Televisiekijken: we doen het al 65 jaar, maar niemand heeft het ooit geleerd. Het kastje staat dagelijks aan, vaker en langer dan ooit. Wat zien we eigenlijk echt? Wat zien we niet? Hoe kijken wij naar televisie en hoe kijkt televisie naar ons? Nu televisie in Nederland de pensioengerechtigde leeftijd bereikt heeft, is het tijd voor een terugblik.

Jean-Pierre Geelen

Zelf tv-kijken

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Jean-Pierre Geelen

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Foto auteur Bart Muhl

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 3039 5

NUR 320

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 3038 8.

==

www.atlascontact.nl

Inleiding

Het sneeuwt niet meer in het televisielandschap. Ook een klimaateffect.

Sneeuw: die fascinerende flikkering in het televisiescherm wanneer een zender niet ontvangen werd of een videoband was afgeslagen. Ik – kind van de jaren zeventig – ben ermee opgegroeid, maar leerde het fenomeen pas zien op mijn achttiende. O, zoete herinnering.

Het was begin jaren tachtig, op mijn opleiding journalistiek maakte ik kennis met het vak massacommunicatie. Toen werd je daar nog bijgebracht dat je wekelijks de Vrij Nederland moest spellen, evenals De Groene Amsterdammer en alle producties van de VPRO. De linkse kerk bestónd: het neomarxisme van de Frankfurter Schule werd er met de paplepel ingegoten, en – ook door deze volgeling – gretig ingenomen.

Een oude leermeester verluchtigde zijn betoog voor de aspirant-journalisten met een televisietoestel waarop een heuse videoband werd afgespeeld: de kinderschoen van het aanschouwelijk onderwijs.

De verrassing zat aan het eind. Of beter: na het eind. Het getoonde programma was afgelopen, de videorecorder sloeg af en spuugde zijn band uit, de docent vervolgde zijn les. Na enkele minuten onderbrak hij abrupt zijn verhaal, liet een didactische stilte vallen en sprak de verschrikte leerlingen streng toe. Wij, beginnende journalisten, opgeleid tot luisteren, kijken en wakker blijven, hadden helemaal niets opgenomen van wat de man zojuist had betoogd of uitgelegd. Iedereen, ik niet uitgezonderd, had minutenlang gebiologeerd zitten staren naar dat betoverende, licht hypnotiserende beeld op het scherm. Dansende sneeuw in de nacht. En we hadden niet eens gedronken, de avond ervoor.

Hier en nu moet ik mijn leermeester dankbaar zijn. Toen, op dat moment, had hij iets bewezen, een besef dat mij nooit meer heeft verlaten. De aanzuigende kracht van het beeld, sterker dan gesproken woord – in elk geval het zijne. Ongeacht wat er vertoond wordt, het oog wordt ernaartoe getrokken, de geest wordt verleid, of afgeleid. Als het maar beweegt. Geen wonder dat het medium ons zo aantrekt, en tegelijk zoveel ergernis kan oproepen.

==

Breedbeeld-tv en digitale zenders deden in de loop der jaren alle sneeuw op televisie smelten. Storingen op televisie ogen nu egaal zwart, of er springt onmiddellijk een logo met tekst op het scherm bij een geruststellend muzakje. Maar de kracht van het beeld is gebleven.

Na een uitzending van het nos Journaal in 2013 sprong het beeld op zwart, en dat bleef het lang. Dat zwart had, zeker in combinatie met het moment van verwondering over het staken van elke beweging, zijn eigen betovering. Je kon er langer dan een minuut naar kijken, en het was de moeite waard. Er kon elk moment iets veranderen, maar vooralsnog restte een spannend speuren naar gelaagdheid van het gekadreerde zwart. Rothko in de huiskamer. Als je maar goed genoeg keek, zag je dat het zwart niet zwart was, maar was opgebouwd uit een dikke laag van verschillende kleuren.

Het voorval opende opnieuw het vizier naar een nieuwe kijkervaring. Waarom moet televisie er elke avond hetzelfde uitzien? Waarom immer die vermomming tot in de kern vrij identieke praatshows, spelletjes en moordseries? Tussen de honderden digitale kanalen zou er toch één moeten kunnen bestaan dat televisie enkel benadert als puur visuele beleving, en dat de picturale mogelijkheden van het platte scherm verkent. Televisie als pasklare huiskamerkunst en de serendipiteit van het kijken. Kleurvlakken, een hallucinerende caleidoscoop van bewegende elementen, strepen of blokken. Als het maar beweegt.

In de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw zond de Vlaamse televisie een kinderprogramma uit: Tik Tak. Wat schaapjes, een hond, een zonsondergang, draaiend op een rond plateau. Elke dag opnieuw een repetitieve mix – dat was alles, bedacht nadat de makers ooit kinderen gebiologeerd hadden zien kijken naar de trekking van lottoballetjes. Het werd een van Vlaanderens grootste exportproducten.

==

Een kleine zeven jaar lang keek ik vele uren per dag televisie, om er dagelijks verslag van te doen in de Volkskrant. ‘Hoe hou je dat toch vol?’ vroegen vrienden en bekenden meewarig. Televisiekijken doe je immers niet voor je lol, is de gedachte.

Merkwaardig, want vele miljoenen Nederlanders doen niet anders, avond aan avond. Het is de laatste jaren populair geworden te beweren dat je steeds minder of zelfs ‘helemaal nooit’ televisiekijkt, en zeker: het ‘klassieke’, lineaire televisiekijken is aan het veranderen. Maar jaar na jaar tonen onderzoeken aan dat de gemiddelde kijktijd per Nederlander nog altijd toeneemt. We mogen aannemen dat die kijkers dat geheel vrijwillig doen en er dus enig plezier aan beleven. En terecht: in de stroom van middelmatige, platte of zelfs ronduit beschamende televisie schitteren nog steeds pareltjes. Prachtige, ontroerende, humoristische, opwindende, informatieve en verdiepende programma’s. Steeds meer zelfs, want Nederlandse televisie heeft onbetwist aan kwaliteit gewonnen ten opzichte van pakweg twintig jaar geleden. Je hoeft het alleen maar te willen zien. Wat televisie je trouwens soms wel moeilijk maakt, want veel pareltjes worden verstopt in een oester die zich pas opent tegen middernacht, de zaterdagmiddag of de vroege zondagmorgen.

