Het Zuiden van de Verenigde Staten is een gebied met twee gezichten: er wonen de vriendelijkste en meest gastvrije mensen van Amerika. Men hecht er het meest aan traditie, er wordt hard gewerkt, en met succes. Maar racisme ligt hier vaak nog aan de oppervlakte en het contrast tussen arm en rijk is groter dan in de rest van het land. De band met het land is intens: ondanks natuurgeweld – overstromingen, orkanen, met als recent dieptepunt Katrina – wil ieder die het ontvlucht, niets liever dan terugkeren.

Het Zuiden ziet zichzelf graag als het échte Amerika, en dat heeft het hard te verduren gekregen. Dit is het gebied dat Paul Theroux ontdekt in Het diepe Zuiden, en hij reist erdoorheen als was het een vreemd land: ‘De hoofdweg verlaten, de musea overslaan, op zoek naar de menselijke architectuur.’ Dus hij gaat naar de kerk, naar een wapenshow, langs boerderijen die nog steeds ‘plantages’ worden genoemd; hij gaat naar het hart van de zuidelijke geschiedenis. Op zoek naar het geheim van dit gebied.

==

‘Een buitengewoon scherp waarnemer met oog voor zowel het detail als de grote lijn, en dat alles opgeschreven in een kleurrijke stijl die onafgebroken tot aandacht dwingt.’ – nrc Handelsblad

==

‘De grootste hedendaagse reisschrijver is Paul Theroux.’ – The New York Times Book Review

Paul Theroux

Het diepe Zuiden

VIER SEIZOENEN OP TWEEBAANSWEGEN

Vertaald door Miebeth van Horn

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Paul Theroux

© 2016 Nederlandse vertaling Miebeth van Horn

Oorspronkelijke titel Deep South

Oorspronkelijke uitgeverij Houghton Mifflin

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld, foto’s binnenwerk en foto auteur Steve McCurry

E-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 450 3052 4

NUR 508

==

www.atlascontact.nl

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3051 7.

Ter nagedachtenis aan George Davis (1941-2013) uit Metford in Massachusetts – sportman, reiziger, leraar, voorvechter van burgerrechten, de nooit bezongen held van Bloody Sunday in Selma – uit dank voor vijftig jaar vriendschap

==

‘We hadden het gevoel dat we er alleen voor stonden en niets konden bereiken. Maar wat gebeurde er met de beweging? Mensen sloegen de handen ineen. Het was iets prachtigs.’

‘Op de rode kleiwegen van de Afrikaanse bush, te midden van arme, veronachtzaamde mensen, dacht ik vaak aan de armen van Amerika, die op precies dezelfde manier een even ongewis bestaan leiden langs de achterafwegen in het diepe Zuiden, in de kleine hoeven, armzalige dorpjes, schaapskooien en molens – mensen die ik alleen uit boeken kende, zoals ik voorheen ook de Afrikanen had gekend – en ineens kwam naar huis gaan me heel aanlokkelijk voor.’

– The Last Train to Zona Verde: My Ultimate African Safari (2013)

==

‘In dit belachelijke, niet te classificeren boek over mijn reizen breekt de draad van de verhalen en observaties niet zozeer als dat hij vervlochten raakt en dat op zo’n manier, en daar ben ik me ten volle van bewust, dat er veel geduld nodig is om hem te ontwarren en hem in een ontvlochten streng te volgen.’

– Almeida Garrett (João Baptista da Silva Leitão) – Viagens na minha terra (1846)

Deel een

Herfst: ‘Je moet er moeten wezen om er te komen’

‘De vreemdeling vult het oog.’ – Arabisch gezegde, geciteerd door Richard Burton in First Footsteps in East Africa (1856)

##

Wees gezegend: ‘D’r zijn hier niks geen vreemdelingen’

Op een hete zondagochtend begin oktober zat ik in Tuscaloosa in de staat Alabama in mijn auto op de parkeerplaats van een motel een kaart te bestuderen om een bepaalde kerk te lokaliseren. Niet dat ik op zoek was naar meer godsdienstigheid of voyeuristisch gestimuleerd wilde worden door mijn reizen. Ik hoopte op muziek en verheffing, sacred steel en feestelijkheid, en misschien een vriend.

Ik sloeg met de rug van mijn hand tegen de kaart. Ik maakte vast een verwarde indruk.

‘Ben je verdwaald, schat?’

Ik was vanaf mijn huis in New England gereden, een roadtrip van drie dagen naar een andere wereld, de warme, groene staten in het diepe Zuiden die ik altijd al had willen bezoeken; waar ‘het verleden nooit dood is’, zoals die bekende zin van Faulkner luidt, ‘het is niet eens voorbij’. Later die maand zei een zwarte kapper die in Greensboro mijn haar knipte, toen hij het over de raciale woelingen van tegenwoordig had, lachend tegen me in een soort parafrase op de schrijver van wie hij nooit had gehoord en die hij nooit had gelezen: ‘De geschiedenis is hier springlevend.’

