toen beet hij in mijn oren, zorgvuldig, eerst aan de ene kant, toen aan de andere, grommend als een maniak, een gegrom dat varieerde in toonhoogte en tempo, alsof hij een heel snel, heel geërgerd gesprek met zichzelf voerde.

Magne had gemerkt dat hij mijn manieren had gecorrigeerd, dat hij me geleerd had niet te staren, en hij wachtte even en keek zijn koninkrijk rond.

Lary leunde achterover in zijn stoel, hij kwam niet meer bij van het lachen.

‘Ga Redso bijten!’ brulde hij. ‘Ga Redso bijten!’

Magne, een intelligent, gevoelig dier, een redelijke gorilla, sprong van mijn schoot, nam twee zijdelingse, galopperende stappen en beet Lary in zijn buik.

==

Toen we weer in de taxi zaten, trok Lary zijn hemd op om de rode plek op zijn middenrif te bekijken.

‘Vreemd maar waar,’ zei hij. ‘Zachtmoedige reuzen. Mollige baby’s. Zulke tanden – en dan laat hij nóg je huid heel.’

Lary inspecteerde mijn oren. ‘Ze zijn rood,’ deelde hij mee, teleurgesteld. ‘Ik was ervan overtúigd dat je ze zou kwijtraken. Ik had al bedacht dat we ze konden drogen en opsturen naar je vrouw.’

‘We moesten ons maar bij poezen houden,’ zei ik.

‘Woestijnratten zijn mij groot genoeg,’ zei Lary.

==

Jean Ngatsiebe, secretaris van het ministerie van Wetenschappelijk Onderzoek, te zwaar, dominant, gekleed in een volmaakt Parijs kostuum, een man van de wereld, legde zijn enorme vuist op het witte tafellaken.

‘Meneer O’Hanlon, ik heb gehoord dat u een boek over Darwin hebt geschreven,’ zei hij in het Frans. ‘Is dat zo?’ Ik knikte. ‘Goed zo. Dan kunt u me vertellen, als u daartoe bereid bent – vindt u persoonlijk dat u en ik tot dezelfde soort behoren?’

Doctor Serge Pangou, zijn adviseur van de universiteit, een man met een baard, gekleed in een pak dat hem, net als in het geval van Lary en mij, tien jaar geleden misschien had gepast, staarde gegeneerd naar de nacht achter de grote spiegelruit van de eetzaal in het hotel, naar de lichten rondom het zwembad.

Lary’s ogen puilden uit hun kassen.

‘Daar ben ik van overtuigd,’ zei ik geschrokken. ‘Onze voorouders zijn zo’n honderdduizend jaar geleden in Afrika geëvolueerd. Misschien niet zo ver hiervandaan.’

Jean Ngatsiebe legde zijn zwarte naast mijn roze hand.

‘Weet u het zeker?’

‘Natuurlijk weet hij dat zeker,’ zei Lary, tussenbeide komend, ‘huidkleur is iets heel oppervlakkigs. Een kwestie van maar een stuk of tien genen, van de tienduizenden.’

‘Mooi. Dat staat dan vast. Ook ik ben een bewonderaar van Darwin. Ik geloof in alles wat Darwin zegt. Eerst was ik sceptisch, maar nu ben ik overtuigd – want Darwins visdieet maakt mijn huid zeer bepaald lichter.’

Hij keerde zijn handpalm naar boven.

‘Ik kan me vergissen,’ zei ik, ‘maar ik herinner me niet dat Darwin ooit een dieet heeft voorgeschreven.’

‘U moet u niets van Redmond aantrekken,’ zei Lary haastig, met een gedwongen lachje, ‘hij spreekt altijd tegen. Darwin is van hem. Natuurlijk maakte Darwin zich zorgen over zijn dieet. Hij was altijd ziek.’

‘Terwijl ik kerngezond ben,’ zei Jean Ngatsiebe, en hij bestelde nog een fles witte wijn.

We praatten over de schrikwekkende prijzen van Franse auto’s; over de klierige manier waarop de Fransen hun fabrieken in Frankrijk hadden gehouden, zodat er, toen de marxistisch-leninistische revolutie in Congo plaatsvond, geen productiemiddelen waren die een fatsoenlijke communist in bezit kon nemen; over de ozonconferentie in Londen, en dat de Volksrepubliek Congo eigenlijk ozon leverde aan de atmosfeer, terwijl die huichelachtige industriële landen al lang geleden al hun eigen wouden hadden omgehakt en zelfs nu nog de hoogste luchtlagen vervuilden, en: ‘Dus wat wilt u,’ zei Jean Ngatsiebe toen we aan de cognac toe waren, ‘eigenlijk hier in mijn land doen? Ik begrijp het niet. Waarvoor bent u gekomen?’

‘We willen de vogels en zoogdieren en reptielen in het noordelijk oerwoud zien,’ zei ik, ‘en een bezoek brengen aan Lac Télé.’

Jean Ngatsiebe zei niets.

‘Ik ben zeer geboeid door de Volksrepubliek Congo,’ zei ik slap, en toen, zonder erbij na te denken: ‘Ik heb gecorrespondeerd met Marcellin Agnagna van het ministerie van Flora- en Faunabeheer. Hij zegt dat hij bereid is met ons mee te gaan.’

‘Twee verschillende ministeries?’ zei Ngatsiebe misnoegd. ‘Schrijft u aan twee verschillende ministeries?’

‘Jopop!’ zei doctor Serge Pangou. ‘Die ken ik!’

‘Jopop?’ zei Jean Ngatsiebe vol afkeer.

‘Ik heb samen met hem gestudeerd in Havana. Jopop! Die kende alle liedjes van Otis Redding. Hij danste altijd met de meisjes van Cuba. Hij is apotheker.’

‘Apotheker?’ zei Lary.

‘Nou, daarvoor heeft hij gestudeerd. Maar daarna is hij zich in Montpellier gaan verdiepen in het groeitempo van krokodillen. En hij beweert dat hij de sauropodiër heeft gezien.’

‘Dat gelooft u toch zeker niet?’ vroeg Lary aan Serge Pangou. ‘U gelooft toch niet dat dat beest bestaat?’

De vrolijke studentenherinneringen van Serge Pangou verdwenen naar zijn verleden; zijn gezicht kreeg weer een middelbare uitdrukking. Hij zei zacht: ‘Het zijn alleen de blanken die lachen om Mokélé-Mbembe. Wij Afrikanen weten dat daar iets is. Als u ooit bij Lac Télé komt – en dat lijkt me onmogelijk, om redenen die ik niet mag noemen – zult u met zekerheid vreemde geluiden horen. U zult een roep horen die geen mens ooit heeft kunnen verklaren.’ Hij legde zijn hoofd in de nek en sloot zijn ogen. ‘Oooooooooo,’ zong hij, zachtjes, een hoge, ijle jammerkreet, ‘Ooooooooo wooooooooo.’

De gasten aan het tafeltje naast ons, een bezorgde Fransman en twee ontspannen Congolezen, keken verschrikt op van hun T-bone steaks.

Met zijn rechterhand draaide Serge Pangou de cognac rond in zijn glas, zodat er een kleine draaikolk van drank ontstond. Hij snoof eraan. ‘De voetsporen van Mokélé-Mbembe zijn gefotografeerd. We hebben betrouwbare rapporten over schildpadden met een schild van meer dan twee meter doorsnede, over reuzenvaranen. Enorme pythons verzamelen zich bij Lac Télé om te paren. Zelfs de bomen rond het meer zijn van uitzonderlijk formaat. Bovendien: de pygmeeën die in het moeraswoud leven, zijn nooit op school geweest – maar als je ze vraagt een tekening van Mokélé-Mbembe te maken, dan pakken ze een takje en tekenen een volmaakte sauropodiër voor je in de modder. Dus: hoe verklaart u dat?’

‘Ja, hoe verklaart u dat?’ zei Jean Ngatsiebe. Hij leunde voorover in de richting van Lary, die tegenover hem zat; hij staarde in zijn ogen. ‘Hoe verklaart u dat, doctor Shaffer uit New York?’

‘Geen idee,’ zei Lary, en zijn korte, dikke vingers bleken verrassend sterk, want ze bogen een lepel van het hotel tot een halve cirkel. ‘Maar is een van u beiden ooit bij dat meer geweest?’

‘Natuurlijk niet,’ zei Jean Ngatsiebe, beledigd, ‘ik heb de leiding van een ministerie.’

‘Nee, ik ook niet,’ zei Serge Pangou, ‘ik ben hoogleraar aan de universiteit. Ik moet college geven. Lac Télé is heel ver hiervandaan, in de binnenlanden. Een dergelijke expeditie, dat zou me – tja, nog afgezien van al het andere – meer kosten dan ik in een heel jaar verdien.’

‘Dus, meneer O’Hanlon,’ zei Jean Ngatsiebe, met een stem die een en al vijandigheid was, ‘u bent gekomen om te zoeken naar een of andere dinosaurus? Om ons uit te lachen? Om de Afrikanen te bespotten?’

‘Natuurlijk niet,’ zei ik. ‘Ik ben geïnteresseerd in de wijsheid van oude mannen. Altijd al geweest. Ik wil meer te weten komen over de geschiedenis van de vele verschillende Bantoegroepen die in de verre binnenlanden wonen. Ik wil meer te weten komen van de geschiedenis van uw volk.’

Jean Ngatsiebe leunde achterover in zijn stoel. Voor het eerst glimlachte hij. ‘In dat geval kan ik u misschien helpen,’ zei hij, en hij legde zijn enorme hand even op mijn schouder. ‘Mijn vader was zelf ook wat bij ons vroeger een Groot Man heette. Hij was een groot jager, een groot tovenaar. Iedereen had respect voor hem. Hij kende alle planten van het oerwoud. Hij legde speciale bladeren langs de bospaden rond ons dorp – en de volgende ochtend lagen daar dan honderden gifslangen, dood.’

‘Luistert u eens,’ zei ik in mijn wanhoop. ‘Ik ben een darwinistische marxist met grote belangstelling voor toverkunst.’

‘In dat geval,’ zei Jean Ngatsiebe, en hij sloeg op zijn dij en liet een gewelddadig geschater horen, ‘zal ik u een visum voor zes maanden geven, voor uw reizen in mijn land. U kunt het morgenochtend ophalen bij mijn kantoor. Doctor Serge Pangou zal u om negen uur komen ophalen.’

==

Buiten, op de trappen van het hotel, na de airconditioning van de eetzaal, werden we omhuld door de zweterige klamheid van de nacht, de eigenaardige, zoetige geur van de duisternis, een combinatie van zand, laterietaarde, palmen en mango’s die de hitte van overdag uitbliezen, met misschien een vleugje vuilnis.

We waren dronken, en we omhelsden elkaar bij de zwarte Mercedes, en Serge Pangou fluisterde in mijn oor, in vlekkeloos Engels: ‘Jean Ngatsiebe is geen man van de wetenschap, hij is familie van de president.’

HOOFDSTUK 4

Lary en ik zaten te wachten op een bruine, door termieten aangevreten bank, in een voor de rest leeg vertrek, in het lage gebouw in een achterafstraatje waar het ministerie van Wetenschappelijk Onderzoek was gevestigd; licht viel schuin naar binnen door de latten van een raampje boven de deur en lag in strepen over de bruine bekistingsresten op de betonnen wanden. Lary leek zich niet op zijn gemak te voelen. ‘Dit is typisch het soort gebouw,’ fluisterde hij in mijn oor, ‘als dit niet zo’n’ – hij sprak luider – ‘ordelijk, rechtvaardig, verlicht, marxistisch, bezoekersvriendelijk land was’ – nu begon hij weer te fluisteren – ‘waar we voor altijd zouden kunnen verdwijnen. Dit gebouw – het stinkt hier naar angst.’

We wachtten zwijgend en zaten te zweten in onze dikke pakken. Een colonne minuscule mieren strekte zich als een eind bruin garen uit vanaf een barst onder aan de muur tegenover ons, splitste zich in tweeën bij onze voeten, klom omhoog tegen de rechterpoot van de bank, hergroepeerde zich ergens in de gescheurde bekleding en keerde via de linkerpoot weer terug naar de basis aan de top van de driehoek.

