-

Schrijfster Tessa Leuwsha verhuisde van Nederland naar Suriname, aangetrokken door de liefde en het avontuur van een land in opbouw. Vijfentwintig jaar eerder deed haar Surinaamse oma Fansi het omgekeerde. Wie was die vreemde tropenvrouw die opeens bij haar vernederlandste kinderen en kleinkinderen op de stoep stond? Tessa herinnert zich een strenge, zwijgzame vrouw die weigerde aardappels te eten. Waarom zweeg Fansi in alle talen over haar achtergrond?

In Fansi’s stilte gaat Tessa Leuwsha op zoek naar het verhaal van haar grootmoeder en haar ooms en tantes, in Paramaribo, Nickerie, Eindhoven en de Achterhoek. Al lezend en luisterend beleeft zij de geschiedenis van Suriname en ontdekt hoe de slavernij, die relatief kort voor de geboorte van Fansi was afgeschaft, doorspeelde in het leven van haar grootmoeder – een dochter van een Engelse zendelinge en een zwarte man – en zelfs in dat van haar kinderen.

-

Tessa Leuwsha

FANSI’S STILTE

EEN SURINAAMSE GROOTMOEDER EN DE SLAVERNIJ

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

Deze uitgave kwam tot stand met steun van het Nederlands Letterenfonds

Copyright © 2015 Tessa Leuwsha en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto uit het familiearchief

Foto van de auteur Sirano Zalman

Omslagontwerp Nanja Toebak

E-book Suzan Beijer

Kaart Kartomedia, Soest

ISBN 978 90 450 3043 2

www.tessaleuwsha.com

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 450 3042 5.

-

Voor mijn ooms en tantes

-

‘If there’s a book that you want to read, but it hasn’t been written yet, then you must write it.’

TONI MORRISON

-

-

VOORAF

‘Oma Fansi ga niet weg! Laat me niet alleen!’ Het gehuil van mijn achternicht klonk hartverscheurend. Ze was in zwart-wit gekleed, zoals bijna alle familieleden rond het graf. In de kist lag oma. Haar grijze kroeshaar was zorgvuldig gevlochten, mijn tantes hadden een mooie jurk voor haar uitgezocht. Ik was elf. We stonden op een begraafplaats in Eindhoven, het miezerde.

Mijn Surinaamse oma heette Fancelyne Evelyne Cummings. Vrijwel iedereen noemde haar Fansi. Mijn tweede voornaam Evelyne dank ik aan haar, maar toen oma stierf kende ik haar nauwelijks. Ze was in 1970 naar Nederland gekomen vanwege een aandoening aan haar ogen, ook de Hollandse arts kon haar jammer genoeg niet beter maken. Waarom ze niet terugkeerde naar Suriname wist ik niet. Ze woonde afwisselend bij twee van haar dochters en soms ging ze op logeerronde bij haar andere kinderen; mijn ooms en tantes woonden op één na in Nederland. Bij ons kreeg oma de slaapkamer van mijn ouders, die was met schuifdeuren gescheiden van de woonkamer. Oma sprak met ons nooit over Suriname. Mijn Hollandse moeder at graag aardappelen, oma lustte iedere dag rijst. Oma maakte vroeg in de avond Ovomaltine, ze prevelde het Onzevader en stapte in bed. De tv moest zacht.

Na een jaar of drie verhuisde ze naar een bejaardentehuis in Eindhoven. De directie verwelkomde haar hartelijk, oma was hun eerste Surinaamse. We bezochten haar een paar keer per jaar, voor ons vanuit Amsterdam een hele onderneming. Mijn vader Wim reed een okergele Opel Kadett, mijn broer en ik duwden die op koude ochtenden aan, harder dan tachtig lukte niet.

◊

‘Oma?’ Oma zat te dommelen in haar stoel, het was warm in haar kamer. Pa rookte een sigaartje op de gang, mijn broer hield hem gezelschap. Ma was op zoek gegaan naar een vaas. Ik was alleen met oma. Een verzorgster kwam binnen en zette een dienblad neer. ‘Hallo!’ zei ze. Naast een tuimelbeker lagen op een bord in dobbelsteentjes gesneden stukjes brood. Oma schrok op, ze was nu bijna blind. Toch hadden haar ronde, bruine wangen nog maar nauwelijks rimpels. Ze droeg steunkousen om haar opgezette benen. ‘Een tropenziekte, komt door een muskiet,’ had mijn vader me een keer uitgelegd; hij zei altijd muskiet in plaats van mug. ‘Uw kleindochter gaat u voeren,’ zei de verzorgster op luide toon. ‘Tot strakjes.’ Het was opeens erg stil in de kamer. Oma rook naar menthol. Ik wist nooit zo goed wat ik tegen haar moest zeggen. Als ze bij ons logeerde, speelde ze graag domino. Als ik uit school kwam, lag het spel al klaar, meestal liet ik haar winnen. ‘Oma kijk, brood met kaas. Lekker!’ Ik hield een stukje tegen haar lippen. De kaas viel terug op het bord.

Ik keek om me heen. In oma’s kamer stonden een kastje, een bed en een ronde tafel met vier stoelen. Mijn tante Gladys had die meubels gekocht, oma had uit Suriname alleen een koffer meegenomen. Mijn vader hield zich wat afzijdig, vond zichzelf geen familieman.