In het Zuiden is de kerk het kloppend hart van de gemeenschap, het sociale brandpunt, het anker van het geloof, het lichtbaken, de muziekarena, de plek om samen te komen, waar hoop, raad, welzijn, warmte, kameraadschap, melodie, harmonie en hapjes worden geboden. In sommige kerken wordt ook aan snake handling en voetwassing gedaan, en aan glossolalie: in tongen spreken alsof iemand onder stromend water in een douchehok staat te sputteren en te gorgelen.

De armoede gaat goed gekleed in kerken, en iedereen is even benaderbaar. Als krachtig en onthullend cultureel evenement staat een kerkdienst in het Zuiden gelijk met een wedstrijd van een universiteitsfootballteam of een wapenbeurs, en er zijn er heel veel van. Mensen zeggen: ‘Er is op elke straathoek een kerk.’ Dat is ook de reden waarom het hart uit een kerkgemeente wordt gerukt en een gemeenschap in diep verdriet wordt gedompeld wanneer een kerk wordt opgeblazen – en het was vijftig jaar geleden dat de doopsgezinde kerk aan Sixteenth Street in Birmingham was opgeblazen, waarbij vier meisjes waren omgekomen.

‘Ben je verdwaald?’

Haar stem had zo zacht geklonken dat ik niet had beseft dat ze het tegen mij had. Het was de vrouw in de auto naast me, een verschoten sedan met een gebutste en gebarsten achterbumper. Ze zat koffie te drinken uit een papieren beker, met haar portier opengezwaaid voor een zuchtje wind. Ze was misschien eind veertig, met blauwgrijze ogen, en in contrast met de armetierige auto was ze prachtig gekleed in zwarte zijde met kanten mouwen, een grote bloem op haar schouder gespeld, en op haar hoofd een witte hoed met een voile die ze optilde met de rug van haar hand wanneer ze de koffiebeker naar haar mooie lippen optilde en een kusvormige vlek purperrode lippenstift op de rand van de beker achterliet.

Ik zei dat ik hier vreemd was.

‘D’r zijn hier niks geen vreemdelingen,’ zei ze, en ze lachte me jolig toe. Ik zou er nog achter komen dat het Zuiden een van de weinige plaatsen ter wereld was die ik heb bezocht waar ik het woord ‘jolig’ kon gebruiken zonder sarcastisch te zijn. ‘Ik ben Lucille.’

Ik zei hoe ik heette en waar ik heen wilde: de doopsgezinde Cornerstone-kerk aan Brooksdale Drive.

Ze stond meteen klaar met de mededeling dat dat niet haar kerk was, maar ze kende hem wel. Ze noemde de naam van de voorganger, bisschop Earnest Palmer, ze begon me uit te leggen hoe ik moest rijden, en zei toen: ‘Moet je horen.’

Met één hand hield ze haar voile omhoog en staarde strak naar de rand van haar beker, zweeg even en dronk haar koffie verder op, terwijl ik wachtte op wat ze nog meer ging zeggen.

‘Verdikkie, het is makkelijker als ik je erheen breng,’ zei ze en likte toen met het puntje van haar tong een vlekje schuim van haar bovenlip. ‘Ik heb pas over een uur met mijn dochter afgesproken. Rij maar achter me aan, meneer Paul.’

Ik volgde de gebutste achterbumper van haar autootje zo’n vier kilometer lang, nam onverwachte afslagen, in en uit buurtjes met kleine bungalows die het jaar ervoor zo waren uitgehold door een verwoestende tornado dat je ze met een gerust hart als fistuleus en gemangeld kon beschrijven. Te midden van dit kaalgeslagen landschap zag ik de kerktoren, en Lucille remde af, wees en wuifde dat ik moest doorrijden.

Toen ik passeerde om de parkeerplaats op te rijden, bedankte ik haar, ze wierp me een fantastische glimlach toe en vlak voordat ze doorreed zei ze: ‘Wees gezegend.’

Dat leek het thema in het diepe Zuiden: vriendelijkheid, grootmoedigheid en gastvrijheid; die had ik vaker in mijn reizende leven in de grotere wereld aangetroffen, maar ik vond er hier zoveel meer van dat ik hier bleef komen – omdat die hartelijkheid aanvoelde als een omhelzing. Ja, er is een spookachtige onderlaag van duisternis in het zuidelijke leven, en al bonst ze in heel veel interacties, het kost een tijd om die duisternis waar te nemen, en nog langer om haar te begrijpen.