De deur ging open; we sprongen overeind; twee mannen, met verticale littekens op hun wangen alsof iemand een kam door hun vlees had gehaald, kwamen binnen met een enorme typemachine. Ze zetten het ding voor ons neer, zonder iets te zeggen, en vertrokken weer. We gingen weer zitten.

‘Ik weet het ook niet,’ zei Lary, en hij liet zijn vinger langs de binnenkant van zijn boord glijden. Hij leunde voorover en hield zijn hoofd schuin boven de rol. ‘Ik hoor tikken,’ zei hij. ‘Het is een bom.’

Er werd op de deur geklopt. We sprongen van de bank op alsof iemand met een luger door het sleutelgat had geschoten.

Een meisje in een knalgroene wikkelrok deelde mee: ‘Doctor Jean-Joseph Akouala, directeur van Wetenschappelijke en Technische Samenwerking, kan u nu ontvangen. Volgt u mij,’ en ze leidde ons door een smalle gang.

Doctor Akouala, een omvangrijke, vriendelijke man, ontving ons in zijn kantoor. Dat was gemeubileerd met een kleine tafel, drie stoelen en een muur vol lege boekenplanken; een stapeltje papieren, dichtgeknoopt met rood touw, lag op de bovenste plank, en een datumstempel, twee jaar oud, hing in z’n eentje aan het houten rekje in het midden van de tafel. ‘Waar komt u voor?’ vroeg hij glimlachend. Ik legde het uit. Hij schreef onze namen op zijn notitieblok, scheurde het papiertje af en schoof het in de borstzak van zijn jasje. ‘Uitstekend,’ zei hij. ‘Nu gaan we de vergadering van het Comité van het Ministerie bijwonen.’

We liepen weer terug, langs de wachtkamer (waar de mieren, daarvan was ik overtuigd, inmiddels op de maat door de metalen gangen en trappenhuizen van de schrijfmachine marcheerden), en werden naar de comitézaal gebracht.

Jean Ngatsiebe stond op van zijn lange tafel (compleet met een lederen bureaustel) en stelde ons voor aan zijn persoonlijke assistent (een magere jongeman met een galvanisch schokkende linkerwenkbrauw) en aan Marc Ampion, assistent van de directeur van Wetenschap en Technologie, achter in de twintig en met oppervlakkige verticale littekens op wangen en voorhoofd. Serge Pangou zat naast hem. Je hoeft niet romantisch te doen, zei ik tegen mezelf, maar Serge Pangou en deze Marc Ampion zijn zichtbaar echte wetenschappers – ze vertonen die lichte afwezigheid, de manier van doen van mannen die echte belangen hebben buiten zichzelf, een innerlijke afstand van de zorgen van het gezin, van geld verdienen.

Doctor Akouala ging in zijn stoel achter de tafel zitten, wij namen plaats in de stoelen die op ons stonden te wachten, en het gesprek begon. ‘Het adviescomité van de kabinetssecretaris van het ministerie van Wetenschappelijk Onderzoek van de Volksrepubliek Congo,’ zei Jean Ngatsiebe, ‘zou graag precies weten waarom u hier bent.’ Ik legde het uit. Er volgde een lang gesprek in het Lingala, en toen wendde Serge Pangou zich tot mij. ‘U zult antivenine nodig hebben,’ zei hij, ‘serum tegen twee veel voorkomende en heel gevaarlijke slangen van de bosbodem, de boscobra en de Gaboen-pofadder. U hebt natuurlijk wat van dat spul uit Londen meegebracht, neem ik aan.’

‘Nee,’ zei ik verward, ‘voor zover ik heb meegemaakt, kom je heel weinig slangen tegen. Ik heb de moeite niet genomen.’

‘Over het algemeen,’ zei Serge Pangou zacht, ‘moet men altijd de moeite nemen. En voor zover ik heb meegemaakt, is er maar één slang nodig om iemand te doden. Voor zover ik heb meegemaakt – verbetert u me alstublieft als ik me vergis –, vallen alleen zeeslangen in troepen aan.’

‘Slangen in de zee?’ zei Jean Ngatsiebe, en zijn stem galmde tussen de hoge, kale wanden zonder ramen. ‘In troepen?’ Hij tikte met zijn gouden Sheaffer-vulpen op het tafelblad. ‘Laten we geen tijd verspillen aan twistgesprekken, kameraden. We moeten belangrijke zaken regelen.’

‘Ik heb wél morfine,’ zei ik, ‘in spuitjes met veerwerking. Die worden gebruikt door de SAS – als je benen worden afgerukt, haal je er gauw een uit je gordeltas en dan rol je eroverheen. Dan ga je niet krijsen, en verraad je je positie niet.’

‘SAS?’ zei Jean Ngatsiebe. ‘Een luchtvaartmaatschappij?’

‘Precies,’ zei Lary nerveus. ‘Uit Scandinavië.’

‘Maar wat hebt u daaraan?’ vroeg Serge Pangou geïntrigeerd. ‘Heeft dat enig effect tegen slangengif?’

‘Nee,’ zei ik. ‘Maar je sterft met een glimlach.’

Iedereen lachte, behalve Lary.

‘Laten we serieus blijven,’ zei Jean Ngatsiebe, ‘dit is een officiële comité-vergadering. Ik moet u waarschuwen, meneer O’Hanlon, en ook u, doctor Shaffer uit New York – de noordelijke provincie staat niet geheel onder controle van mijn regering. We hebben rapporten over benden stropers, met automatische wapens uit Sudan, die in onze wouden op olifanten jagen, en die doden ook onze landgenoten. Ooit zullen we hen allemaal liquideren –, maar voorlopig heeft het Volksleger de handen vol aan infiltraties vanuit Zaïre. Maar u krijgt vier militairen met kalasjnikovs mee. Wanneer u eenmaal in de jungle bent, zullen twee van hen voor aan de colonne lopen, en twee achteraan. Alle stropers die u tegenkomt, zult u gevangennemen of doden.’

‘Eh, ik geloof niet dat dat onze taak is,’ onderbrak Lary hem snel, terwijl het zweet weer op zijn neus verscheen. ‘Wij horen, u begrijpt me wel, niet-agressief op te treden.’

‘We kunnen geen militairen meenemen,’ zei ik geschrokken. ‘We willen bosolifanten zien, en apen, en arenden die apen eten, en chimpansees en gorilla’s. Militairen – die maken te veel lawaai.’

‘Gorilla’s!’ schreeuwde Ngatsiebe. Hij was opgesprongen en zwaaide met zijn arm door de lucht. ‘Dat zijn reuzen! Die zijn tweeënhalve meter groot! Ze vallen aan zonder waarschuwing. Ze rukken je hoofd van je lijf. U moet schieten!’ Hij bracht een denkbeeldige stengun naar zijn heup. ‘Rattattattat!’

Serge Pangou knipoogde naar me. Jean Ngatsiebe ging weer zitten. ‘Goed dan,’ zei hij teleurgesteld. ‘Geen militairen. Verder kan ik niets voor u doen. De vergadering van het volkscomité van het ministerie van Wetenschappelijk Onderzoek is hiermee geëindigd. Kameraad Ampion zal de nodige papieren in orde maken.’

Ik stond op, ik zweefde bijna van opluchting. Het comité begon de kamer te verlaten in volgorde van rang: doctor Jean-Joseph Akouala, doctor Serge Pangou, Marc Ampion. Lary en ik liepen achter hen aan.

‘Bonzo,’ hoorde ik Lary binnensmonds mompelen. ‘Ga Redso bijten.’ En zijn schouders schudden.

‘Gedraag je een beetje,’ siste ik in zijn nek.

‘U tweeën! U blijft nog hier!’ riep Jean Ngatsiebe op luide toon. ‘U gaat zitten. Dit is een ministerie van de Volksrepubliek.’

Even, en mijn benen verstarden, had ik het gevoel dat ik weer op school was – op het punt met een rietje slaag te krijgen van een waanzinnige rector.

Marc Ampion sloot de deur achter zich. De persoonlijke assistent kauwde op een potlood en trok met zijn wenkbrauw. We gingen weer zitten.

‘Hebt u die schrijfmachine gezien?’ vroeg Jean Ngatsiebe. Hij pakte een zwartleren aktetas van de vloer naast zijn stoel en legde die recht voor zich op tafel; hij draaide aan de cijfersloten en klikte hem open. Ik dacht: daar zit een heel groot pistool in.

‘Doctor Shaffer uit New York, hebt u die schrijfmachine gezien?’

‘Ik heb de schrijfmachine gezien,’ zei Lary. ‘Dat was een heel mooie schrijfmachine.’

‘Dat is een beroerde schrijfmachine. Gemaakt in de Verenigde Staten van Amerika. Hij is kapot.’

‘Dat spijt me,’ zei Lary, die terecht de verantwoordelijkheid voor zijn land en de Amerikaanse schrijfmachines op zich nam.

‘Het ministerie heeft nieuwe schrijfmachines nodig.’

‘Dat wil ik geloven,’ zei Lary.

Ik begon te begrijpen wat dat voor belangrijke zaken waren die we nog moesten regelen, en ook waarom Serge Pangou dacht dat een reis naar de Likouala hem meer zou kosten dan zijn jaarsalaris.

‘Natuurlijk,’ zei Jean Ngatsiebe, ‘wilt u wel een kleine bijdrage leveren.’

‘Vanzelfsprekend,’ zei ik, ‘dat is niet meer dan redelijk. Het is een voorrecht dat we uw land binnen mogen.’

Lary bestudeerde zijn laarzen.

Jean Ngatsiebe glimlachte, sloot zijn aktetas, draaide aan de cijfersloten en zette hem weer op de grond. ‘Hoeveel zou u willen bijdragen?’

‘Tweehonderdvijftig pond?’ zei ik.

Jean Ngatsiebe leunde achterover in zijn stoel en lachte.

‘Vijfhonderd pond?’

Jean Ngatsiebe bestudeerde de muur aan zijn rechterhand en neuriede voor zich heen.

‘Duizend pond?’ zei ik, moeilijk ademend.

Jean Ngatsiebe keek me scherp aan.

‘Hebt u dat in Franse francs?’

‘Nee.’

‘In dollars?’

‘Nee.’

‘Oké. Dan maar in CFA’s. Die brengt u hier morgen heen, in een onopvallende envelop, niet aan mij geadresseerd, en die geeft u aan de persoonlijke assistent. Hem kunt u volstrékt vertrouwen. En onder geen voorwaarde spreekt u hier met iemand over, en zeker niet met uw vriend Pangou. Begrepen?’

==

Serge Pangou stond buiten op ons te wachten. ‘Kom mee,’ zei hij, en hij loodste ons een kleine rode Fiat in, ‘ik ga jullie een betere verblijfplaats aanwijzen.’ Ik stapte voorin, Lary ging op de achterbank zitten, en daar tuften we de straat uit. ‘Jullie kunnen je niet veroorloven al dat geld te verspillen in dat lachwekkende hotel. Dat is iets voor mensen die bang zijn voor Afrika – voor oliespecialisten van de kust of hulpverleners of zakenlui die mijnrechten willen opkopen of ons Japanse vrachtauto’s willen leveren – zulk soort mensen. Ik weet waarom jullie daar logeerden: jullie dachten dat wij, de inheemsen, onder de indruk zouden zijn, dat we zouden denken dat jullie rijk waren, en dat we jullie daarom ons land binnen zouden laten. Nou, jongens, jullie kunnen me geloven,’ en hij sloeg op het stuur om zijn woorden kracht bij te zetten, en hij grinnikte, ‘wij laten ons niet voor de gek houden – iemand die rijk was, en bij zijn verstand, zou zich nog niet dood willen vertonen in de pakken die jullie dragen.’

We sloegen af naar de hoofdweg, en daar reden we achter een Berliet-legerauto vol soldaten die stilletjes in twee rijen onder het canvas zaten, gekleed in zwart werktenue, met hun automatische geweren rechtop tussen hun knieën.

‘Elitetroepen,’ zei Serge, ‘maken deel uit van de presidentiële garde.’

