-

Ook wie nooit in de gevangenis heeft gezeten, heeft toch wel een idee van de eenzame opsluiting als kern van de gevangeniservaring. Dat idee wordt al eeuwenlang gevoed door boeken van (voormalige) gevangenen.

In Het uur der waarheid gaat Maarten Asscher op zoek naar de essentie van drie beroemde negentiende- en twintigste-eeuwse gevangenisautobiografieën, van de kritische journalist en toneelschrijver Silvio Pellico, de estheet en auteur van societykomedies Oscar Wilde en de Duitse dichter-diplomaat Albrecht Haushofer. Tegenover deze drie getuigenissen plaatst hij drie werken van schrijvers die de gevangeniservaring als onderwerp voor hun verbeelding kozen: Stendhal, Charles Dickens en Jan Campert. In welk van de twee categorieën – getuigenis of verbeelding – wordt de ervaring van gevangenschap het meest compleet, het meest dwingend overgebracht?

Het uur der waarheid is een tour de force van biografische geschiedschrijving en een ode aan de verbeeldingskracht van de literatuur.

-

Maarten Asscher

HET UUR DER WAARHEID

Over de gevangenschap als literaire ervaring

Uitgeverij Augustus

Amsterdam - Antwerpen

-

Copyright © 2015 Maarten Asscher, Amsterdam en uitgeverij Augustus

Omslagillustratie: William Etty (1787-1849), De brug der zuchten

Foto van de auteur Jelmer de Haas

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 3045 6

D/2015/0108/775

NUR 320/323

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de tweede druk, 2015, ISBN 978 90 450 3044 9.

-

In memoriam patris

-

‘I was so long a prisoner

that, though I now am free,

the thought that I serve some sentence

is so ingrained in me

that I still wait for a warder

to come and turn the key.’

PAUL MULDOON

Alan Squire (Leslie Howard):

‘There seems to be something here that stimulates the autobiographical impulse. Tell us, Duke, what kind of a life you had.’

Duke Mantee (Humphrey Bogart):

‘What do you think? I spent most of my time since I grew up in jail. And it looks like I’ll spend the rest of my life dead.’

THE PETRIFIED FOREST (1936)

‘L’imagination augmente les valeurs de la réalité’

GASTON BACHELARD

-

Inleiding

Hoe is het om in de gevangenis te zitten? Dat is niet slechts een feitelijke, maar ook een existentiële vraag. Hoe grijpt de ervaring van gevangenschap in op het menselijk zelfbeeld en op de voorstelling die een mens van zijn eigen leven, van zijn eigen toekomst heeft? Op jezelf aangewezen zijn, alleen te zijn met jezelf, is op zich niet onprettig, zeker niet voor mensen die een grotendeels solitair beroep uitoefenen, zoals schrijvers doen. Maar wat betekent het als je van die eenzaamheid een overdosis krijgt? Als je maanden- of zelfs jarenlang in eenzaamheid opgesloten zit, wat levert dat voor ervaring op?

Vanuit de meest uiteenlopende disciplines en invalshoeken valt op deze vragen een antwoord te geven. Psychologen, psychiaters hebben er het hunne over te zeggen, maar ook medici, criminologen, penologen, filosofen, theologen en niet te vergeten degenen die de gevangeniservaring van nabij ondervinden: de gestraften zelf, hun familie en vrienden en het gevangenispersoneel.

In dit boek wil ik proberen na te gaan wat de literatuur ons leert als het gaat om de gevangeniservaring. Daartoe bekijk ik eerst en vooral een aantal geschriften van auteurs die zelf in de gevangenis zitten of hebben gezeten en die zodoende uit hun persoonlijke ervaringen kunnen putten om te beschrijven en te analyseren wat hun overkomt c.q. overkomen is. Het lijkt immers logisch om in die categorie geschriften de meest volledige en waarheidsgetrouwe weerslag van de gevangeniservaring te verwachten. Vervolgens zal ik nagaan hoe de gevangeniservaring in verbeeldingsliteratuur wordt beschreven. In beide categorieën komt zowel proza als poëzie aan de orde.

Langdurige (eenzame) opsluiting is een extreme ervaring, naast marteling misschien wel een van de meest vergaande beproevingen waaraan een mens kan worden onderworpen. Als iemand onder die omstandigheden over pen en papier beschikt, wat schrijft hij dan, in een dergelijk uur der waarheid? Welk beeld van de gevangeniservaring komt er naar voren uit de pen van schrijvers die deze ervaring zelf meemaken of meegemaakt hebben?

In vergelijking daarmee is het de vraag hoe die ervaring aan de hand van de verbeelding wordt beschreven, hoe de schrijver de extreme beproeving van een gevangenschap dan op de lezer overbrengt. Welke literaire middelen en technieken zet een schrijver of dichter daarvoor in, gegeven het feit dat hij niet of nauwelijks kan terugvallen op eigen ervaringen als basis voor zijn beschrijving? En welke van de twee benaderingen – de autobiografische of die van de verbeelding – weet uiteindelijk de gevangeniservaring, de dreiging daarvan en de herinnering daaraan, op de meest complete en indringende manier onder woorden te brengen, dat wil zeggen zodanig dat de lezer zich maximaal verplaatst voelt in de omstandigheden die de auteur beschrijft? Pas dan, immers, kan de lezer navoelen ‘hoe het is om in de gevangenis te zitten’.

Ten behoeve van een grondige beantwoording van deze vragen heb ik om te beginnen drie geschriften gekozen van schrijvers die zelf in de gevangenis zaten of hebben gezeten: een autobiografisch verslag, een lange brief en een cyclus gedichten, respectievelijk van Silvio Pellico, van Oscar Wilde en van Albrecht Haushofer. Eerst zal ik voor elk van deze schrijvers laten zien hoe zij tegen de achtergrond van hun tijd en de geschiedenis van hun land in de gevangenis belandden en hoe zij in hun gevangenisgeschriften de doorstane gevangenschap onder woorden hebben gebracht. Vervolgens behandel ik een drietal teksten waarin een schrijver in fictieve of althans gefictionaliseerde vorm over de gevangeniservaring heeft geschreven. Om een zo verantwoord mogelijke vergelijking tussen deze twee categorieën te kunnen trekken, zijn de beide drietallen paarsgewijs uit dezelfde historische periode gekozen: naast Pellico plaats ik Stendhal, naast Oscar Wilde komt Charles Dickens te staan, en Albrecht Haushofer verbind ik met zijn Nederlandse tijdgenoot Jan Campert.

Voordat de drie auteurs uit de eerste en die uit de tweede categorie ter sprake komen, zal ik in hoofdstuk I bij wijze van inleiding de vraag behandelen wat vanuit de optiek van het schrijverschap het verschil is tussen schrijven in een gevangeniscel en schrijven in een studeerkamer. In beide gevallen is de schrijver immers aan zichzelf overgeleverd, al is dat in het ene geval vrijwillig en in het andere geval niet. Is dat een gradueel of een principieel verschil? Valt schrijven in een gevangeniscel wel als een categorie op zichzelf af te grenzen, en heeft het zin in dat verband de term ‘gevangenisliteratuur’ te hanteren?

Vervolgens zal ik in hoofdstuk II in een beknopt overzicht laten zien hoe de eenzaamheid als straf tot een gangbaar verschijnsel in het strafrecht werd, hetgeen het ontstaan mogelijk maakte van het soort teksten waarvan in dit boek sprake is, zowel in de vorm van autobiografische geschriften als in de vorm van verbeeldingsliteratuur.

Ten slotte zal ik proberen de bevindingen met betrekking tot de beide groepen teksten tegenover elkaar te zetten en de vraag proberen te beantwoorden welk beeld er in de ene en in de andere categorie van de gevangeniservaring uit naar voren komt. Afgezien van de vraag hoe het is om in de gevangenis te zitten en wat de literatuur daaromtrent kan verduidelijken, zou een dergelijke vergelijking tussen beschrijvingen van de reële en die van de verbeelde gevangeniservaring ons iets kunnen leren over het karakter van autobiografische getuigenissen en over de ‘Wahrheitsanspruch’ van verbeeldingsliteratuur.

-

Hoofdstuk I ~ NIET DE TRALIES, MAAR DE DEUR

Over het verschil tussen een studeerkamer en een gevangeniscel

Voor de avond van de 27e november 1909 had Marcel Proust een tiental van zijn beste vrienden uitgenodigd om gezamenlijk naar een theatervoorstelling te gaan. Het ging om een nieuw blijspel van Georges Feydeau, getiteld Le circuit. Voor zijn omvangrijke gezelschap had Proust maar liefst drie loges in het Parijse Théâtre des Variétés gereserveerd, en aansluitend soupeerde hij nog uitgebreid met zijn vrienden in restaurant Chez Larue op de Place de la Madeleine.

Deze grootse aanpak van de avond werd niet zozeer ingegeven door het belang van de op het programma staande première. Eerder dan een literair-dramatisch meesterwerk is Le circuit een vermakelijke zedenschets te noemen, gesitueerd in de wereld van de automobiel, de toen nog tamelijk nieuwe vinding die – naast andere vormen van vooruitgang – de standen dichter bij elkaar bracht, met alle amoureuze verwikkelingen van dien. Is het de rijke industrieel Rudebeuf die er met het nichtje van de garagehouder vandoor gaat, of blijft zij trouw aan de jonge automonteur Étienne? That is the question.

