-

In 1927 verrees Asterdorp, een wijk voor ‘ontoelaatbaren’, asocialen, aan de noordkant van het IJ. Om de wijk stond een muur, erachter lag een ideaal: verheffing van de armste, lastigste arbeiders tot beschaafde burgers. Aan de hand van archiefonderzoek, verslagen van opzichteressen en gesprekken met oud-bewoners vertelt Steinmetz deze geschiedenis van binnenuit.

De realiteit achter het ideaal blijkt verre van idyllisch. En de Amsterdamse politiek was een slangenkuil, met Arie Keppler en wethouders Wibaut en De Miranda in de hoofdrollen. Het doek leek te vallen voor Asterdorp maar een bittere toegift volgde: de Duitse bezetter maakte er een Joods getto van. In 1955 werd de wijk stilletjes gesloopt.

In Asterdorp wordt deze wrange Amsterdamse geschiedenis voor de vergetelheid behoed. Dat is nodig, want de vraag ‘Hoe ver mag de overheid het privéleven van burgers betreden?’ is prangender dan ooit.

-

STEPHAN STEINMETZ

Asterdorp

Een Amsterdamse geschiedenis van verheffing en vernedering

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2016 Stephan Steinmetz

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

Omslagbeeld Stadsarchief Amsterdam

Foto auteur Fjodor Buis

ISBN 978 90 450 3031 9

D/2016/0108/529

NUR 680/320

www.asterdorp.amsterdam

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3030 2.

-

‘De tragiek van het bestaan moet worden opgelost. Ook al is deze onontkoombaar, dan nog blijft tragiek onaanvaardbaar en wil het modernisme deze oplossen. Het modernisme kan berusting niet verdragen.’

– PAUL FRISSEN, DE FATALE STAAT, 2013

-

© Bernard van Lammeren.

-

INLEIDING

‘WelEdelengeleerden en gestrengenden Heer Wethouder Amsterdam,’ zo begon Bram Viskoper op 16 februari 1931 zijn brief aan S.R. de Miranda. ‘Ondergeteekende Wensch gaarne zoo spoedig mogelijk een onderhoud met U edelen Heer bij dat niet mogelijk wensch ik dan van u edelen heer dat u dan deze brief met de volgende inhoud zoudt behandelen.’

Het zal midden in de nacht geweest zijn dat Bram Viskoper achter de keukentafel plaatsnam om zijn brief te schrijven. Een moment van rust in een huis vol drukte. Maar stil was het niet. Dat was het immers nooit in de Zwanenburgerstraat, het centrum van de Joodse wijk, pal achter het Waterlooplein. Ratelden er eindelijk geen karren met vloekende kooplui erachter meer door de straat, dan vloog een echtpaar elkaar wel in de haren of waggelde een stoet dronken zeelui joelend de Staalstraat uit, het eiland Vlooienburg op. En door die rommelige herrie heen beierden op gezette tijden de klokken van de Zuiderkerk. ‘Daar ik op het oogenblik op een woning woont van negen gulden huur per week en ik daar in achterstallig bent gebleven moet ik u melden als dat ik met mij gezin van man, vrouw en 13 kinderen in de loop van deze twee dagen het kan ook nog in de loop van de dag van heden gebeuren op straat wordt gezet wegens huurschuld…’

Bram Viskoper had een lange dag achter de rug. Op zoek naar een nieuwe woning, een die niet te veel kostte en waar hij onmiddellijk in kon trekken, was hij naar Amsterdam-Noord gelopen, naar Asterdorp. Zijn broer Moos woonde daar al een jaar of twee en hij had Bram uitgenodigd om er ook heen te verhuizen. ‘Je moet naar de opzichteresse gaan en zeggen dat je werkloos bent en dertien kinderen hebt, een zieke vrouw thuis en geen geld meer. Dat komt door de crisis die de schuld is van de kapitalisten.’ Zoiets zal Moos hebben gezegd. ‘En als ze je niet willen helpen, zeg je dat je een broer bent van Ome Moos. Ze kennen mij allemaal op ’t dorp.’

Ruim een uur had de wandeling geduurd, met halverwege de pont over Het IJ. Bij het begin van de Van der Pekbuurt hield hij de kade aan tot de brug. Daarna volgde hij de Asterweg, een klinkerweg met aan weerszijden loodsen en fabrieken. De asfaltfabriek, waarvan de stank ondraaglijk was, de British American Tobacco Industry, Van Leers Vatenfabriek, bouwbedrijf Hillen & Roosen, stoomwasserij De Lelie, de uitgebrande fietsfabriek De Magneet. Tegenover de restanten van de fietsfabriek stond een muur van vier meter hoog en zeker honderd meter lang. Op het eind ging de muur de hoek van de Asterdorpweg om, richting Distelweg. Halverwege de Asterdorpweg omklemde die muur een groot gebouw, model schoenendoos. Het was een donker gebouw met centraal een rechthoekige opening. Boven deze poort hing een bordje, besmeurd maar toch, als je goed keek kon je het opschrift lezen: TYDELYK TEHUIS VOOR GEZINNEN. Onder de poort zal Bram Viskoper zijn aangesproken door de ‘opzichteresse’, een rijzige, jonge vrouw met opgestoken haar. ‘De pollepel’ noemden de kinderen van het dorp haar. Lopend door het dorp, op zoek naar zijn broer, zag Bram taferelen die hem vertrouwd voorkwamen. Kinderen die sliertten over straat, mannen die leunden tegen een gevel, sommigen met hun trommel of harmonica voor zich, vrouwen die kibbelden en krijsten.