==

Het medium televisie is nu (bijna) vijfenzestig (de geboorte van het medium doorliep verschillende stadia, waardoor de datum van de verjaardag wat diffuus is). Het kan al bijna met pensioen. Generaties, zeker de mijne, groeiden op met de beeldbuis. Sinds de neanderthalers en de Germanen heeft de mensheid zonder gekund; ik behoor tot de eerste (en misschien ook wel laatste) lichting van het mensdom die geen moment heeft geleefd waarin het medium niet bestond, in al z’n opdringerige aanwezigheid. Zonder dat ik het doorhad werd mijn leven vanaf het vroegste moment beslissend beïnvloed door beeld. Omroepsters waren mijn beste jeugdvriendinnen. Zou mijn geestelijke ontwikkeling anders zijn verlopen wanneer niet Gompie, de sonoor klinkende walrus uit de NCRV-kinderserie De kijkkast, mijn woensdagmiddagen in zwart-wit had gekleurd? Pipo de clown, De Fabeltjeskrant, Floris, Swiebertje – nog zie ik de vagebond met zijn deukhoed onhandig en geroerd afscheid nemen van juffrouw Saartje, zijn weg vervolgend naar een verdwijnpunt in het mistige herfstbos.

De (of een, daar wil ik vanaf wezen) landing op de maan; gijzelingsacties van Molukkers en de bevrijdingsoperaties live in beeld; huilen bij de laatste Een van de acht. Met de krant op schoot om in de paginagrote tabellen de schaatstijden van Ard en Keesie in te vullen. Met het hele gezin jureren bij het Eurovisie Songfestival. Vraag niet waarom, maar ook mijn moeder vond het nodig haar twee kleine zoons ’s nachts om vier uur te wekken voor die ene bokswedstrijd van Cassius Clay (de latere Muhammad Ali) tegen Joe Frazier. Live uitgezonden, daar moest je bij zijn, ook al was ik al vóór het einde weer knock-out. Dag vogels, dag bloemen. Oogjes dicht, en snaveltjes toe.

Later, op eigen benen, waren de VPRO-zondagen verplichte kost. Eerst Koot en Bie, dan Diogenes, en daarna pakte je moeiteloos dat Albanese filmhuisdrama ook nog even mee – het was zondagavond, VPRO; dit móést wel mooi zijn.

Maar ook – schaamteloze bekentenis, maar het moet de bevattelijke leeftijd zijn geweest – het heimelijke genoegen rond de romances en intriges in Medisch Centrum West. Televisie kleurde, kortom, mijn leven, en niet alleen het mijne.

==

En dat mocht ik nu allemaal weer gaan doen voor mijn krant, de Volkskrant. Elke dag op de bank, zitten, zappen en er iets van vinden – ik werd er nog voor betaald ook. Voor mij was het een hernieuwde kennismaking. Want hoewel ook ik in de latere jaren was gaan behoren tot het groeiende leger dat de avonden niet meer vulde met louter televisiekijken, viel mij al snel na mijn eerste stukjes in de krant op hoe groot de rol van het medium nog altijd is in het dagelijks leven. Eén relletje in een talkshow en het is de volgende ochtend nog altijd het gesprek van de dag bij de koffieautomaat.

Sterker: ondanks het individuele bingewatchen naar complete dvd-boxen, ondanks versplintering, nieuwe aanbieders als Netflix en andere betaalkanalen, ondanks internet en sociale media is televisie nog steeds – misschien wel: nog meer – het dominante medium dat de beeldvorming bepaalt over tal van onderwerpen in het maatschappelijk debat. Van de Elfstedentocht en het zwartepietendebat in het Sinterklaasjournaal tot verkiezingscampagnes en de opkomst van de eencelligen in Oh oh Cherso en aanverwanten: zonder televisie zou het lang niet zo’n grote invloed hebben gehad, en soms zelfs niet eens hebben bestaan.

==

Hoe hou je het toch vol? De eerste dag waarop ik mij aan mijn nieuwe taak zette, was op nieuwjaarsdag. In een snedig commentaartje zou ik de toenmalige overvloed aan oudejaarsconferences (drieëntwintig in twee weken tijd!) wel eens even fileren. Halverwege het stukje, nog anderhalf uur te gaan, werd ik – voor het eerst in mijn leven – overvallen door een hevige, acute buikgriep. Trillend en zwetend van koorts tikte ik, met opspelend maagzuur, mijn eerste tv-stukje af. Ik ben nog vier dagen ziek gebleven.

Het moest iets betekenen.

Wie kiest – in ruil voor de maalstroom van het meningencircus dat een enkel stukje kan opwekken – vrijwillig voor het kluizenaarsbestaan, waarin elke leuke borrel, presentatie, forumdiscussie, romantisch etentje of vriendenbezoek plaats moet maken voor het eerste nos Journaal of die ene prachtdocumentaire over een zeldzaam ziektegeval, wat allemaal moest worden gevat in 520 kloeke woordjes, bij voorkeur in de juiste volgorde en uiterlijk pasklaar ingeleverd om 22.30 uur?

Vele avonden heb ik – soms tot een kwartier voor de deadline – met de handen in het haar gezeten. Er was weer eens ‘niets’ op tv. Wat in hemelsnaam te schrijven? Soms lag de enige rechtvaardiging voor een stukje in het simpele feit dat er een dagelijkse rubriek voor bestond; niet in het aanbod.

Maar zelfs op de moeilijkste avonden voelde ik steeds een urgentie. Het dwong me tot het bepalen van een standpunt, waarmee ik soms mezelf kon verbazen. En altijd om mijn manier van kijken en denken te delen met de lezer/kijker, die het goddank lang niet altijd met me eens was.

==

Het misverstand: dat iedereen tv-kijker is van nature. We kijken (bijna) allemaal, maar wat zien we eigenlijk echt? En wat niet? Televisiekijken is zoiets als kinderen krijgen en opvoeden: iedereen denkt het te kunnen, maar niemand heeft het ons ooit geleerd. Daar moet nodig iets aan gebeuren. Liefst in leesbare stukjes. Al was het maar voor die tallozen die mij de laatste jaren steeds weer toevertrouwden dat ze natuurlijk ‘zelf eigenlijk nooit meer tv-kijken’, maar het ‘wel leuk vinden om in de krant te lezen wat ik heb gemist’.

In dit boek maak ik de balans op van mijn zeven vette jaren als tv-criticus. Wat heb ik gezien? Wat heb ik gemist? Wat heeft het me gebracht? Wat ben ik wijzer geworden?