◊

Het telefoontje kwam overdag. Mama ving ons op uit school. ‘Jullie oma is overleden.’ Pa streek beduusd over zijn haar. Tante Gladys had de uitvaart doortastend geregeld. Oma was rooms-katholiek. In de kerk kregen we een gedenkkaartje met een tekst van Franciscus van Assisi, de heilige van de armen. Oma was vroeger wasvrouw geweest. Mijn vader, oom Frank en twee neven dansten op z’n Surinaams met de kist, oma’s ziel mocht niet mee het graf in. ’s Avonds schreef ik in mijn dagboek: Lieve Lizzy, vandaag was oma’s begrafenis. Ik moest bloemen dragen. Ze heette Fancelyne. Meer had ik er blijkbaar niet over te melden. Het weekend erop vertrok mijn vader in een gehuurd bestelbusje naar Eindhoven. Hij keerde terug met oma’s tafel en stoelen; onze voorkamer leek opeens klein. Papa ging aan oma’s tafel zitten, wreef over een knoest in het blad en zei: ‘Zo.’

∆ ∆ ∆

Zestien jaar later, in 1995, reisde ik mijn vriend achterna naar Suriname. Hij had er een baan gevonden. Ik had een opdracht op zak om een reisgids over het land te schrijven, van Suriname wist ik toen nog maar weinig. In de nieuwe omgeving bleek onze liefde niet te beklijven. Teruggaan naar Nederland kon altijd nog, dacht ik. Ik bleef, ontmoette een nieuwe liefde en stichtte er een gezin. Geregeld moest ik aan oma denken, ze was mijn directe lijn met Suriname. Vond ik het dagelijks leven in Suriname soms lastig, ik had vrijwillig voor het bestaan in een ontwikkelingsland gekozen. In oma’s tijd was Suriname nog een kolonie van Nederland. Zij had er met haar kinderen vrijwel alleen voor gestaan en dat met slechts een lagereschooldiploma op zak. Hoe had ze het in hemelsnaam gerooid? Sterker nog: wie was oma?

Ik begon me in haar leven te verdiepen. Oma was niet gehuwd. Ze kreeg uit verschillende relaties negen kinderen: vier jongens en vijf meisjes. Albert, Jet, John, Rika, Carmen, Wim, Franklin, Gladys en Mildred. John overleed jong. Ze leefde grotendeels gescheiden van hun vaders en voorzag in de kost door de was te doen voor welgestelde blanke en gekleurde families in Paramaribo. Een armoedig bestaan, oma maakte de crisisjaren dertig mee. De tijden waren hard. Bijna al haar kinderen vertrokken in de jaren zestig voor studie en werk naar Nederland, het verre, vrijwel onbekende moederland. Van terugkeer naar het verpauperde Suriname was geen sprake. Twee van mijn tantes gingen in de verpleging, één in het onderwijs, mijn vader kreeg een baan als chauffeur bij de gemeente Amsterdam. Franklin zou als enige gaan studeren.

Mijn vader had me weinig over zijn jeugd verteld, mijn ooms en tantes ook niet over die van hen. Bovendien, ik zag ze zelden. Behalve de jaarlijkse kerstkaart leek er ook onderling weinig contact. Suriname was ver en vergeten. Was dat met opzet? vroeg ik me af. Hoe kon een gezin dat in Suriname zo op een kluitje had geleefd in Nederland zo uiteen zijn gevallen? Waarom leek er een gat te zitten tussen toen en nu?

Ik besloot mijn ooms en tantes te interviewen. Ik wilde weten welke herinneringen aan hun jeugd zij koesterden. En welke zij liever vergaten. Welke invloed had oma gehad op hun verdere leven in Nederland? Voelden zij zich door hun achtergrond gemotiveerd of werkte die afkomst juist averechts? En hoe was het toen moeder in Nederland opeens met een koffer op de stoep stond?

Maar wilden mijn ooms en tantes wel meewerken? Mijn vader leefde niet meer. Ik zou zijn broers en zussen naar hem vragen, en ik kon putten uit wat mijn moeder van hem wist. Ik trok de stoute schoenen aan en begon bij mijn oudste oom in Suriname, oom Albert.

En dan legde ik mezelf nog een opdracht op: oma’s leven en het mijne bevatten overeenkomsten. Zij was bijna zeventig toen ze naar Nederland vertrok, ik nog geen dertig toen ik naar Suriname verhuisde. Waar kwamen onze belevenissen overeen en waar verschilden ze? Wat was er in Suriname door de tijd heen veranderd? En wat is er verbazingwekkend hetzelfde gebleven?

∆ ∆ ∆

Voor hier nog dit. Ik ben me ervan bewust dat de correcte term voor ‘slaaf’ tegenwoordig is ‘tot slaaf gemaakte’. Ook het woord ‘neger’ is not done anymore en de term ‘creool’ verschuift naar Afro-Surinamer. Echter, mijn ooms en tantes hebben deze woorden hun hele leven gebruikt. Hun met terugwerkende kracht andere woorden in de mond leggen leek mij niet juist.