Het was het beeld en geluid van alledag op Vlooienburg en Valkenburg, de buurten waar hij was opgegroeid, maar dit decor was anders. Een paar ommuurde straatjes met allemaal platte huisjes, zoiets had hij nog nooit gezien. Er was geen gracht en dus ook geen brug, er was geen winkel, geen school, geen café en vooral: er was geen uitzicht. Welke kant je ook opkeek, je zag altijd een muur. Sommige huisjes waren leeg, de ruiten ingegooid. Bram Viskoper, nu eens uitbater van een haringstal, dan weer opkoper van vodden of handelaar in speelgoed, moet zich achter de oren hebben gekrabd. Toch probeerde hij direct bij de opzichteresse een woning te huren, de nood was immers hoog. Een oude huurschuld van ƒ 60,80 bij de gemeente brak hem nu op. De opzichteresse stuurde hem met lege handen terug naar de stad waarna hij het hogerop zocht: ‘… liever had ik zoo spoedig mogelijk een onderhoud met u Edelen heer daarover gehad, dan had ik u beter de zaak kunnen refereeren dat kan ik u niet zoo per brief doen.’

Wethouder De Miranda schoof de brief door naar zijn topambtenaar Arie Keppler. Ingenieur Keppler was vanaf de oprichting in 1915 directeur van de Gemeentelijke Woningdienst, maar bovenal geestelijk vader van Asterdorp. Twee dagen later had Keppler zijn advies klaar: ‘In de week van 9-16 Februari 1931 heeft Viskoper zich naar het Asterdorp begeven met verzoek hem daar te plaatsen. Het bleek echter, dat hij uit zijn woning in de Zwanenburgerstraat 53hs gezet was, of zou worden, wegens het maken van ƒ 72,– huurschuld. Ik acht het niet gewenscht Viskoper alsnog in een gemeentewoning te plaatsen daar adressant verschillende malen ervan blijk heeft gegeven, niet voornemens te zijn aan zijn verplichting in zake het betalen der huur te voldoen.’

Soms trok De Miranda zich iets aan van dergelijke adviezen, maar als het even kon, gaf hij wanbetalers een nieuwe kans. Zeker als hij in zo’n verzoek zijn eigen jeugd weerspiegeld zag: een ongeschoolde man, geboren in een krot in de oude Jodenbuurt, opgegroeid in armoe, tastend naar houvast. Bram Viskoper kreeg dus nog een laatste kans: hij mocht naar Asterdorp.

*

Amsterdam in 1934, uitgegeven door Van Holkema & Warendorf: 1. Asterdorp; 2. Floradorp; 3. Tuindorp Buiksloot; 4. Zeeburgerdorp; 5. Javaplein; 6. Transvaalbuurt [© Stadsarchief Amsterdam].

Amsterdam-Noord in 1936, uitgegeven door Van Holkema & Warendorf: 1. Asterdorp; 2. Disteldorp; 3. Van Der Pekbuurt [© Stadsarchief Amsterdam].

Honderd jaar geleden woonden in Amsterdam twintigduizend mensen onder de grond. Het is nu nauwelijks meer voor te stellen: duizenden kruipruimtes gevuld met kinderrijke gezinnen. Vaak lag op de vloer van het enige vertrek een laagje drab, een ongemak dat bewoners bestreden met houten vlonders. Dit verergerde wel een ander probleem: de kelders waren meestal 1,60 meter hoog terwijl de gemiddelde Amsterdammer toen 1,72 meter lang was. Geen wonder dat al die mensen, als het even kon, de straat opzochten. Naast de kelderwoningen telde de stad ook een enorm aantal bovengrondse krotten, vooral in de oude wijken in de binnenstad. Binnenterreinen in bijvoorbeeld de Jordaan waren volgebouwd met hokken om de toestroom van het platteland te kunnen herbergen. Het was de prijs van de vooruitgang, van economische voorspoed en werkgelegenheid.

Omdat de particuliere woningbouw geen soelaas bood voor de stroom arbeidersgezinnen op zoek naar een huis, bouwden zowel woningbouwverenigingen als de gemeente Amsterdam duizenden goede, goedkope woningen. [1] De woningen van de woningbouwverenigingen gingen vooral naar arbeiders met een vaste baan; de gemeentewoningen waren bestemd voor arbeidersgezinnen die een stapje lager op de maatschappelijke ladder stonden. Er zaten ook veel bewoners van kelders en krotten tussen die de gemeente ‘niet netjes genoeg’ vond om ze de sleutel van zo’n fonkelnieuwe woning te overhandigen. Voor zulke gezinnen bouwde de Gemeentelijke Woningdienst op een afgelegen industrieterrein in Noord het Asterdorp. Hier werden deze gezinnen heropgevoed, je zou het een sociale quarantaine-inrichting kunnen noemen. In de gezinsrapporten van deze bewoners staat als reden voor plaatsing steevast opgegeven: ontoelaatbaar. Een term die we letterlijk moeten nemen. Niet toelaatbaar in een normale woning van de gemeente of – treetje hoger – van een woningbouwvereniging. Ook dat ‘niet netjes genoeg’ betekent precies wat er staat. Gezinnen die bleven steken in de schaamteloze gewoonten van de krottenwijken, moesten zich ontwikkelen tot fatsoenlijke arbeidersgezinnen.