Ik maakte soms lange dagen, maar ontmoetingen als die met Lucille beurden me altijd op en zonden me nog dieper het Zuiden in, naar afgelegen kerken zoals de Cornerstone-kerk, en zulke obscure plekken, zulke vliegenpoepjes op de kaart, dat ze op plattelandswijze werden beschreven als: ‘Je moet er moeten wezen om er te komen.’

Na een poosje rondrijden in het diepe Zuiden raakte ik verknocht aan de begroetingen, het hallo van de voorbijganger op de stoep, de achteloze lieve woordjes, om schat, liefie, babe, maatje, lieverd, baas en geregeld sir genoemd te worden. Ik hield van: ‘Hoe gaat-ie, bubba?’ en ‘Hoe maak je het?’ De vrolijkheid en de begroetingen bij het postkantoor en in winkels. Het was een reflex van sommige zwarten om me ‘meneer Paul’ te noemen als ik me met voor- en achternaam had voorgesteld (‘een gewoonte die voortkomt uit de slavernij’ was één verklaring). Dit was totaal anders dan in het Noorden, of dan waar ook ter wereld waar ik was geweest. ‘Woeste beleefdheid’ wordt deze vriendelijkheid soms genoemd, maar zelfs al is dat waar, dan is het nog altijd beter dan het kille aanstaren, de afgewende blik of het onheuse gedrag waaraan ik in New England gewend was.

‘Je voornaamste relatie,’ heeft Henry James eens gezegd over rondreizen in Amerika, ‘was je relatie met je land.’ Nadat ik de rest van de wereld had gezien, nam ik me met dat in mijn achterhoofd voor om een lange tocht te maken door het Zuiden, in de herfst voor de presidentsverkiezingen van 2012, en daarover te schrijven. Maar toen die tocht achter de rug was, wilde ik weer terug, en dat deed ik, op mijn gemak in de winter, om vriendschapsbanden aan te halen. Dat was niet genoeg. In de lente ging ik nog eens, en opnieuw in de zomer, en tegen die tijd wist ik dat het Zuiden me te pakken had, en me soms in een troostende omhelzing hield en heel af en toe in zijn bezeten, onverbiddelijke greep.

Wendell Turley

Zeker een week voordat ik Lucille tegenkwam, had ik na tienen op een donkere avond haltgehouden voor een minimarkt annex benzinepomp in de buurt van het stadje Gadsden in noordoostelijk Alabama.

‘Kinnik u hellupe?’ vroeg een man door het raam van zijn bestelwagentje. Hij had die benevelde vraagtoon uit het diepe Zuiden die zo traag en scheefgezakt was dat ik half en half verwachtte dat hij na het stellen van die vraag dronken voorover zou smakken. Maar hij was gewoon vriendelijk. Hij stapte uit zijn duistere, merkwaardig beschilderde bestelwagen, kreeg vaste grond onder de voeten en slikte een beetje met zijn onderlip omlaag gezakt en vochtig. Hij maakte zijn zin af: ‘Ergus mee.’

Ik zei dat ik onderdak zocht.

Hij hield een blikje bier vast, maar het was ongeopend. Hij had oesterachtige ogen en een dubbele onderkin, en al was hij nuchter, hij zag er wankel uit. Hij negeerde mijn vraag. Ik bedacht dat de reisgoden je af en toe afleveren in de handen van een op het eerste gezicht overmatig simpel stereotype, wat betekent dat je heel goed moet kijken om zeker te weten dat dit niet het geval is – de komische, slepend sprekende zuiderling die dol is op praten om het praten.

‘Ik ga je waduitlegguh,’ zei hij.

‘Ja?’

‘Ik ga je het Zuiden uitlegguh.’

In mijn reizende leven was dit iets nieuws. Vanaf een grote, vaag makende afstand zeggen mensen soms: ‘Zo staan de zaken in Afrika’, of: ‘China is in beweging’, en vergelijkbare generalisaties, maar van dichtbij zeggen ze nooit zoiets ambitieus als: ‘Ik ga u de complete regio uitleggen’, iets wat details belooft.

‘Ik ben maar op doorreis. Ik ben hier nog nooit geweest. Ik ben een yankee, haha.’

‘Dat hoorde ik al aan je manier van praten,’ zei hij, ‘en ik zag het aan je nummerbord.’

Ik zei hoe ik heette en hij stak zijn vrije hand uit.

‘Ik ben Wendell Turley. Ik hebbun bedrijf hier in Gadsden. Deze wagen is me werkkarretje. Hebbik zelf gedaan.’

Hij had het over de carrosserie van zijn oude, olijfkleurige bestelwagen die onder de gesjabloneerde bruine en groene esdoornbladeren zat.

‘Camouflage,’ zei hij. ‘Deze kar gebruik ik om op herten te jagen.’