Prousts gedachte achter deze als feestelijk bedoelde zaterdagavond was een geheel andere, al bleef die gedachte gedurende de avond zelf onuitgesproken. Bewust of onbewust was het zijn bedoeling deze datum als een historisch moment te markeren. Het moment, namelijk, waarop hij zich geheel zou terugtrekken uit de wereld en zich zou opsluiten om zijn tijd, concentratie en talent voortaan volledig te wijden aan het schrijven van wat zijn grote, allesomvattende roman À la recherche du temps perdu zou worden. Alles was in gereedheid gebracht voor deze rite de passage, er was slechts een markering nodig tussen het verleden van gisteren en de toekomst die de volgende dag moest beginnen. De resterende dertien jaar van zijn leven zou Marcel Proust zich op opeenvolgende adressen terugtrekken in kamers waarvan de muren met kurk waren bekleed om het rumoer van de wereld buiten te sluiten. Een omgekeerd leven zou hij tegemoet gaan, waarvan de nachten werkdagen waren en de dagen, zo niet slapend dan toch rustend, in solitaire schuwheid werden doorgebracht. De datum van de 27e november 1909, door de Franse Proust-kenner Alain Buisine niet voor niets met een 231 pagina’s tellende monografie vereerd, vormde van die uittreding uit de wereld de symbolische drempel. [1] Roland Barthes spreekt over dit moment in het leven van een schrijver als ‘entrer dans un livre’ (ingaan tot een boek), een formulering met een monastieke galm. [2]

Wie in het Parijse Musée Carnavalet de gereconstrueerde kleine slaap- annex werkkamer van Proust aanschouwt, gebaseerd op het adres Boulevard Haussmann nr. 102, zou zelfs nog een stapje verder kunnen gaan. [3] Verder, bedoel ik, dan de vergelijking met het immers vrijwillig gekozen leven in een kloostercel. De vergelijking dient zich aan met een gevangenschap. De schrijver als gevangene van het werk waartoe hij is voorbestemd, het werk waar geen ontsnappen aan is. De tijd tot aan de voltooiing van het werk, die als een zelfopgelegde straf moet worden uitgediend, wat in het geval van Proust en zijn Recherche neerkwam op niets minder dan levenslang. [4]

Op het eerste gehoor klinkt een dergelijke vergelijking bizar en enigszins decadent. Toch is het de vraag – niet in juridisch, maar in literair opzicht – waarin de zogenaamd ‘vrijwillige’ opsluiting precies verschilt van de onvrijwillige. Als wij het willen hebben over de gevangeniservaring, hebben we het dan alleen over een échte cel? Of zijn alle in geconcentreerde afzondering geschreven werken in zekere zin te beschouwen als een soort gevangenisliteratuur? Met andere woorden: waar begint de gevangeniservaring en waar houdt deze op? En als we die afbakening tussen cel en schrijfkamer kunnen aanbrengen, is het dan zinvol om met betrekking tot de in of over die eerstgenoemde ruimte geschreven teksten te spreken over gevangenisliteratuur als een apart literair genre?

DE TIJDLOZE CEL

In het navolgende ga ik vooral uit van de West-Europese literatuurgeschiedenis tussen het einde van de achttiende eeuw en 1945. Zou ik die beperking in de tijd niet aanbrengen, dan zou ik uit de periode van de Middeleeuwen tot circa 1800 een onafzienbare stoet van de meest uiteenlopende auteurs en denkers, politieke gevangenen en ketterse geleerden, alsook schrijvende rovers en oplichters de revue moeten laten passeren, die in onderling soms zeer verschillende omstandigheden voor kortere of langere tijd vastzaten. [5] En in de periode sinds 1945 doen in het moderne gevangeniswezen gaandeweg verschijnselen hun intrede als maatschappelijk werk, proefverlof, taakstraffen, detentiebegeleiding en een in het algemeen grotere nadruk op welzijn en resocialisatie. Ook de geografische beperking laat zich rechtvaardigen. Buiten Europa is bijvoorbeeld alleen al de Amerikaanse gevangenisliteratuur, met haar traditie van negentiende-eeuwse ‘slave-narratives’ en twintigste-eeuwse ‘death row’-getuigenissen een onuitputtelijke bron, die het verschijnsel gevangenisliteratuur nog verder zou laten uitdijen. [6]

Wie zich dan nader verdiept in die West-Europese gevangenisliteratuur, grofweg vanaf de Franse Revolutie tot en met de Tweede Wereldoorlog, wordt getroffen door de terugkerende, universele thema’s die erin naar voren komen, ongeacht de vraag of iemand in de jaren twintig van de negentiende eeuw in een Oostenrijkse kerker wegkwijnde, in het victoriaanse Londen in de cel zat of tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Gestapo gevangen werd gehouden. In die zin lijkt de gevangenisliteratuur zich enigszins te onttrekken aan de literatuurgeschiedenis zoals die zich buiten de gevangenismuren in vrijheid ontwikkelde. Dat heeft in elk geval te maken met de extreme materiële beperkingen en de geïsoleerde geestelijke conditionering die bij het schrijven in een gevangeniscel aan de orde zijn. Wie volledig teruggeworpen wordt op de basale menselijkheid van het dag na dag overleven komt vanzelf uit bij tijdloze vragen en tijdloze antwoorden.

Die thematische eenheid komt duidelijk naar voren in het publieke protest dat Oscar Wilde aantekende tegen de behandeling die hij als gevangene had ondergaan. Na zijn vrijlating in 1897 uit de gevangenis van Reading, waar hij het grootste deel van zijn straf had uitgezeten als gevolg van een veroordeling wegens ‘ernstige onzedelijkheden’ (dat wil zeggen seksuele omgang met jongemannen), publiceerde hij een pleidooi voor hervorming van het victoriaanse strafsysteem op twee punten. Die twee punten, uitgewerkt in een brief aan de Daily Chronicle van 24 maart 1898, hadden betrekking op het lichamelijke en het geestelijke leed dat de gevangenen onder het Engelse strafsysteem systematisch werd toegebracht. [7] De door Wilde aan de kaak gestelde problemen (honger, slapeloosheid en ziekte, evenals de afwezigheid van lectuur en menselijk contact) hadden ook kunnen verwijzen naar een gevangeniservaring uit het begin van de negentiende eeuw en hadden in essentie, althans in de meeste Europese landen, tot vlak na de Tweede Wereldoorlog als kritiek tegen de heersende gevangenisomstandigheden kunnen worden ingebracht. Met andere woorden: de condities in een Europese gevangenis tussen het einde van de achttiende eeuw en 1945 lijken in de kern zodanig vergelijkbaar dat het verdedigbaar is de daarin opgedane menselijke ervaring en de eventuele literaire vruchten respectievelijk verbeelding daarvan, in een onderlinge samenhang aan de orde te stellen. Carnochan hanteert een vergelijkbaar uitgangspunt en spreekt in dit verband over ‘imaginative continuities’ die de voorkeur verdienen boven ‘historical discontinuities’. [8] Daar sluit ik mij graag bij aan.

GEVANGENISLITERATUUR ALS LITERAIR GENRE?

Als men met een scherpere blik kijkt naar het fenomeen ‘gevangenisliteratuur’, een term die men in de meeste literatuurwetenschappelijke handboeken trouwens tevergeefs zal zoeken, vallen daar volgens mij drie verschijningsvormen te onderscheiden. Voordat ik die drie categorieën noem en met enkele voorbeelden zal illustreren, moet eerst het begrip ‘gevangenis’ worden afgebakend.

Er is bijvoorbeeld in de twintigste eeuw een hele literatuur ontstaan, geschreven door slachtoffers van vervolging die dikwijls met vele lotgenoten in een concentratie- of een vernietigingskamp hebben gezeten. De geschreven herinneringen daaraan, zoals door overlevenden opgetekend, worden wel met de term ‘kampliteratuur’ aangeduid. [9] Dat type literatuur, geschreven door veelal Joodse schrijvers van uiteenlopende nationaliteiten als Primo Levi, Gerhard Durlacher en André Schwartz-Bart, is zeker verwant aan het fenomeen ‘gevangenisliteratuur’. Tegelijk onderscheidt het zich daar toch duidelijk van. Dergelijke kampen waren plaatsen van massale tewerkstelling of zelfs van menselijke vernietiging op industriële schaal, terwijl een gevangeniscel een plaats is van eenzame opsluiting, soms met een of enkele medegevangenen, maar meestal alleen. Dat is voor de menselijke ervaring een cruciaal verschil. Dat verschil komt mooi tot uitdrukking in de definitie die de Russische dichter Joseph Brodsky ooit van een gevangenis gaf: ‘A lack of space, counterbalanced by a surplus of time.’ [10]

Ook is er, met name als gevolg van oorlogen, politieke repressie, armoede en religieuze intolerantie vooral in de twintigste eeuw een literatuur van ballingschap tot stand gekomen, geschreven door auteurs die werden gedwongen in een voor hen vreemd land, aanvankelijk vaak vanuit een sociaal isolement, hun werk te produceren. Ook daar is een niet geringe mate van onvrijheid in het spel, maar het is niet de onvrijheid van een letterlijk afgesloten ruimte, een verblijf tussen vier muren, van waaruit geen ontsnapping mogelijk is. Van opsluiting in letterlijke zin is bij de balling geen sprake.

Zo zijn er vanuit de gevangenisliteratuur ook nog parallellen te trekken met literatuur die is geschreven in en over psychiatrische inrichtingen, kloosters, internaten, sanatoria of in soortgelijke omstandigheden van isolering. [11] Voor zover die omstandigheden vergelijkbaar zijn met die van een gevangeniscel, mag de thematische parallel wat mij betreft worden getrokken, maar in strikte zin gaat het bij gevangenisliteratuur, en alleen daar, om de gecombineerde ervaring van straf, opsluiting en eenzaamheid. Dat zijn, zo leren de hierboven getrokken vergelijkingen, de drie constituerende elementen van de gevangeniservaring. De literatuur die daaruit voortkomt c.q. die daarop betrekking heeft, bestaat, zoals gezegd, in drieën.

De zuiverste soort van gevangenisliteratuur, en ook de soort waar een mens bij het horen van deze term als eerste aan denkt, is die waarbij iemand in een toestand van gevangenschap een literair werk schrijft. Dat kan een reconstructie van of een reflectie op de eigen lotgevallen zijn, zoals in het geval van het postuum gepubliceerde De Profundis van Oscar Wilde, Notre-Dame-des-Fleurs (1944) van de schrijvende dief Jean Genet of Soul on Ice (1968) van de wegens verkrachting veroordeelde Amerikaanse zwarte essayist Eldridge Cleaver. Het kunnen ook gedichten zijn die worden ingegeven door het cellulaire bestaan, zoals de Moabiter Sonette van Albrecht Haushofer of de Poèmes de Fresnes van Robert Brasillach, beide geschreven in de bijna onontkoombare verwachting van een aanstaande executie. Verder kan gewezen worden op de in een gevangeniscel ontstane sonnettencyclus In Excelsis van Lord Alfred Douglas, die met die titel eer bewees aan zijn vroegere vriend Oscar Wilde.