De scheiding tussen de goede en slechte krotbewoners had als belangrijk nevenvoordeel dat de goeden zich direct verheven wisten. Eindelijk konden zij ook eens naar beneden kijken in plaats van altijd maar omhoog. De ruim 27.000 sociale huurwoningen die tussen 1915 en 1930 verrezen in de ‘tuindorpen’ en andere uitbreidingswijken van Amsterdam, waren voor hen gereserveerd. Tegelijk vormden die nieuwe woningen in aantrekkelijke wijken een wenkend perspectief voor de gezinnen die tijdelijk in Asterdorp verbleven. Zo werden de rommelaars met de wortel en de stok gedreven naar een ‘net’ bestaan. Een bestaan waar de man werk had of zocht, en dus niet rondhing en dronk. Waar de vrouw elke ochtend de bedden opmaakte, de vloeren boende en, let op, de wasmand niet midden in de kamer zette. Waar man en vrouw zich vooral niet bemoeiden met de buren, die hardnekkige kwaal uit de sloppenwijk. En waar ze elke avond de schone gordijnen dichttrokken. Want voortaan woonden man en vrouw samen binnenshuis in plaats van apart buitenshuis.

Als doelwit van deze gemeentelijke opvoedkundige ambities hebben tussen 1927 en 1940 in Asterdorp ruim drieduizend mensen gewoond. Toen Asterdorp eind 1940 moest worden leeggemaakt om Rotterdamse daklozen, slachtoffers van het bombardement in mei op hun stad, voor de winter op te vangen, was er nog maar een handjevol ontoelaatbaren over. Begin 1942 stond het dorp helemaal leeg. Terwijl de Woningdienst plannen maakte om Asterdorp geschikt te maken voor gewone woningzoekenden, had de Duitse bezetter een ander idee. Een afgezonderde wijk met ruim een halve kilometer muur er omheen, daar konden ze wel wat mee. Asterdorp werd een Joods getto.

Pas na de oorlog werd de muur geslecht. Voortaan was het een buurtje zonder etiket, bestemd voor mensen zonder etiket. Maar met een nieuw probleem: vocht. Nou ja, nieuw… bij de oplevering in 1927 waren de muren al te nat om te behangen. Nu er voor het eerst gewone criteria op de woningen werden losgelaten, luidde het vocht direct de ondergang van Asterdorp in. In 1955 kwam de sloper langs, alleen het poortgebouw bleef staan. Het werk was in twee weken gedaan; niemand pinkte een traantje weg. Binnen de kortste keren was Asterdorp uit het collectieve geheugen verdwenen.

*

Begin jaren tachtig hoorde ik voor het eerst van Asterdorp. Vanuit een oud schoolgebouwtje aan het Distelplein werkte ik bij het Gemeentelijk Woningbedrijf, de voormalige Woningdienst, aan de verbreiding van bewonerszeggenschap. Onze vestiging stond op het punt te verhuizen naar een modern onderkomen. Goede reden om het archief eens op te ruimen. Na een paar dagen ordenen en labelen bleef er een vijftal dozen over met opschriften als Complex Tolhuis, Complex N en Complex TS. Het kwam op mij over als abracadabra, terwijl ik toch twee jaar lang alle buurtjes had afgestruind. Ook de opzichters, die alle tuindorpen kenden, hadden geen idee waar die aanduidingen op wezen. De woningmaatschappelijk werkster wel: ‘O, dat zijn de dozen van Asterdorp. Dat lag hier verderop.’ Ze wees naar de brug aan het eind van de Distelweg. ‘Allang gesloopt. Kan allemaal weg.’ Toen ik echter een doos opende en stuitte op een krantenartikel over ‘het asocialendorp’ en de foto van een muur, was mijn nieuwsgierigheid gewekt: de dozen gingen mee naar huis.

Bladerend door de ambtelijke nota’s en bewonersrapporten tekenden zich de contouren af van een gesloten oord met verheven doeleinden. Ik las over ‘resocialisatie’ van ‘sociaal achterlijken’ in een ‘tijdelijk verblijf’. Wie werden hier eigenlijk apart gezet? Waarom koos de gemeente voor deze aanpak? En wat deed dit allemaal met de mensen die er woonden? Met de kinderen die er opgroeiden? In het voorjaar van 1984 sprak ik zestien ex-bewoners die hadden gereageerd op een advertentie die ik in een huis-aan-huisblad in Amsterdam-Noord had geplaatst. Ook de oudste dochter van De Miranda (‘de pollepel’) interviewde ik over haar werk als opzichteresse in Asterdorp.