-

NAAR NICKERIE, 1993

In het najaar van 1993 reisde ik voor het eerst naar Suriname. Alvorens me in het geboorteland van mijn vader te vestigen, wilde ik er rondkijken. Het liefst alleen, mijn ervaringen moesten vooral de mijne zijn. Ik had mijn reis zo goed mogelijk voorbereid. Ik was bij Astrid thuis geweest, mijn Surinaamse vriendin. Astrid woonde nog bij haar moeder, het rook er lekker naar eten. ‘Wat ga je in Suriname doen?’ vroeg Astrid en nam me onderzoekend op. Ze was er zelf niet lang geleden geweest. ‘Gewoon, rondkijken,’ zei ik. Foto’s van het land had ik nooit gezien, alleen kiekjes van verwanten, onder wie oma, gekleed in stijf gestreken katoen. Probeerde ik Sranantongo te praten, dan zei mijn vader: ‘Praat behoorlijk.’ Op school was Suriname ondanks ruim driehonderd jaar Nederlandse overheersing al helemaal nooit aan bod gekomen. Daarnaast was mijn eigen kennismaking met Surinaamse aangelegenheden beperkt. Toen we net op de middelbare school zaten, had Astrid me een keer meegenomen naar een feestje in de Bijlmer. Het zaaltje op de begane grond van een flatgebouw was vol donkere mensen. Vrouwen droegen jurken die om hun volle lichamen spanden, mannen broeken met scherpe vouwen in de pijpen. Een bandje speelde bigi poku en in een hoek was warme worst verkrijgbaar. Ik volgde Astrid op de voet: mijn huid mocht van een koffie-met-melkkleur zijn, vanbinnen was ik een bakra, een blanke. En iets aan de uitbundigheid van de feestgangers boezemde me een lichte angst in, alsof feestvieren van levensbelang was.

Astrid en ik stonden ook samen op het Museumplein vlak bij onze school in december 1982. Een Surinaamse groepering richtte er kruizen op vanwege de Decembermoorden; de militairen in Suriname hadden vijftien prominente, kritische burgers omgebracht. Astrid was naar de kruizen toegelopen, ik had me omgekeerd in de richting van de tram: het was me te ver van mijn bed.

Zeven jaar later kreeg ik naast mijn studie een baantje op Schiphol. Ik liep mee met een collega, we checkten passagiers in voor vlucht PY764 van Surinam Airways. De passagiers sjouwden met uitpuilende tassen en met auto-onderdelen als bumpers en banden: het was crisis in Suriname. Tegen vertrektijd hielpen we bij de gate. Twee stewardessen wuifden naar ons van achter een vliegtuigraampje, we zwaaiden uitbundig terug. De volgende dag hoorde ik het op de radio: vlucht PY764 was kort voor landing in Suriname gecrasht. De voltallige crew was omgekomen, ook een groot aantal passagiers, onder wie voetballers van het Kleurrijk Elftal en leden van de Draver Boys, het muziekbandje dat de wedstrijden muzikaal zou omlijsten. Slechts elf passagiers hadden de ramp overleefd, en een hond die de reddingwerkers Lucky noemden. Het nieuws kwam hard bij me aan. Ik herinnerde me het jongetje dat bij het inchecken op de weegschaal was gaan staan en een oude vrouw die niets van haar boardingpass had begrepen. Op Schiphol werd een rouwkamer ingericht. Het gehuil van de bezoekers sneed door merg en been. Ik maakte me nuttig, legde het condoleanceregister recht, schikte bloemen in een vaas. Ik voelde me betrokken, meer dan ik met droge ogen kon uitleggen.

∆ ∆ ∆

Mijn eerste aankomst op Zanderij, zoals de luchthaven in Suriname officieus wordt genoemd, was een ervaring. Zanderij ligt midden in de savanne. Een gebied van wit zand, begroeid met grassen; er loopt een donkere kreek doorheen. Vanuit de lucht bood de strook asfalt van de landingsbaan een verlaten aanblik. Formeel heette Zanderij de Johan Adolf Pengel luchthaven, naar een belangrijke politicus. Voor Suriname vormde tweemaal per week de vlucht uit Holland de voornaamste levenslijn met de buitenwereld. In het krappe luchthavengebouw verspreidden plafondventilators een verstikkende warmte. De passagiers duwden en drongen, ik zag geen andere toeristen. Astrid had me raad gegeven: ‘Verstop je geld tussen je kleren of in je schoenen, anders moet je alles ter plekke wisselen tegen een woekerkoers van een op een.’ Ik had haar advies ter harte genomen. Mijn geld plakte op mijn huid. De immigratieambtenaar bekeek langdurig mijn paspoort. Het zweet brak me uit. Met een autoritaire knik gebaarde hij me door te lopen.