Ook kan het gaan om werk dat inhoudelijk niet, althans niet rechtstreeks, met de conditie van gevangenschap te maken heeft. Als je niet weet dat de libertijnse roman Justine (1787) van markies de Sade in de gevangenis werd geschreven, zou je daar op grond van de inhoud van het boek niet zonder meer achter komen. Hetzelfde geldt voor de 33 aantekenschriften die de communistische politicus en intellectueel Antonio Gramsci volschreef tijdens een in totaal elf jaar durende gevangenschap onder het fascistische regime van Mussolini, van zijn arrestatie op 8 november 1926 tot het aflopen van zijn straf op 21 april 1937, waarna hij zes dagen later overleed. Wie ter vergelijking de ruim 26.600 bladzijden beschouwt die Paul Valéry tussen 1894 en zijn dood in 1945 tijdens de vroege ochtenduren als intellectuele oefeningen in zijn werkkamer volschreef, kan geen beslissende aanwijzingen vinden die erop duiden dat Gramsci’s aantekeningen in eenzame opsluiting tot stand kwamen, terwijl Valery’s dagelijkse productie in vrijheid aan zijn schrijftafel ontstond. [12]

Er zijn legio criminelen die pas in de gevangenis tot schrijven zijn gekomen en die dus strikt genomen eerder als schrijvende misdadigers dan als gevangen schrijvers betiteld zouden moeten worden. Dat geldt bijvoorbeeld voor de al genoemde Jean Genet, maar ook voor de dief, oplichter en moordenaar Pierre-François Lacenaire, die pas na zijn arrestatie in 1835 en in afwachting van zijn executie op het schavot een jaar later, de memoires, gedichten en brieven schreef die zijn schrijverschap vestigden. [13] Het geldt ook voor de even gewelddadige als getalenteerde Eldridge Cleaver, die zonder zijn misdaden niet in de gevangenis zou zijn beland, en zonder zijn herhaalde verblijf in gevangenissen nauwelijks enige opleiding zou hebben genoten en beslist geen gevangenisbrieven en artikelen zou zijn gaan schrijven. Er zijn hoe dan ook talloze gevangenen die vanuit de cel brieven hebben geschreven. In het geval van sommige schrijvers – zoals bij Oscar Wildes De Profundis – worden die brieven tot hun literaire werk gerekend. [14]

De tweede categorie van gevangenisliteratuur is die waarbij een schrijver ná zijn vrijlating in de vorm van een autobiografische tekst verslag legt van de gevangenschap die hij heeft doorstaan. Een beroemd voorbeeld uit de negentiende-eeuwse Italiaanse literatuur zijn de in 1832 verschenen memoires Le mie prigioni van Silvio Pellico. Dat boek gaat over de in totaal bijna tien jaar dat Pellico in Oostenrijkse gevangenissen moest boeten voor zijn los-vaste betrokkenheid bij de beweging der carbonari, die zich tegen de Oostenrijkse overheersing van Noord-Italië wilde verzetten. De van oorsprong Zuid-Afrikaanse dichter, schrijver en beeldend kunstenaar Breyten Breytenbach, die tussen 1975 en 1982 door het Apartheidsregime gevangen werd gehouden, leverde met De ware bekentenissen van een witte terrorist (1983) een modern voorbeeld van deze retrospectieve, autobiografische gevangenisliteratuur.

De derde verschijningsvorm van gevangenisliteratuur is de verbeeldingsliteratuur waarin de ervaring van gevangenschap een bepalende rol speelt, zoals bij Lord Byrons drama in verzen The Prisoner of Chillon (1816) of de roman La Chartreuse de Parme van Stendhal (1839). Soms wordt die verbeelding ingegeven door eigen herinneringen aan een gevangenschap van de auteur, zoals in het geval van Arthur Koestlers Darkness at Noon (1940) of De gevangenen van de Sexto van de Peruaan José María Arguedas, dan weer gaat het – althans voor zover ik weet – om pure verbeelding, zoals in het geval van L’étranger (1942) van Albert Camus, John Banvilles The Book of Evidence (1989) of Het schervengericht van A.F.Th. van der Heijden. Op het terrein van de poëzie kan voor de Nederlandse literatuur gewezen worden op de bekende verzetsballade ‘De achttien dooden’ van Jan Campert, die zich voor het onderwerp van dat gedicht baseerde op berichten over de executie van een groep verzetsstrijders in 1941.

Dat zijn de drie basistypen van gevangenisliteratuur. Werk dat vanuit de cel is geschreven, werk dat na vrijlating over de doorstane gevangenschap is geschreven en werk waarin de gevangenschap – al of niet op basis van eigen ervaring – een rol vervult in een fictionele context. Wat leert ons deze indeling?

Waar deze indeling ons zo goed als niets over leert, is het formele aspect van gevangenisliteratuur. In de geciteerde voorbeelden is sprake van zowel proza als poëzie, we vinden er zowel autobiografische geschriften tussen als producten van de verbeelding. Het is dan ook zeer de vraag of de term ‘gevangenisliteratuur’ wel voldoende bepaald is om over een literair genre of eventueel een subgenre te kunnen spreken. Een dergelijk dilemma voert ons terug naar de literatuurwetenschappelijke oervraag – waar Aristoteles zich al het hoofd over brak – in welke gevallen het zinvol is om een bepaald type geschriften tot een apart genre te rekenen. Die vraag geldt ook als het gaat om de plaats waar een boek zich afspeelt of tot stand is gekomen. Thomas Mann, David Vogel en Salvatore Satta schreven bijvoorbeeld alle drie een roman die zich in een sanatorium afspeelt. [15] Onderlinge vergelijking van die drie boeken is zeker interessant, maar moet dat leiden tot het uitroepen van een apart genre ‘sanatoriumliteratuur’? Wat daarvoor pleit is de vaststelling dat het alle drie romans zijn die de ‘existentiële ervaring’ van de sanatoriumpatiënt centraal stellen, als een verbijzondering van de menselijke conditie. Daartegenover is het de vraag wat het instellen van een (sub)genre toevoegt aan onze mogelijkheid om in vergelijkend opzicht zinvolle uitspraken te doen over romans die in een sanatorium zijn gesitueerd. Zoals Harold March terecht opmerkt, kan dat leiden tot louter ‘symbol questing’ (speuren naar symbolen), ‘whose final result’, zo voegt hij er waarschuwend aan toe, ‘may well be absurdity’. [16]

In hun handboek Inleiding in de literatuurwetenschap lijken Van Luxemburg, Bal en Weststeijn te beweren dat naarmate er een groter aantal boeken over een bepaald onderwerp wordt geschreven – zij noemen ‘de dood van de vader’ als voorbeeld – er meer reden is om tot definiëring van een apart literair genre over te gaan. [17] Ik ben daar niet van overtuigd, en vind het gehanteerde criterium (‘meer’) ook te vaag om voldoende bruikbaar te zijn. In het navolgende zal ik de term ‘gevangenisliteratuur’ dan ook niet als benaming van een welomschreven literair genre hanteren, maar eerder als een aan het spraakgebruik ontleend woord ter aanduiding van de drie hierboven beschreven verschijningsvormen van literatuur met betrekking tot gevangenissen. Die verschillende verschijningsvormen komen later nog, ook in hun onderlinge verhouding, uitvoerig aan bod. Om te beginnen is het van belang de drie aangeduide typen gevangenisgeschriften nader op hun inhoud te bezien. [18]

KAMER EN CEL

Wat om te beginnen opvalt, is dat gevangenisliteratuur een zeer breed spectrum bestrijkt. Het ene uiterste wordt gevormd door teksten die in de acute ervaring van gevangenschap worden geschreven, dikwijls dus onder moeilijke en beperkende omstandigheden. Oscar Wilde kreeg van zijn welwillende gevangenisdirecteur majoor Nelson nog een aantekenschrift en blauwe gelinieerde foliovellen om enigszins normaal te kunnen schrijven, maar Albrecht Haushofer – die op verdenking van betrokkenheid bij de aanslag op Adolf Hitler van 20 juli 1944 in een Berlijnse Gestapo-gevangenis zat – moest zijn tachtig sonnetten met een stompje potlood op de voor- en achterzijde van vijf blaadjes papier krabbelen. [19] En Lord Alfred Douglas, die in 1923-1924 vijf maanden in de gevangenis van Wormwood Scrubs zat wegens belediging van Winston Churchill, mocht zijn aantekenschrift met het manuscript van de door hem in zijn cel geschreven gedichtencyclus bij vrijlating niet eens meenemen. De gevangenisautoriteiten hielden vol dat het schrift eigendom was van de gevangenis en dus van de Engelse staat. Volgens de Britse archiefwetten zal dat schrift pas in het jaar 2043 worden vrijgegeven. [20] Gelukkig had Douglas zijn reeks van zestien sonnetten uit het hoofd geleerd, en wist hij het manuscript bij thuiskomst direct in zijn geheel te reconstrueren, zodat het vervolgens nog in 1924 in boekvorm kon verschijnen. [21]

Ook in de tweede categorie van gevangenisliteratuur, de geschriften die na vrijlating worden geschreven, zijn werken te noemen waarin de extreme omstandigheden van de gevangenschap nog sterk aanwezig zijn, bijvoorbeeld omdat het trauma van de opsluiting het leven van de ex-gevangene nog volledig beheerst. In die geschriften treft men eveneens zeer realistische beschrijvingen aan van de omstandigheden waaronder schrijvers al tijdens hun verblijf in de cel hebben geprobeerd hun gedachten op te schrijven. Silvio Pellico vermeldt bijvoorbeeld gedetailleerd hoe hij met zijn eigen bloed briefjes aan medegevangenen schreef, en daarmee groot gevaar riskeerde voor zichzelf, voor de ontvanger en niet in de laatste plaats voor de cipier die bereid was een dergelijk bericht van de ene cel naar de andere te smokkelen.