We gaan het zien. Blijf kijken!

TV-tv

Januari 2009. Ik had mijn toestel nog maar net aanstaan in mijn nieuwe leven als beroepskijker, of daar ging het zomaar ineens vlammen bij Triana, een politiek getint praatprogramma op – toen nog – Nederland 3, dat al zeer snel een eendagsvlieg bleek te zijn.

De vlammen kwamen het meest van de gastcolumniste Margriet van der Linden. ‘Waarom zien we nooit vrouwen in praat- en debatprogramma’s als dit, en wel steeds dezelfde mannen?’ vroeg de kwieke toenmalige hoofdredactrice van Opzij zich af in een arena vol mannenzwijnen en kortgerokte stagiaires die drankjes serveerden aan de gasten.

Daar had ze een punt, al was het ook toen al niet nieuw. Over de man-vrouwverhoudingen in tv-programma’s is al veel gezegd: makers proberen wel, maar vrouwen zijn vaak te terughoudend. Mij ging het even om de woorden ‘steeds dezelfde’.

Een paar dagen eerder mocht Prem Radhakishun – handelsreiziger in gepeperde tegendraadse meningen, verpakt in een dun wikkeltje van ongerichte verontwaardiging – in hetzelfde programma een heilloos welles-nietesspelletje doen met een moslim over de vraag of moslims rente mogen vragen of niet. Een avond later te gast bij Pauw & Witteman: Prem over zijn nieuwe programma.

Ook Jort Kelder zat die dag in Triana. Twee dagen daarvóór mocht hij in Pauw & Witteman zijn nieuwe programma Topverkopers komen slijten. Bij Triana hadden ze alweer een goed idee: we vragen Jort! Naast hem zaten Fred Teeven en Wijnand Duyvendak, destijds delinquenten uit de Rolodex – beiden verdwenen om uiteenlopende redenen later daar weer uit. Het avondblad bevatte diezelfde dag een groot (sympathiek, daar niet van) stuk op de opiniepagina tegen de slinkse wijze waarop de vieze vleesfabrikant Unox de jaarlijkse nieuwjaarsduik en de Elfstedentocht tracht te domineren. Was getekend: Jort Kelder.

Ik was pas vijf dagen beroepskijker, en vroeg me af wat ik had gezien. Vooral steeds dezelfden. Wil televisie écht niet anders dan vissen in het vijvertje van wat de Franse cultuursocioloog Pierre Bourdieu ooit omschreef als de fast food thinkers uit ‘de gesloten wereld van mensen die elkaar kennen, een wereld die functioneert volgens een logica van permanente zelfbevestiging’?

Het lijkt er niet op. Na mijn tweede week als beroepskijker was het tijd voor een correctie in de krant: de toestand was nog veel erger dan gedacht. Ik maakte de balans op na een paar dagen kijken. Driemaal Prem, viermaal Mart Smeets. In de aanbieding: een mening, een programma, een plan. Zichzelf.

Geen grotere actualiteit op tv dan die uit het eigen wereldje. Morgen nieuw: Peter van der Vorst ziet sterren. Vandaag te gast: Peter van der Vorst. Onder zijn sterren: Beau van Erven Dorens.

Catherine Keyl was te gast in 24 uur met..., een mooi, solide interviewformat, toen nog gepresenteerd door Wilfried de Jong. Bij wijze van publicitair opkontje deed De Wereld Draait Door vlak voor de tweede aflevering een terugblik met Catherine Keyl. Hoe haar openhartige optreden bevallen was. Prima, ze had 1200 mails gehad over hoe goed het was ‘een BN’er te zien die helemaal écht was’.

Helemaal echt zijn, de ultieme droom in een wereld van plastic.

Rik Felderhof, beroepshengelaar in de vijver vol vette vis, ontving die dagen in Zuid-Frankrijk weer prominente gasten in zijn Villa Felderhof. Te gast waren zanger Danny de Munk en... Catherine Keyl.

Een tobbertje, die Catherine, en dat zouden we weten ook. Dat treft, met Rik Felderhof, de immer warme, invoelende en sympathieke gastheer. Rik: ‘Ben jij een knuffelaar?’ Catherine: ‘Ik ben wel een aanraker.’

De week ervoor had Keyl de kijkers nog getrakteerd op haar liefdesleven, een geval van misbruik en conflicten rond haar ego-glossy. Aan het zwembad bij Rik Felderhof ging het over haar jeugd. Ze werd gepest als kind. Kon niet lekker meedoen op het schoolplein. ‘Later hoorde ik dat we tuttig gekleed waren.’

Roem komt vóór de hoogmoed. Eens in je weg omhoog ga je het doodnormaal vinden dat je je een etmaal laat uithoren, een lang weekend kokkerelt met Rik Felderhof en het nog laat uitzenden ook. Dat je gevraagd wordt, dat is gewoon industrie. Dat je ‘ja’ zegt, dat blijft het mysterie.

Ook botoxkoningin Marijke Helwegen mocht in dwdd uitleggen wat haar had bewogen om vierentwintig uur intimiteiten te delen met Wilfried de Jong. Het antwoord: ‘Je kunt op deze manier veel meer van jezelf laten zien.’

Er komt een moment dat je Marijke Helwegen beter kent dan je eigen partner. Best een beetje erg.

==

De lijst van dit soort kruisbestuivingen is eindeloos, zoals elke oplettende kijker zelf dagelijks kan zien. Er gaat geen avond voorbij waarop tv-presentatoren niet ergens aan een der stamtafels van de tv-kantine warm worden ontvangen voor een openlijk opwarmertje voor hun programma dat vanaf morgen een nieuw seizoen beleeft.

Televisieroem versterkt zichzelf. Humberto bij Matthijs, Matthijs bij Humberto, Eva bij Linda, Linda bij Eva – het is onder (veelgevraagde) presentatoren meer dan eens een uitruil gebleken: ik bij jou, dan jij bij mij.

Zo is televisie doorlopend een verwijzing naar televisie. Een bron die zichzelf voedt, zoals de twee tekenende handen van Escher die elkaar en daarmee zichzelf scheppen. The medium is the message, analyseerde de Canadese filosoof Marshall McLuhan al in de vorige eeuw. Het medium dicteert de vorm, en de inhoud.