We sloegen linksaf, een heuvel op, naar een wijk met koloniale huizen met een verdieping, met hoge, steile daken en vensters met luiken, heel aardige, koele, fris uitziende huizen in vredige tuinen met grasvelden en palmen en bougainvillea’s.

‘Bovendien,’ zei Serge, ‘wilde ik even met jullie praten, en hier te lande is het altijd beter om in een auto te praten. Ik vind jullie aardig. En doctor Shaffer – Lary – jij bent tenminste een wetenschapper. Misschien ligt er echt werk op je te wachten. Misschien lever je een verdere bijdrage tot de wetenschap. Dat leven in Noord-Amerika – met al die apparatuur, de nieuwste machines – dat moet je niet allemaal weggooien. Wat mij betreft, ik ben tevreden, ik bestudeer de geneeskrachtige planten van de Congo. Volgens Afrikaanse begrippen heb ik een fantastische verzameling. Ik ben gek op mijn herbarium. Ik ben er blij mee. Maar natuurlijk kunnen we ons geen abonnementen op wetenschappelijke tijdschriften veroorloven. Ik kan niet lezen wat ze denken in andere landen. Er is geen geld om naar conferenties te gaan en mensen van mijn eigen soort te ontmoeten, zelfs niet voor symposia op Cuba of in Rusland. Zelfs niet op mijn vroegere universiteit, in Havana. Als ik dood ben – het kan me niet schelen, ik heb me erbij neergelegd, ik voel geen bitterheid meer –, dan weet ik heus wel dat alleen mijn familie zich mijn naam zal herinneren. Maar voor jou, Lary, liggen de dingen anders. Blijf leven. Gooi het niet allemaal weg. Het is niet veilig bij Lac Télé. Ik kon zien dat je het allemaal een grap vond, dat van die militairen. Nou, dat is het niet. Ik kan verder niets zeggen – je wéét dat ik verder niets kan zeggen –, maar je had moeten instemmen met die militairen.’

We parkeerden naast de weg op een brede berm met dor gras en opgedroogde modder langs een witgepleisterde muur, met ijzeren stekels erop. ‘En bovendien,’ zei Serge, met één hand op het stuur, terwijl hij zich naar mij wendde. ‘Zelfs in de noordelijke oerwouden moet je fit zijn. En jij, Redmond, bent dat niet. Al ben jij, Lary’ (hij praatte in de achteruitkijkspiegel) ‘kennelijk een sportman. Je hebt de benen van een topvoetballer. En je ogen staan helder.’

‘Ik fiets veel,’ zei Lary, gegeneerd, ‘en ik drink te veel.’

‘We drinken allemaal te veel,’ zei Serge. Hij zweeg even en staarde door de stoffige voorruit naar een half geopend smeedijzeren hek: daarboven kronkelden de stammetjes van een bougainvillea over een ijzeren pergola, struikgewas in de lucht, een en al grijsgroene bladeren en paarsroze bloemen. ‘Luister naar mijn advies,’ zei hij, zachter sprekend alsof iemand ons in het oog hield, ‘ik zweer dat ik geen grapje maak. Naar Lac Télé reizen, dat is gevaarlijk. Ga er niet heen.’ Hij sloeg met beide handen op het stuur. ‘Stappen jullie nu maar uit. Ik moet college geven. Het hotel vinden jullie daar, achter dat hek. Ze verwachten jullie. Als ik jullie niet meer zie – het beste, en bedenk wel: dit is het mooiste land ter wereld.’ En met die woorden keerde hij het kleine rode autootje, en hij reed weg door de lege straat.

==

Achter het hek leidde een betonnen pad naar een uitgebouwde bungalow met tralies voor de ramen, en met de receptie in een huisje dat aan de voorkant was aangebouwd. Een meisje achter een loket, met een paarse bougainvilleabloesem in haar zwarte haar, noteerde onze namen, pakte een sleutel van een haak en begroette ons bij de ingang. Ze opende een kamer aan de middengang.

‘Dit is de enige vrije kamer die we nog hadden,’ zei ze met een uitnodigende glimlach.

Ik keek langs haar heen naar binnen: een hangkast tegen de muur rechts, een tafel met een lamp en een stoel links, een groot bed, een matglazen raam over de hele lengte van de wand tegenover ons, een badkamer in de andere hoek.

‘Prima,’ zei ik, ‘die nemen we.’

Het meisje vertrok, en ik ging op de rand van het bed zitten, ik voelde me opeens doodmoe en snakte naar een koelkast, en een fles whisky.

‘O... jullie Engelsen,’ zei een stem uit de deuropening.

Ik keek op.

‘Jullie zijn allemaal hetzelfde,’ zei Lary. Hij kwam de kamer niet binnen, hij stak alleen zijn hoofd half om de deur.

‘Hoezo?’

‘Ik weet, in jullie beschaving is het natuurlijk allemaal doodnormaal,’ zei hij, met grote ogen, opgetrokken schouders en met zijn armen tegen zijn lichaam gedrukt. ‘Je moet niet denken dat ik ook maar iets veroordeel, Redso, helemaal niet. Ik vind het best hoor, in algemene zin dan. Voor andere mensen dan.’

‘Waar heb je het in godsnaam over?’

‘Jullie Engelsen,’ herhaalde hij. Zijn mond stond een beetje open, alsof iemand hem probeerde te wurgen. ‘Ik bedoel het niet als kritiek. Ik weet best dat er wat voor te zeggen valt. Jij zou kunnen zeggen dat het aan mij ligt – dat de afwijking bij mijn beschaving berust.’

Ik dacht: kalm blijven, raaskallen is het eerste signaal, hij krijgt een toeval, het is uren geleden dat we een slok water hebben gedronken, de hitte is hem de baas geworden, zijn hersens zijn uitgedroogd.

‘Water,’ zei ik.

‘Ja,’ zei hij, terwijl hij achterwaarts de gang in liep, zonder zijn blik van me af te wenden. ‘Begrijp me niet verkeerd – met dat idee kan ik wel leven. Ik weet dat jullie in wezen allemaal hetzelfde zijn. Zonder uitzondering. Maar het is verdomme wel even wat anders als het vlak voor je ogen gebeurt. Ik dacht alleen dat we nog niet zover waren, neem me niet kwalijk. Alleen, dit is niets voor mij: in één bed slapen met een andere vent.’

‘Stel je niet aan,’ zei ik. ‘Het is hier goedkoper,’ zei ik gesmoord. ‘We kunnen geen twee kamers betalen,’ sputterde ik. ‘En trouwens, ze hébben geen twee kamers.’ Ik leunde achterover op het bed. ‘We pakken ons in voordat we gaan slapen,’ brulde ik, ‘in onze grondzeilen!’

‘O, dan is het goed,’ zei Lary, met een stem die nog hees van ontzetting was. Hij kwam voorzichtig de kamer binnen.

HOOFDSTUK 5

Ik betaalde onze rekening bij het M’Bamou Palace, we vonden Nicolas terug op zijn gebruikelijke plek bij het donutkraampje aan de overkant, en samen slaagden we erin de vijf plunjezakken en vier backpacks in en op de Nissan te stouwen. ‘Dit is een grote fout,’ zei Lary, kennelijk nog steeds geschokt bij het idee van een tweepersoonsbed, en nog niet in zijn gebruikelijke opgewekte stemming. ‘Je zou niet uit dit centrale punt moeten vertrekken.’ Hij propte zich op de achterbank naast twee kakikleurige plunjezakken. ‘En wat zit er eigenlijk in al die dingen?’

‘Voor het merendeel cadeautjes,’ zei ik, terwijl ik voorin plaatsnam. Nicolas startte de motor en we voegden ons in het drukke verkeer. ‘Voor tweehonderd pond medicijnen voor de mensen die stroomopwaarts wonen – antibiotica, kinine en Fansidar tegen malaria, gaas, verband, antiseptische zalf, alles wat je nodig hebt voor kleine verwondingen, al die dingen die ik op Borneo en in Zuid-Amerika had moeten hebben. En een paar dingen die ik destijds ook bij me had: pijpen uit Oxford en Balkan Sobranie-tabak voor de stamhoofden, Zwitserse legermessen, Maglite-zaklantaarns en Engelse batterijen voor de mensen die met ons meereizen, kapmessen uit Birmingham die een leven lang meegaan. Ik heb een verrekijker meegebracht voor Marcellin Agnagna, als hij meegaat, een stel veldflessen voor aan de gordel, een hoed. Dat wil natuurlijk nog niet zeggen dat ze blij zijn als ze ons zien.’

‘Juist,’ zei Lary. ‘Maar we bevinden ons dus in de negentiende eeuw? Dat vind jij verrukkelijk, hè? Jij had honderdvijftig jaar geleden geboren moeten zijn. Dragers en roeiers en van die witte Britse hoeden als behacups op je kop. Ik snap het. En een draagstoel of hoe jullie dat noemen, met punkah-walla’s en tiffin-boys, en reservezwijnenvangers enzovoort.’

‘Dat weet ik niet zo zeker. Ik ben niet meer zo gek op de negentiende eeuw als vroeger, hier niet tenminste – verder naar het noorden aan de westkust is volgens Mary Kingsley tachtig procent van de blanke mannen al in het eerste jaar gestorven of naar huis gestuurd. Maar het is waar, ik ben nooit ziek geworden. Malaria heb ik nooit gehad.’ Maar toen ik dacht aan onze avond met de féticheuse, kreeg ik meteen spijt van mijn grote woorden.

Lary was zwijgzaam terwijl de Nissan tegen de heuvel op zwoegde, zo langzaam dat onze wolk zwart dieseluitlaatgas door de open raampjes naar binnen drong, en toen zei hij: ‘Komen we eigenlijk ergens in de buurt van de rivier de Ebola?’

‘Hoezo? Ja. Heel dicht in de buurt. Die loopt even ten oosten van onze route stroomopwaarts langs de Oubangui.’

‘Dat is mijn andere angst,’ zei hij, voorovergeleund tussen de leuningen van de stoelen voorin. ‘Dat, en het idee dat muskieten het HIV overbrengen. Alle artikelen in de wetenschappelijke tijdschriften zeggen dat daar geen bewijzen voor zijn. Niemand zegt dat ze dat niet kunnen of dat ze dat niet doen. Toen ik de man van tropische ziekten in Plattsburgh vertelde dat ik naar de Congo ging, zei hij alleen maar: ach, waarom verspil je je tijd? Waarom spring je niet meteen in een open riool, om ervan te drinken?’

‘Wat is er met de Ebola? Zit daar de python van vijftien meter in? Dat beest dat boomkano’s in hun geheel inslikt?’

‘Het is echt geen geintje. Wat erin zit, dat heet het Ebola-virus. Weer een van Gods grapjes. Een filovirus – een draadvirus. Eentje waarop Hij écht zijn best heeft gedaan. Méér dan zeven dagen, zou ik zeggen. En als dat uitbreekt, zitten we ook in de puree. Het valt alleen Homo sapiens aan. Het heeft zich aangepast aan onze zorg voor de doden. Het is aanwezig bij begrafenissen.’

‘Nooit van gehoord.’

‘De ziekte is gelijktijdig uitgebroken in vijfenvijftig dorpen aan de Ebola. In september 1976. Je krijgt hoofdpijn. Je krijgt koorts. Je immuunsysteem geeft het op. Je cellen komen vol te zitten met het virus, dat zich vermenigvuldigt, en er komen draden uit, als haren. Je krijgt bloedingen, maar tegelijkertijd stolsels. Je huid verandert in een brij. Je ingewanden zitten vol bloed. Je verliest bloed uit je ogen, neus, mond en anus. Je gaat dood en je lichaam smelt weg, het lost op, verandert in slijm. Als iemand je optilt om je te begraven, krijgt hij de ziekte ook. Geen vaccin. Geen genezing.’

‘Dat is het ziekenhuis,’ zei Nicolas in het Frans, alsof hij ons had verstaan, en hij knikte in de richting van een groot wit gebouw dat een eindje van de weg af stond. ‘Dat hebben de Russen voor ons gebouwd. Daar werkt mijn vrouw. Ze heeft daar gewerkt sinds ze terug is van haar opleiding in Moskou. Toen ze terugkwam, zei ze tegen me, Nicolas, zei ze, je zult me niet geloven, maar als blanke vrouwen een baby krijgen, dan gillen ze net als zwarte vrouwen!’