Aan het andere uiterste van het spectrum staat het gebruik van de gevangeniservaring door een romanschrijver als onderdeel van de lotgevallen van een fictief personage. Neem Fabrizio del Dongo, de edelman uit de reeds genoemde Chartreuse de Parme, die Stendhal in een cel in de hoogste toren van Parma laat belanden. Van daaruit onderhoudt hij een onmogelijke liefdesverhouding – gevoed door wederzijdse blikken en geheime tekens – met de dochter van de gevangenisgouverneur die af en toe, tegenover de gevangenistoren, op haar lager gelegen balkon verschijnt. [22]

Nadere beschouwing van deze ogenschijnlijke tegenstelling tussen extreem realisme en bijna decadente romantiek in de verwoording respectievelijk de uitbeelding van de gevangeniservaring leert dat daar toch eerder sprake is van een vloeiende overgang dan van een scherp contrast. De beide uitersten hebben soms zelfs van alles met elkaar te maken. Stendhal, bijvoorbeeld, kleurde zijn gevangenisscènes weliswaar met de avontuurlijke en gepassioneerde tinten die pasten bij een roman uit de jaren dertig van de negentiende eeuw, maar zowel in het boek zelf als in zijn brieven bekent de auteur zich voor bepaalde details schatplichtig aan de beschrijvingen die Silvio Pellico in Le mie prigioni gaf van zijn opsluiting in achtereenvolgende gevangeniscellen.

Omgekeerd wordt die vloeiende overgang ook zichtbaar als men zich realiseert dat in die zogenaamd realistische beschrijving van de gevangeniservaring een schrijver zelden een honderd procent feitelijke beschrijving geeft. A priori al niet, omdat de scheppende hand van een schrijver immers een ervaring (re)construeert, een ervaring die op dat moment wordt beleefd of die reeds is doorstaan. En zodra een ervaring in woorden wordt beschreven, houdt deze op de realiteit te zijn en wordt die opgeschreven ervaring een nieuwe literaire realiteit. Het is dan ook onvermijdelijk dat schrijvers die aan het begin van hun gevangenismemoires omstandig verklaren dat zij uitsluitend de onopgesmukte werkelijkheid zullen weergeven, bewust of onbewust toch daarvan afwijken en daarop variëren, al was het maar om hun belevenissen zodanig te beschrijven dat die meer opleveren dan een kale opsomming van waargenomen feiten. [23] Om nog even bij Silvio Pellico te blijven: aan het slot van hoofdstuk LXXXI van zijn memoires beschrijft Pellico bijvoorbeeld op ontroerende wijze het sterfbed van een hoogbejaarde, een hem tijdens zijn jaren in de Spielberg zeer dierbaar geworden voormalige cipier, Schiller genaamd. Dat sterfbed, compleet met een ontroostbaar snikkende pleegdochter voor wie de stervende man een zilveren ring van zijn vinger trekt alvorens de ogen voorgoed te sluiten, kan onmogelijk zijn bijgewoond door Pellico, die op dat moment in een vochtige onderaardse kerker van de Spielberg-burcht zat opgesloten.

DE TRALIES EN DE DEUR

Kortom, zelfs een vluchtige nadere analyse van de drie ogenschijnlijk zo duidelijk te onderscheiden categorieën gevangenisliteratuur leert dat, zoals zo vaak, de schijn bedriegt. Het realisme van gevangenisliteratuur uit de eerste twee categorieën is lang niet altijd een op een trouw aan de werkelijkheid, en de vrije verbeelding van gevangenisliteratuur uit de derde categorie komt op haar beurt toch voort uit de werkelijkheid zoals die uit eigen ervaring is doorstaan of zoals die is overgebracht door mensen die een dergelijke gevangenschap aan den lijve hebben ondervonden. Dat leidt dan tot de vervelende mogelijkheid – vervelend omdat die twijfel zaait over een eerder gewekte verwachting – dat er niet alleen niet zoiets bestaat als een verzameling teksten genaamd ‘gevangenisliteratuur’, maar dat gevangenisgeschriften uit de eerste twee categorieën bovendien zelfs in inhoudelijk opzicht niet scherp te scheiden zijn van geschriften die uit andere moeizame of eenzame omstandigheden voortkomen. Als dat zo zou zijn, dan zou de conditie van een gevangen schrijver slechts in gradueel, en dus niet in principieel opzicht verschillen van de opsluiting waar elke schrijver zich aan onderwerpt, het vrijwillige isolement dat elke schrijver nodig heeft, de eenzaamheid die zelfs essentieel is voor alle geconcentreerde literaire arbeid. Is dat inderdaad de uitkomst van onze vergelijking?

Iemand die zich gedetailleerd heeft beziggehouden met de omstandigheden waaronder een schrijver tot het schrijven van een literair werk komt, is de reeds geciteerde Franse semioloog en literatuurtheoreticus Roland Barthes. In zijn collegereeks aan het Collège de France onder de titel La préparation du roman uit 1979-1980 werkt hij deze omstandigheden van het schrijverschap tot in de kleinste bijzonderheden uit. Naast de afzondering, de voorbereidende lectuur, het methodische plan, de volharding, et cetera stelt hij op een gegeven moment: ‘Écrire a besoin de clandestinité.’ [24] De schrijver, aldus Barthes, werkt in zeker opzicht in het verborgene, totdat het werk af is en hij de wereld opnieuw betreedt. Uit het methodische portret dat Barthes aldus van een denkbeeldige schrijver geeft, komt een eenzaam, zich verschuilend heldendom naar voren dat gaandeweg de trekken krijgt van een martelaarschap. Dat er uit die onmogelijke, solitaire en beklemmende omstandigheden een literair werk ontstaat, noemt Barthes in een van zijn laatste colleges ‘le miracle de la chambre’. [25] En de vraag is dus: zou je van daaruit de parallel kunnen trekken tussen de werkkamer van de ene schrijver en de gevangeniscel van de andere schrijver? ‘Le miracle de la cellule’ als een pervers hoogtepunt van de literaire gevangeniservaring?

Dat laatste doet Perrottet in een artikel, waarvan de titel – althans bij mij – al meteen de grootst mogelijke weerstand oproept: ‘Why Writers Belong Behind Bars’. [26] De strekking van Perrottets stuk is dat sommige van de beste schrijvers door de eeuwen heen niet anders hebben gedaan dan werkomstandigheden op te zoeken of te scheppen die sterk lijken op die van een gevangenis. Gevangenschap, aldus Perrottet, is een beproefd middel tegen afleiding en de perfecte disciplinering van concentratie en werklust. ‘Een gevangeniscel,’ zo citeert hij de Franse schrijfster Colette, ‘is de ideale werkplek.’

Mijns inziens gaat deze auteur, wellicht op een romantisch dwaalspoor gebracht door zijn helden Casanova en Sade, de mist in met zijn idealisering van de gevangeniscel als de ideale werkkamer voor een schrijver. Hij verheerlijkt de solitaire stilte, de ongestoorde concentratie van een kamer die van wereldse beslommeringen en rumoer is afgeschermd, maar hij ziet één kardinaal aspect over het hoofd: hij heeft onvoldoende oog voor het feit dat de gevangen schrijver door zijn gevangenschap is beroofd van de zeggenschap over zijn isolement.

DE SLEUTEL

Het is ironisch genoeg juist een roman die ons de ideale passage aanreikt om dit punt te illustreren en alsnog de gewenste afbakening aan te brengen rond geschriften die in de gevangenis zijn geschreven. Aan het begin van hoofdstuk 44 van Stendhals uit 1830 daterende roman Le rouge et le noir verzucht de ter dood veroordeelde Julien Sorel in zijn cel: ‘Het grootste ongeluk in de gevangenis is wel […] dat je je eigen deur niet op slot kunt doen.’ [27] Dat is – in een wonderbaarlijke inversie van de vrijheidsdrang van iedere gevangene – wat mij betreft de meest compacte samenvatting van het principiële, niet het graduele verschil tussen de gevangen en de vrije schrijver. Gevangen schrijvers zitten wel achter tralies, maar dat is op zichzelf een conditie die inderdaad – op een letterlijke of een overdrachtelijke manier – in de kern te vergelijken is met elke door een schrijver gezochte afzondering. De ware onvrijheid van de gevangen schrijver is gelegen in het verlies van de macht over zijn afzondering. Het gaat niet om de tralies, het gaat om de deur.

Anders gezegd: de cellulaire opsluiting is de tot haar kleinst mogelijke eenheid teruggebrachte essentie van het wereldse bestaan. Alleen het graf, zou je kunnen zeggen, is een nog kleinere eenheid. Maar hoe beperkt die eenheid ook is, ook de cel is een wereld op zich, een soort thuis waarin wordt gegeten, geslapen en – althans door schrijvers – zo mogelijk geschreven. [28] Eigen aan de wereld van de gevangenschap is – en ook dat is er een onderscheidende conditie van – dat je je niet uit je cel kunt terugtrekken. En die mogelijkheid tot terugtrekking is een essentieel aspect van het geconcentreerde schrijverschap. Dat is precies de ‘clandestinité’ waar Barthes over sprak.

Zo komen wij vanzelf weer uit in de geïsoleerde werkkamer van Marcel Proust, zoals die in het Musée Carnavalet te bezichtigen valt. Eerst trok de schrijver zich uit de wereld terug in zijn kamer, vervolgens trok hij zich als het ware terug uit die kamer door in bed te blijven en ten slotte trok hij zich in bed nog weer verder terug door uitsluitend in een eigen verleden te leven. Die drievoudige terugtrekking ontleende haar waarde aan het feit dat Proust op ieder moment de mogelijkheid had die terugtrekkingen weer ongedaan te maken, iets wat hij vanaf 27 november 1909 uit eigen vrije verkiezing zo weinig mogelijk heeft gedaan.