Kort daarna vertrok ik bij het Gemeentelijk Woningbedrijf; Asterdorp verdween uit mijn blikveld. In de jaren negentig – ik was toen voorzitter van het Amsterdamse Stadsdeel Zeeburg – moest ik er nog wel eens aan terugdenken. Als ambtenaren plannen maakten om het gedrag van bewoners te beïnvloeden, riep diep in mij een piepstemmetje heel zachtjes ‘Asterdorp’ of, iets luider, ‘bemoeial’. Plannen om de groetplicht in te voeren, om alleenstaanden met elkaar in contact te brengen, om mensen op te roepen samen een perkje te wieden: telkens rinkelde het belletje van Asterdorp. Intussen lagen naast de archiefdozen op zolder de zestien interviews, uitgetypt en wel. En twee keer per jaar belde Annie Olivier op, een van die zestien ex-bewoners: of ik nog wat ging doen met haar verhaal. Zou Betty Groenteman nog leven, vroeg ik me wel eens af. Ik had haar nog een heleboel vragen te stellen. Over haar vader Jonas bijvoorbeeld, voorzitter van de opstandige bewonersvereniging De Lelie.

Ergens in 2013 stuurde een vriend me een oproep tot crowdfunding toe. Over Asterdorp. ‘Dat was toch jouw dorp?’ Nu wilde een documentairemaakster er een film over maken. Een week later zat ik met Saskia van den Heuvel aan de koffie, informatie uit te wisselen. En al snel besefte ik: Asterdorp was niet weg, nooit weggeweest. Ik ging opnieuw de archieven in, maar nu dieper, en las de eindeloze rij gezinsrapporten van de woningopzichteressen. Stap voor stap kon ik een compleet beeld creëren van de dagelijkse belevenissen in het dorp, de saamhorigheid, de ruzies, het kleine leed en de politieke botsingen. Ik spitte de privécorrespondentie tussen wethouder Floor Wibaut en topambtenaar Keppler door, zwagers die twee handen op één buik waren. Ik las verslagen van bijeenkomsten waarin wethouder De Miranda onverbloemd zijn mening gaf over Asterdorp.

Als je alle informatie uit al die documenten op een rij zet, blijken er meerdere verhalen over Asterdorp te vertellen. Het verhaal dat zich als eerste aandient, gaat over de speciale missie die dit bijzondere dorp vervulde: heropvoeding via het wonen. Waarom wilde de gemeente dat? Een tweede verhaal gaat over de gevolgen voor de bewoners: wat bracht het teweeg bij de gezinnen die er woonden, bij de kinderen? Als je verder kijkt, komt er een derde verhaal in beeld: een verhaal over de ongebreidelde macht die een paar personen kunnen uitoefenen als ze alle ruimte hebben. Keppler, met Wibaut als beschermheer, was onstuitbaar: Asterdorp moest en zou een succes zijn.

Tot slot doemt een verhaal op over de gevaren van het ambtelijke automatisme. Wanneer regels en voorschriften losgeweekt raken van de oorspronkelijke bedoelingen, kan een keurige overheid zich tot een kille machine ontwikkelen. Juist in een tijd dat de overheid zich nadrukkelijk begeeft in de privésfeer van burgers die zorg, steun of hulp nodig hebben, kan het leerzaam zijn de effecten van eerdere overheidsinterventies in het gezinsleven onder een vergrootglas te leggen.

Naast alle documenten uit archieven haalde ik ook de interviews uit de jaren tachtig onder het stof vandaan en ging op zoek naar de gesprekspartners van toen. Betty Groenteman leefde nog en wilde graag meer vertellen over haar vader. Saskia van den Heuvel had intussen ‘nieuwe’ oud-bewoners achterhaald, onder wie ook mensen die tijdens de oorlog in het getto Asterdorp woonden. Voor Annie Olivier kwam ik te laat. Net als bijna alle andere gesprekspartners is zij al jaren geleden gestorven. Het is in haar geest (‘Ik weiger me te schamen voor wie ik ben’) dat de bewoners die in dit boek voorkomen, bij hun eigen naam worden genoemd.

*

Dit dorp, op een steenworp afstand van het Centraal Station, dit vergeten dorp met zijn verheven doelstelling, verdient een biografie, een reconstructie van een bewogen bestaan. De mensen die Asterdorp meemaakten en maakten, staan hierin centraal. Hun persoonlijke geschiedenissen, opgetekend uit rapporten, aantekeningen, brieven en interviews, kleuren het verhaal van Asterdorp.

Maar eerst neem ik u mee terug naar het jaar 1897. We reizen af naar Delft en gaan op bezoek bij professor Baltus Pekelharing, de goede genius achter al deze inspanningen, de uitvinder van de maakbare samenleving en de kneedbare mens. Hier, op de Polytechnische School, begint namelijk het verhaal van Asterdorp. Hier liggen de ideologische ankers van de ingenieurs die Asterdorp bedachten en beheerden.