Bob en Joyce, de ouders van mijn vriend, stonden bij het parkeerterrein op me te wachten. Ze waren een halfjaar geleden naar Suriname geremigreerd, na bijna dertig jaar in Nederland te hebben gewoond. Hun geboorteland trok aan hen. We omhelsden elkaar. Bob nam mijn koffer over en laadde die in zijn terreinwagen. Ik mocht voorin zitten, we draaiden de raampjes open. Bob stuurde met één arm op het portier geroutineerd de tweebaansweg op naar de stad. In Suriname wordt links gereden, het sterk verouderde wagenpark kwam uit Nederland en dus met het stuur aan de verkeerde kant. In het wegdek zaten kraters van gaten, Bob reed er soepel omheen. Joyce tikte op mijn schouder en wees naar links. ‘Daarachter ligt Colakreek, je kunt er zwemmen maar veel is het niet meer.’ Ik had van Colakreek gehoord, de voormalige badplaats van tijdens de Tweede Wereldoorlog op Zanderij gelegerde Amerikanen. Het water van Colakreek was vrijwel zwart, als te lang getrokken thee. Naar ik had begrepen lag niet ver ervandaan nog altijd het vliegtuigwrak van vlucht PY764, overwoekerd ongetwijfeld. Ik vroeg er niet naar, de herinnering aan de ramp deed me pijn. Bob tikte verontwaardigd op het stuur, in de opmerking van Joyce moest hij kritiek hebben bespeurd. ‘Joyce, dít is nu je land!’ zei hij. Ze leunde zwijgend tegen de achterbank.

Het was laat in de middag, de savanne baadde in een zacht roze licht. De temperatuur was lauwwarm en de lucht vochtig, van hoopjes smeulende bladeren langs de weg drong een prikkelende geur de auto binnen. Aan weerszijden van een bruggetje strekte zich een moerassig gebied uit. Grassen groeiden uit donker water, koel ongetwijfeld. Op het oppervlak dreven enorme bladeren, als pannenkoeken zo groot. We passeerden huisjes van planken. Oma moest in min of meer zo’n huis hebben gewoond, dacht ik. Die gedachte ontleende ik aan een foto van oma zittend aan tafel, de wand achter haar van hout. Het idee van roots zoeken was me altijd vreemd geweest, nu begon er iets in me te ontwaken. ‘Lelydorp,’ zei Bob toen we over een serie verkeersdrempels deinden. Ik zag eetstandjes, warungs, de luiken waren dicht. Om de uitspanningen lagen plastic zakjes, er scharrelden schurftige honden tussen. De duisternis viel abrupt, alsof iemand het licht uitdeed. Over het Saramaccakanaal reden we Paramaribo binnen. De schaarse verlichting kwam van lantaarnpalen, die in een wirwar van kabels met elkaar verbonden waren. Straten zonder bomen, tralies voor winkelruiten. Verveloze panden. Er liep geen kip op straat.

Ik was vaker in de tropen geweest, toch was de impact van Suriname op mij groot. Paramaribo bleek een dorp, er werd Nederlands gesproken. Ik wilde de eerste dagen graag op mezelf zijn; de receptioniste van het hotel reageerde herkennend op mijn achternaam. Opa Prince, die ik nooit had gekend, bleek er een tijdje als banketbakker te hebben gewerkt. ’s Avonds aan het zwembad kreeg ik een drankje on the house aangeboden: ik hoorde er per slot van rekening een beetje bij. En er waren meer van dat soort thuiskomstervaringen. Omdat mijn vader in Suriname was geboren, mocht ook ik me als ‘landskind’ bij de vreemdelingenpolitie in de korte rij voegen. En ik bezocht oom Albert, mijn vaders oudste broer, die ik niet eerder had ontmoet.

Oom Albert woonde in Livorno, een volkswijk. Ik nam een taxi ernaartoe. Op de aangeharkte woonerven speelden kinderen op blote voeten. De taxi hobbelde over een tegelpad. Links in het gras stond een paard te grazen. Een hoge palmboom markeerde het perceel van mijn oom en tante. Tot mijn opluchting was hun huis van steen en het stond goed in de verf. Mijn oom kwam naar buiten. Hij leek op oma, vond ik. Lichtbruine huid, een zacht, rond gezicht. ‘Nicht uit Hol-land!’ zei hij en spreidde gastvrij zijn armen. Mijn oom bleek te stotteren, hij was klein van stuk, ik boog me naar hem voorover. Tante Eliene, zijn vrouw, stond vlak achter hem en gaf me een hand. Ze schoof een jongen van een jaar of vijf naar voren. ‘Gilly, groet netjes!’ zei ze streng. Vanuit een deuropening zag ik de ogen van een jonge vrouw op me gericht. Mijn tante legde uit: ‘Gilly is de zoon van Claudia’ en ze wees naar de jonge vrouw. ‘Claudia is een kweekje, toch?’ verduidelijkte ze. Ik was gewend geraakt aan het stopwoordje toch, van het begrip kweekje had ik gehoord. Het opnemen van kwekipikin, kweekjes of pleegkinderen, was vooral een creools gebruik. Het systeem kwam in zwang na de afschaffing van de slavernij, er hingen toen veel arme kinderen in Paramaribo rond. Voor de voormalige plantageslaven was in de stad onvoldoende werk. Er bestond leerplicht, maar ouders hadden geen geld voor kleding en boeken. Wie kon, bracht zijn kinderen onder bij gezinnen die het goed hadden. Die opvang had een los karakter, ouders haalden hun kinderen soms na jaren weer op. Als tegenprestatie moesten de kinderen huishoudelijke taken verrichten. Het verbaasde me dat het systeem nog altijd in zwang was.