Vrijheidsberoving van schrijvers kan zeer indringende en indrukwekkende boeken opleveren, en dergelijke boeken verdienen het in hun verschillende verschijningsvormen ook als literatuur serieus genomen te worden, afgezien van de incidentele, meer journalistieke of humanitaire aandacht die dergelijke uitingen over het algemeen plegen te krijgen. Maar een dergelijk pleidooi is geen reden om voor schrijvers met minder genoegen te nemen dan met wat je alle andere mensen toewenst, namelijk volledige vrijheid. Die vrijheid van een schrijver verdient bescherming tegen elke bedreiging van zijn of haar lichamelijke of geestelijke integriteit en tegen elke inmenging van censuur. Daarmee zal wel niemand het oneens zijn. Tegelijk dwingt deze beknopte verkenning van het onderwerp gevangenisliteratuur ons te erkennen dat de ideale staat voor het schrijverschap dus ook het recht omvat de wereld de deur te wijzen en die deur van binnenuit op slot te doen. Dat laatste is misschien een pijnlijke constatering voor diegenen die het literaire engagement hoog in het vaandel dragen, die menen dat een betrokkenheid op de wereld de morele kern vormt van onze westerse literaire cultuur. [29]

De gevangeniservaring zoals die in dit boek centraal staat, behelst – zoals wij hebben gezien – de hoofdelementen straf, opsluiting en eenzaamheid. De combinatie van deze drie elementen wordt bezegeld door het gegeven dat de deur waarachter de schrijver opgesloten zit of zat, aan de buitenkant is afgesloten en alleen vanaf de buitenkant kan worden geopend. Met andere woorden: iedere schrijver is tot op zekere hoogte een gevangene van zijn schrijverschap, maar alleen een vrije schrijver kan zich gelukkig prijzen dat hij zijn eigen cipier is. Dankzij die dubbele hoedanigheid kan hij te allen tijde ontsnappen aan zijn zelfopgelegde afzondering, wat op geen enkele manier gezegd kan worden van de drie schrijvers die ons in de hoofdstukken III, IV en V zullen bezighouden. In onvrijwillige opsluiting brachten zij respectievelijk tien jaar (Silvio Pellico), twee jaar (Oscar Wilde) en zes maanden (Albrecht Haushofer) in de gevangenis door en moesten daar onder zeer beperkende omstandigheden het schrijverschap dat hun restte zien te handhaven.

De vraag of gevangenisliteratuur als een apart te onderscheiden literair genre of subgenre dient te worden beschouwd, kan het beste negatief worden beantwoord. Op de eerste plaats omdat de definitie van een dergelijk genre niet voldoende precies is om sterk verwante gevallen buiten te sluiten. Op de tweede plaats omdat een in theorie oneindige thematische uitsplitsing van autobiografieën en romans naar hun plaats van handeling onvoldoende zelfstandige inzichten oplevert in de aard en het ontstaan ervan. Op de derde plaats omdat een dergelijke genreaanduiding geen rekening houdt met het verschil tussen autobiografische literatuur en verbeeldingsliteratuur. Op de vierde plaats omdat ook zonder een dergelijke aparte genredefinitie, uitgaande van het algemene spraakgebruik, zinvolle uitspraken te doen zijn over teksten waarin de gevangeniservaring een centrale rol speelt. [30]

Voordat wij zullen zien hoe de drie genoemde ‘ervaringsdeskundigen’ hun gevangenschap hebben beschreven, is het van belang eerst onder ogen te zien hoe de eenzame opsluiting als zelfstandige straf binnen de ontwikkeling van het strafrecht gestalte heeft gekregen. Zonder die uitvinding van de ‘eenzaamheid als straf’ zou er immers in het algemeen geen sprake zijn van dergelijke ervaringen en de daarop gebaseerde c.q. daaraan gewijde literatuur.

NOTEN

[1] - Alain Buisine, Proust. Samedi 27 novembre 1909 (Parijs, 1991).

[2] - Roland Barthes, La préparation du roman I et II. Cours et séminaires au Collège de France (1978-1979 et 1979-1980) (Parijs, 2003), p. 283.

[3] - De kamer valt online te bekijken op http://carnavalet.paris.fr/fr/collections/chambre-de-marcel-proust (geraadpleegd op 2 november 2014). Proust woonde op dat adres van 1906 tot 1919.

[4] - Er is een aparte studie te schrijven over het thema ‘gevangenschap’ in Prousts roman À la recherche du temps perdu, met name over de vele metaforische en symbolische betekenissen daarvan in de wereld van die roman. Daar is het mij op deze plaats niet om te doen, al ligt het zeker voor de hand om aan te nemen dat de uiterste isolatie ten opzichte van de wereld die Proust in het werkelijke leven cultiveerde, verbonden was met zijn ontwikkeling van het genoemde thema in de roman. Zie hierover nader o.a. Harold March, ‘The Imprisoned’ in Yale French Studies, nr. 34, Proust (1965), pp. 43-54.

[5] - Voor een nadere onderbouwing van deze tijdsafbakening, zie uitvoeriger hoofdstuk II.

[6] - Om een suggestief verband aan te brengen tussen deze twee soorten teksten spreekt John Edgar Wideman in zijn inleiding tot het boek Live from Death Row van Mumia Abu-Jamal (New York, 1995) over death-row-getuigenissen als ‘neo-slave-narratives’.

[7] - Deze en een eerdere brief van Wilde aan de Daily Chronicle over de toestand in Engelse gevangenissen zijn niet alleen in de gepubliceerde correspondentie van Wilde opgenomen: Merlin Holland & Rupert Hart-Davis (ed.), The Complete Letters of Oscar Wilde (Londen, 2000), hierna aangeduid als Wilde/Holland & Hart-Davis, maar zijn ook in gangbare edities van Wildes verzameld werk als een aanhangsel bij De Profundis te vinden, zoals in Complete Works of Oscar Wilde (Londen, 2003). Zie over de brieven aan de Daily Chronicle nader hoofdstuk IV.

[8] - W.B. Carnochan, ‘The Literature of Confinement’ in Norval Morris & David J. Rothman (ed.), The Oxford History of the Prison. The Practice of Punishment in Western Society (Oxford, 1998), pp. 381-406.

[9] - De Leidse literatuurwetenschapper S. Dresden wijdde een breed opgezette studie aan het verschijnsel kampliteratuur onder de titel Vervolging, vernietiging, literatuur (Amsterdam, 1991). Op meer collageachtige wijze deed de criticus Jacq Vogelaar hetzelfde in Over kampliteratuur (Amsterdam, 2006).

[10] - Joseph Brodsky, ‘Less Than One’ in Less Than One. Selected Essays (New York, 1986), p. 23. Vergelijk Bachelards ‘l’espace contient du temps comprimé’ in Gaston Bachelard, La poétique de l’espace (Parijs, 1957), p. 27. En beiden roepen de bekende woorden van Napoleon op Sint-Helena in herinnering: ‘Nous n’avons de trop ici que du temps’ (Comte de las Cases, Mémorial de Sainte-Hélène, Tome Second (Parijs, 1824), p. 178).

[11] - In het laatste hoofdstuk (‘Gevangenschap’) van zijn Discipline, toezicht en straf. De geboorte van de gevangenis (Groningen, 20106) ziet Michel Foucault de uiteenlopende maatschappelijke instellingen van instructie, educatie, disciplinering, toezicht, etc. zelfs als een steeds verder uitdijende, alomvattende doorwerking van het verschijnsel gevangenis. Hoewel als waarschuwing waardevol, gaat het mij te ver om iedere bureaucratie en uitoefening van gezag eo ipso op één lijn te stellen met straf en vrijheidsbeneming.

[12] - Voor Gramsci’s gevangenisaantekeningen, zie Antonio Gramsci, Prison Notebooks I, II & III ( (New York, 1992). Voor Valéry zie mijn opstel ‘De markiezin nam de trein van 9 uur. Paul Valéry’s Cahiers als antiroman’ in Appels en peren. Lof van de vergelijking (Amsterdam, 2013), pp. 175-183.

[13] - Mémoires de Lacenaire avec ses poèmes et ses lettres (Parijs, 1968). Over Lacenaire en diens ‘esthetiek van de misdaad’ zie Foucault, p. 394 e.v. Lacenaire werd onvergetelijk door Marcel Herrand ten tonele gevoerd als besnorde gentleman-boef in de film Les enfants du paradis van Marcel Carné uit 1945.

[14] - Aangezien de afbakening van wat een literaire tekst is en de vraag of c.q. onder welke omstandigheden een brief ook als een literair werk mag gelden, geen specifieke vraagstukken voor het onderwerp gevangenisliteratuur zijn, laat ik die kwesties – hoe fundamenteel ook – hier verder rusten.

[15] - Respectievelijk Der Zauberberg (1924), Beweet hamarpé (1926) en La veranda (1981).

[16] - March, p. 43.

[17] - Jan van Luxemburg, Mieke Bal & Willem G. Weststeijn, Inleiding in de literatuurwetenschap (Muiderberg, 19822), p. 123.

[18] - Zie over het probleem van de genre-indeling naar plaats nader, en in dezelfde kritische zin Henk Dragstra, ‘Drie recente gevangenis-autobiografieën: Jimmy Boyle, Alan Reeve en Breyten Breytenbach’ in Els Jongeneel (ed.), Over de autobiografie (Utrecht, 1989), p. 213. E.M. Forster verkondigt op dit punt een sterke opinie, die zich laat samenvatten in zijn opmerking: ‘Classification by subject matter – sillier still’ (Aspects of the Novel, Londen, 1927, p. 19).

[19] - Beide manuscripten zijn in facsimile uitgegeven. Dat van Wilde op ware grootte in Oscar Wilde, De Profundis. A Facsimile (Londen, 2000), met een inleiding van zijn kleinzoon Merlin Holland. Het manuscript van de gedichten van Haushofer – helaas 25 procent verkleind – in Ernst Haiger, Amelie Ihering & Carl Friedrich von Weizsäcker (ed.), Albrecht Haushofer (München, 2002).

[20] - Douglas Murray, Bosie. A Biography of Lord Alfred Douglas (New York, 2000), p. 247.

[21] - Lord Alfred Douglas, In Excelsis (Londen, 1924). In zijn woord vooraf vermeldt de dichter dat het ergste van zijn gevangeniservaring het eten was: ‘It is so disgusting that a dog would certainly not eat it unless he were starving.’

[22] - Over het thema van de gevangenis bij Stendhal zie uitvoerig hoofdstuk VI.

[23] - Over deze verhouding tussen feit en fictie in de literatuur met betrekking tot de concentratiekampervaring zie mijn opstel ‘De duivenmelker en de arts. De Shoah in feiten en verhalen’ in Appels en peren. Lof van de vergelijking (Amsterdam, 2013), pp. 212-218.

[24] - Barthes, p. 37.