‘Zijn hier veel herten?’

‘Heul veul.’

Ineens zag ik dat op de zak van zijn overhemd Roll Tide Roll geborduurd was, de slogan van het footballteam van de Universiteit van Alabama, dat vurig gesteund wordt door de inwoners van die staat, van wie ik sommigen had gezien met een rode letter A in hun hals getatoeëerd, bij wijze van eerbetoon. Het leek een manier om de ware betekenis van het woord ‘fan’ terug te halen, dat een afkorting is van ‘fanaticus’.

‘Wat ging je me uitleggen over het Zuiden, Wendell?’

‘Da gadik je vertelluh.’

Voor een reiziger, een vreemdeling in dit landschap, en met name iemand die hoopt over deze tocht te schrijven, is een man als Wendell een welkom en prettig verschijnsel – geduldig, vriendelijk, mededeelzaam, gastvrij, en humoristisch. De man was een geschenk, helemaal laat in de avond op een landweg.

‘Wat zulluh me...’

Voordat hij nog iets kon zeggen, trok er een lage, roestige Chevrolet naast ons op met harde hiphop die uit de open ramen knalde. Ik ving de zin op: ‘Have these niggas just waiting for a favor...’

Een man met een vettige pet op met de klep naar opzij gedraaid zwaaide zijn benen naar buiten en ging staan, met draaiende motor en het portier open, zodat de muziek versterkt werd door het gapende gat van het portier. Grove plukken vulling waren te zien in de opengebarsten bekleding van de chauffeursplek.

Wendell sperde zijn oesterogen open en zei zacht, alsof hij me gerust wilde stellen: ‘Ik kan die man.’

De man had rode ogen en was ongeschoren, en hij zag er dreigend uit, maar zodra hij Wendell zag, maakte hij een onhandig groetend gebaar en liet hij de gaten in zijn gebit zien.

‘Hoe gaadie?’ vroeg de man, maar hij bleef lopen.

‘Mejjou?’ vroeg Wendell en hij viel stil.

‘Puik, broeder.’

‘Mooi.’

We wachtten, overspoeld door het oorverdovende lawaai uit de auto, dat weerkaatste tegen de nachtzwarte bomen rond de parkeerplaats, en we wachtten nog wat langer, tot de man met de gedraaide pet de minimarkt uit kwam met een six-pack bier, zich in zijn auto hees, achteruit de duisternis in reed en het gejammer met zich meenam.

‘Waar was je gebleven, Wendell?’

‘Ik zal je wat over het Zuiden vertellen,’ zei hij. En hij boog naar me toe en sprak vlak bij mijn gezicht en heel langzaam. ‘We zijn beste mensen. Geen ontwikkelde mensen zoals jullie uit het Noorden. Maar beste mensen. Godvrezende mensen.’ Hij kneep zijn ogen toe en leek in zijn geheugen te zoeken naar een voorbeeld, en toen zei hij: ‘Je heb een beetje ontwikkeling nodig om vragen te stellen als: bestaat God echt?’

‘Dat zal wel.’ En intussen dacht ik: hij zei geen ‘ontwikkelding’.

‘Maak nie uit! In het Zuiden stellen we zulke vragen niet. Maar we zijn beste mensen.’ En toen zette hij zich schrap en ging hij wat rechter op staan om nog een andere gedachte te debiteren, wat hij weloverwogen deed. ‘Geen mens in het Zuiden, zwart of blank, zal je bij ze thuis laten vertrekken zonder je wat te eten aan te bieden – een maaltijd, of een sandwich, of pinda’s, of wat ook.’ Met een trage, besliste stem zei hij: ‘Ze zullen je te eten geven, sir.’

‘En waarom?’

‘Omdat dat het enig juiste is.’

‘Dat is gastvrijheid,’ zei ik.

‘Dat is gastvrijheid! En als je weer ’s in Gadsden ben, moet je bij Sandy en mij langskomen, en dan eten we wat.’ Hij legde zijn vrije hand op mijn schouder. ‘Ik kan je nog maar net, maar ik merk dat je een ontwikkeld man ben. Je bennun beste kerel. Dat gadik thuis aan Sandy vertellen.’

En toen waarschuwde hij me dat ik niet in Gadsden moest blijven slapen, maar dat ik moest doorrijden naar Fort Payne, nog eens dertig kilometer verder, waar ik een beter soort motels zou aantreffen, maar dat als ik weer eens hier was, Sandy en hij me met alle liefde zouden ontvangen.

‘Welke kant op is Fort Payne?’

Wendell tilde zijn hoofd op, keek in de richting van de duisternis en de donkere oprit en wees met zijn lippen.

Vertel eens van het Zuiden. Wat doen ze daar? Waarom leven ze daar? Waarom leven ze eigenlijk?