Spelletjes, quizzen, dramaseries, zelfs de talrijke documentaires over sport, ziektes of gebeurtenissen zeggen in essentie iets over televisie en de wetten van het medium. Uit die wetten kan elke kijker het volgende mechanisme destilleren. ‘Over twee maanden zijn de Amerikaanse verkiezingen, en daarover praten wij vanavond met de volgende gasten.’ U kent die gasten. Ze waren eerder op tv. En zo niet, dan zullen zij vanaf nu steeds geregelder uw huiskamer bezoeken. Want dat hoort tot de ijzeren wetten van televisie: wie op televisie is geweest, zal er als vanzelf vaker op verschijnen. Tenzij uiteraard het eerste optreden desastreus is verlopen en de gast zwetend en met een druppel aan de neus zat te stamelen, maar daarvoor moet over het algemeen het vermaledijde voorgesprek de makers (en kijkers) behoeden.

==

***

==

TV-tv is niet altijd louter zelffelicitatie. Soms bevindt zich tussen de genodigden een onverwachte stoorzender. rtl Late Night bood verplichte lesstof voor amateurkijkers. Aan tafel zat onder anderen John de Mol, die mocht vertellen over zijn nieuwe wereldbestormende realityplan: Utopia. Vijftien man moesten zien te overleven op een weiland van anderhalve hectare, met één telefoon, twee koeien, kippen en een kale loods met lekkend dak. Net als Big Brother gebaseerd op een boek van wel vijf eeuwen oud, wist De Mol. De tv-intellectueel was alleen de schrijver even vergeten. Pas aan het einde van de avond gaf Twitter uitsluitsel aan de stamtafel: Thomas More. ‘Natuurlijk!’

Rond De Mol zaten meer leden van de televisiefamilie. Vader Jeroen Krabbé en zoon Martijn. Vanwege de dramaserie De man met de hamer, die rond die dagen zou worden uitgezonden. Zoon Krabbé werd van alle kanten geprezen. De Mol: ‘Als hij in Amerika zou presenteren, zou hij ook daar tot de top drie horen.’ Martijn hoorde het geroerd aan.

Bij een feestje horen felicitaties. Toch wordt het voor de buitenstaander een stuk spannender en onthullender wanneer het feestgedruis verstomt en omslaat in een Festen. Krabbé sr. denderde even door de porseleinkast toen het ging over tv-reclame die series en films onderbreekt. Hij haakt af wanneer hij zeven minuten naar wasmiddelen moet gaan zitten kijken, zei hij. ‘Ik vind het zó ontzettend vervelend.’ Naar John de Mol: ‘Sorry, John.’ Helaas was de regie niet alert genoeg om het gezicht van de pater familias in beeld te nemen, maar enkele shots later zat oom John zich nog te verbijten op een nootje.

Een dag later rommelde het alweer op RTL, nu in de satirische show Dit was het nieuws, de Nederlandse versie van de BBC-hit Have I Got News for You. De schuldige was panellid Thomas Acda, de oom Koos die op het familiefeestje na zijn tweede drankje foute grappen tapt en steeds opzichtiger naar de boezem van tante Tiny staart. Over Albert Verlinde, die volgens berichten 350 euro zou betalen voor foto’s van BN’ers: ‘Het is een beetje de NSB denkt met u mee.’

Even later viel Harm Edens in. ‘Wij van dwhn weten ook wel dat u niet naar ons kijkt omdat u dat wilt. U keek naar Wie ben ik? en toen naar Ik hou van Holland en nu bent u zo geestelijk afgestompt dat u domweg niet meer in staat bent te zappen.’

De leukste familiefeestjes zijn die waar de ruiten rinkelen.

==

Het gebeurt niet vaak dat televisie een kritisch inkijkje geeft achter de eigen schermen. Vaker moet je het hebben van wat tussen de kieren van het decor door schemert. Onthullend was dan ook de documentaire Bente’s stem, eind 2012 vertoond op het jeugdkanaal ZAPP (NPO 3). Die gaf een mooie kijk in de wereld achter het glittercircus van The Voice of Holland en alle varianten daarvan, waarin Wendy van Dijk haar kandidaten permanent aanspoort met frasen als: ‘Geniet van dit moment. Pák de zaal!’ ‘Genieten’ is het kernwoord van dit warme spektakel.

Zelfs wanneer de afgang onvermijdelijk was, bleven ‘verliezers’ groots glimlachen. Dat moest van RTL. Dat stond althans in de contracten van Bente, het meisje dat op elfjarige leeftijd had meegedaan aan de voorrondes van The Voice Kids. Ze was de hoofdpersoon in de fascinerende en mooi gemaakte documentaire Bente’s stem. Filmster Marijn Franken (bekend van Keuringsdienst van Waarde) volgde het zangtalentje gedurende de selectie. Het was, behalve een intiem verslag van een kinderdroom, de eerste keer dat televisie – tamelijk terloops – een kijkje bood achter de schermen van het streng geleide en bewaakte succescircus.

Bente las in de film voor uit de stapels paperassen die RTL haar had bezorgd. Geheimhouding, wat wanneer gezegd moet worden – het stond blijkbaar allemaal op papier. ‘Als je niet door bent: op beeld een pokerface doen, blijven lachen. Backstage mag je pas huilen, stond er.’ Dat vond Bente ‘best wel raar’.

Er was nog meer best wel raar. Zo had Bente, met haar mooie, licht gebroken stemgeluid, zich verheugd op juryleden en coaches Nick en Simon. Maar die bleken vrijwel nooit aanwezig. Bente: ‘Als er een camera is, zijn ze er altijd, maar anders niet. Raar, vind ik. Ook weer een mysterie.’ Het duo maakte wel veel grapjes. Haar vader, in de auto op weg naar haar beslissende optreden: ‘Ze zeiden dat ze jullie gingen coachen. Dat was ook een grapje.’

De lok van de televisieroem is voor velen een bloedserieuze zaak. Toen op tv een oproep klonk voor The Voice Kids, gingen de poorten open voor Bente, vertelde ze in Bente’s stem. In bed met haar beer: ‘Ik hoop dat ik bekend word. En dat ik een platencontract krijg. En een poster van The Voice of Holland, want die is echt cool.’

Alles werd anders: ‘Kinderen die me eerst heel stom vonden, vinden me nu heel lief. Overdreven lief zelfs.’ Daarom durfde ze niet te vertellen dat ze uiteindelijk niet door was. ‘Dan heb ik nog even een fijn leventje.’