We sloegen rechtsaf en hobbelden over de weg naar Les Bougainvillées. ‘Het is wél zo,’ zei Nicolas, terwijl hij ons hielp onze bagage binnen het hek te zetten, ‘dat zwarte vrouwen ook gillen vóórdat ze daarheen gaan. Dat ziekenhuis ziet er vanbuiten mooi uit. Maar niemand wil erheen gebracht worden. Je gaat erheen om een kind te krijgen, en dat is dat, of je gaat erheen met één ziekte, en je komt eruit met tien. Daar in dat ziekenhuis sterven dertig mensen per week aan malaria, maar anderen komen er weer uit en je denkt dat ze weer gezond zijn, en dan zie je ze gewoon voor je ogen wegkwijnen. Ze krijgen andere koortsen, ergere koortsen, dat zegt mijn vrouw. Wij verplegen onze kinderen thuis. We gaan naar de féticheuse, zoals ik al zei. Maar arme mensen, die hebben soms geen andere keus.’

==

We hadden net alles naar dat naargeestige kamertje gesjouwd en onze pakken uitgetrokken, toen er hard geklopt werd op de half openstaande deur: in de deuropening stond een heel lange man die er heel gezond uitzag; hij was ergens halverwege de dertig, had een scherpe kin, een beetje een haakneus en de donkerste huidkleur die ik ooit had gezien. Zijn gezicht was fluweelzwart, het soort zwart dat, terwijl je ernaar kijkt, al het omringende licht lijkt op te zuigen. ‘Marcellin Agnagna!’ riep hij met hoge stem. ‘Ik heb honger! Ik heb een taxi! We moeten gaan eten!’

Ik haalde snel Birds of West Africa van Serle en Morel, en Mammals of Africa van Haltenorth en Diller uit het zijvak van mijn backpack, deed de deur op slot en we volgden hem over het pad. De lucht achter hem was verzadigd van aftershave, een geur die de stank van gebakken vis uit de hotelkeuken overstemde; zijn witte overhemd was verblindend in de hitte; zijn spijkerbroek was pas gewassen. Met één lenige, atletische beweging, een dubbele flits van witte gympen, verdween hij achter in de taxi. Ik stapte onhandig voorin, draaide me om en zag tot mijn verrassing dat hij niet alleen was: een jong meisje, met ogen waarin de pupillen vergroot waren van bewondering en begeerte, was bezig met haar ene hand zijn nek te masseren, en met haar andere de binnenkant van zijn rechterbeen, even boven de knie; haar borsten duwden haar schamele witte T-shirt zo ver omhoog dat de zoom nauwelijks tot haar navel kwam; haar rode katoenen rok was opgeschoven tot halverwege haar slanke zwarte dijen.

Lary, nog verdiept in dingen waarover hij eerder had gepraat, stapte achterin en ging naast Marcellin zitten; hij zag het meisje en stak zijn arm uit om haar de hand te schudden: ‘Madame Agnagna?’

‘Dat is mijn vrouw niet!’ schreeuwde Agnagna, en hij duwde Lary’s hand weg. ‘En ze spreekt geen Engels!’

‘Komt je vrouw ook nog?’ zei Lary, verward door gêne.

‘Natuurlijk niet!’ brulde Marcellin in Lary’s oor. ‘Die is zwanger!’

‘Zwanger?’

‘Ze krijgt een kind!’ legde Marcellin uit, iets luider. ‘Ik heb al één dochter! En nu is mijn vrouw weer zwanger!’

‘Gefeliciteerd,’ zei Lary verdwaasd; waarschijnlijk begon zijn trommelvlies het op te geven. ‘Mooi werk. Gefeliciteerd.’

Marcellin ging rechtop zitten. Het meisje trok haar handen weg alsof hij haar een klap had gegeven. ‘Luister!’ schreeuwde hij, en zijn kin stak vooruit. ‘Laten we één ding duidelijk stellen, meteen aan het begin. We zijn hier niet in Engeland! En ook niet in zo’n klein stadje in Amerika! We zijn hier in Afrika! Mijn vrouw is zwanger. Dus kunnen we niet aan seks doen. Dus heb ik hier Louise, die moeite heeft te stoppen met seks. Oké?’

==

Marcellin dirigeerde de chauffeur naar buiten de stad, naar een café met een terras dat uitkeek over een kleine zijrivier van de Kongo. Midden in die zijrivier was een zandbank, en midden op die zandbank stond een nijlpaard, en onder het middel van dat nijlpaard bevond zich zijn uitzonderlijk lange, smalle penis, bevend en stijf.

‘Muh muh muh,’ zei het nijlpaard.

‘Precies,’ zei Marcellin. ‘Zie je wel? Hij heeft ook behoefte aan seks. Alleen is zijn vrouw niet zwanger. Het leger heeft haar doodgeschoten en opgegeten.’

‘Natuurlijk,’ zei Lary.

‘Maar nu is hij in veiligheid. Deze tent hier is eigendom van een hoge officier. Die begreep dat mensen hierheen kwamen om naar het nijlpaard te kijken – dus heeft hij de naam veranderd in L’Hippopotame, en nu heeft hij een jongen in dienst die hem balen hooi te eten geeft, zodat hij hier blijft.’

Het nijlpaard keek omhoog naar ons, zag het meisje van Marcellin en kwam ten slotte tot de conclusie dat hij verder niets kon doen; als elk verstandig man liet hij zich in de rivier zakken voor een koud bad. Hij lag half onder water, zijn korte staart was niet te zien, de huid van zijn grijze rug vertoonde drie verticale plooien, zijn oortjes lagen plat, de wangzakken voor zijn enorme onderhoektanden staken uit aan weerszijden van zijn bek, en hij hield ons in de gaten met zijn rechteroog, een bruine iris onder een wenkbrauw die op zijn hoofd lag als een reuzenslak, een slak die slijmerig op weg leek naar zijn rug. Zijn wang had een bepaalde roze kleur – het ‘bloedzweet’ van het nijlpaard, eigenlijk een klierafscheiding die zijn huid vochtig houdt en voorkomt dat elke verwonding een ontsteking wordt, zelfs in de smerigste poelen en plassen. Het was vreemd te bedenken dat zijn verwant uit het oerwoud, het dwergnijlpaard (veel kleiner, maar toch nog een groot dier, ter grootte van een wild zwijn), vrijwel nooit in het wild bestudeerd was: het leeft in gezinsverband van mannetje, wijfje en kalf, maar wat de rest van zijn sociale leven betreft – geen roddelverhaal dat ons daar ook maar iets van verraadt.

We bestelden vis en Primus, het bier van de Congo, en ik pakte A Field Guide to the Birds of West Africa (1977) van William Serle en Gerard J. Morel, en sloeg het open bij de afbeelding van de gekroonde ruigpootarend, een enorm sterke arendachtige die de gewoonte heeft zich uit de bomen te laten vallen op bosantilopen, die hij met zijn poten uit elkaar rukt.

‘Heb je die wel eens gezien?’

‘Natuurlijk heb ik die gezien,’ zei Marcellin. Hij deed niet meer zo brallerig, en terwijl hij zich op de afbeelding concentreerde, sprak hij op Europese geluidssterkte. ‘Ik heb gezien hoe hij stilletjes in de buurt van een troep apen zat; hij keek de andere kant uit en floot zachtjes. De apen kunnen er niets tegen doen. Ze worden door hem betoverd. Ze maken zielige kwettergeluidjes en gaan allemaal samen zijn kant uit, totdat... wham!’ Marcellin klapte in zijn handen ‘... hij er een te pakken neemt.’

‘Slim,’ zei Lary.

‘Of hij jaagt door op de apen af te vliegen, rondom de stammen, tussen de takken; de apen laten zich op de bosbodem vallen, en hij duikt neer... en wham! Missen doet hij nooit. De pygmeeën zeggen dat hij samen met de luipaard jaagt. De luipaard wacht tot de apen op de grond komen, en dan... zap!’

‘Je kunt maar beter geen aap zijn,’ zei Lary, terwijl hij zijn glas bier leegdronk. ‘Een afschuwelijk bestaan.’

Ik liet Marcellin de zwart-wittekening in Serle en Morel zien, nummer 26, waar een dik opgezet museumexemplaar van de wimpelnachtzwaluw op de grond zit, in een rij met vijf andere al even levenloze nachtzwaluwsoorten, en het verraste me niet dat Marcellin zijn hoofd schudde. Mijn wimpelnachtzwaluw, zei ik bij mezelf, die leek daar óók niet op.

‘Die pygmeeën,’ zei Lary, ‘zijn die ons welgezind?’

‘Ja, natuurlijk. Maar de meesten leven als slaven achter de dorpen op de oevers van de rivieren. Er zijn er nog wel die in het oerwoud wonen. En die zijn heel moeilijk te bereiken.’

‘We moeten ze zien te vinden,’ zei ik – ik voelde me net Stanley.

‘Misschien vinden we ze, misschien ook niet,’ zei Marcellin, en hij keek uit over de rivier naar een klein klif van rode aarde, waar een halfvoltooid pad tegen de heuvel was aangelegd, naar wat palmen en struikgewas, naar een rij lege schuren. ‘Maar ze zeggen dat er een Fransman is in het noorden. Een man van zestig. Hij is journalist in Parijs geweest. Hij was hierheen gekomen om een artikel over de pygmeeën te schrijven – over de pygmeeën die net zo leven als onze voorouders in de vroege steentijd, zo’n honderdduizend of misschien wel tweehonderdvijftigduizend jaar geleden. Nou, zo leven ze inderdaad, maar hij werd verliefd op een pygmeeënmeisje en hij is met haar getrouwd en hij is daar gebleven. Hij is hun opperhoofd. Ze jagen op bosolifanten vanwege het vlees en het ivoor, en in hun deel van het oerwoud doden ze indringers met gifpijlen. En die Fransman is nu dus rijk. Alleen heeft hij niets aan zijn geld. Hij beschouwt zichzelf als de koning van de pygmeeën, maar eigenlijk is hij hun gevangene. Bij vollemaan jankt hij als een hond. De hele nacht. Dat is wat de mensen zeggen.’

Lary was in dromen verzonken en liet zijn lege bierglas tussen zijn handen op het tafelblad heen en weer schommelen, starend naar de bewegende streep weerkaatst licht alsof het een inwendige kompasnaald was, geladen met betekenis. Louise, die meer directe behoeften had, zat in de hitte naar Marcellin te kijken, ze bewoog haar dijen snel uit elkaar en weer naar elkaar toe, en giechelde.

‘Laten we naar de stroomversnellingen gaan,’ zei Marcellin, hetgeen haar nood zou verlengen. ‘We gaan een taxi zoeken. Alleen al kijken naar al dat opgewonden water, Redmond – dat is een afrodisiacum.’

==

We stonden op een grote grijze rots, gehypnotiseerd door de watervallen die door Stanley zijn beschreven in Through the Dark Continent (1879). Nadat hij achttienhonderdvijftig kilometer lang de Kongo was afgezakt, en drieëndertig gevechten met de bewoners van de oevers had overleefd, keek hij uit op

==

het wildste stuk rivier dat ik ooit heb gezien. Men denke aan een stuk zee in een orkaan, zes kilometer lang en achthonderd meter breed, dan krijgt men een redelijk idee van de woestheid van de golven. De afstand tussen de rotslagen was soms wel honderd meter, en de waanzinnige rivier stortte zich van de ene laag naar de volgende. Eerst viel het water neer op de bodem van een enorm dal, en dan werd de enorme watermassa, alleen al door haar gewicht, steil opgetild totdat ze een richel vormde die plotseling zes tot negen meter omhoogging, alvorens in het volgende dal neer te storten. Terwijl ik dit woeste tafereel overzag, werd het om de vijftig of honderd meter gemarkeerd door torens van golven – inzakkend tot spattend schuim, tot waanzinnig druk bewegende bergen water, oprijzende heuvels en deinende uitbollingen, terwijl de oevers aan beide zijden, die bestonden uit een lange rij opgestapelde rotsblokken van enorme omvang, bedolven werden onder de stormachtige branding. Het gedruis was onvoorstelbaar en oorverdovend. Ik kan het alleen vergelijken met het denderen van een exprestrein door een tunnel in de rotsen. Als ik wilde praten tegen de man naast me, moest ik in zijn oor brullen.