Wat Wendell had gezegd, en zelfs de manier waarop hij met zijn hand mijn schouder had omklemd, had indruk gemaakt en deed me denken aan die vaak aangehaalde zinnen (het is een Canadees, Shreve, die aan het woord is) uit Faulkners Absalom, Absalom! – waarop Faulkner, die meester van de welvoeglijke omzichtigheid in een lange plank vol boeken, diverse antwoorden uitprobeert; maar ik had het gevoel dat Wendell een antwoord had, en reed opgewekter de nacht in.

De armen hebben weinig anders en houden hun cultuur intact als onderdeel van hun vitaliteit, als de welgestelden het allang voor gezien houden. Het was een van de vele ontmoetingen die me lieten zien hoe een reiziger kan aankomen en het ritme van het leven in het Zuiden kan oppakken, met een vermogen om je te overspoelen dat neerkomt op betovering.

Reissnoep: reizen in Amerika

De meeste reisverhalen, en misschien wel allemaal, zelfs de klassieke, beschrijven de miserie en de schoonheid van het reizen van het ene naar het andere afgelegen oord. De zoektocht, het aankomen, de moeilijke weg, dat is het verhaal; de reis en niet de aankomst telt, en het grootste deel van de tijd is de reiziger – met name de stemming van de reiziger – het onderwerp van de hele geschiedenis. Ik heb een complete carrière gemaakt van dit soort voortzwoegen en zelfportrettering, en anderen hebben dat ook gedaan op die oude, omslachtige manier van ‘kijk mij nou eens’ waarvan het reisschrijven doortrokken is. Zoals V.S. Naipaul scherpzinnig uitlegde in A Turn in the South (1989): de reiziger is ‘iemand die zichzelf definieert tegen een vreemde achtergrond’.

Maar reizen in Amerika is anders dan reizen waar ook elders ter wereld. In het begin van mijn tocht naar het diepe Zuiden stopte ik bij een buurtwinkel in een stadje in Alabama, met de bedoeling frisdrank te kopen. Maar in feite was ik gestopt omdat de winkel op zijn eigen kleine plaat beton stond aan een zijweg, en was opgetrokken uit verweerde planken, met een roestig Coca-Colabord op de muur gespijkerd. Op de overkapte voorgalerij stond een bank, waar ik kon gaan zitten om te drinken en aantekeningen te maken. Een winkel met zo’n huiselijk, duurzaam uiterlijk moest wel worden gerund door iemand die bereid was te praten.

Een man van rond de zestig die met een honkbalpet op achter de toonbank stond, begroette me toen ik binnenkwam. Ik haalde een flesje fris uit de koelkast en toen ik ervoor betaalde zag ik dat de toonbank vol stond met glazen kommen – een soort goudvissenkommen – gevuld met losse verpakte snoepjes. Het was een glimp uit mijn jeugd: Sams winkel op de hoek van Webster Street en Fountain Street in Medford (rond 1949), de toonbank met potten, tot de rand gevuld met stuiversnoep.

‘Toen ik een jongen was,’ zei ik. En de man luisterde beleefd naar mijn herinnering. ‘Noemden we dat stuiversnoep,’ maakte ik mijn zin af.

‘Reissnoep,’ zei hij. ‘Om onder het rijden te eten.’

‘Reissnoep’ leek me een volmaakte samenvatting van de geneugten van rijden door het diepe Zuiden. Wat ik zag, wat ik meemaakte, de vrijheid van de tocht, de mensen die ik ontmoette, de dingen die ik opstak: mijn dagen waren gevuld met snoepjes voor onderweg.

Over fantastische wegen van plaats naar plaats jakkeren leek zo fijn, zo eenvoudig. Die manier van reizen is echter vol teleurstellingen – vooral die ene, dat die geweldige wegen een bewijs zijn van welvarendheid en Amerika makkelijk kenbaar maken. De paradox is dat veel wegen in Amerika doodlopen. Het aankomen is het doel en de uitdaging, en dat vaak op onverwachte manieren, in een land met een improvisatiecultuur die het minachten van regelgeving tot fetisj heeft verheven. Ik zou ontdekken dat Amerika toegankelijk is, maar dat Amerikanen dat over het algemeen niet zijn – ze zijn lastiger te leren kennen dan welk ander volk ook dat ik op mijn reizen heb meegemaakt.