Bente zong Anouks ‘Lost’ en Adeles ‘To make you feel my love’ mooi, met reuze volwassen snikjes. Ze sprak zelfs al in filmzinnetjes. Ze had geen zin om te oefenen. Zegt ze zelfbewust: ‘Het is zo... niet Bente. En als iets niet Bente is, vind ik het niet leuk.’

Haar ouders leken wat onhandig te laveren tussen pedagogisch correcte onverschilligheid (haar moeder: ‘Dit is wat je wilde, van mij hoefde het niet’) en de zachte dwang (‘Ik zet nú de muziek aan en zíngen!’) waarmee ze hun wonderkind naar de top droomden.

Bente had heel erg genoten van haar deelname aan The Voice Kids, zei ze zelf. En nu was er ook nog een documentaire over haar gemaakt. Het Jeugdjournaal sprak haar bij de première ervan: ‘Ik vond het heel mooi. Heel bijzonder. Heel erg Bente.’

Goed dan. Voor de kijker resteerde een les uit de film, die mag gelden voor alle Voices en andere talentenjachten uit dezelfde dromenfabriek. Ziet u een verliezertje lachen, kijk dan even goed of het de eigen lach is, of die van John de Mol.

==

***

==

Symptomatisch voor de obsessie van televisie voor televisie is ook de ontwikkeling in de satire van de afgelopen jaren. Die was voor een belangrijk deel typetjes-tv. De makers vermommen zich, zetten een accentje op, en daar was het typetje geboren. Een beproefd recept.

Het is de erfenis van Koot en Bie. Hun typetjes waren meestal persiflages, verwijzingen naar onbekende, naamloze menstypen die iedereen herkende uit eigen waarneming. Archetypen, bijna. Succesvol waren ‘echte’ imitaties van Van Kooten als Ed van Thijn, Hans Alders en Thijs Wöltgens – De Bie hield het meer op de Duitse leraar en de tv-presentatrice Memien Holboog, hooguit een verwijzing naar een type mens in plaats van één persoon.

Kopspijkers en Koefnoen kwamen, en daarmee sloop een nieuw element in het genre: satire had de imitatie ontdekt. Deels kwam dat voort uit technische vooruitgang. Waar Van Kooten en De Bie zich voor een typetje urenlang moesten laten vermommen door de talentvolle grimeur Arjen van der Gijn, werd het later met behulp van 3D-computermodellen en siliconen eenvoudig om van elk gezicht een masker te maken waarmee iedereen elke BN’er kan worden. Voor een geslaagde imitatie is uiteraard meer vereist dan enkel het masker, maar de trend was gezet: satire ging televisietypetjes neerzetten en nadoen.

Soms pakte dat goed uit. Van grote klasse was de aflevering van Koefnoen (2011) waarin het zaterdagse familieprogramma Ik hou van Holland werd gepersifleerd, met deelnemers die volledig bestonden uit (geïmiteerde) leden van de toenmalige CDA-fractie. Linda de Mol vertolkt door een onophoudelijk giechelende Plien van Bennekom, Frans van Deursen als Ad Koppejan en Paul Groot als Henk Bleker: het was hilarisch en scherp tegelijk. Bij het spelelement ‘Maak een lied af’ start de geluidsband met de tekst ‘Ik heb een tante in Marokko en die...’, waarop ‘Henk Bleker’ op de knop drukt en aanvult: ‘... komt er niet in!’

Vaker helaas is televisie enkel aanleiding voor imitatie, zonder enige urgentie of zeggingskracht. De meest uitgesproken representant van afgelopen jaren was de tv Kantine, een uit de hand gelopen hobby van het RTL-duo Carlo Boszhard en Irene Moors, een televisieduo met aanstekelijke chemie.

Vele tientallen tv-persoonlijkheden speelden zij na. Sommigen lukten redelijk. Nieuwslezer Jan de Hoop, Ivo Niehe, René van der Gijp, Maarten van Rossem, en vooruit: Kim Holland – aardig, voor even. De rest was ronduit slap. De geslaagde grime was niet het halve, maar het hele werk.

De grote makke van deze en veel andere typetjes-tv is dat een scherpe tekst en dito grappen er niet toe leken te doen. Het resultaat is louter poppenkast. Goed voor een enkele glimlach en een ondraaglijke leegte. Waar Koot en Bie een gedachte wisten te vervatten in scherpe tekst met een pakkende clou aan het eind, onthielden hun late leerlingen enkel de lach om de vorm. De tv Kantine – overigens succesvol onder een grote groep RTL-kijkers – bleef zo een persiflageparade die ernstig leed onder een gebrek aan goede teksten.

Het blijft jammer dat ook de satire van Koefnoen zo zelden echt tandjes kreeg. Een persiflage op Geer & Goor, een imitatie van Erica Terpstra op reis voor omroep MAX: verder dan de imitatie ging het ook hier maar zelden.

Toch past hier tegelijk enig mededogen. Satire op tv over tv, dat is haast ondoenlijk geworden. Satire en realiteit waren soms totaal onherkenbaar geworden, niet van elkaar te onderscheiden. Wat op het ene net geacht werd ‘werkelijkheid’ te zijn, bleek op het andere net satire. Volstrekt inwisselbaar geworden. Zo deed Erik van Muiswinkel in Koefnoen een perfecte Maarten van Rossem. Het wás hem, maar meer ook niet. De tv-versie van de ‘echte’ Van Rossem is van zichzelf al karikaturaal genoeg om te persifleren.

==

***

==

De eerder genoemde fastfood thinkers van Bourdieu bestaan, niet alleen in Bourdieus of in ons taalgebied, maar in elke westerse televisiecultuur. Er wordt onder kijkers veel over geklaagd (op social media bijvoorbeeld). Het leidt in de huiskamer al snel tot een gevoel van uitsluiting. Daarnaast zien de ontwikkelder kijkers de wetten van de versimpeling en vervorming al snel. Alsof de wereld enkel te vatten valt in scherpe, gevatte en snelle quotes uit de fastfoodfabriek.

Toch is de reden van hun bestaan op het beeldscherm eenvoudig: de sprekers voldoen aan alle televisiewetten.