•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•=•

[1] - Eind 1931 telde Amsterdam 11.729 gemeentewoningen. Voor een beperkt deel was dat bezit overgenomen van kleine, zelfstandige verenigingen die vóór 1915 her en der woningblokken hadden gebouwd. Voor het merendeel zijn het woningen die als dorpen en wijken tussen 1919 en 1930 buiten het oude centrum zijn gebouwd. Daarnaast telde de stad in 1931 15.477 arbeiderswoningen van woningbouwverenigingen, ook merendeels gebouwd in de jaren twintig. Bron: Jaarverslag van Amsterdam, 1931.

-

1 · HET KLASJE VAN PEEK

Een mooie najaarsochtend in 1897, hartje Delft. Professor Baltus Pekelharing (‘Peek’ voor intimi) wandelde naar de Polytechnische School. Tientallen studenten verdrongen elkaar bij de voordeur. Ook in de hal heerste grote drukte. Pekelharing keek niet op van al die aandacht, hij begon eraan te wennen. Met moeite bereikte hij de collegezaal waar hij over een halfuur zou beginnen met zijn college Staatshuishoudkunde (economie). Op de eerste rij zaten de beste jongens van de klas al klaar: Pieter Bakker Schut, Jan Gratama en, de meest fanatieke van allemaal, eerstejaars Arie Keppler.

Niemand kon zo beeldend vertellen als professor Pekelharing. Maar het waren niet alleen zijn charisma en vertelkracht die studenten aanzogen, het was vooral de inhoud van zijn betoog die Delft rond de eeuwwisseling onderdompelde in euforie. Pekelharing had iets nieuws te vertellen: de wereld was verbeterbaar, maakbaar zelfs. [2] Zestig jaar voor de jaren zestig zouden aanbreken, was in Delft de verbeelding al even aan de macht. ‘Peek’ spoorde zijn studenten aan, stookte ze op, gaf ze de eervolle opdracht dat juist zij – de ingenieurs van de nieuwe eeuw – de cholera en de krotten uit de steden moesten verdrijven met schoon drinkwater, moderne riolering en nieuwe, frisse arbeiderswoningen.

De misstanden in de krottenwijken waren in brede kring bekend en al menigmaal onderzocht. Alleen hadden al die onderzoeken nauwelijks effect, de conclusies werden genoteerd als onvermijdelijk randverschijnsel van de economische vooruitgang. In het zoveelste rapport over de kwalijke gevolgen van het opgroeien in vochtige kelders legde een onderzoeker het zo simpel mogelijk uit, in de hoop eindelijk aandacht te krijgen: ‘Het kan niet genoeg herhaald worden, dat een woning niet in den grond maar op den grond behoort te worden gebouwd.’ [3] Wetenschappers hadden geen oren naar dit soort noodkreten; zij verklaarden de malaise waar de onderste klasse in verkeerde als een natuurverschijnsel. En de meeste politici vonden dat een afdoende verklaring. Laissez faire, laissez passer, dat was het motto van de tweede helft van de negentiende eeuw.

Maar niet alle politici legden zich hierbij neer. Het waren vooral liberale Kamerleden als Hendrik Goeman Borgesius en Samuel van Houten die zich verzetten tegen deze tot visie verheven passiviteit. En onder professoren klonk eenzaam de stem van Baltus Pekelharing: ‘De economische en sociale wetten zijn nooit onveranderlijk als de natuurwetten.’ [4] Met deze stelling gooide hij in 1878 de knuppel in het wetenschappelijke hoenderhok. Intussen bereidde Goeman Borgesius de Woningwet voor en een paar jaar eerder had Van Houten met zijn ‘Kinderwetje’ een eerste, voorzichtige begrenzing van de kinderarbeid voor elkaar gekregen: kinderen jonger dan twaalf jaar mochten niet meer in fabrieken werken. Het waren pogingen om de maatschappelijke ontwikkelingen bij te sturen, misstanden tegen te gaan. Niet lang daarna, rond de eeuwwisseling, loodste minister-president Goeman Borgesius de belangrijkste sociale wetten door de Kamer: de Arbeidswet, de Gezondheidswet, de Leerplichtwet, de Woningwet. Het juridische fundament van de verzorgingsstaat was gelegd. De bouw van fatsoenlijke arbeiderswoningen was een logisch vervolg.

‘Zeg, wordt het geen tijd dat jij ook lid wordt van de Sociaal Democratische Arbeiders Partij?’ vroeg Floor Wibaut in 1897 aan Baltus Pekelharing. De gefortuneerde houthandelaar uit Middelburg was zelf net lid van de drie jaar eerder opgerichte SDAP, maar wel direct haantje de voorste. Wibaut wilde binnen de wetenschappelijke wereld het debat over de inzichten van Karl Marx op gang brengen, een streven dat leek te mislukken toen in alle universiteitssteden de deuren gesloten bleven voor dit revolutionaire gedachtegoed. Behalve in Delft. Pekelharing ontving Wibaut met open armen en ook diens Duitse marxistische vrienden waren welkom bij de avondlijke debatten. Zo ontstond een hechte vriendschap tussen de sociaaldemocraat Wibaut en de gezaghebbende liberaal Pekelharing. Het negatieve antwoord op Wibauts vraag om lid te worden (‘Ik voel mij niet beheerscht door de leer van K. Marx,’ verontschuldigde Pekelharing zich) deed hier niets aan af.