Het was één uur ’s middags. We volgden Claudia de keuken in, het rook er naar gebakken vis. Oom Albert, tante Eliene en ik namen plaats aan de keukentafel, Gilly liet zich op de grond zakken. Het jongetje leek op zijn moeder; over zijn vader was niks gezegd. Vaders deden er in Suriname kennelijk minder toe. Ook in mijn familie stonden vrouwen centraal. Oom Albert bleek de harde schijf van onze familie. ‘Vertel, wanneer zijn je ouders getrouwd?’ vroeg hij me uitdagend. Ik noemde aarzelend het jaartal, hij voegde er de datum aan toe. ‘En,’ zei hij met opgeheven vinger, ‘als moesje nog had geleefd, jouw oma Fansi, dan was ze vandaag de dag achtentachtig jaar!’ Mijn tante onderbrak hem. ‘Albert, je vermoeit die vrouw, kom uitscheppen.’ Ze lichtte een doek van de schalen die Claudia op het aanrecht had klaargezet, wenkte me en wees op zoete aardappelen. ‘Dit ken je niet van Holland, no?’ Ik kende de aardvruchten wel, mijn vader kocht ze bij de toko op de markt. Hij hield ervan in het weekend te koken en dan altijd vroeg op de dag. Hij had me nooit verteld waarom, pas in Suriname begreep ik dat vroeg koken de gewoonte was. Mijn vader had ook zelden met ons de maaltijd gedeeld. Toen ik hem er eens naar vroeg zei hij: ‘Eten doe je niet met de klok.’ Ook dat was een Surinaamse gewoonte. ‘Ziet er lekker uit,’ zei ik tegen Claudia. Ze knikte verlegen.

Tante Eliene vertelde dat ze als serveerster in hotel Torarica had gewerkt. ‘Nog met je opa Prince,’ vervolgde ze. ‘Prince was berucht, je moest het niet wagen zomaar in zijn keuken te komen, dan sleep hij zijn messen.’

Met Bob en Joyce had ik het zestigerjaren hotel bezocht, het gold nog altijd als een bolwerk van luxe. Bob kwam er op zijn gympen dan ook niet in. Joyce en ik maakten een ronde door de lobby. Kroonluchters. Tussen bewerkte wandpanelen bevond zich de entree naar een casino. Langs het zwembad lagen hotelgasten roodverbrand op bedden. Qua luxe kon je het met Torarica waarschijnlijk niet beter treffen, toch was de landelijke malaise ook hier niet ongemerkt voorbijgegaan. Het Perzisch ogende tapijt in de lobby wasemde een muffe geur uit. De vijver met vissen zag groen van de algen. Joyce pakte een menukaart: gepeperde prijzen, dat wel. Het leek me onwaarschijnlijk dat oma ooit in het hotel was geweest.

Suriname was maar klein: Bob kende mijn vader, zijn leeftijdgenoot, uit zijn jeugd en hij wist waar oma met haar kinderen had gewoond. Na het bezoek aan het hotel reden we naar de Heiligenweg. Bij de markt was het druk, we sloegen een hoek om. Ook rond een busstation krioelde het van de mensen, iemand verkocht kranten van achter een krat. Het was stikheet in de auto. Bob parkeerde, we stapten uit, hij wees naar een smalle doorgang naast een winkel. ‘Achter die winkel stonden erfwoningen voor arbeiders, vroeger de slavenverblijven. Ga maar kijken.’ Ik liep de donkere zandsteeg in, het was er broeierig. Oma moest hier dagelijks hebben gelopen. De steeg liep dood. De huizen waren er niet meer. Er hing een penetrante urinegeur. Ik was vlug weer weggelopen.

De vis smaakte goed, we spraken nog een tijdje door, over oma, daarna begeleidde oom Albert me naar zijn poort. Onder een afdak naast zijn huis stond een oldtimer, de motorkap was bedekt onder een laag stof. Oom Albert gebaarde ernaar. ‘Ik ga je nog vragen onderdelen voor me te sturen,’ zei hij. Ik knikte beleefd. ‘Kon esi baka,’ zei mijn oom toen, ‘kom gauw terug.’ Ik gaf hem weer een brasa. De taxi was voorgereden.

◊

Ik logeerde ook een paar dagen bij Bob en Joyce op Uitvlugt, een middenstandswijk met overal groene bermen en gazons. ’s Avonds ging al vroeg de poort om het erf op slot. Voor de ramen was dievenijzer, traliewerk, bevestigd. Ik voelde me vreselijk opgesloten. Binnen stond de tv aan, Amerikaanse soaps met slecht beeld en geluid. Een staande ventilator veroorzaakte een kunstmatig briesje. Ik ging soms op het terras zitten, maar ook dat was geheel omrasterd. De Binnenlandse Oorlog, die van 1982 tot 1986 tussen de militairen en het Junglecommando had gewoed, had in Paramaribo zijn sporen achtergelaten. De vrije val van de economie was gepaard gegaan met een toename van criminaliteit. De stad was nog altijd vervallen, de mensen lamgeslagen. Burgers verschansten zich in hun getraliede huizen, dieven hadden buiten vrij spel. Er was voortdurend gebrek aan consumptieartikelen. In de warenhuizen waren de schappen overwegend leeg. Het personeel hing rond maar kwam, als je er toch iets van je gading vond, overdadig met bonnen en parafen in actie. Ook benzine was schaars, bij de pomp stonden geregeld rijen. Familieleden in Nederland stuurden massaal dozen met levensmiddelen naar achtergebleven familie in Suriname; voor transportbedrijven gouden tijden. Humor hadden de Surinamers nog wel. SF, de afkorting voor de Surinaamse gulden, florijn, betekende eigenlijk Science Fiction, grapte men. Ooit was die Surinaamse gulden meer waard geweest dan de Nederlandse.