Ze zijn daarbij vaak de ‘columnisten’ van een tv-programma. Zoals kranten en tijdschriften zichzelf profileren door uitgesproken columnisten aan zich te binden, zo hangt een programma als dwdd zijn hele DNA op aan de bekende, typische dwdd-gasten. Jan Mulder, Prem, Jort Kelder, Nico Dijkshoorn, Halina Reijn en nog een aanzienlijke rij vertrouwde gezichten die zich op verzoek uitlaten over (soms) hun specialisme of (vaker) om het even wat. De Amerikaanse verkiezingen, China, politiek, Geert Wilders, moslims: sommige draaideurdelinquenten zijn altijd welkom.

rtl Boulevard en rtl Late Night hebben hun eigen stal, voor een belangrijk deel bestaand uit het sterrenstelsel. Presentatoren van RTL-programma’s, aangevuld met zangers als Gordon, René Froger, enkele sporters en acteurs.

De serieuzere praatprogramma’s kunnen altijd terugvallen op de militair historicus die ons de Arabische Lente duidt in dertig delen, de tv-psychiater die desgevraagd een gezinsdrama duidt, de chef Parlement van De Telegraaf die bij ontstentenis van Frits Wester de Binnenhofse boodschappen bezorgt, en als we het echt niet meer weten, bellen we Maarten van Rossem – altijd prijs.

Zij verstaan hun vak, en leveren wat televisie verlangt.

De ideale televisiegast voor talkshows en discussieprogramma’s ziet er uiteraard enigszins toonbaar uit, tenzij het afwijkende of opvallende uiterlijk een extra reden is voor de invitatie. Het is prettig wanneer de gast iets representeert en een bepaalde status geniet. Maar daarin is de laatste jaren iets veranderd: de gast mag ook representant van zichzelf zijn, mits de stellingname maar ongenuanceerd genoeg is. ‘Bekend van Twitter’ is dan al voldoende autoriteit voor een uitnodiging vanuit Hilversum; met name uit de rechtsere hoek hebben diverse sprekers hun entree in de media te danken aan hun ongezouten berichten op het sociale medium.

De gast dient uiteraard ook live in de studio uit zijn woorden te kunnen komen, iets wat vooraf vaak gecheckt wordt door telefonisch aftasten door een redacteur. De ervaren televisiegast weet dan genoeg: het is nu zaak zo stellig en geprofileerd mogelijk aan het woord te komen, in rollende zinnen met een begin en een einde. Nuance en breedsprakigheid zijn glad ijs. Hier dreigt het levensgrote risico te worden afgescheept met de mededeling: ‘Hartelijk dank, we zoeken ook nog even verder; als we u nodig hebben, hoort u nog van ons.’

Wie toch doordringt tot de studio, dient bij voorkeur enig gevoel voor theater aan den dag te leggen. Verontwaardiging, een stemverheffing, een raak geplaatst grapje, een oneliner: het maakt niet uit of het waar of gemeend is, het gaat om het toneel en het beeld.

Ook weer niet onlogisch dat vooral televisiemakers voldoen aan die wetten en eisen. Zij kennen het specifieke takenpakket, en kunnen zeer goed leven met het tekort dat dit soort gesprekken bijna per definitie creëert – niet voor niets waren ze uit eigen beweging al bij de televisie gaan werken. Bent u wetenschapper en hoopte u de héle kwantummechanica te kunnen behandelen in dat prachtprogramma waarvoor u was uitgenodigd? Blijf thuis. Of sluit vrede met het idee dat u enkel één aspect lichtjes kon aanstippen; mogelijk dat één kijker erdoor werd aangespoord eens verder te kijken.

==

Hoe het fenomeen werkt, heb ik zelf mogen ondervinden. Vanaf de dag dat ik tv-criticus werd, ging mijn telefoon met steeds grotere regelmaat. In het schermpje van mijn mobiel verscheen 035. ‘Hilversum.’ Televisie, die me uitnodigt om op televisie te komen praten, over televisie. Wie schrijft over televisie, ‘wordt’ al snel zelf televisie.

Moet een tv-criticus wel op tv? Er is veel voor te zeggen het medium te beoordelen vanaf maximale afstand. Sterker: dat schreef ik eens toen ik een (zeer gewaardeerde) collega van een concurrerend dagblad had zien aanschuiven in een praatprogramma.

Later rijpte het inzicht dat er ook winst te behalen valt. Een kijkje achter de schermen geeft inzicht in het productieproces dat de doorsneekijker vaak niet heeft. En zolang je bijdrage aan tafel rechtstreeks gekoppeld is aan je vak als tv-criticus, is er weinig op tegen. Behalve dan het gevaar dat je begrip gaat krijgen voor de wereld achter de schermen, de mindere afleveringen, en dat je mogelijk zelfs personen uit de televisiewereld aardig gaat vinden. Dat is ook niet verboden – sommige tv-recensenten zijn net mensen – zolang het een vrij en onafhankelijk (en dus eventueel ook negatief) oordeel niet in de weg staat. Inmiddels ben ik meermaals in hetzelfde programma verschenen als de gewaardeerde collega, en nooit heb ik daar spijt van gehad, noch last van ondervonden in latere oordelen.

Wel ben ik blij dat ik de verleiding – het was eenvoudig zelfs – heb weten te weerstaan van de kortstondige televisieroem. Dat ik niet ben ingegaan op de uitnodiging van omroep PowNed om met enkele BN’ers een paar dagen door te brengen in een villa op Ibiza. Dan had ik mijzelf in House Ibiza in zwembroek teruggezien naast een champagne slurpende Ome Roon, zoals minister Ronald Plasterk – die de omroep had toegelaten tot het publieke bestel – efficiënt werd doodgeknuffeld door Rutger Castricum.

Natuurlijk had ik kunnen ingaan op de uitnodiging van De slimste mens. Maar als tv-criticus had ik weinig tot niets te zoeken in tv-spelletjes (voor je het weet sta je tussen Patty Brard en Dries Roelvink op een duikplank bij SBS6), zeker niet wanneer je feitenkennis over sport en films – twee voorname pijlers onder de thema’s van deze kennisquiz – zo onderontwikkeld is als de mijne.

Ik voelde weinig behoefte om als een soort hedendaagse dominee een dagsluiting te verzorgen in De nachtzoen, een middernachtelijk IKON-programma waarin ‘een charismatisch, gloedvol persoon’ (daar begon het misverstand al) ‘die zo onontbeerlijke nachtzoen uitdeelt aan het Nederlandse volk’.