Pekelharing had Marx ook niet nodig als inspirator. Zijn engagement was onblusbaar, ook in de omgang met studenten. Zijn behoefte om met hen in discussie te treden leek zelfs onverzadigbaar. Rond 1890 nam hij een initiatief dat collega-hoogleraren de wenkbrauwen deed fronsen: hij stelde zijn eigen huis aan de Phoenixstraat open voor extra colleges en discussies. Al snel was het de gewoonte dat mejuffrouw Piel, zijn huishoudster, ’s middags om vier uur grote potten thee zette voor de kring van studenten met wie hij in de voorkamer in debat trad over het socialisme, de armoede, de woningkwestie, de verkiezingen, zeg maar gerust: over alles wat toen politiek heette. ’s Avonds gingen de bijeenkomsten aan de Phoenixstraat gewoon door; er ontstond een heus ‘klasje van Peek’, dat tot zijn pensionering in 1907 niets aan vuur verloor. De Debatingclub, zo noemden ze het.

Enkele sociaaldemocratische studenten uit deze kring, onder wie Arie Keppler, legden een serieuze koppeling tussen hun vakopleiding en hun politieke ambities. De Sociaal-Technische Vereeniging van Demokratische Ingenieurs en Architecten heette het genootschap dat ze oprichtten. De naam liet niets te raden over: hier sloegen de rode ingenieurs en architecten de handen ineen. Rekenend en tekenend zouden zij de arbeiders uit hun abominabele omstandigheden gaan bevrijden.

Voor Pekelharing, die altijd vrijgezel was gebleven, was deze hele ambiance, deze kruisbestuiving van politiek en wetenschap, van jeugdig elan dat permanent zijn huiskamer vulde, de ideale vulling van zijn vrije tijd. Generaties studenten werden door zijn ‘masterclasses’ geprikkeld, geroepen zelfs, om hun technische kennis voortaan in te zetten voor het verbeteren van de maatschappij. Het waren achteraf niet de minsten die de klasjes van Peek bevolkten, of misschien moet je het omdraaien: Pekelharing leverde toppers af. Het was een select gezelschap van gedreven studenten die in de eerste helft van de twintigste eeuw als politicus, ambtenaar of architect een stempel zouden gaan drukken op de ontwikkeling van de grote steden in Nederland. Een van hen, een favoriet zelfs van Pekelharing, was Jan Willem Tellegen, een liberaal die topambtenaar werd: directeur Gemeentewerken in Arnhem, daarna directeur Bouw- en Woningtoezicht in Amsterdam en uiteindelijk zelfs burgemeester van deze stad.

De ouderejaars Tellegen en de jongerejaars Keppler zouden binnen afzienbare tijd een sleutelrol gaan vervullen bij de creatie van Asterdorp, daarbij gesteund door de politicus Wibaut.

In Delft kwamen Pekelharing, Wibaut en Keppler elkaar geregeld tegen. Het zal bij een van die gelegenheden zijn geweest dat Keppler de jongste zus van Wibauts vrouw Mathilde ontmoette: Josje Berdenis van Berlekom. Na zijn afstuderen in 1903 keerde Keppler terug naar Amsterdam en trouwde met Josje. Ook het gezin van Wibaut vestigde zich in die tijd in de hoofdstad. Middelburg werd hem te klein, niet voor zijn werk als houthandelaar, wel voor zijn roeping als sociaaldemocraat. Op de achtergrond zal hebben meegespeeld dat zijn kinderen in Amsterdam gingen studeren; hij vond het als familieman helemaal niet erg daar dichtbij te wonen.

Pekelharings oogappel Tellegen was kort daarvoor al naar Amsterdam verhuisd. In 1901 was hij aangesteld als allereerste directeur van de Dienst Bouw- en Woningtoezicht, de organisatie die in Amsterdam de Woningwet moest gaan uitvoeren. Tellegen had eerder in Arnhem al krottenwijken gesaneerd en nu die Woningwet er eindelijk was, schreef hij hoogstpersoonlijk een bouwverordening, de eerste van Nederland. Alle kamers van alle nieuwe woningen moesten een raam hebben dat open kon; dergelijke voorschriften stonden erin. Om vaart te brengen in het uitvoeren van de nieuwe wet trok Tellegen Arie Keppler aan als adjudant. Keppler had in enkele gezaghebbende bladen gepeperde artikelen geschreven waarin hij gemeenten opriep om snel werk te maken van die nieuwe Woningwet. Een ongeduldige doener aan zijn rechterhand was precies wat Tellegen nodig had. Bovendien, zij hadden toch allebei hun voetstappen liggen in de Phoenixstraat? Arie Keppler was dus de aangewezen man voor de hoge functie bij die cruciale dienst.