==

Het was een angstaanjagende gedachte dat Stanley, zelfs na die reis, nog de energie had om te proberen al die stroomversnellingen over te steken, de zware boomkano’s krom te trekken langs de draaikolken, ze over land voort te zeulen over paden van takken die hij rondom watervallen aanlegde – gedurende vijf maanden, over een afstand van slechts tweehonderdvijftig kilometer. In die tijd had hij Frank Pocock verloren, zijn vriend en rechterhand, pas zevenentwintig jaar oud, de zoon van een visser in Kent, evenals Kalulu, een jonge slaaf die hem was aangeboden door een Arabische handelaar toen hij op zoek was naar Livingstone; Kalulu had hij mee naar Londen genomen, en hij had hem als zijn geadopteerde zoon behandeld. Beide mannen waren verdronken in de stroomversnellingen, samen met zeven van zijn reisgenoten uit Zanzibar.

Toen we weer op de weg stonden, wees Marcellin met zijn hand naar het bruin-en-witte water. ‘Vijftien jaar geleden was hier een Franse stuntman. Die was net in een houten vat de Niagara-watervallen overgestoken, dus dacht hij dat deze stroomversnellingen niet zo moeilijk zouden zijn. Hij deed een paar zwemvleugels aan en sprong erin, vanaf die rots daar. Stroomafwaarts stonden een heleboel journalisten te wachten.’

‘En wat gebeurde er toen?’ vroeg Lary.

‘Er is nog steeds geen spoor van hem gevonden,’ zei Marcellin trots, en hij gaf zijn meisje een kneepje.

‘Dat eiland daar,’ zei Lary, wijzend op een groot, met bomen begroeid stuk rots in het midden van de rivier, ‘hoe heet dat?’

‘Duivelseiland,’ zei Marcellin, terwijl hij een taxi aanhield. ‘Daar spookt het. Niemand gaat daar ooit heen.’

‘Dat moet ik bij Aspinall vertellen,’ zei Lary tegen me toen we instapten. ‘Dat is precies de plaats waar ze Bonzo heen moeten sturen.’

==

Op aanwijzing van Marcellin stopten we voor een barak waar kamers te huur waren. Hij maakte zich los uit Louises omhelzing en boog zich voorover. ‘Jullie betalen me het salaris dat ik van de overheid krijg. Dertig pond per dag.’

‘Maar ik heb al met Ngatsiebe afgesproken dat ik duizend pond dok,’ zei ik in een reflex van ergernis.

‘Is dat alles? Dan heb je een koopje gehad. Hij moet jullie allebei heel aardig hebben gevonden.’

‘Dat is omkoping,’ zei Lary. ‘Corruptie.’

‘Dat is Afrika,’ zei Marcellin. ‘Hoe moet hij anders zijn salaris aanvullen? Zulke baantjes hou je niet lang. Dat zijn alleen politieke gunstbewijzen. Om de vier jaar zit daar een ander. Zelfs ik kan niet op mijn salaris rekenen, hoewel ik in overheidsdienst ben. Sommige maanden krijg ik betaald, andere niet. Als ik met jou meereis, Redmond, dan weet ik tenminste dat ik mijn geld krijg.’

‘Hoe weet je dat?’ vroeg ik – een domme vraag.

‘Omdat jij alles tot op de laatste franc vooruit gaat betalen,’ zei Marcellin terwijl hij uit de taxi stapte. Louise volgde hem, trok zijn witte overhemd een eindje uit de achterkant van zijn jeans, legde haar arm daaronder om zijn middel en verdween samen met hem in het hotel.

==

‘Wat is er toch met Lac Télé?’ vroeg ik toen we ons in onze krakende legergrondzeilen wikkelden, na een avondmaaltijd van gebakken vis aan een cafétafeltje in het tuintje van het hotel. ‘Waarom zegt iedereen dat het daar gevaarlijk is? Waarom denkt Pangou dat we daar de dood zullen vinden? Waarom kan hij ons er niets over vertellen?’

‘Geen idee,’ zei Lary, die bezig was de fles Johnny Walker Black Label, het plastic wastafelglas en de Penguin-editie van Roughing It van Mark Twain op de stoel naast zijn bed te plaatsen. ‘Maar als ik je een advies mag geven – en het zijn mijn zaken niet –, dan zou ik er niet naar vragen bij die Marcellin Agnagna. Dat is gewoon instinct, een vermoeden van me, maar als je tegenover die engerd laat doorschemeren dat je eigenlijke reisdoel Lac Télé is, dat dat je primaire doel is en dat je daar vanuit het noorden naar toe wilt reizen, dan gaat hij niet mee, dan verzint hij een of andere smoes. Die vent is ergens bang voor. Zeg het pas zo laat mogelijk. Dat is mijn advies.’

‘Hoe bedoel je, dat het jouw zaken niet zijn?’

‘Het is niet míjn probleem,’ zei Lary met een brede grijns. Hij keerde me zijn rug toe, leunde op zijn ene elleboog en schonk zich, met zijn linkerhand, een lange scheut whisky in. ‘Als je tegen de Motaba op vaart, bijna tot aan de bron, en dan over de waterscheiding heen loopt, en verwacht dat daar in de eenzaamheid een boomkano ligt te wachten, speciaal voor jou’ (hij nam een stevige slok uit het wastafelglas) ‘een boomkano, neem ik aan, met een persoonlijke wenskaart van God eraan bevestigd – je weet wel wat ik bedoel – “Beste Redso, alle haren op je hoofd zijn geteld en natuurlijk hebben we hier een prachtige woning voor je, met je naam onder de belknop, maar voorlopig vind je hier een hemelse kano, ouwe jongen, gewoon omdat je zo’n aardige vent bent, zo’n prima perverse Engelse zwijntjesjager, en o ja, Redso, dat zou ik haast vergeten, ik stuur een paar kerels met vleugels om wat voorraden te droppen en je op te halen als je een been breekt” –, dan kom je binnen drie maanden nog niet eens in de buurt van Lac Télé.’

‘Kerels met vleugels?’

‘Engelen.’

‘Natuurlijk vinden we wel een kano.’

‘Ja. Dat weet een kind. Ten oosten van de Motaba kun je nauwelijks je eigen stem verstaan door al die fladderende vleugels. Het is daar helder verlicht door al die flitsende heiligenkransen.’

‘Jezus.’

‘Precies. Maar ík moet weer terug. Mijn studenten wachten op me. Ik zeg het je maar bij voorbaat: drie maanden, meer tijd heb ik niet. En ik heb het gevoel dat ik hier al drie jaar bezig ben.’

‘Neem me niet kwalijk. Het wordt anders zodra we vertrekken.’

‘Weet je wat ik ga doen? Als ik ooit nog Heathrow terugzie?’

‘Nee.’

‘Dan val ik op mijn knieën, net als de paus, en dan kus ik dat verdomde asfalt. En dan stap ik regelrecht op die aardige kerels van de douane af.’

HOOFDSTUK 6

De volgende ochtend bracht Nicolas ons naar de bank in het centrum van de stad, en ik wisselde al mijn resterende spaargeld om in kleine biljetten. We namen de twee grote pakken in bruin papier mee naar de marmeren toiletten van de bank, sloten ons op in het enige toilethokje, plaatsten de pakken op het deksel van de pot en legden CFA’s ter waarde van duizend pond apart voor Jean Ngatsiebe, en ter waarde van drieduizend pond voor Marcellin; ik haalde de stapel afsluitbare plastic zakjes te voorschijn die ik in mijn achterzak had gestopt, en acht Tubigrip-spalken (vier voor gebroken scheenbenen, vier voor gescheurde bovenbenen) uit de zakken op mijn broekspijpen; we verdeelden en verpakten de overige CFA’s in de plastic zakjes; we trokken onze laarzen en sokken uit; we lieten onze broeken zakken en stapten eruit; op dat moment rammelde er iemand aan de deur, heel hard.

Ik keek Lary aan. Lary keek mij aan. ‘Dat is een heel goedkoop slotje,’ zei hij.

‘Ssst,’ fluisterde ik.

De man daarbuiten hoorde stemmen en legde zedelijke verontwaardiging aan den dag. Hij gaf de deur een enorme trap.

Ik kreeg een moment van mystieke helderheid: ik wist dat het Ngatsiebe was die daar stond. Hij was ons gevolgd naar de enige bank van de stad; hij stond daar met een pistool in elke enorme hand; en hij had een kapmes tussen zijn tanden.

‘Opgesloten in een plee met een Engelsman,’ zei Lary vol ontzetting.

‘Beroofd,’ zei ik. ‘Geen geld. Gedeporteerd.’

‘Naakt,’ zei Lary.

De man daarbuiten schopte opnieuw tegen de deur; de zolen van zijn schoenen piepten toen hij zich omdraaide op de natte tegels; hij smeet de deur met een klap dicht.

‘En terecht,’ zei Lary. ‘Ik verwijt hem niets. Hij is de militairen gaan halen.’

We zweetten; we plaatsten moeizaam de lange, buisvormige spalken om onze dijen; we legden de kleinere spalken om onze schenen; we stopten de klamme plastic zakjes ertussen; we trokken onze broeken en sokken weer aan; we raakten als schoolkinderen in paniek over de veters van onze laarzen; we stopten het losse geld voor Marcellins salaris en Jean Ngatsiebes smeergeld in onze zakken; we holden de toiletten uit en vervolgens, te snel, de trap af naar de straat.

‘Rustig aan,’ zei Lary toen we bij de wachtende taxi kwamen, erin doken en de roestige deuren dichtsloegen.

‘Is er wat?’ vroeg Nicolas. ‘Hebben jullie soms de bank beroofd?’

==

Op het ministerie van Wetenschappelijk Onderzoek vonden we de assistent van Ngatsiebe, en we schoven hem een dikke bruine envelop toe, in ruil voor een brief voor Marc Ampion, en in een bijgebouw van de universiteit, de oude koloniale bibliotheek, die in een rustig park stond, vonden we Marc Ampion zelf, gezeten achter een tafel in een hoge kamer met een groot raam. Hij pakte de officiële brief aan; wij gingen zitten op een bank tegen de rechterwand en wachtten op de bekroning van onze inspanningen, een laissez-passer van het ministerie naar de voor anderen verboden oerwouden.

‘Wat bestudeert u?’ vroeg Lary, terwijl Marc Ampion twee grote gestencilde formulieren begon in te vullen. ‘Wat is uw studieterrein? Wat onderzoekt u?’

Hij keek op met een verlegen glimlach; rimpels verschenen aan weerszijden van zijn mondhoeken en veranderden de verticale littekens op beide wangen in onregelmatige golflijnen. ‘Ik doceer op de universiteit. En ik heb mijn officiële plichten voor het ministerie, en die verricht ik hier, in deze kamer. Maar zodra ik maar de kans krijg, zou u kunnen zeggen, doctor Shaffer – als u de micro-organismen even terzijde laat – dat ik de talrijkste van alle levende wezens in Afrika bestudeer, de termieten. Die zijn heel belangrijk. We moeten ze bestuderen omdat ze onze graslanden vernietigen. Ze eten ons hout op. Dat is wat ik in mijn dissertatie zal meedelen. Maar eigenlijk observeer ik ze graag omdat ze zo oud zijn. Hier, in ons land, waren ze al minstens honderd miljoen jaar geleden. De termieten van die tijd zijn vrijwel gelijk aan de termieten van nu. Je kunt je zelfs voorstellen dat ze hier, op deze plek, onder de grond leven, in hun gangen en holen, bij dezelfde temperatuur, in dezelfde duisternis als honderd miljoen jaar geleden. In de Congo komen meer dan vijftig verschillende species voor – en ik geloof dat ik er een gevonden heb die nieuw is voor de wetenschap. Maar het is moeilijk om daar zekerheid over te krijgen. Het Centraal Comité doet zijn best, natuurlijk, maar onze faciliteiten zijn niet zo geweldig. Onze microscoop komt uit Duitsland. En die is óók heel oud. Misschien dat u, doctor Shaffer, me zou kunnen helpen?’