En natuurlijk was het geen goed idee – maar wellicht illustratief voor het denkraam van sommige televisiemakers – van die ene producent om een tv-criticus (die weliswaar een boek over zijn volstrekt particuliere vogelliefde had geschreven) te polsen als ‘mogelijke presentator’ van ‘een nieuw televisieprogramma over de natuur, over dieren en over de lente dat gepland staat voor het voorjaar van 2014’. De RTL-show Het zijn net mensen deed mij zelfs in handen van tv-rot Paul de Leeuw, bijgestaan door Marc-Marie Huijbregts, niet kwispelen van vreugde of opwinding.

==

***

==

Van tijd tot tijd duikt op televisie een ‘mediaprogramma’ op. Zelden of nooit gaat het dan over tijdschriften of radio, maar steevast over televisie. Met ‘media’ bedoelt televisie meestal televisie.

Wat is dat toch met mediaprogramma’s op televisie? Het medium vertoont problematisch eetgedrag. Een permanente honger, maar na elke vreetbui worden de vingers in de keel gestoken en wordt het geconsumeerde mediaprogramma weer uitgekotst. De geschiedenis is bekend: van De Alles is Anders Show (begin jaren tachtig) naar Lopend vuur, Medialand, De leugen regeert, De waan van de dag, De kunst van het maken en nog een heleboel andere programma’s. Ze moesten alle na één, soms twee of drie seizoenen ook weer het veld ruimen. Te weinig kijkers, te zwaar, te licht, te specialistisch, ‘niet passend in het nieuwe zenderprofiel’, ten onder in de overspoelende zee van talkshows.

Jammer. Doodzonde zelfs. Want juist omdat media er altijd en overal maar zijn, is het harder nodig dan ooit te leren omgaan met het medium. Televisiekijken moet je leren, in een tijd waarin beeld en beeldvorming steeds dominanter worden. Bijvoorbeeld door de beelden te beoordelen op hun betekenis en zeggingskracht, door de opzet, de cameravoering, de regiekeuze, de montage, de hoofdpersonen. Een vak dat op scholen zou moeten worden onderwezen. Of op televisie.

Natuurlijk, het thema ‘media’ komt volop aan bod op televisie. Journalistieke kwesties worden soms op de dag zelf al volop behandeld in dwdd (zeker in de maandelijkse media-aflevering) of andere talkshows en nieuwsrubrieken. Op mediahypes werd langere tijd later vaak zinnig teruggeblikt in Medialogica van de HUMAN – óók weer incidenteel. Journalistiek is – zeker op internet, zie onder meer De Correspondent – steeds meer metajournalistiek aan het worden. Niet het onderwerp zelf, maar de berichtgeving erover is van belang geworden. Een goede en interessante ontwikkeling, die op televisie echter onderbelicht blijft, ondanks de pretenties van elk tijdelijk opduikend mediaprogramma.

==

Soms is een enkele blik achter de schermen van televisie al spannend en informatief genoeg. Spectaculair was bijvoorbeeld regisseur Rudolf Spoor, die ‘verantwoordelijk’ was voor de registratie van de huwelijksvoltrekking van Willem-Alexander en Máxima in 2002. In het VARA-programma De Gids, goedbeschouwd een soort voorloper van dwdd, lichtte hij de geluidsopnamen vanuit de regiekamer toe, op het moment dat de camera zou inzoomen op Máxima’s traan tijdens de welbekende uitvoering van Astor Piazolla’s ‘Adios Nonino’ door bandoneonist Carel Kraayenhof. Spoor legde uit hoe hij de tranen had voorvoeld, met de partituur in de hand: áls ze zouden vloeien, dan in die twaalf seconden crescendo. En zo is het gegaan. In de regiekamer klonk opgetogen: ‘Tranen!’ Daarna ontrolde zich het vakmanschap van de beheersing: het inzoomen op gezag van Spoor, tot het gelaat van de bruid en haar biggelende traan het hele beeld vulden. Even vasthouden, dan weer rustig terug. Maximale ontroering, de motor van de monarchie op momenten als deze. Spoor analyseerde achteraf: zonder die beweging van het inzoomen was de emotie er niet geweest. Een fraai inzichtje in de werking van het beeld.

Soortgelijke passages kwamen later terug in dwdd, waar regisseur David Grifhorst vol enthousiasme mocht toelichten met welke jongste technieken hij zijn camerastuntwerk voor elkaar had gekregen in het reli-spektakel The Passion van de EO.

Maar dat zijn uitzonderingen, in gevallen waarbij makers iets moois in de aanbieding hebben. Veel vaker verzandt aandacht op televisie voor televisie in ronduit beschamende zelffelicitatie.

Het ingebakken manco is dat mediaprogramma’s op tv zelf ook vooral televisie moeten zijn. Ze krijgen steevast de vorm van een talkshow, met alle vaste conventies van dien (die zich op zichzelf goed zouden lenen voor een kritisch mediaprogramma): tafel, twee of meer gasten die het het liefst hartgrondig met elkaar oneens zijn, en dat dan in vijf minuten. Maar de televisiewereld is klein, nóg kleiner dan de mediawereld al is. Sprekers zijn collega’s, ze kennen elkaar, tegenstellingen worden zelden uitgesproken, laat staan hard uitgespeeld. De dood voor de discussie.

Zo hoeft het niet. Dat bewees het VPRO-programma Het Blauwe Licht eind jaren negentig. Stephan Sanders en wijlen Anil Ramdas analyseerden met monitoren op tafel recente televisiebeelden. Het leverde weliswaar vaak ook potsierlijke, intellectualistische gewichtigdoenerij op, maar in de aanpak was het een veel zinniger en inhoudelijker manier van mediakritiek dan alle talkshowachtige pogingen bij elkaar.

Misschien is het niet verwonderlijk dat een hedendaagse poging dan ook te vinden is op internet, waar de wetten en conventies van de televisiewereld niet hoeven te gelden. Google even op ‘De snijtafel’ en u stuit op de alleraardigste internetvideoserie van de jonge vlerken Kasper C. Jansen en Michiel Lieuwma. Zij analyseren daar op soms nietsontziende (maar soms ook wat gezochte, flauwe) wijze onder meer bekende liedteksten en andere publieke uitingen, maar maakten virtueel terecht furore met het fileren van een aflevering van dwdd waarin Carice van Houten en Halina Reijn een gezamenlijk boek kwamen promoten.

Het zou het medium televisie sieren wanneer het in de obsessie voor zichzelf ook een hoekje zou inruimen voor een nieuw, eigentijds Blauw Licht. Recenserend, onderzoekend, maar zonder hinderlijke tussenkomst van de nu nog zo vanzelfsprekende bloemenbezorgdienst.