Het gemak waarmee je in Amerika reist is zo volkomen dat een conventioneel verhaal eenvoudig niet over de reis kan gaan, niet over voortbewegen, de beproeving om van de ene naar de andere plaats te komen, waar het vaak in reisverhalen om draait. De Amerikaanse weg is zo goed gemaakt en zo vrij van obstakels dat hij uit het verhaal van de reiziger verdwijnt, behalve wanneer hij wordt bedankt als een zegen, met dezelfde dankbaarheid die prins Hoessein voor zijn vliegende tapijt koesterde: ‘lelijk om te zien, maar zijn eigenschappen zijn zodanig dat als iemand erop plaatsneemt en in de geest wenst een land of stad te bezoeken, hij ogenblikkelijk met gemak en veiligheid daarheen zal worden gevoerd’ [Richard Burton, Supplemental Nights].

Een gevaarlijke of een moeilijke weg kan het onderwerp zijn van een tocht, het vliegende tapijt niet. Het klassieke reisverslag is een verhaal vol risico’s, vaak een zoektocht, een hervertelling in trekkersuitrusting van de Odyssee, en draait om het doorstaan van alle wisselvalligheden van de zoektocht, en dan veilig naar huis terugkeren. Zo’n boek wordt een mimicry van vele legenden, maar met name van de reiziger die bezocht wordt door hindernissen – demonen, heksen, bandieten, draaikolken, de verleidingen van sirenes, een kroniek van vertragingen. ‘We wandelen door onszelf heen,’ zegt Stephen Dedalus in Ulysses, als hij de ervaring van reizen samenvat, ‘en ontmoeten struikrovers, geesten, reuzen, oude mannen, jonge mannen, echtgenotes, weduwen, broeders-in-de-liefde. Maar we ontmoeten altijd onszelf.’ De kwellingen van de reis zijn het verhaal; en het aankomen is het onderwerp van de meeste reisboeken, van het zeventiende-eeuwse Narrow Road to the Deep North van Bashō en Parkmans The Oregon Trail (1849) tot de grote reisboeken uit onze eigen tijd, de brakende kamelen uit Arabian Sands van Thesiger, de modderige paden in Congo in Redmond O’Hanlons Congo, het rusteloze geploeter van Bruce Chatwin in Patagonië – waaraan ik moet toevoegen dat dat in mindere mate ook geldt voor bijna alles wat ik over reizen heb geschreven. Het reisboek gaat gewoonlijk over de worsteling om een bestemming te bereiken.

Maar in Amerika is de tocht een fluitje van een cent: waar je ook heen reist, helemaal in het rijk van de open wegen, het is zo eenvoudig dat het overbodig is erover te schrijven. De uitdaging is dat je vanwege dat bovenmatig goed verbonden zijn niet op dezelfde manier over de Verenigde Staten kunt schrijven als je over een ander land zou schrijven – het zou absoluut oplichterij zijn om net te doen of het een logistieke beproeving is.

‘Het land was groot en afwisselend, voor een deel woeste gronden. Maar het was vrijwel overal eenvormig gemaakt, gemakkelijk voor de reiziger,’ schrijft V.S. Naipaul in zijn boek over zijn reizen in het Zuiden. ‘Een van de gevolgen daarvan was dat geen reisboek (tenzij de auteur over zichzelf schreef) alleen over de wegen en de hotels kon gaan.’ Hij merkt verder op dat Amerika niet vreemd genoeg is, wat nog maar de vraag is: op zijn tocht door het Zuiden concentreerde Naipaul zich op de grotere steden, en zijn thema was naar eigen zeggen de nog steeds bestaande effecten van de slavernij (een voorlopige titel voor zijn boek was Slave States). In een behulpzame opmerking verklaart hij: ‘[Amerika] is te bekend, te veel gefotografeerd, te vaak beschreven; en omdat het meer georganiseerd en minder informeel is, staat het niet zo open voor terloopse waarnemingen.’

Dat wil zeggen, tenzij je opzettelijk hindernissen opwerpt of je overgeeft aan nep-heroïsch gedrag, in een verhaal dat gebaseerd is op een victoriaans model van wat reisschrijvers geacht worden te doen – lijden, bang zijn, beproevingen doorstaan, ontberingen en bizarre rituelen overleven, het hart van de duisternis vinden, de Djumblies ontmoeten, een gesprek aanknopen met Gods handelsreizigers en modderwroeters, menseneters en mensen wier hoofden onder hun schouders groeien observeren, heldhaftig zijn, en het allemaal kunnen navertellen. Menigeen doet dat, zelfs in dit gelukkige land. Ik beschouw hun boeken als nepbeproevingen.