Hier dacht de burgemeester echter anders over. De liberale regent W.F. van Leeuwen had weinig gemeen met die sociaal-technische types uit Delft. Tellegen vertrouwde hij nog wel, die was per slot van rekening liberaal, maar de socialist Keppler stond hem tegen. Diens reputatie als rouwdouw en driftkop was hem vooruitgesneld en dat hielp ook al niet. Van Leeuwen was – terecht – bang dat zij samen met Wibaut de stad naar hun hand wilden zetten. En dus bepaalde hij dat Keppler alleen als volontair bij de dienst van Tellegen mocht gaan werken. Een zwager van de socialistische agitator Wibaut als tweede man bij Bouw- en Woningtoezicht… dat ging te ver. De status quo diende bewaakt te worden en dit hield kort gezegd in dat het gemeentebestuur niets moest willen en niets moest doen. Een beetje op de winkel passen, dat volstond al jaren. Het was de ijdele hoop van een regent die nog in de vorige eeuw leefde; het zou niet lang meer duren tot de vonken van de debatten af vlogen. De SDAP stond aan de vooravond van een ongekende groei in de stad en zette vol in op de verheffing van de arbeidersklasse: betere voeding, betere woningen, betere voorzieningen, beter gedrag.

Tellegen, Keppler en Wibaut vormden in de eerste decennia van de vorige eeuw een hecht trio. Bezielde mannen waren het, met één doel: de woon- en leefomstandigheden van de Amsterdamse paupers verbeteren. Zelf waren ze overigens niet onbemiddeld. Tellegen was ‘oud geld’: allebei zijn ouders kwamen uit rijke families. Wibaut was als houthandelaar ‘nieuw geld’, een echte kapitalist. Ook Kepplers kostje was gekocht. Zijn vader had een restaurant in Amsterdam uitgebaat en op een gunstig moment verkocht. Van het geld kon hij rentenieren. Kort daarna kwam hij echter om het leven bij zijn werk als vrijwillige brandweerman, vrouw en kinderen achterlatend met verdriet maar ook met een vermogen. Arie Keppler kon achteroverleunen. Dat was echter niet zijn karakter; hij had meer moeite met zich ontspannen dan met zich inspannen.

Dit drietal ging voortvarend te werk, onderling de rollen verdelend over de ambtenarij en de politiek. Tellegen (hij was 46 in 1905) was directeur van die belangrijke Gemeentelijke Dienst Bouw- en Woningtoezicht met Keppler (29) als onbetaalde hulp. Wibaut (ook 46) zorgde ervoor dat de SDAP een politieke machtsbasis ontwikkelde, wat stap voor stap lukte. In 1907 had de partij zes zetels veroverd en in 1913 kwam de doorbraak: 42 procent van de stemmen en vijftien van de 45 zetels. Vanaf dat jaar zou de SDAP voor lange tijd de grootste fractie in de gemeenteraad vormen.

Wibaut betrad in 1907 de gemeenteraad. Keppler stuurde zijn zwager daags na diens installatie een brief. Om hem te feliciteren maar vooral om hem een opdracht in te fluisteren: ‘Toen ik de uitslag van de verkiezingen vernam, vloog mij snel het denkbeeld door het hoofd van mogelijke practische arbeid. Jodenbuurt en Jordaan om maar niet te spreken van de oude stad moeten “gesaneerd” worden en dat is te bereiken. Een voorstel om daar eens aan te beginnen, een voorstel van gemeentelijke arbeiderswoningbouw, daar droomde ik reeds van.’

Tellegen boekte intussen flink progressie met de uitvoering van een deel van de Woningwet: het onbewoonbaar verklaren van krotten. Zijn adjudant Keppler verzette daarvoor bergen werk maar intussen voelde hij zich niet voldoende gewaardeerd. Hij had een goede band met zijn kompanen, daar ging het niet om, maar de status van volontair stond hem steeds minder aan. Sollicitaties in andere gemeenten liepen op niets uit. Tandenknarsend wachtte hij op betere tijden. Tellegen had te doen met Keppler en toen zijn assistent met een griepje in bed lag, stuurde hij hem een brief die een doorsneedirecteur niet stuurt aan een doorsneevrijwilliger: ‘Waarde Heer Keppler, Gij zijt natuurlijk te vroeg aan de slag gegaan. Uw liefde voor de goede zaak speelt U parten, en ge trekt U de onvermijdelijke onaangenaamheden in een ambtenaarsmilieu te veel aan. Dat is ook niet gezond. Vier onderbreking nu maar goed uit. Beterschap, uw toegenegen J.W.C. Tellegen.’ [5]

In 1908 lukte het Tellegen eindelijk om de burgemeester om te praten: Keppler kreeg een officiële betrekking, met salaris en alle ambtelijke egards die daarbij hoorden. Keppler was ongekend blij en opgelucht nu hij officieel de tweede man was. Zijn waardering voor Tellegen stak hij niet onder stoelen of banken. ‘’t Is geen vlaag van mij als ik zeg dat ik weer eens verbaasd heb gestaan van Uw werkkracht,’ schreef hij aan zijn directeur. Tellegen op zijn beurt toonde zich ook tevreden over de inzet en plannen van zijn medewerker. ‘Uitstekend,’ noteerde hij in de kantlijn van een brief waarin Keppler opperde dat hij tien dagen wilde afreizen naar Engeland om de bouw van arbeiderswoningen te bestuderen.