‘Natuurlijk zal ik u helpen,’ zei Lary; hij leunde voorover, met stralende ogen. ‘Stuur me uw artikel toe, dan laat ik het lezen door een of andere termietenspecialist.’

‘Dat is heel vriendelijk van u,’ zei Marc Ampion, en hij schoof ons de ingevulde documenten toe. ‘Op het moment ben ik bezig de kweekexperimenten van professor S.H. Skaife te herhalen. Ik ben het ermee eens dat het speeksel van de zwarte nesten bouwende termiet alles zwart maakt waarmee het in aanraking komt, en dat de jonge koningin een zuiver witte buik heeft. Ik heb kunnen bevestigen dat de arbeiders hun lippen op de koningin zetten ter wille van de vettige afscheidingen van haar opgezette huid. Ik heb gezien dat ze ten slotte donkerbruin van kleur wordt. Dit is me ook opgevallen: als ze oud wordt en niet meer zo vruchtbaar is, dan komen de arbeiders dag en nacht op haar af om met hun monddelen over haar buik te bewegen. Het klopt dat ze steeds magerder wordt, tot alleen haar opgedroogde huid over is. Het is waar dat de arbeiders haar doodlikken.’

==

Nu we zeker wisten dat we toestemming hadden om te vertrekken, maar nog tien dagen moesten wachten op de stoomboot uit de binnenlanden, ontstond er een zekere routine, of liever: Lary, een methodisch man, liet me zien hoe een routine kon ontstaan. We werden om zes uur wakker van de wekker, we douchten, we bevestigden de helft van het geld aan onze benen (de rest was dichtgeplakt opgeborgen in de bovenste kaartentassen van de backpacks), dronken onze koffie en verkruimelden onze croissants aan een cafétafeltje in de tuin van Les Bougainvillées, de enige tijd van de dag dat het fris was, onder de markies, onder de grijze hemel, en keken toe hoe een paartje grijskopmussen tsjilpte rond hun nest onder het dak van de bungalow, vertrouwd en druk in de weer en met hun nekjes scheef om naar ons te kijken, net als de mussen in Oxford. Daarna wandelden we (in fietserstempo, had ik de indruk, in de alles omhullende hitte), totdat Lary vond dat hij voor die ochtend genoeg lichaamsbeweging had genomen, en dan keerden we terug naar de pergola bij de ingang van de hoteltuin, daar zaten we te lezen, aten voor de lunch gebakken vis uit de rivier de Kongo, hielden een siësta, spoelden een stel doorgezwete kleren in de wastafel uit, hingen ze te drogen aan de kast, verkleedden ons, liepen naar het centrum om te eten, dronken ieder een liter goedkope rode Spaanse wijn (acht pond per veertig-litervat), wikkelden ons in de grondzeilen en vielen in slaap.

Op die eerste ochtend van ons nieuwe bestaan gingen we naar Marcellins werkkamer, aan de stille, bevoorrechte weg die snel onze thuisbasis werd; we passeerden de gigantische valse kapokboom rechts van ons, de stalen telegraafpalen met de schildraven die ons in de gaten hielden, en we sloegen linksaf bij de hoofdstraat die vol was met brommers, Toyota- en Nissan-vrachtauto’s, Berliet-legerauto’s, busjes, groene taxi’s en fietsen. We staken over om in de schaduw te komen van de brede, met bomen afgezette avenue aan de overkant, waar we, druk in gesprek, nauwelijks een ongemarkeerde put van de riolering wisten te ontwijken: een gat met een doorsnede van een meter twintig, met op vier meter diepte een gemurmel van zwart water. ‘Godsamme,’ zei Lary. ‘In Plattsburgh zouden twintigduizend mensen de afdeling Openbare Werken voor de rechter slepen. Ze horen hier een hek omheen te zetten. Ze moeten eens een doodgewoon putdeksel aanschaffen.’ We kwamen langs L’Hippocampe, een Noord-Vietnamees restaurant op een overdekte binnenplaats waarvan de ingang werd bewaakt door een jonge soldaat die zijn kalasjnikov schuin over zijn borst had gehangen. ‘Kijk niet zo naar hem,’ zei Lary vanuit zijn mondhoek, met zijn ogen op de weg. ‘Hij staat te popelen om ons op te pakken. Het is een krankzinnig idee: rondlopen met al dat geld. Ik krijg er een beetje een wee gevoel van. Vlak onder mijn bekken. Je kunt zeggen wat je wilt, maar ik wéét gewoon dat de een of andere schuimbekkende, krankzinnige militair me boven aan mijn benen gaat afzagen.’ Dus keken we naar de overkant – recht in de ogen van een jonge soldaat die zijn kalasjnikov schuin over zijn borst had gehangen; deze bewaakte de ingang van een voetbalveld.

Het ministerie van Flora- en Faunabeheer lag links van de weg, achter de dierentuin, en de chef de service, Marcellin Agnagna, zat daar aan een tafel in een kamer in een L-vormig kantoorgebouw. Hij droeg een roze gestreept overhemd, een witte broek en glimmende bruine schoenen, en hij zat met een ballpoint te schrijven op een grote blocnote, met een blauwe agenda voor zich. Voor de rest was het benauwde kamertje vrijwel leeg, alleen een prikbord met foto’s aan de rechterwand, en een nummer van The Journal of Cryptozoology naast Marcellins linkerelleboog.

‘Ik ben bezig aan het officiële rapport van mijn onderzoek naar de bosolifanten,’ zei hij, en hij keek op van zijn werk. ‘Ik ben op reis geweest met Mike Fay, een groot bioloog. Hij woont in de Centraal-Afrikaanse Republiek en hij werkt voor het Worldwide Fund for Nature. Hij weet meer van bosolifanten dan wie ook ter wereld. En hij loopt snel door het oerwoud, met kleine stappen. Hij is kerngezond. Hij is nooit ziek. Maar hij wil wél zijn thee hebben – als we niet telkens stoppen en vuur maken en zijn thee zetten, dan kan hij niet verder!’

‘En hoe ging dat onderzoek van jullie in z’n werk?’ vroeg Lary. Hij ontspande zich, leunde tegen de wand, met zijn handen in de zij. ‘Hoe komen jullie aan proefdieren?’

‘We zetten stukken van honderd vierkante meter uit in de jungle, met draden wit katoen, en dan tellen we de uitwerpselen in elk terrein. Mike Fay zegt dat er dan een marge van vijfentwintig procent blijft, maar niemand kan een betere methode verzinnen, zelfs niet in Cambridge. Loxodonta africana cyclotis zit niet te wachten tot wij hem komen tellen. Alleen een pygmee kan ongemerkt een bosolifant naderen.’

‘Aha,’ zei Lary, alsof hij een seminar bijwoonde, ‘maar hoe weten jullie of je niet telkens weer dezelfde rondtrekkende groep tellen?’

‘Dat weten we inderdaad niet. We berekenen de ruwe vezels in de uitwerpselen, en dat is nuttig. Je krijgt een idee. We schatten dat de totale populatie bosolifanten in de Congo de afgelopen tien jaar met vijftig procent is afgenomen. En daarvan zien we ook de bewijzen in het landschap; in de drogere streken van de noordelijke oerwouden vind je complete olifantenboulevards, brede paden die ze hebben platgetrapt in de jungle, misschien al enige duizenden jaren lang. Alleen zijn die paden nu half onzichtbaar geworden; andere plantensoorten, struiken, jonge bomen groeien daar nu, soms wel zes meter hoog. Je komt plotseling brede stroken met secundaire vegetatie tegen. Dat komt door de moslims, de handelaars uit Sudan en de Centraal-Afrikaanse Republiek; die lenen de pygmeeën goede geweren, ze betalen ze met een paar pakjes sigaretten en komen dan later terug om het ivoor op te halen. Niemand kan een oerwoudgrens bewaken. Dat is onmogelijk.’

‘Weet je zeker dat dat het hoofdprobleem is?’ vroeg Lary. ‘Ligt het niet aan houtkap, ontginning, bevolkingsgroei?’

‘Dat zul je begrijpen als je daar bent, beste vriend. Dat enorme moeraswoud tussen de Oubangui en de Sanga – dat is de laatste onberoerde wildernis in Afrika. De bevolkingsdichtheid is nog geen 0,9 per vierkante kilometer, en die mensen wonen uitsluitend langs de oevers van de rivieren. Ze vangen vis, ze werken op hun plantages, maar ze wagen zich nooit ver in het moeraswoud. En waarom, dat zul je ook zien als je daar eenmaal bent.’

‘Waarom dan?’ vroeg Lary, en hij ging rechtop zitten.

‘Het is daar niet gemakkelijk, doctor Shaffer. Je loopt soms tot aan je middel in het water. Je wordt aangevallen door bijen. ’s Nachts sluipen luipaarden rond het kamp. Je krijgt zweren op je benen. Je krijgt schimmels op je lijf. Je moet uitkijken voor adders en cobra’s. En langs de waterwegen zijn afschuwelijk veel tseetseevliegen.’

‘Bedankt,’ zei Lary, en zijn schouders zakten weer.

‘Voor de bosolifanten is dat een natuurlijke bescherming. Die houden van laagliggende streken met heel veel drenkplaatsen, zegt Mike Fay tenminste. En ik vind het een prettig idee dat ze daar veilig zijn, onder mijn eigen bescherming. De mensen die daar wonen, zeggen dat de olifanten het moeraswoud verlaten in de regentijd en naar droge oerwouden trekken. Dat dat de tijd is dat ze doodgeschoten worden. Ik weet het niet. Misschien komen we daarachter. In elk geval is mijn directeur, Assitou Ndinga, blij dat ik de kans krijg deze reis met jullie te maken. Ik zal dan de dorpshoofden en de vice-presidenten van de Volkspartijcomités in de dorpen van de verre binnenlanden kunnen vertellen dat onze wetten veranderd zijn. We zijn er nu van overtuigd dat het de erfelijke stamhoofden zijn, en niet de regering van de Volksrepubliek Congo, die opnieuw moeten optreden als rechtstreekse bewakers van hun traditionele oerwoudgebieden; het is nu hun taak ons te helpen bij de bestrijding van stropers, zo nodig met oorlog. Wij zullen een officiële expeditie vormen.’

‘Aha,’ zei Lary, ontzet.

‘Bovendien,’ zei Marcellin, die opstond en naar de deur liep – onze audiëntie was afgelopen –, ‘is het op die manier veiliger voor ons. Ik geloof dat een overheidsexpeditie iets minder gauw gedood zal worden met speren, of kapmessen, of geweren.’

Toen ik naar het prikbord met de foto’s keek, hoofdzakelijk portretten van Marcellin in het oerwoud, vermoedelijk genomen door Mike Fay, viel mijn oog op een zwart-witfoto rechtsonder in de hoek: een enorme gorilla staarde me aan, slap tegen de muur van een hut, met een kogelwond in zijn borst.

‘Marcellin, wat is dit?’

‘Dat is een oud, alleenlevend mannetje. Hij is op een dag uit het oerwoud gekomen en in een huis in het plaatsje Impfondo gaan wonen. Hij terroriseerde de bewoners. Hij is door het leger doodgeschoten.’

Voor de deur stopte een taxi. Een jongeman in een bruin militair overhemd en broek, zwarte laarzen en een groene baret op stapte uit. De chauffeur, zichtbaar humeurig, bleef achter zijn stuur zitten en schreeuwde door het raampje naar Marcellin. De jongeman lachte, deed de kofferbak open, pakte twee dode Afrikaanse civetkatten bij hun voorpoten, liet ze voor ons op de grond vallen en sloeg het kofferdeksel dicht. De taxi reed weg.