[25] - Barthes, p. 305. Het is ook in dit verband dat Barthes de twee basiscondities van het schrijverschap opvoert: ‘clôture’ (afgeslotenheid) en ‘liberté’ (vrijheid).

[26] - Tony Perrottet, ‘Why Writers Belong Behind Bars’, New York Times, 20 juli 2011.

[27] - ‘Le pire des malheurs en prison, pensa-t-il, c’est de ne pouvoir fermer sa porte.’ Het was Victor Brombert in zijn La prison romantique (Parijs, 1975), p. 78, die mij op deze cruciale zin attent maakte.

[28] - Hoewel Bachelard de gevangeniscel als zodanig niet noemt, geldt toch ook hier zijn woord dat ‘tout espace vraiment habité porte l’essence de la notion de la maison’. Bachelard, p. 24.

[29] - Zie voor een analyse van de verschillende vormen van literair engagement mijn Kellendonklezing Engagement, taal en verbeelding (Nijmegen, 2015).

[30] - Een laatste bijkomend bezwaar is nog dat de term ‘gevangenisliteratuur’, die overigens in de veertiende, herziene uitgave van Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal niet voorkomt, ook wel wordt gebruikt ter aanduiding van boeken die ten behoeve van gevangenen in een gevangenisbibliotheek aanwezig zijn.

-

Hoofdstuk II ~ EENZAAMHEID ALS STRAF

Een korte geschiedenis van de opsluiting

Eenzaamheid is misschien wel een van de meest karakteristieke kernbegrippen uit het aan individuele gevoelens zo rijke ideeënrepertoire van de Romantiek. Dat wil niet zeggen dat de eenzaamheid als literair thema een romantische uitvinding was. Al in de literatuur van de Klassieke Oudheid zijn vele voorbeelden te geven van zowel onvrijwillige eenzaamheid, zoals in het geval van de verbannen Ovidius, als van vrijwillige afzondering, zoals de in de Sabijnse heuvels teruggetrokken levende Horatius. In de vroegchristelijke traditie zoeken woestijnvaders, heremieten en anachoreten in volle overtuiging de eenzaamheid op als bron van bezinning of zelfs martelaarschap. De veertiende-eeuwse Petrarca verhuisde zichzelf en zijn boeken naar een kleine vallei in de Vaucluse, waar hij zich in De vita solitaria op de vruchten van zijn eenzaamheid bezon. De zestiende-eeuwse humanist Montaigne deed in essentie hetzelfde door zich regelmatig in zijn van een duizendtal boeken voorziene torenkamer terug te trekken. [31]

Zelfs wie met dergelijke zevenmijlslaarzen door de geschiedenis van de eenzaamheid stapt, ontkomt er niet aan om stil te staan bij het feit dat in de Romantiek de individueel beleefde eenzaamheid als seculier, levenskunstig en zelfs kunstzinnig gegeven via het werk van schrijvers en kunstenaars een veel bredere aantrekkingskracht verkreeg. [32] De eenling die, hoewel lang niet altijd in volstrekte eenzaamheid, maar in elk geval ‘far from the madding crowd’s ignoble strife’ (Thomas Gray) zijn eigen lot bepeinst, zich overgeeft aan contemplatie van de ontzagwekkende natuur, met zichzelf en zijn innerlijke leven in het reine tracht te komen, vormt er de meest karakteristieke verpersoonlijking van. In die romantische eenzaamheid schuilt een verlokking, de belofte van een emotionele of intellectueel-creatieve troost. Dat is de eenzaamheid zoals Caspar David Friedrich die tegen het decor van bijna onaards indrukwekkende landschappen kon schilderen, de eenzaamheid uit de pen van Wilhelm Müller, die Schubert in zijn Winterreise toonzette, en ook de eenzaamheid waarover John Keats dichtte:

O solitude! if I must with thee dwell,

Let it not be among the jumbled heap

Of murky buildings; climb with me the steep, –

Nature’s observatory […] [33]

Zoals uit deze laatste verzuchting al wel blijkt, had de eenzaamheid voor de dichters en kunstenaars uit de Romantiek niet uitsluitend een weldadig aspect. Het innigste besef van verlatenheid, van aan jezelf overgeleverd te zijn, kan immers wel degelijk ook een lijdensweg zijn, vanuit een gevoel van onbegrepenheid of het onvermogen tot menselijk contact. Toch is eenzaamheid, zeker wanneer men – zoals Keats in zijn sonnet voor zichzelf wenst – de sombere gebouwen van de stad voor de weidse uitzichten in de vrije natuur verruilt, bovenal een troostrijke en veelbelovende metgezel. Als zodanig is de eenzaamheid van het individu een basisprincipe van de Romantiek als stroming in de kunsten en de literatuur. Niet voor niets formuleert Isaiah Berlin in een lange lijst karakteristieken van de Romantiek de volgende associaties: ‘It is nostalgia, it is reverie, it is intoxicating dreams, it is sweet melancholy and bitter melancholy, solitude, the sufferings of exile, the sense of alienation, roaming in remote places […].’ [34] In dit korte fragment uit een langere (en prachtige) opsomming komt zowel de licht- als de schaduwzijde van de eenzaamheid naar voren. Voor zover de typisch romantische eenzaamheid al een probleem is, is het in elk geval een probleem dat je in vrijheid met je mee kunt nemen waarheen je ook maar wilt, een in essentie geruststellend gegeven dat tot uitdrukking komt in het al evenzeer typisch romantische concept van de omzwerving: ‘Der Wanderer’ (Schlegel, eveneens getoonzet door Schubert) of ‘le promeneur solitaire’ (Rousseau), die ‘lonely as a cloud’ (Wordsworth) door de velden zwerft, alleen met zijn mijmerende gedachten.

Tegenover deze bitterzoete, maar in haar kern onschuldige eenzaamheid, die hoogstens met geldgebrek, liefdesverdriet, gefnuikte idealen of een schrijnend onbehagen gepaard gaat, heeft diezelfde periode van de late achttiende eeuw ons ook een andere en veel hardere versie van de eenzaamheid opgeleverd, en dat is de eenzaamheid als straf. Het idee om een mens bij wijze van straf voor langere tijd in zijn eentje in een afgesloten ruimte te stoppen, is onlosmakelijk verbonden met de mentaliteit van die periode. Zoals hierna zal blijken, vormde die mentaliteit een amalgaam van gerijpt rationeel Verlichtingsdenken, religieuze bekeringsijver, een vroegindustriële kijk op de kapitalistische aspecten van maatschappelijke vernieuwing en ten slotte een met het begin van de Romantiek verbonden idee van het innerlijk van de individuele mens. [35] Zonder de opkomst en vervolgens de brede aanvaarding van het idee van eenzaamheid als straf zouden de drie schrijvers die in dit boek centraal staan (Silvio Pellico, Oscar Wilde en Albrecht Haushofer) niet opgesloten zijn op de wijze c.q. op de plaats waar ze gevangen werden gezet. Dat had te maken met de aard van de hun opgelegde straf, de wijze waarop die ten uitvoer werd gelegd en in het bijzonder ook met het gebouw waarin zij hun straf moesten uitzitten.

Ofschoon ook in vroeger eeuwen talloze schrijvers, filosofen, rebellen, ketters, verraders en natuurlijk ook reguliere misdadigers op last van vorsten of andere autoriteiten gedurende enige tijd gevangen werden gezet, is de eenzaamheid als straf een tamelijk modern idee. In de Klassieke Oudheid, bijvoorbeeld, werd eenzame opsluiting nog niet als zelfstandige straf toegepast, en teksten die de gevangeniservaring centraal stellen, ontbreken bijna geheel in de Griekse en Latijnse literatuur. [36] En bij de bewoners van de middeleeuwse gevangenis van Florence was opsluiting niet zozeer een zelfstandige straf als wel een manier om ze te dwingen tot betaling van hun schulden of de hun door het stadsbestuur opgelegde boetes. [37] De eenzame opsluiting als straf is een vroegmoderne uitvinding, die vrij precies gedateerd kan worden. Het idee is voor het eerst in Engeland opgekomen, en dateert uit het jaar 1776.

Voordat wij de kiemkracht en de consequenties van die uitvinding zullen behandelen, is het eerst zaak om in grote lijnen te bezien hoe mensen met name in de voor dit boek meest relevante landen van Europa (Engeland, Oostenrijk/Italië en Duitsland) tot dan toe werden gestraft. Pas dan wordt goed duidelijk dat de eenzaamheid als straf niet slechts beschouwd moet worden als het beginpunt van een ontwikkeling die is uitgemond in ons tegenwoordige strafrecht, maar ook als de zoveelste hervorming in een strafrechtgeschiedenis die veel langer teruggaat, die nog altijd voortduurt en die bij voortduring gekenmerkt wordt door opeenvolgende en elkaar corrigerende ‘moderniseringen’. [38]

VÓÓR DE GEVANGENISSTRAF

In het pre-industriële, nog niet zeer verstedelijkte en deels nog feodale Europa van de vroege achttiende eeuw was de formulering en uitvoering van strafrechtelijke sancties nog een zaak van lagere overheden. Het eerste statelijke Wetboek van Strafrecht in Europa kwam pas, als uitvloeisel van de Franse Revolutie, in 1791 tot stand in de vorm van de Franse Code Pénal. Hoe decentraler het landsbestuur was, des te groter waren de regionale verschillen. Lokale autoriteiten (stadsbesturen, adel, gewestelijke overheden) hadden verhoudingsgewijs grote bevoegdheden om in hun eigen territorium orde op zaken te stellen tegenover landlopers, dieven, rovers en andere ‘onmaatschappelijken’. Lijfstraffen kwamen het meeste voor: geseling, schandpaal, schavot, brandmerken, met voor zware misdrijven de ultieme lijfstraf: executie, die in het openbaar werd voltrokken. Vooral vanuit Engeland werden bovendien grote hoeveelheden veroordeelden bij wijze van straf naar Amerika en naar Australië verbannen. Gevangenschap was zeldzaam en werd in het algemeen niet als zelfstandige straf toegepast, maar als middel tot een ander doel: in afwachting van een proces of de uitvoering van een opgelegde straf (executie, verbanning) of als dwang tot het betalen van een geldschuld. [39]