De nepbeproeving

Sommige verhalen over reizen in Amerika slagen op een bescheiden manier omdat ze zich presenteren als angstaanjagende, gevaarlijke, riskante avonturen op leven en dood – een binnenlandse versie van de strijd tegen de slagen van het lot die een veelvoorkomend verschijnsel is in boeken over buitenlandse reizen. Dit soort geposeer, die neiging tot Walter Mitty-gedrag, zou weleens kunnen zijn begonnen met Henry David Thoreau, die weliswaar een literair genie zou blijken te zijn, maar een benauwd bestaan met zijn ouders leidde, net als veel zogenoemde kelderbewoners vandaag de dag, nadat hij aan Harvard was afgestudeerd, en zich maar zelden ver van het honk waagde. Een groot deel van zijn korte leven (hij stierf op zijn vierenveertigste) ging hij gebukt onder een slechte gezondheid. Hij deed geen poging om te overdrijven toen hij (in 1843) in zijn dagboek schreef: ‘Ik ben een ziek stel zenuwen dat als een verweerd blad tussen de tijd en de eeuwigheid staat.’

Hij was indertijd zesentwintig, en werd geplaagd door chronische bronchitis, stemmingswisselingen en een steeds weer terugkerende narcolepsie. Hij vierde het buitenleven, hij zong de lof van wandeltochten; maar hij was alles behalve robuust. In zijn experiment met de onafhankelijkheid op zijn achtentwintigste, toen hij op de oever van de Walden Pond een hutje bouwde, wordt hij vaak afgeschilderd als een eenzame getuige die een kluizenaarsbestaan leidde in de wildernis. In werkelijkheid zat hij maar zo’n drie kilometer van zijn moeder vandaan, die pasteien voor hem bakte en zijn kleren waste. In de zomer hield hij bosbessenplukpartijtjes, als hij niet schreef of las.

Een van de boeken die Thoreau in Walden las was Melvilles net uitgekomen Typee met als ondertitel A Peep at Polynesian Life. In dit sterk gekleurde relaas over Hawaï en de reis van een walvisvaarder wordt beschreven hoe Melville met een ander bemanningslid zonder af te monsteren aan wal ging op de afgelegen Marquesaseilanden, en zijn idyllische romance met de etherische schoonheid Fayaway beleefde: ‘Fayaway en ik rustten tegen de achtersteven van de kano, als allerbeste maatjes; de zachtmoedige nimf bracht af en toe haar pijp naar haar lippen en blies de milde walmen van de tabak uit, waaraan haar rozenachtige adem een frisse geur toevoegde...’

Henry, die twee jaar ouder was dan Herman, kon niet weten dat Melville zijn ervaringen op het eiland mooier maakte en overdreef hoeveel tijd hij op de Marquesas doorbracht, waar hij een maand was gebleven – terwijl hij beweerde dat het er vier waren. Hij vestigde zijn reputatie met dit boek – de roemruchtheid van het boek en de kleurrijke avonturen in dit verre, onbedorven en onbekende deel van de wereld (kannibalen, waternimfen, naaktloperij) maakten diepe indruk op de celibataire bronchitislijder in Walden (die een paar jaar eerder was afgewezen door de enige vrouw van wie hij ooit had gehouden), die na een jaar alleen de eerste verschijnselen van depressie voelde opkomen.

Deels als antwoord op Typee en uit een brandend verlangen zelf ook een avontuur in de wildernis te beleven, iets oorspronkelijks om over te schrijven en lezingen te houden, ging Thoreau op een ingewikkelde reis naar Maine: hij nam de trein naar Boston, een andere trein naar Portland, een stoomboot over de rivier de Penobscot stroomopwaarts naar Bangor, en daar voegde hij zich bij zijn neef en twee houthandelaren. De vier gingen per schommelende postkoets landinwaarts naar Mattawamkeag. Vandaar reisden ze veertig kilometer per kano tot ze aankwamen bij North Twin Lake. Thoreau raakte in vervoering over het uitgestrekte woud, dat hij ‘wild en ondoordringbaar’ vond, zoals het eruit moet hebben gezien voor ‘de eerste avonturiers’. De streek had ‘iets wilds over zich zoals ik nog nooit had geproefd’.

Overweldigd door de authentieke wildernis had hij eindelijk iets woests, primitiefs en gevaarlijks ontdekt om in de strijd te werpen tegen de Marquesas van Melville. De groep trok door de wouden naar de lagere hellingen van de berg Katahdin. Thoreau beklom in zijn eentje de berg, en hij voelde zich (naar eigen zeggen) Prometheus. De beklimming van de Katahdin inspireerde hem tot briljante beschrijvingen: ‘De natuur was hier iets woests en vreselijks, al was ze mooi. Ik keek vol ontzag naar de grond waarop ik liep bij de aanblik van wat de Krachten daar hadden geschapen, de vorm, de stijl en het materiaal van hun arbeid. Dit was die aarde waarover we hadden gehoord, geschapen uit Chaos en Oude Nacht. Hier was geen door de mens geschapen tuin, maar de onberoerde aardbol. Het was gazon noch weide, bos noch veld, akkerland noch braakliggende grond. Het was het verse, natuurlijke oppervlak van de planeet aarde, zoals het voor eeuwig en altijd was gemaakt...’