De korte zwarte poten en pluizige staarten van de civetkatten lagen slap op het betonnen wegdek; hun grijze lijven, zo groot als spaniëls, waren overdekt met zwarte vlekken en strepen; de ogen waren dood en zwart, de snuiten kort, de oren klein en afgerond. Ik boog me voorover om ze beter te bekijken – en werd onmiddellijk overvallen door zo’n plakkerige stank dat ik die aan mijn gezicht voelde kleven: een mengeling van wezel, gegiste urine, half verrotte uitwerpselen vol maden en een soort idee dat iemand zojuist mijn neus tussen de ongelikte testikels van een zwijn had geduwd. Je kon je onmogelijk voorstellen, dacht ik, terwijl ik mijn gezicht in mijn mouw drukte, dat de olie uit de anale klier van de civetkat de basis voor parfums vormde, hoezeer het spul ook verfijnd werd, of dat koning Salomo dat spul al dertig eeuwen geleden uit Afrika liet komen.

‘Die taxichauffeurs,’ zei Marcellin, lachend toen hij me zag terugdeinzen, ‘die mogen ons niet. Wij kunnen altijd een auto vorderen. Mijn bewaker hier heeft die civetkatten geconfisqueerd bij de haven; ze eten ze op, en de vacht wordt verkocht. Maar die arme taxichauffeur – zijn taxi blijft een volle maand stinken.’

==

‘Lary,’ zei ik toen we die avond naar het centrum wandelden om te eten, ‘waarom vind jij Marcellin een engerd?’

‘Het spijt me,’ zei hij, sneller lopend terwijl hij de treinrails overstak, ‘maar dat is gewoon een van mijn vooroordelen. Ik weet dat het uit de mode is, maar ik kan er niets aan doen, misschien is het iets in mijn genen – maar ik geloof in vertrouwen, trouw, hoe je het ook wilt noemen. Ik vind gewoon dat hij zijn vrouw niet hoort te belazeren. Wat heeft het huwelijk, al die beloften, voor zin als je niet van plan bent je partner te respecteren? Jezus. En ze is nog zwanger ook.’

‘Misschien ligt dat hier anders.’

‘Ja, nou ja, daar leg ik me ook niet bij neer. Ik weiger te geloven dat het prima is om de clitoris van een jong meisje weg te snijden, enkel en alleen omdat je een moslim bent of een zevendedag-kermisattractie of een opnieuw geboren klootzak of wat dan ook. Dat weiger ik oprecht.’

In Poto-Poto bleven we staan om te kijken naar twee jongens in T-shirt, shorts en slippers die heel geconcentreerd op een zanderig stuk grond zaten, schrijlings op de uiteinden van een bankje, met tussen zich in een rechthoek van hardhout. In die plank waren tweeëndertig holletjes gemaakt, net als het met leem bestreken binnenste van een lijsternest, en verschillende aantallen balletjes van groen malachiet lagen als eieren in elk holletje. De jongens herverdeelden beurtelings de balletjes met hun rechterhand, in angstaanjagend tempo. Lary kwam tot de conclusie dat de regels van het spel te ingewikkeld waren om ze zonder jaren observatie te begrijpen, en dat rechtstreeks informeren even ondenkbaar zou zijn als praten met een tweetal grootmeesters bij een schaaktoernooi, dus liepen we de straat van mul zand uit naar Le Soir au Village, naast het open riool vol stilstaand water, blikjes, veren van geplukte kippen, losse stukken karton, golfijzer en één onthoofde plastic pop.

‘Dit is het ideale malariareservaat,’ zei Lary. ‘Dit is één groot wriemelend netwerk voor muskietenlarven, kant-en-klaar, volmaakt, slechts één korte zoemende vlucht van de poel naar de gastheer en weer terug.’

‘Maar waar zijn de muskieten? Ik snap het niet. In Oxford zie je meer muskieten dan hier. Ik ben nog maar vijf keer gestoken. Ik heb het geteld.’

‘Men zal mogen aannemen,’ zei Lary somber, toen we het kleine restaurant van B2-blokken en met een rieten dak binnengingen en aan een leeg tafeltje gingen zitten, ‘dat het verschil in besmettelijkheid statistisch niet insignificant is.’

‘Nicolas zegt dat dit het enige restaurant in Brazzaville is waar ze echt Afrikaans voedsel serveren.’

‘Dat wil ik best geloven,’ zei hij, nog steeds even somber, starend naar het schoolbord rechts aan de wand, waarop het menu stond geschreven: ‘Krokodil en saka-saka.’

‘Jezus,’ zei hij. ‘Wat is saka-saka?’

‘Ik zou het niet weten.’

Dus bestelden we krokodil en saka-saka.

‘En vier flesjes bier,’ zei Lary.

==

‘Max,’ zei Lary terwijl hij zijn Primus in een glas schonk.

‘Max?’

‘Die dwergchimpansee bij madame Leroy. Zoals die me aankeek. Dat kan ik maar niet vergeten. Ik had er nooit eerder een gezien. Een bonobo. Wat weet jij van die dieren?’

‘Niks,’ zei ik met tegenzin. ‘Ik ben zo stom als het achtereind van een varken.’

‘Dat is geen nieuws,’ zei Lary. Hij werd wat opgewekter nadat hij zijn glas had leeggedronken en aan het tweede flesje begon. ‘Ze zijn pas in 1928 ontdekt, en ik neem aan dat al jouw kennis, van wat dan ook, stopt omstreeks 1900. Tropenhelmen. De Khyberpas. Waar of niet? Nou, er zijn lévende mensen op mijn eigen universiteit, de State University of New York, die zich bezighouden met dwergchimpansees, nú. Alison en Noel Badrian. Het is echt heel bijzonder: wij hebben achtennegentig procent van ons genetisch materiaal gemeen met dwergchimpansees. Onze hemoglobine is op alle 287 punten identiek met de hunne. Hun bolle schedels lijken sprekend op die van Australopithecus, onze vroegste voorouder. En het lijkt erop dat de afstamming van mens en chimpansee pas 4,3 miljoen jaar geleden uiteen is gaan lopen...’ (‘Op een zondagochtend om tien uur, nog in bed, in het zendelingenstandje,’ zei ik, maar Lary deed of hij niets hoorde.) ‘... en niet, zoals we vroeger wensten aan te nemen, twintig miljoen jaar geleden. Het ziet ernaar uit dat onze dwergchimpansee-voorouders ongeveer zes miljoen jaar geleden afgesneden zijn geraakt van de voorouders van Max, tijdens de tweede periode waarin de Afrikaanse bergen zijn ontstaan, met die vuurspuwende vulkanen en breukdalen. Onze bet-tot-de-n-de-grootvaders, de dwergchimpansees, raakten geïsoleerd in regenwouden waar geen regen meer viel door de nieuwe bergen in het westen. Dus kwijnden de bomen weg tot struiken, er ontstond een savanne. Max z’n soortgenoten bleven tevreden zitten waar ze al zaten, ten zuiden van de Kongorivier, zonder te weten dat het hun familieleden zo klote verging. Wij hebben het oerwoud niet verlaten. Het oerwoud heeft ons verlaten. Dus Max, in het oerwoud, ging zijn eigen weg, zelfs in het meest stabiele gedeelte van het meest stabiele werelddeel ter aarde. Of misschien hoefde hij zijn gedrag niet te veranderen, misschien is hun cultuur altijd al zo geweest, misschien was dat vroeger ook ónze cultuur.’ (Hij sloeg een muskiet weg van zijn gezicht en vulde zijn glas bij uit het tweede flesje.) ‘Nee, eigenlijk denk ik dat de dingen bij hen heel anders liggen.’

‘Wat voor dingen? Waar maak je je zorgen over? Wat heb je?’

‘Het huwelijk,’ zei Lary. Hij keek me niet aan en begon een lepel krom te buigen. ‘Ik denk dat ze eigenlijk een heel ander soort maatschappij hebben. Sorry dat ik zo emotioneel deed, daarstraks – je weet wel, over echtelijke trouw en zo.’

‘Waar heb je het over?’

‘Ze staan genetisch zo dicht bij ons. Maar ze gebruiken de seks anders. Althans, anders dan de meesten van ons.’

‘Vertel eens,’ zei ik op kalmerende toon; ik voelde me net een psychiater, ik verlangde naar een sigaar. ‘Gun jezelf de tijd.’

Lary keek heftig op. Hij zei: ‘Jij zou een verdomd slechte psych zijn.’

‘Wat?’

‘Je mag er niet eens aan dénken. In de eerste plaats: jij zou alle problemen in grapjes veranderen, om jezelf te beschermen. Ten tweede: ik wil wedden dat je nog nooit van je leven een geheim hebt bewaard. Dat kan ik aan je zien.’

‘Natuurlijk kan ik geheimen bewaren,’ zei ik, zonder me ook maar één succes op dat gebied te kunnen herinneren. ‘Mij kun je vertrouwen. Volkomen.’

‘Volkomen kuttekul,’ zei Lary. Hij grinnikte. ‘Jij zou een verdomd slechte zoon van een bastaard van een snertpsych zijn. Maar ik heb hierover nagedacht, telkens en telkens weer. Zedelijkheid, dat moet een kwestie van evolutie zijn, het moet een geëvolueerde vorm van gedrag zijn, zoals Darwin zegt in The Descent of Man. Het is duidelijk, kerels die elkaar trouw bleven, die elkaar hielpen, die niet egoïstisch waren, die zouden het tegen elke rivaliserende groep kunnen opnemen, tegen elk stel krijgers die allemaal voor zichzelf vochten, hoe sterk die kerels individueel ook waren.’

‘Ja, natuurlijk.’

‘Dwergchimpansees zijn vreedzaam, die hebben het bij het rechte eind. Ze vermoorden elkaar niet van tijd tot tijd, zoals gewone chimps, ze graaien niet plotseling de baby van een of ander laaggeplaatst wijfje weg om die op te vreten. Het zijn geen kannibalen. Het zijn de wíjfjes die een onderlinge band hebben. De vrouwen leiden de gemeenschap.’

‘Dwergchimpansees. DC’s. Democratisch Correct. Maatschappijen geleid door vrouwen. Altijd een goed idee. Dat heb ik gezien bij de Iban op Borneo. Meer seks. Minder competitie. Meer plezier. Meer slaap.’

‘Nee,’ zei Lary, zonder een zweem van een glimlach. ‘Maak er nou niet een van je lollige acts van. Ze maken gewoon op een andere manier gebruik van seks. De wijfjes hebben enorme clitorissen ontwikkeld. De clitoris hangt af als een kromme wijsvinger, naar voren gebogen. Die wrijven ze langs elkaar. In het geleerde jargon heet dat GG-wrijven. Genito-genitaal.’ (‘Frottage,’ zei ik.) ‘Het ene wijfje loopt naar het andere toe en staart haar aan. Het tweede gaat op haar rug liggen. Het wijfje dat het initiatief had genomen, gaat op haar liggen. Ze wrijven met hun clitoris langs elkaar. Ze hijgen. Krijsend krijgen ze een orgasme.’

‘Jezus.’

‘Dwergchimpansees bouwen knusse nestjes in de bomen, en daar slapen ze alleen. Ze staan om halfzes op. En van halfzes tot halftien bedrijven ze de liefde, gemiddeld 1,7 keer per uur, met verschillende partners, wijfjes, mannetjes, jonkies, alles door elkaar. Wanneer een moeder klaar is met GG-wrijven met een ander wijfje, grijpt haar mannelijke zuigeling haar vrouwelijke partner vast, en die wacht terwijl hij haar heupen vastgrijpt en zijn minuscule penis in haar brengt en heftig op en neer beweegt, als een specht met zijn snavel. Zij lijkt dat prima te vinden. Andere jonkies komen om de billen van het wijfje aan te raken, en ze wachten hun beurt af. Ze trekt alleen een beetje een verveeld gezicht. Je zult moeten toegeven – dat is een heel progressieve seksuele opvoeding.’

‘Niet zo hard praten,’ zei ik, toen de krokodil, de saka-saka en een polsdik stuk grijsgroene koude maniok werden geserveerd. ‘Anders zetten ze ons nog de deur uit. Ze zouden je gevangen moeten zetten. Ze zouden je moeten opsluiten.’