Lokale gevangenissen bestonden in allerlei soorten en maten; de meeste waren klein en konden in de regel minder dan vijftig gevangenen bevatten, die dikwijls in groepen en onder slechte hygiënische omstandigheden bij elkaar werden gestopt. [40] Die beroerde omstandigheden eisten hun tol, bijvoorbeeld in de vorm van de beruchte ‘gevangeniskoorts’. Van opsluiting in strikte zin was in de meeste gevallen geen sprake; gevangenen konden bezoek van familie en vrienden ontvangen die eten en drinken meebrachten, iets waar de gevangenis zelf niet of nauwelijks voor verantwoordelijk was. Middeleeuwse gevangenissen, zoals die in het stadscentrum van Siena en Florence, zijn in onze moderne ogen dan ook eerder op te vatten als streng gereglementeerde opvangtehuizen voor mensen met schulden, lieden zonder vaste woon- of verblijfplaats of drop-outs met een sociaal onaanvaardbare levenswandel (prostituees, dieven, zwervers). Gevangenen werden verondersteld zelf voor van alles te betalen, soms zelfs voor hun ontslag uit de gevangenis, een systeem dat corruptie bij de gevangenisleiding en de cipiers in de hand werkte. Bij dat alles was de subcultuur onder de gevangenen bepalender voor de dagelijkse werkelijkheid in de gevangenis dan de van boven opgelegde discipline. [41]

De meest openbare en als afschrikwekkend bedoelde straffen waren de executies die aan ter dood veroordeelde moordenaars, verraders en andere zware misdadigers werden voltrokken. Zij vormden dikwijls een opzettelijk groots geregisseerd, publiek spektakel, dat dan ook in talloze beschrijvingen als een afschuwwekkend theater in vele landen van Europa is geboekstaafd.

GEBOORTE VAN DE GEVANGENISSTRAF

In de loop van de achttiende eeuw werd een aantal factoren werkzaam die er tezamen en in hun onderlinge wisselwerking voor zorgden dat het in de vorige paragraaf geschetste beeld veranderde, eerst geleidelijk en vanaf het laatste kwart van de achttiende eeuw zelfs drastisch. Het is bijna ondoenlijk, zo leren alle historische werken op het gebied van het strafrecht, de criminologie en de penologie, om een rangorde of zelfs maar een precieze chronologie aan te geven in deze internationale ontwikkeling, maar het gaat hoofdzakelijk om factoren op het gebied van mentaliteit, politiek, economie en misdaad. [42]

De mentaliteit van het publiek, of moderner gezegd de openbare mening, ontwikkelde geleidelijk een afkeer van de openbare voltrekking van lijf- en doodstraffen. Het oorspronkelijke doel van dergelijke theatraal uitgevoerde, publieke executies, te weten de afschrikkende werking ervan, verkeerde soms zelfs in zijn tegendeel: mensen identificeerden zich eerder met de arme veroordeelde dan met de autoriteiten die ‘hun’ recht lieten zegevieren. [43] Bovendien werd verbanning gaandeweg minder als een echte straf gezien, naarmate berichten van verbannen misdadigers over een geslaagd nieuw leven in den vreemde de ronde begonnen te doen.

De uitkomst van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog maakte in 1776 bovendien een plotseling einde aan de deportaties vanuit Engeland naar dat continent, die tot dan toe meer dan 70 procent hadden uitgemaakt van de strafvonnissen die in de Londense Old Bailey werden uitgesproken. [44] Het wegvallen van de Amerikaanse koloniale markt zorgde ook nog eens voor een economische depressie, die criminaliteit in de hand werkte.

Op het continentaal-Europese politieke toneel waren opeenvolgende beëindigingen van enkele massale oorlogen (de Oostenrijkse Successieoorlog in 1750, de Zevenjarige Oorlog in 1770 en later de Napoleontische oorlogen) verantwoordelijk voor grote hoeveelheden gedemobiliseerde en naar huis terugkerende soldaten die het gefragmenteerde, kleinschalige en nog primitieve strafrecht op de proef stelden.

De meer rurale of soms zelfs nog ronduit feodale tradities waarin een herenboer of edelman in een streek voldoende gezag had om door middel van geaccepteerde eigenrichting de lokale orde onder ‘zijn mensen’ te handhaven, maakten in elk geval in Engeland geleidelijk plaats voor industrialisatie en urbanisatie, met een nieuwe stedelijke onderklasse van fabrieksarbeiders en – in slechte tijden – werklozen en een daarmee samenhangende nieuwe schaal van kleine en grotere criminaliteit.

In Oostenrijk bracht de door keizerin Maria Theresia in 1769 voor alle Habsburgse gebieden ingevoerde Constitutio Criminalis Theresiana slechts een zeer beperkte modernisering van het strafrecht met zich mee, zodat het middeleeuwse straffenrepertoire nog grotendeels intact bleef. [45] Pas het door haar opvolger Joseph II ingevoerde Allgemeine Gesetzbuch über Verbrechen und derselben Bestrafung van 1787 liet iets meer van het humane Verlichtingsdenken toe, bijvoorbeeld door de afschaffing van de doodstraf en door het indammen van rechterlijke willekeur, maar het Oostenrijkse strafrechtsysteem bleef tot ver in de negentiende eeuw hardvochtig en autoritair van aard. [46] In de ernstigste gevallen konden veroordeelden bijvoorbeeld ook nog gebrandmerkt worden. Verder werden veroordeelde misdadigers onder Joseph II als slepers voor de vrachtvaart stroomopwaarts over de Donau ingezet. [47] De gemiddelde levensverwachting van veroordeelden die in die jaren in een Habsburgse gevangenis belandden, bedroeg slechts drie jaar. [48]

Ook in Duitsland werd in de loop van de achttiende eeuw op staatsniveau aan een uniformering en een zekere modernisering van het gecodificeerde recht gewerkt. Deze reeds door Frederik de Grote in gang gezette ontwikkeling mondde uiteindelijk in 1794 uit in het Allgemeine Landrecht für die Preußischen Staaten (ALR). Als moderniseringen kunnen bijvoorbeeld gelden de verankering van de beginselen van legaliteit en proportionaliteit. [49] Deze strafrechtelijke hervormingen binnen het Pruisische ALR kwamen vooral uit de pen van de Berlijnse Verlichtingsjurist Ernst Ferdinand Klein. Er waren nog altijd diverse zware misdrijven die met uiteenlopende varianten van de doodstraf werden bestraft, zoals verschillende categorieën van misdaden tegen de staat (hoog- en landverraad), en het aloude talio-beginsel (‘oog om oog, tand om tand’) was nog aanwezig in de bestraffing van brandstichting in de vorm van dood door het vuur. [50] De meeste nadruk lag op de bescherming van staatsbelangen (spionage en hulp aan de vijand, desertie), het vorstenhuis (majesteitsschennis) en de openbare orde (verstoring van een openbare godsdienstoefening, valsemunterij, bedrieglijke bankbreuk). Alle waren dat ernstige misdaden waarop zo niet de doodstraf dan toch langdurige gevangenisstraf stond. De codificatie van de gevangenisstraf als een expliciet staatsprivilege valt te beschouwen als een, zij het primitieve modernisering, zeker wanneer men bijvoorbeeld het bepaalde in § 49 in ogenschouw neemt, dat als een streepje licht van het Verlichtingsdenken kan worden gezien:

Die Gefängnißstrafe soll durch längere Dauer, oder durch Beraubung gewohnter Bequemlichkeiten, aber nicht durch solche Mittel geschärft werden, durch welche das Leben und die Gesundheit des Gefangenen in Gefahr gesetzt wird. [51]

In Engeland was de officiële houding van de autoriteiten ten opzichte van gevangenen in de laatste decennia van de achttiende eeuw minder hardvochtig dan in Duitsland, maar het is de vraag of dat voor de feitelijke omstandigheden van veroordeelde misdadigers veel verschil maakte. Met name de grote instroom van nieuwe veroordeelden in de vaak nog kleine plaatselijke en regionale Engelse gevangenissen kon onmogelijk meer worden bijgehouden door middel van executies en verbanningen. Het aantal bij wijze van straf voor langere tijd bij elkaar opgesloten mensen in de gevangenis van The Old Bailey steeg in de decennia na 1760 van 1,2 tot 28,3 procent. [52] In Engeland was zodoende sprake van een ernstige overbevolking van vooral de stedelijke gevangenissen. Zelfs het inzetten van oude zeilschepen (‘hulks’) als drijvende plaatsen van opsluiting bood nauwelijks meer soelaas.

Met het bouwen van grote, door de staat opgerichte strafgevangenissen – in Engeland en elders – aan het begin van de negentiende eeuw wilde men tegemoetkomen aan de hiervoor geschetste ontwikkelingen en uitdrukking geven aan de nieuwe ideeën die de ronde deden met betrekking tot misdaden en het doel en de effectiviteit van hun bestraffing. Die nieuwe ideeën waren zo talrijk en dikwijls onderling zo tegenstrijdig, dat ze zelfbenoemde gevangenishervormers, pamflettisten, filosofen, strafrechtgeleerden en talrijke commissies in meerdere landen van Europa decennialang zouden bezighouden. Een meervoudige richtingenstrijd over de aard en de gewenste toekomst van het strafrecht was het gevolg, waarbij religieuze, maatschappelijke, juridische en economische argumenten afwisselend om de voorrang streden, met alle gevolgen van dien voor de bouw en inrichting van gevangenissen. Een interessant aspect aan deze strafrechtelijke ideeënstrijd is het volstrekt grensoverschrijdende karakter ervan. Zoals de Romantiek als stroming in de kunst en de literatuur een zeer internationale beweging werd, zo geldt dat ook voor de ongeveer gelijktijdige hervormingsbeweging van het strafrecht en het gevangeniswezen.