Vreemd genoeg stonden al die perikelen me wel aan. Suriname miste de overmatige regelgeving van Nederland, er hing avontuur in de lucht. En, redeneerde ik, met zo’n kapotte plek kon het alleen maar beter gaan. Ik wilde van die opmars deel uitmaken. Op mijn hang naar Suriname reageerde mijn vader tweeslachtig. Hij had juist van de armoede weten weg te komen en keek er niet graag naar om. Toch voelde hij zich ook gevleid: maar weinig mensen hadden iets positiefs over zijn vaderland te melden.

◊

Tegen die achtergrond plande ik een reisje naar Nickerie. Ik deed dat om twee redenen. Ik wilde het grensstadje in het uiterste westen van Suriname zien, ook was ik nieuwsgierig geraakt naar oma’s geboorteplaats door wat oom Albert me over haar had verteld. Je sprak de plaatsnaam uit als Niekeerie, dus niet op z’n Engels, wat voor de hand leek te liggen maar bij Surinamers steevast gegniffel opleverde. Verwarrend ook was dat het stadje eigenlijk Nieuw-Nickerie heette, maar meestal Nickerie werd genoemd, naar het omliggende district. Met een knapzak aan gedevalueerd Surinaams geld huurde ik een auto. De auto liet te wensen over maar hij rééd, zo werd me verzekerd. Ik liet me uitleggen hoe in het grensstadje te komen en stak een landkaart in mijn reistas. Rechtdoor over de Oost-Westverbinding, met het autoveer over de Coppenamerivier. Het kon niet missen.

Over Nickerie had ik een merkwaardig verhaal gelezen. In 1820 heette het stadje nog Nieuw-Rotterdam. Het lag dicht bij zee en verdween al gauw in de golven. Een tweede poging meer landinwaarts was eenzelfde lot beschoren. Uiteindelijk bouwde men het dorp onder de naam Nieuw-Nickerie op de veilige linkeroever van de Nickerierivier, verder van zee. In deze volharding zag ik een overeenkomst met oma.

De tweehonderdveertig kilometer lange weg naar het westen bestond uit kuilen en gaten. Durfde ik mijn blik van het brokkelige asfalt te lichten, dan zag ik een leeg en verwilderd landschap. In het district Coronie passeerde ik tussen rijen kokospalmen houten huizen. Na de afschaffing van de slavernij kende de kokoscultuur een bloeitijd, totdat een oprukkende ziekte de palmen had aangetast. Ook zonder een levendige kokosteelt ademde het district herinneringen aan slavernij. In Totness stond een beeld van Tata Colin, de slaaf die in 1835 een slavenopstand voorbereidde. Hij werd opgepakt, tot de strop veroordeeld, maar bezweek nog daarvoor aan de gevolgen van martelingen. In Totness was ook een Staatslogeergebouw, de benaming deed me denken aan het voormalige Oostblok. Op de terugweg zou ik in het Staatslogeergebouw verplicht de nacht doorbrengen, omdat de veersteiger bij de Coppenamerivier uit gebrek aan onderhoud was ingestort. De warmte, de overwoekerde landbouwmachines langs de weg: uit alles sprak eenzelfde landerigheid. Ik zag weinig mensen. Voorbij Coronie leefde het land wat op. Rijstvelden en silo’s, ernaast indrukwekkende bergen kaf.

In Wageningen, een gehucht midden in de polder, lag het voormalige hart van de rijsthandel. Ik sloeg af. Bij binnenkomst in het dorp stond een afschrikwekkend beeld van een slavin met een afgehakte borst. De geamputeerde plek was roodgeverfd. Ik kende het verhaal erachter. Een slavenhoudster serveerde haar echtgenoot uit straf een borst van de slavin Alida, omdat de echtgenoot het met de slavin had aangelegd. Het beeld had iets onheilspellends, ik reed gauw door.

Wageningen was vernoemd naar het Nederlandse Wageningen en bezat eveneens een hotel De Wereld. In het Nederlandse hotel vonden in 1945 de onderhandelingen plaats met de Duitse bezetter die voor Nederland het einde van de Tweede Wereldoorlog inluidden. Prins Bernhard had er jaarlijks een defilé van oud-strijders afgenomen. Het Surinaamse hotel had echter beslist geen wereldse uitstraling. Het terras was verlaten en lag vol met bladeren. Pas op mijn aanhoudend kloppen deed een beheerder open. Ik mocht rondkijken. In de lobby hingen foto’s uit de jaren vijftig. Het terras zat toen nog vol met optimistische Hollanders. Landbouwingenieurs, aangetrokken om in de vruchtbare kleipolders van Nickerie machinale rijstbouw op te zetten. Dat werd een succes. Rijst zaaien, bemesten en bespuiten ging voortaan per vliegtuig. Maar na de onafhankelijkheid van Suriname in 1975 ging het mis. De jonge Surinaamse overheid lijfde het bedrijf in. Al gauw kampte de onderneming met een verstikkende bureaucratie en slome bedrijfsvoering. Corruptie tierde welig. In zijn val nam de machinale landbouw ook het dorp mee. Wageningen was uitgestorven. De hoge rijstsilo’s stonden er nog, aangetast door planten en roest.