‘Dwergchimpansees zijn gespecialiséérd in vreedzame coëxistentie,’ zei hij, en hij bestelde meer bier, zonder aandacht te schenken aan de hinderlaag op zijn bord. ‘Anders dan gewone chimps, waar de mannetjes groepen vormen, leven dwergchimpansees voortdurend samen. Alleen de jongere wijfjes verlaten hun eigen groep, gaan op zoek naar een andere, dus bestaat elke groep uit moeders en zonen en meisjes van elders, en de moeders zijn allemaal GG-wrijvende vriendinnen, en elk mannetje is een moederszoontje. Maar de mannetjes moeten wél hun plicht doen. Als een wijfje zich aanbiedt en de vent in kwestie weigert, dan brúlt ze van verontwaardiging – en alle andere wijfjes snellen haar te hulp en jagen hem weg, naar een boom zonder vruchten. Dus zijn de mannetjes wijs geworden. Ze hebben geleerd. Meestal copuleren ze zonder te ejaculeren. Ze kijken wel uit dat ze niet met een slappe pik worden betrapt. En de meisjes van elders, de jongeren, die seksueel de actiefste wijfjes zijn (en die graag de liefde liggend op hun rug bedrijven), die zijn onvruchtbaar. Dus is het geboortecijfer heel laag. De primaire functie van bijna al die seks is alleen maar iedereen een genoegen doen en de maatschappij bijeenhouden.’

‘En jij?’ zei ik, terwijl ik stevig zat te kauwen op een stuk krokodillenspier (vissig, vezelig als een behoorlijke biefstuk). ‘Is dat het soort research dat je liever had willen doen? Het mogelijke seksleven van onze voorouders?’

‘Nee. Mijn grote voorbeeld is Bernd Heinrich. Bumble-bee Economics,’ zei Lary, eveneens zwaar kauwend, met een verdwaald stukje felgroene saka-saka (een soort spinazie) op zijn rossigbruine snor. ‘Een van de geweldigste boeken aller tijden. Heinrich doet onvoorstelbaar elegante experimenten; hij heeft ontdekt dat hommels zich voor een vliegtocht opwarmen met de vleugels in hun vrij. Ze bewegen hun vliegspieren om hun temperatuur hoger te maken dan hun omgeving, dan bevestigen ze hun vleugels weer mechanisch aan de spieren – en daar gaan ze. Ze zijn niet warmbloedig als een zoogdier, ze zijn gedeeltelijk warmbloedig, zoals de dinosaurussen waarschijnlijk. Ze kunnen hitte opslaan in hun borstkas – er zit een hitteklep tussen de thorax en de buikholte, maar ze moeten de kosten van elke vliegtocht berekenen: hoe ver weg is de nectar, hoeveel bloemen hadden nectar bij hun laatste bezoek? Ze verbranden energie om energie te halen. Zal de heenreis te ver blijken? Als ze te kort komen, landen ze en lopen ze de rest van de afstand. En soms, laat op de middag, als een hommel de economie van een vliegreis verkeerd berekend heeft – onder die omstandigheden landen ze ergens op een plant en wachten ze tot de zon weer opgaat. Hommels zijn een noordelijke species, een toendra-bij die zijn terrein naar het zuiden heeft uitgebreid, en ze concurreren met de honingbij, een tropische soort die zijn gebied naar het noorden heeft uitgebreid. De hommelwerksters in hun kleine kolonies slaan koninginnen op, geen honing; de oorspronkelijke kolonie sterft aan het eind van de zomer, de bevruchte koninginnen gaan uiteen, ze vinden elk een leeg muizenhol waar ze roerloos overwinteren, en in het voorjaar komen ze weer te voorschijn. Ze bezoeken de bloemen ’s ochtends vroeg, wanneer het voor honingbijen nog te koud is om te vliegen, en zodra de honingbijen verschijnen, stappen ze over op bloemen die minder opleveren; op die manier halen ze het meeste binnen, ze hebben hun winst berekend. Een schitterend verhaal. Echt schitterend. Als ik zulk werk had gedaan, zou ik gelukkig sterven. Ik zou gewoon de kamer kunnen rondkijken en zeggen: “Ik heb al die ingewikkelde ontdekkingen gedaan over het leven van de hommel, en reken maar dat ik nou gelukkig ga sterven.”’

‘Is wat jij doet – college geven – niet even belangrijk?’

‘Bedoel je die enorme inleidingscolleges? De eerstejaars? Het idee van een universiteit? Dat soort dingen? Of de biologie voor verpleegsters? Of de zuivere zoölogie?’

‘Al die dingen.’

‘Ik dacht van niet. Tenminste, niet voordat ik hier kwam,’ zei hij, en hij schoof de rest van zijn maniok naar de rand van het bord, alsof hij die nu voor het eerst zag. ‘Nu ben ik er niet meer zo zeker van. Mijn studenten weten niet hoe gelukkig ze zijn. Ze denken dat de wereld bestaat uit een kringetje tussen Plattsburgh en New York. Als ik hier ooit weer uitkom, zal ik ze wel anders vertellen, daar kun je donder op zeggen.’

Hij duwde met zijn vork tegen de maniok (die smaakt naar halfgestolde stopverf die een week in Dettol gemarineerd is) en bewoog zijn tong nadenkend heen en weer onder zijn bovenlip, tegen zijn voortanden, waar kennelijk ook een stukje was blijven steken. Hij zei: ‘Wat is dit in godsnaam?’

‘Maniok. Daar leefden we van in Zuid-Amerika. Alleen had hij daar meestal de vorm van snippers en zaagsel. De Portugezen hebben hem daar in de zestiende eeuw heen gebracht als voedsel voor hun slaven. De wortelstok zit vol blauwzuur; je moet het spul weken, raspen, het gif eruit knijpen met een soort pers, al het resterende vocht verwijderen door roosteren in pannen op een vuur, en dan maak je er meel van. Vind je hem niet lekker?’

‘Lekker?’ zei Lary. ‘Ik zou mijn hart uit mijn lijf kunnen kotsen.’

HOOFDSTUK 7

We bewonderden de lichamelijke gezondheid van de pelotons soldaten met kalasjnikovs, die haastig langs Les Bougainvillées kwamen gedraafd, in formatie, met volle bepakking, op het heetst van de dag, zingend; we wandelden langs het grote vensterloze blok van de gevangenis, waar het stonk als in een rioolwaterzuivering; we aten soep en worst in het Noord-Vietnamese restaurant; we aten riviervis uit de Kongo en dronken onze goedkope rode wijn en maakten lijstjes van de voorraden die we misschien nodig zouden hebben, en ten slotte kreeg ik een kater.

Het was erger dan elke kater die ik ooit van mijn leven had gehad (maar ja, dat gold ook voor de rode wijn). Toen we terugkwamen van een van onze dwangmarsen, toen we langs de Iraanse ambassade met de gesloten luiken kwamen, met die twee zwarte honden die zwijgend tegen de hoge omheining van kippengaas sprongen, toen we naar huis terugliepen langs muren van B2-blokken waar gebroken bierflessen in de bovenrand waren gemetseld, drong het tot me door dat het al pijn deed als ik mijn hoofdhaar aanraakte. De laatste stappen naar Les Bougainvillées veroorzaakten een klotsen van pijn in mijn schedel, als water in een emmer. De achterkant van mijn nek werd volkomen stijf. Mijn ingewanden leken zich uit hun kronkels te bevrijden en onder mijn maag te bewegen als een hoornratelslang. Ineengedoken op de wc-bril kwam ik tot de conclusie dat dit de ergste diarree was die ik ooit had gehad (maar ja, dat gold ook voor die worst). Ik zei hardop: ‘Je kunt beter gaan liggen’, maar mijn lichaam draaide zich met een ruk om en braakte zo heftig in de met diarree gevulde pot dat ik dacht dat de bekleding van keel en slokdarm los zou raken en uit mijn mond zou hangen als een binnenstebuiten gekeerde sok.

‘Jezus,’ zei Lary toen ik weer in de kamer verscheen, ‘jij kunt beter gaan liggen.’ Zijn hoofd maakte zich los van zijn schouders en hing boven me. ‘Jezus,’ zei het. Ik sloot mijn ogen. Ik was acht jaar en ik vloog mijn grootmoeder naar Amerika in het toestel dat ik had gebouwd van planken en blikjes en stukken fiets, in het bosje boven het grasveld voor het huis, achter de hoge stenen muur waar ik mijn bantammers hield; ik peddelde met mijn vader in zijn tweepersoons canvas kano op een beek in Wiltshire; ik was stil van angst, gezeten op de achterbank van zijn Riley, halverwege de verlaten vlakte van Salisbury, omdat ik naar kostschool in Dorset ging; maar de onwillekeurige herinneringen werden telkens onderbroken, de beelden vielen in stukken en verdwenen in een gapende misselijkheid, diepe, kreunende geeuwen die mijn kaken uit hun hengsels leken te lichten.

‘Als je het mij vraagt,’ zei Lary, van heel ver weg, ‘is dat geen kater.’

Uren later, althans, dat leek zo, was ik weer op vakantie met het gezin, in het westen van Ierland, boven op Croagh Patrick, in een plotselinge sneeuwstorm, alleen hadden mijn moeder en vader en mijn oudere broer me in de steek gelaten, en ik lag in de steeds toenemende sneeuw, vlak naast de steenhoop, gekleed in niets anders dan mijn kriebelige korte grijze schoolbroek.

‘Ze hebben me in de steek gelaten,’ zei ik. ‘Ik heb het zo koud.’

‘Maar het is tweeëndertig graden hierbinnen,’ zei Lary van de voet van de berg.

‘Pak alsjeblieft wat kleren voor me.’

Ik begon te rillen naarmate de kou van achter in mijn nek verder over mijn wervels gleed, maar dat huiveren verdreef de golven van misselijkheid. En Lary was de juiste man om bij je te hebben op een bergtop. Hij zou wel wat bedenken. Hij kwam er wel uit. Hij zou mijn backpack naar boven brengen, met een ezel.

Er was een rammelend geluid in mijn binnenoor, het geluid van hoeven op losse keien, en Lary gooide mijn reservebroek, hemden en onderbroeken, een trui en twee dekens over me heen. Hij dekte het lijk toe met een grondzeil.

‘Wat een rotzooi in jouw backpack,’ zei hij, geknield bij mijn hoofd. ‘Waarom heb je daar geen systeem voor? Het zit er allemaal zomaar ingeduwd. In plastic zakken gepropt. Echt vreselijk. In de eerste plaats zou je onderscheid moeten maken tussen de hoofdzak, die de last moet dragen, en de zijvakken. Ten tweede hoor je de kaarten plat in de kaartentas te doen, netjes opgevouwen. Die dingen zijn kostbaar. We zullen ze nodig hebben. En waarom zit alles vol met sokken?’

‘De majoor van de SAS in Hereford zei dat je dat moet doen. Je s-stopt alle hoeken en g-gaten vol met s-sokken.’

‘Daarbinnen zou je ratten kunnen fokken,’ zei Lary.

Hij zweeg even, en ik voelde hoe mijn hersens door elkaar geschud werden als een spinneweb met een wesp erin – maar het gezoem was afkomstig van een van de marktkraampjes die we die week hadden bezocht; de wesp zat gevangen in de kronkels van een lange reep vuile rode stof, een koord van gedraaide stof dat tot een drievoudige strop was geknoopt om de nek van een dertig centimeter hoog beeldje van een staande man. Hij droeg een rieten rokje. Zijn mond stond wijd open en zijn ogen waren gesloten. Hij was al enige tijd dood. Het was een tovenaarspop; ik wist dat het ding nooit te koop aangeboden zou zijn aan Ibrahim Mahamat, bijgenaamd Chinois (vanwege zijn enigszins schuinstaande ogen) als niet was gebleken dat het zijn roetige kracht had verloren. Ik pakte het op. Het koord van stof was negenmaal geknoopt. De nek was recentelijk afgeschraapt – je nodigt je vijand uit, doet het houtstof in zijn palmwijn, kijkt toe hoe hij het opdrinkt, je vertelt hem wat je hebt gedaan en wacht af tot hij in een dodelijke depressie vervalt en zich verhangt. Slachtoffer nummer tien had kennelijk een betere tovenaar kunnen raadplegen; deze verslagen en uitgeputte pop was weggedaan. Nieuwe rillingen overvielen me; mijn tanden klapperden als een mitrailleur.