Het boek van de Italiaanse filosoof Cesare Beccaria, bijvoorbeeld, getiteld Dei delitti e delle pene (‘Over misdaden en straffen’) uit 1764, waarin de auteur zich sterk maakt tegen martelingen en de doodstraf, en waarin hij pleit voor de principes van legaliteit en proportionaliteit in het strafrecht, gold in heel Europa al direct na zijn eerste publicatie als een belangrijk werk. Het sloot aan op het gedachtegoed van Franse filosofen als Voltaire en Diderot en werd ogenblikkelijk vertaald in alle grote en diverse kleinere Europese talen. Het boek voedde de discussie over de doelen en de grenzen van het strafrecht met de idealen uit de Europese Verlichting. Grensoverschrijdend is ook het gegeven dat de Engelse gevangenishervormer John Howard niet alleen alle Engelse en Welshe gevangenissen bezocht, maar tevens over het hele Europese continent reisde, voordat hij in 1777 in een tweedelig werk zijn hervormingsideeën met betrekking tot het onderwerp op papier zette in zijn invloedrijke boek The State of the Prisons in England and Wales. [53] Enkele decennia later (1831) zouden Tocqueville en Beaumont zelfs afreizen naar Amerika, om daar vergelijkende observaties te verzamelen met het oog op de Franse gevangenishervormingen. [54]

Deze internationale dimensie van het onderwerp gevangenishervorming in de periode 1775 tot circa 1840 maakt het op voorhand bijkans onmogelijk om de complexe Europese discussies daarover hier samen te vatten. Maar dat internationale karakter ondersteunt wel de gedachte dat de hier geschetste historische lijnen grofweg zowel voor Engeland als voor Oostenrijk/Italië en Duitsland relevant zijn. Deze grensoverschrijdende dimensie, inclusief de richtingenstrijd omtrent de praktische uitvoering van de uiteenlopende hervormingsideeën, zal hieronder nog terugkomen waar het gaat om de bouwkundige consequenties. In het verband van deze studie gaat het immers vooral om het gegeven dat in een bepaalde fase van de hier beschreven mentaliteitsontwikkeling en ideeënvorming omtrent het straffen van misdadigers niet slechts lijf- en doodstraffen plaatsmaakten voor vrijheidsstraffen, maar ook dat het idee opkwam om veroordeelde gevangenen voortaan niet langer in groepen maar in eenzaamheid op te sluiten. Dat idee werd voor het eerst in 1776 naar voren gebracht door een Engelse hervormer en pamflettist genaamd Jonas Hanway.

DE UITVINDING VAN DE EENZAME OPSLUITING

Historiografen van het gevangeniswezen hebben wel gezocht naar eerdere verschijningsvormen van de opgelegde eenzaamheid als bestraffing. In zijn The State of the Prisons maakt John Howard melding van eerdere pleidooien voor eenzame opsluiting, zoals dat van een anonieme pamflettist die al in 1701 onder de titel Hanging Not Punishment Enough bepleitte dat een gevangene in afwachting van zijn strafproces zou worden ‘immured in a box or cell to himself so that they might not improve each other in wickedness’. [55] Maar dat betrof dus eenzame opsluiting in voorarrest en niet als zelfstandige straf. En Beccaria meende in 1764 al wel dat het er niet om ging de gevangenisstraf zo wreed mogelijk te maken, slechts dat potentiële misdadigers afgeschrikt zouden moeten worden door de zekerheid van hun bestraffing, maar hij trok zijn redenering niet door tot een pleidooi voor eenzame opsluiting. Ook in de Lage Landen (Amsterdam, Rotterdam, Gent) trof Howard wel voorbeelden van cellulaire opsluiting aan, maar dan toch steeds vermengd met andere penitentiaire elementen of als bijkomende maatregel.

De geestelijke vader van het Maison de Force in Gent, de jurist, stadsbestuurder en politicus burggraaf Jean Jacques Philippe Vilain XIIII, die midden jaren zeventig van de achttiende eeuw van deze Gentse gevangenis een showcase van het cellensysteem wenste te maken, zou zich voor dat idee hebben geïnspireerd op een Vaticaanse jeugdgevangenis genaamd het Silentium. Toen John Howard deze in 1703 door paus Clemens XI gebouwde instelling 75 jaar later bezocht, was hij zeer onder de indruk van de manier waarop de kloosterlijke beginselen van stilte en discipline daar waren toegepast in een penitentiaire setting. Maar Sellin heeft overtuigend aangetoond dat dit Romeinse jongenshospitium beslist niet zomaar als ‘de eerste cellulaire gevangenis’ mag worden betiteld. [56] Degene die als eerste ondubbelzinnig voorstelde om misdadigers bij wijze van straf voor langere tijd in een eenzame cel op te sluiten, is de genoemde Jonas Hanway. Hij deed dat in een pamflet waarvan de bloemrijke titel in volledigheid luidt: Solitude in Imprisonment, With proper profitable Labour and a spare Diet, The most humane and effectual Means of bringing Malefactors, who have forfeited their Lives, or are subject to Transportation, To a right sense of their Condition; With Proposals for salutary prevention: And how to qualify Offenders and Criminals for Happiness in both Worlds, And preserve the People in the Enjoyment of the genuine Fruits of Liberty, and Freedom from Violence. [57] Met een beetje overdrijving mag deze Hanway beschouwd worden als de ‘uitvinder van de eenzame opsluiting als straf’.

Jonas Hanway (1712-1786) was een ondernemende, bereisde en sterk geopinieerde koopman, filantroop en pamflettist. Hij genoot bekendheid als de auteur van een vierdelig reisverslag (1753) over de zeven jaren die hij op handelsmissies in Rusland en in Perzië doorbracht en als oprichter van The Marine Society. Ook zijn conversatietalenten trokken de aandacht, en werden – niet altijd in gunstige zin – becommentarieerd door tijdgenoten als Samuel Johnson en Thomas Carlyle. Op deze plaats verdient de kleurrijke Hanway vooral onze belangstelling om zijn hervormingsgezinde pamfletten, waaraan hij zich dankzij een verkregen erfenis de laatste dertig jaar van zijn leven uitvoerig wijdde. In totaal schreef hij er meer dan zeventig, over zulke uiteenlopende onderwerpen als de naturalisatie van Joden, het onderhoud en de verlichting van openbare straten, de funeste effecten van het drinken van thee, de regulering van prostitutie, over kinderziekenhuizen, weeshuizen en armenzorg, over de ellendige werkomstandigheden van jeugdige schoorsteenvegers, over de bereiding van brood, over de tekortkoming van de Londense politie en over de opleiding van matrozen. [58] En zo publiceerde hij ook in het jaar 1776 zijn pamflet met een pleidooi voor het opsluiten van misdadigers in eenzaamheid. Ignatieff noemt dit 144 pagina’s tellende pamflet ‘the first mention of the idea of using solitary on offenders under sentence’. [59]

De aanleiding voor zijn hervormingsvoorstellen zijn hiervoor al aan de orde geweest en worden door Hanway op retorische toon gepresenteerd en in de zeven afdelingen van zijn pamflet uitgewerkt: bedelaars en rovers, dieven en ander gespuis, vormen met de door hen veroorzaakte overlast een ziekte in het maatschappelijk lichaam. Die ziekte valt slechts in gevangenissen te genezen wanneer ieder besmettingsgevaar radicaal wordt uitgebannen en het woord van God zijn zegenrijke werk kan doen om hun gedragingen en gewoonten te zuiveren. Zo was het ook al in de verste Oudheid, aldus Hanway: ‘We shall not discover any civilized state without religion.’ Wetten die niet worden gehandhaafd zijn even erg als helemaal geen wetten. Er is onvoldoende afschrikking jegens dieven en moordenaars, en zij die wel worden vervolgd krijgen in de vorm van verbanning of de galeien een straf die andere potentiële misdadigers te weinig vrees inboezemt. Er moeten meer, grotere, sterkere gevangenissen worden gebouwd ‘better calculated for a secure confinement’ en gericht op ‘more rational and humane correction’. De huidige gevangenissen zijn niet alleen te klein, ze zijn verworden tot ‘schools of villainy’, en daarbij leidt het gebrek aan religieus bewustzijn tot ‘contempt of government’. De betere klasse (‘dissipated and extravagant’) verzaakt haar plicht om een voorbeeld te geven en ervoor te zorgen dat er door de politie wordt opgetreden. Vroomheid en orde dienen hand in hand te gaan.

De voorstellen van Hanway gaan eerst en vooral uit van gescheiden opsluiting van gevangenen, de minder zware (bijvoorbeeld prostituees) apart van de zwaardere gevallen (zoals dieven en rovers). Op de eerste plaats om de zelfreflectie op gang te brengen, op de tweede plaats om zedelijke verbetering door gerichte godsdienstige instructie mogelijk te maken en op de derde plaats om ze te scheiden van ‘evil companions’. ‘The prevention of great crimes,’ stelt Hanway vast als argument voor een brede toepassing van zijn uit de aard der zaak kostbare voorstellen, ‘can only come from the proper correction of little ones.’ Inkeer is slechts te verwachten als gevolg van het schuldgevoel dat in eenzaamheid pijnlijk voelbaar wordt, dat is ‘the balmy remedy of solitude’. Het vrijlaten van gevangenen die een tijdlang met elkaar opgesloten hebben gezeten enkel met de aansporing om zich voortaan te gedragen, kwalificeert Hanway als ‘mockery’: ‘It is deceiving the prisoner and the public; it is injurious to society, and offensive to God.’ De constante dreiging van diefstallen, straatroof en andere geweldsmisdrijven kan slechts door het systeem van eenzame opsluiting effectief worden bestreden, ‘the only engine by which we may pull up by the roots a production of so monstrous a size, it casts a gloom over the fair fields of this island’.

Dat alles mondt dan uit in gedetailleerde voorstellen voor de bouw, de indeling, de meubilering en de wijze van exploitatie van voldoende grote gevangenissen, gebaseerd op het systeem van eenzame opsluiting. Stuk voor stuk somt Hanway de eisen op waaraan een afzonderlijke cel zou moeten voldoen in termen van oppervlakte, hygiëne, licht, water, sanitair, verwarming, met ook een pleidooi voor nuttige gevangenisarbeid in de cel en natuurlijk voor kersteningswerk door gevangeniskapelaans. Hanway onderkent de bezwaren tegen de eenzaamheid als straf (financiële, fysieke, psychologische), maar hij beantwoordt ze een voor een, en zijn conclusie is dat alleen door het systeem van eenzame opsluiting een einde kan worden gemaakt aan de ‘intended mercy and real cruelty’ van de bestaande situatie.