In Nieuw-Nickerie hield de weg op. Wie verder wilde, moest over water. Oma had dat in 1935 met haar kinderen dan ook gedaan, wist ik van oom Albert. Waarom ze uit het stadje weg wilde, leek me ook nu nog duidelijk. De straten waren nog altijd grotendeels onverhard, in de regentijd moest het hier een modderpoel zijn. Maar vooral: wat was er aan werk? In de Gouverneurstraat, het dorpscentrum, waren de winkeletalages sober ingericht. Dit was het platteland. De winkels sloten midden op de dag, ik zocht mijn toevlucht tot Nita’s sodafountain, de enige zaak die wel openbleef. Er hingen wat scholieren in uniform rond. Ik kocht een ijsje, eroverheen ging een scheut mierzoete soft, priklimonade. Buiten baadde de straat in fel licht. Ik bleef er lang zitten.

Nickerie leek me door de rest van Suriname een beetje vergeten en zich daarin te schikken. Het rijstdistrict had het gezicht richting buurland Guyana gewend, het achterste naar hoofdstad Paramaribo. Met het voormalige Brits-Guyana bestond een levendige sluikhandel in drank en sigaretten, genotsmiddelen die in Suriname goedkoper waren. Nieuw-Nickerie had iets weg van een cowboystadje. Het had een kroeg, een bordeel en een kerk, min of meer in die volgorde. Tegen de rijstoogsttijd liep Nickerie vol met arbeiders uit het buurland. Oom Albert had me ook verteld dat hij nog een tijdje bij zijn vader in Nickerie had gewoond, in de Balatastraat. Ik liep erheen. In de Balatastraat stond nu prominent hotel Diamond. Aan de gevel hing een handgeschilderd bord: Rooms with fan, 1400 guilders per night only. De tekst was in het Engels, mikkend op de doelgroep van Guyanese arbeiders.

Een zoetwaterkanaal deelde het stadje in tweeën. Aan de oostkant lag de Emmastraat. Volgens oom Albert was oma op nummer vijfentwintig opgegroeid. Het oude huis uit planken stond er niet meer. Vanuit de Emmastraat liep ik naar de Nickerierivier. Het water was legergroen, in het oevergewas zoemden muggen, de lucht aan de overkant zinderde. Van het roemruchte verleden van Nickerie, de bloeiende koffie-, cacao- en katoenplantages, was rond oma’s geboorte al vrijwel niets meer over. Oma groeide op in een Nickerie na de bloeiperiode; toen ik er pakweg tachtig jaar later rondliep heerste er een soortgelijke stemming.

Ik wandelde langs een houten kerkje, de luiken waren gesloten. Dat oma kon lezen en schrijven had ze te danken aan de fraters en nonnen uit Tilburg, die het onderwijs in de districten verzorgden, en oma zou de Katholieke Kerk haar hele leven trouw blijven. De rooms-katholieke missionarissen waren met een zelfde opgewektheid naar Nickerie gekomen als decennia later de Nederlandse landbouwingenieurs naar Wageningen. Frater Octavianus schreef in een brief naar huis: ‘De vorigen keer schreef ik u hoe wij op Vrijdagmorgen in alle vroegte in Nickerie aankwamen. We waren er nog juist op tijd om ’n flink ontbijt naar binnen te werken. Of ’t bij anderen ook zo is weet ik niet, maar mijn maag is op deze reis altijd erg elastisch. En nu komt de kwestie van de fietsen op de proppen, want zonder “ne velo” doe je in Nickerie niet veel… Dezelfde morgen nog moeten we ’t gerij maar eens proberen, en maken ’n toertje door de straten van Nieuw-Nickerie. ’t Heele plaatsje maakt een erg vriendelijke indruk…We hebben natuurlijk heel wat bekijks.’

Ook ik had aardig bekijks, in Nickerie was men niet aan toeristen gewend. Kort voor de schemering reed ik naar de Zeedijk, aan die zeewering dankte het laaggelegen stadje zijn bestaan. Er liepen wat geiten rond. Bij de Seabreeze bar kocht ik een drankje en ging op de ruwe stenen zitten waaruit de dijk was opgeworpen. Het was eb, een felrode ibis op dunne poten pikte in de modder. Oma moest vroeger ook zo in de zilte wind hebben gezeten, bedacht ik. De plek bij de dijk was een uitje, veel viel er in Nickerie niet te doen.