==

***

==

Goed, je kunt er lullig over doen. Het ís ook ziekelijk, die verliefdheid van televisie op zichzelf en haar eigen burgers uit het televisiedorp. Maar het kan soms tot verrassende ontmoetingen leiden. Vooral wanneer die onverwacht uitmonden in confrontaties of wedstrijdjes armpjedrukken.

Sven Kockelman ‘ontmoette’ Peter R. de Vries in Oog in Oog, het enige Nederlandse programma waarin de interviewer zich de volhardende interviewwijze van Jeremy Paxman tracht eigen te maken. In zo’n arena is crimefighter en dagelijkse talkshowgast De Vries de meest aangewezen vechthond.

‘Hoe zuiver is Peter R. de Vries?’ wilde Sven weten, volgens de staccato aankondiging. Het idee was dat een kruisverhoor de verdachte wel op zijn knieën zou krijgen.

De Vries zat tegenover Sven met zijn gebruikelijke attitude. Stalen gezicht, licht onverschillig, relativerend waar hem superlatieven om de mond gesmeerd worden. Op zijn hoede.

Het begon met de gebruikelijke beleefdheden. Binnenkort zou De Vries weer met een zaak komen ‘die het gesprek van de dag zal worden’. Een teasertje waarover hij niet meer wilde zeggen, want: ‘Ik vind het een goede journalistieke gewoonte om niet te veel prijs te geven.’

Niet te veel prijsgeven, dat is een opmerkelijke opvatting over het vak van de journalistiek.

Sven: ‘Maar je belooft ons een sterke start van een nieuw seizoen.’ Dat beloofde Peter.

Wat een gezellig samenzijn dreigde te worden, explodeerde echter al snel. Live op tv – dat zijn altijd de beste ongelukken.

Kockelman begon te zuigen. Waarom De Vries nooit de grote criminelen aanpakte en vooral ‘huis-, tuin- en keukenmoorden’ deed. Een ‘onzinnig verwijt’, vond de getergde De Vries.

Hij begon zich al snel te beklagen over de manier waarop hij ‘naar de studio was gelokt’. Hij trok zijn geheime wapen uit de binnenzak en las voor uit een eerdere brief van Sven, waarin die repte over Peters betrokkenheid bij de derde wereld en politiek. ‘Daar staat volstrekt niet in, Sven, dat je mij de maat gaat nemen op mijn contacten met de onderwereld.’ En: ‘Jij bent gewoon niet transparant.’

Dat wilde De Vries maar even prijsgeven: nobody fucks with Peter R. de Vries. Het werd zo ongemakkelijk, dat de titel even dreigde te worden omgesmeed tot Oog om blauw Oog. Dat gebeurde niet; evenmin stapte De Vries voortijdig op, een gebaar dat veel te weinig vertoond wordt in dit genre – de emancipatie van de televisiegast is nog lang niet voltooid. Resteerde fascinerend lesmateriaal voor de interviewacademies.

Uit ‘De Iglo-dialogen’ – een vechtgesprek doe je zó:

Sven: ‘Klopt het dat er al een pilot is gemaakt voor een talkshow met Beau van Erven Dorens?’

Peter: ‘Dat klopt niet.’

Sven: ‘Dat klopt niet.’

Peter: ‘Dat zei ik al.’

Sven: ‘Dat hoorde ik. Ik vat het samen.’

Peter: ‘Dat doe je goed.’

Televisiewetje: hier gingen we het nog de hele week over hebben op tv. Ziek, maar soms wel heerlijk.

==

***

==

De immer terugkerende televisiegast op televisie is een voortvloeisel van gewoonterecht, voorbehouden aan een medium dat zijn eigen wetten schept. Geen enkel ander medium is zo gepreoccupeerd met zichzelf. Met succes, want televisieroem is voor veel andere (geschreven) media een dankbare bron geworden.

Het blijft ondenkbaar dat een krant een interview doet met de auteur van een groot artikel dat morgen in de krant zal staan. Hoewel? Dit stuk haalde wel mijn krant:

==

Welkom, lezers, bij deze nieuwe aflevering van Praatgraag, waarin wij praten met bijzondere mensen. Uit onze kring, uiteraard, want er is geen andere. Vandaag is bij ons aangeschoven Durk Parelboer. U kent hem allemaal als auteur in deze krant. Durk heeft opnieuw een stuk geschreven, dat morgen in de krant staat. Daarover gaan we nu al met hem praten. Als u wilt meepraten: volg ons op Facebook, of Twitter onder hashtag #Praatgraag.

Durk, welkom. Misschien kun je eerst zelf even aangeven wat jou bewoog tot dat artikel.

==

– ‘Dankjewel. Allereerst wil ik jullie danken voor de uitnodiging. Goed dat de krantenwereld zijn eigen medewerkers zo in de schijnwerper zet. Zou televisie ook wel eens met programmamakers kunnen doen.’

==

Tot zover de zelffelicitatie. Jouw stuk. Vertel daar eens iets over.

==

– ‘Nou, eigenlijk is het zo dat ik ervoor gevraagd werd. Ik werd gebeld, door mijn vaste eindredacteur, of ik zevenhonderd woorden wilde schrijven. Ik heb er wel even over nagedacht, maar toen heb ik ja gezegd. Het is mijn werk tenslotte, dus als iemand het moest doen, was ík het.’

==

Straks over de inhoud, maar eerst even over jou persoonlijk. In het stuk laat je veel van jezelf zien...

==

– ‘Ja, dat was best wel confronterend om te doen. Maar je ontkomt er natuurlijk niet aan; als je pretendeert over de hele wereld te schrijven, zou het wel heel vreemd zijn je eigen wereldje onbelicht te laten. En dus plaatste ik een naakte selfie vanuit mijn badkamer bij het stuk – ideetje van de eindredacteur, zonder wie ik nooit zo’n groot succes zou zijn geworden. Dat weten veel mensen niet, maar je doet zoiets natuurlijk met een heel team. Heel heftig was dat. Natuurlijk zal dat weer zure reacties opleveren van beroepscynici. En natuurlijk, je kunt het ook niet doen – maar dat zou schijnheilig zijn.’

==

Snap ik. Doe je het ook omdat je het spannend vindt?

==

– ‘Zeker.’

==

Merk je daarin dat je grensverleggend wordt? Dat je steeds dichter bij de deadline gekkigheid gaat uithalen?

==