En daar ging Keppler, naar Newcastle. Het was de eerste van een lange reeks reizen naar steden in Europa om te onderzoeken hoe de bouw van arbeiderswoningen elders vorm kreeg. Vooral Engeland en Duitsland hadden zijn belangstelling omdat die vooruitliepen op de ontwikkelingen in Nederland. Toch was het niet alleen zakelijke interesse die hem naar het buitenland dreef, Keppler vond daar ook een podium voor zichzelf. Zo trad hij in 1910 in Wenen op als gastspreker op het 9de Internationale Woningcongres. Terwijl hij in Amsterdam net vrijwilliger af was, werd hij in het buitenland als een autoriteit achter het katheder genood. Tientallen congressen zou hij de daaropvolgende jaren toespreken. Hij sprak over de sloop van krotten, over de bouw van gezonde wijken met kunstmatig lage huren voor arbeiders, en over de achterlopers die om een speciale aanpak vroegen. Zo bouwde hij een groot internationaal netwerk op van architecten en politici, mannen met hoeden die hij later allemaal rond zou leiden door Asterdorp.

Zo voorkomend als Keppler zich in het buitenland gedroeg, zo drammerig kon hij op het eigen stadhuis opereren. Vaak probeerde hij Wibaut voor zijn karretje te spannen. Het favoriete karretje werd al snel het zwart maken van de Dienst Publieke Werken. Keppler had daar een reden voor. PW wilde de algehele stedelijke ontwikkeling beheersen – en het zou deze dienst later ook lukken – terwijl Keppler PW meer als uitvoerder beschouwde dan als ontwikkelaar, meer als domme doener dan als analytisch denker. ‘Beste Floor,’ schreef Keppler in een kattebelletje aan zijn zwager, ‘ik wil je even inlichten dat PW bezig is het plan Berlage [het ontwerp voor de zuidelijke uitbreiding van Amsterdam] te vernielen terwijl de te bouwen tram de Schinkelzijde van het plan wenscht te ruïneeren. Dit ware misschien eens in den Raad te vragen, voordat het te laat is. Hoe gaat het met Thiele, doet de heerlijke zomerlucht haar goed? Adieu, Arie K.’ Thiele is Mathilde, de vrouw van Wibaut.

Naast zijn werk en zijn reizen bleef Keppler actief in het bestuur van de Sociaal Technische Vereeniging van Democratische Ingenieurs en Architecten. Hij organiseerde de internationale uitstapjes van dit genootschap. De excursie van 1912 voerde weer naar Engeland, nu eerst naar de gemeentelijke woningcomplexen in Liverpool en daarna naar de Garden Cities bij Birmingham en York. ‘Er is daar veel te leeren,’ beloofde reisleider Keppler in de wervingsfolder en dat was niets te veel gezegd. Hijzelf zal er het meest van hebben opgestoken, het werd namelijk een reis die gedurende Kepplers hele carrière zijn agenda bepaald heeft. Hij deed er de inspiratie op voor zowel de creatie van prachtige, ruim opgezette arbeiderswijken als voor de bouw van een ommuurde wijk voor asocialen.

Vooral de ideologie van de Garden Cities trof hem. Steden moesten niet langer een ‘stapelplaats’ van mensen zijn, maar in hun verdere groei het beste van twee werelden verenigen: van de natuur en van de stad. Keppler werd een adept van die moderne tuinstadgedachte, een bekering waarvan de gevolgen in Amsterdam-Noord nog altijd zichtbaar zijn. Arbeiders hadden recht op een woning in een groene wijk, ‘van een omvang, welke een opgewekt sociaal leven mogelijk maakt’. [6]

Maar daar was Amsterdam nog niet aan toe. Het onbewoonbaar verklaren van krotten slokte voorlopig Kepplers aandacht op. In de periode tot en met 1914 werden maar liefst 3449 woningen onbewoonbaar verklaard en dichtgetimmerd. De noodzakelijke volgende stap, het zorgen voor deugdelijke huisvesting voor al die mensen die op straat belandden, werd intussen niet gezet. De woningcorporaties bouwden wel woningen maar verhuurden die liever niet aan losse arbeiders uit de krottenwijken. Hun nieuwe woningen gingen naar arbeiders uit de eigen kring, liefst met een vaste baan bij een fabriek, daar waren er genoeg van. Bovendien lagen de huren, ondanks steun van het rijk, doorgaans te hoog voor de gezinnen die moesten rondkomen van een eigen nerinkje of onregelmatig werk in de haven of de bouw. Daarom had Wibaut namens de SDAP-fractie in 1911 voorgesteld om ook zelf, als gemeente, 2000 woningen te bouwen waarvan de huren wel binnen het bereik van de krotbewoners lagen. Hooguit een rijksdaalder per week mocht de huur bedragen. Hoewel de gemeenteraad het voorstel van Wibaut niet steunde, trof Keppler samen met Tellegen achter de schermen toch voorbereidingen voor de bouw van gemeentewoningen.

In 1914 werd Wibaut wethouder Volkshuisvesting en dat veranderde de zaak enorm. In drie maanden tijd lag een afgerond voorstel op zijn bureau. Woningbouw van Gemeentewege heette het rapport. Het voorzag in de bouw van 3500 gemeentewoningen aangezien de woningnood intussen verder was opgelopen. Het is in dít ingrijpende plan dat voor het eerst een groep krotbewoners als probleemgeval werd omschreven.