Er daalde opeens een zwaarte over me. Ik dacht aan het beeld van de slavin Alida. Toen oma in 1905 werd geboren, was de slavernij pas tweeënveertig jaar afgeschaft, relatief kortgeleden. Het kon niet anders dan dat sporen van slavernij in oma’s jeugd nog sterk voelbaar waren. Ik vond slavernij een lastig onderwerp. In mijn jeugd in Nederland was het zelden tot nooit aan bod gekomen. Nu in Suriname bekroop me het gevoel dat ik iets met die slavernij moest. Maar wat? In Suriname leek alles doordrenkt van de gevolgen van de geschiedenis. Het land dat zonder inmenging van Nederland niet in zijn huidige vorm had bestaan, leek in die jaren negentig bevroren in de tijd. Als een museum, beheerder Nederland keek er nauwelijks nog naar om. De collectie was onder het stof geraakt, het was er ouderwets. Bovendien lag het dunbevolkte land geïsoleerd, vrijwel geen luchtvaartmaatschappij wilde erop vliegen. Daarnaast was Suriname het enige Nederlandssprekende land in Zuid-Amerika. Kortom, een eiland.

Ik had me snel over slavernij ingelezen. Tot 1 juli 1863, de dag van de afschaffing van de slavernij, waren er naar schatting 300.000 slaven naar Suriname gebracht. Ze werden tewerkgesteld op suiker-, koffie-, katoen- en cacaoplantages. De plantages waren besloten gemeenschappen. Planters en slaven leefden in voortdurende onmin met elkaar. De planters waren veruit in de minderheid en hielden met harde hand orde. De slaven ondergingen de meest wrede straffen. Slaven die van de plantages wisten te vluchten, pleegden vanuit hun schuilplekken overvallen, op zoek naar voedsel en wapens. Slavenhouders vormden een leger om zich te beschermen. Suriname was het land waar niemand wilde zijn. Plantage-eigenaren brachten hun tijd liever door in Europa en lieten de grond aan opzichters. Roofbouw putte de plantages uit. Slavenlevens waren door slechte levensomstandigheden en afmatting maar van korte duur. Op 1 juli 1863 waren er in de kolonie Suriname nog zo’n 33.000 slaven over. Afschaffing van de slavernij was vooral tot stand gekomen onder druk van Engeland en Frankrijk, die slavernij in hun koloniën al hadden afgeschaft en Nederland als goedkoop opererende concurrent zagen. Nederland bedacht een merkwaardige tussenvorm: ex-slaven waren verplicht nog tien jaar op de plantages te blijven werken, tegen een schamel loon. Dat gaf de regering bedenktijd. De oplossing voor goedkope arbeid vond Nederland in de vorm van contractarbeiders uit Brits-Indië. De koelies, lastdragers, behoorden in eigen land tot de laagste kasten. De wervingsagenten beloofden de arbeiders gouden bergen, in werkelijkheid waren de werkdagen op de Surinaamse plantages lang en de huisvesting was er erbarmelijk. Na een aantal jaar stelde de Britse regering een verbod in op de Nederlandse ronselpraktijken. Javaanse arbeiders halen uit de eigen kolonie Nederlands-Indië lag toen voor de hand.

Suriname bestond dus uit verschillende bevolkingsgroepen, ieder klampte zich vast aan de cultuur van herkomst. Dé Surinamer bestond niet, begreep ik pas laat. De Surinamer was voor mij als kind altijd de creool geweest, de Afro-Surinaamse groep waartoe ook mijn vaders familie behoorde. Op de lagere school zat ik een tijdje in de klas met een Indiaas uitziend meisje. Ze zei uit Suriname te komen, ik begreep er niks van, maar ik vroeg haar niet hoe dat zat. Toen ze uit de klas verdween, terug naar Suriname, was het te laat.

De duisternis op de Zeedijk kwam snel, ik zocht mijn hotel op. Later op de avond waagde ik me weer op straat. In een eettentje at ik Indiase roti met mijn handen, zoals ik andere mensen had zien doen. Je kon naar de bioscoop, twee actiefilms voor de prijs van één. De bioscoop zag er leeg uit. Uit nieuwsgierigheid liep ik een casino binnen. Rijstboeren, eveneens Hindoestanen, gooiden bundels geld op de blackjack tafel. Iemand vertelde me dat je even verderop in nachtclub China kon dansen, achter in die gelegenheid bevond zich, voor wie diep in de nacht nog trek had, restaurant Taiwan. Op de bovenverdieping, in Bangkok, maakten dames van lichte zeden hun opwachting. Vooral Braziliaanse, scheen.

Opgelucht wierp ik de volgende ochtend mijn reistas op de achterbank. De huurauto had tot mijn schrik zo nu en dan gehaperd, nu startte hij gelukkig in één keer. Ik gaf flink gas. Het was zondag. Aan de kant van de weg hielden jongetjes kwikwi’s op, geschubde visjes. Ik wuifde van nee. Als het meezat kon ik met een paar uur in de stad zijn. Dat ik in Coronie zou stranden vanwege het kapotte autoveer, wist ik toen nog niet.

-

ALBERT (1928)

Het is 2013. Twintig jaar na onze eerste ontmoeting is oom Albert uiterlijk weinig veranderd. ‘Alleen mijn benen voelen stram,’ zegt hij. We dragen twee stoelen het erf op. Het is een uur of vier. De zon is niet zo warm meer, een bananenboom gaat gebukt onder een flinke tros, we zitten in de schaduw van het huis.