Het was een opgewekte trip van twee weken, vier mannen op een eenvoudige wandeling door de bossen. Thoreau maakte er een epische reis van, een ontdekkingstocht. Later beweerde hij dat de wildernis die hij in Maine had aangetroffen primitiever en minder toegankelijk was dan alles wat Melville op die afgelegen Marquesaseilanden had ervaren; en hij bleef zichzelf wijsmaken dat het een beproeving was geweest.

==

Deze zogenaamde beproeving werd een vast onderdeel van reisverhalen in Amerika dat voortleeft tot in onze eigen tijd. Het siert Henry James, die over lange treinreizen van Boston naar San Diego schreef, dat hij nooit klaagde over beproevingen, maar alleen over het ‘speldenkussenprofiel’ van New York, de ‘visuele lelijkheid’ van sommige steden en de ‘benauwde, opgesloten continuïteit’ van het slaaprijtuig. Hij was blij om terug te keren naar Londen.

‘Volgens mij is het onmogelijk, totaal onmogelijk voor een Engelsman om hier te wonen en gelukkig te zijn,’ schreef Charles Dickens na de reis die hij beschreef in American Notes (1842). Als bewijs voor het oordeel van Dickens volgen hier vier Engelse reizigers die per bus door Amerika reisden.

‘De onmetelijke Port Authority-terminal van New York is een angstaanjagende plek om plotseling aan jezelf overgelaten in terecht te komen,’ klaagt de productieve en anders zo onverstoorbare Ethel Mannin in American Journey (1967), over het begin van haar busreis. Ze gaat verder met: ‘Het is belangrijk de aanvechting te weerstaan om te gaan zitten huilen.’

In The Macadam Trail: Ten Thousand Miles by Motor Coach (1931) beschrijft Mary Day Winn hoe ze in Arizona een beproeving doormaakt als een gewapende man haar luxebus aanhoudt. ‘Bij de eerste aanblik van het getrokken pistool begon het meisje achter de chauffeur – die van de overtrokken make-up – schril te gillen.’ In plaats van hen te beroven maakt de schutter een farce van deze overval door erop te staan zes van de vrouwen in de bus te kussen, en voordat hij afscheid neemt van de angstige zevenentwintig passagiers zegt hij: ‘Ik kon geen dag langer leven zonder een mooie meid te kussen.’

Voor de Engelse schrijver Ernst Young is er een beproeving in San Antonio in Texas als hij vroeg moet opstaan om een bus te halen, voor zijn North American Excursion (1947): ‘De eerste dag van die reis, van zevenhonderd kilometer, ongeveer de afstand tussen Berwick en Land’s End, noodzaakte me tot alweer zo vroeg opstaan, wat ik altijd met tegenzin doe. Een haastig ontbijt in een hut langs de weg, met buiten regen en mistige somberte, was niet het beste begin van een lange bustocht.’

‘Mensen van allerlei rassen die naar Amerika kwamen om rijk te worden [...] zijn hier gebleven om voort te leven als niet-vertroetelde dieren,’ schrijft James Morris in Coast to Coast (1956). Hij gaat verder met: ‘In zo’n bestaansklimaat tieren raciale vooroordelen welig, en vaak kun je een vaag dreigend gerommel oppikken in een bus of op een straathoek – een dronken neger die onderuitgezakt op zijn zitplaats blanken vervloekt, een blanke man die zich arrogant een weg baant door een groep negervrouwen.’

Het boek van Morris is weliswaar verder welwillend en genereus, maar het is ook een kroniek van timide bespiegelingen. ‘Geweld is een eeuwig aanwezig element in het Amerikaanse leven,’ schrijft hij. En als hij verderop stormen, overstromingen, de Rio Grande bij hoog water, en een forse wind (hij noemt het een ‘tyfoon’) in Vicksburg in Mississippi beschrijft: ‘Je bent nooit ver van geweld verwijderd’.

‘Je voelt de onderliggende gewelddadigheid, die natuurlijk beheerst wordt maar aanwezig is in veel bijeenkomsten van gerespecteerde zakenlui, [zelfs] onder Elks en Kiwani’s,’ is een andere constatering. De tocht van Morris is hoogst aangenaam, er vallen hem beslist geen gewelddadigheden ten deel, al merkt hij op: ‘Bij andere gelegenheden bestookten heren mij met duistere vragen.’ Na een geslachtsverandering een tiental jaren later werd James Jan, en die kocht een appartement in New York, een stad die ze zou gaan verheerlijken. ‘Britse journalisten die Clive, Colin of Fiona heten,’ is het commentaar van Charles Portis, ‘krabbelen aantekeningen neer en begrijpen van alles verkeerd voor hun reisboeken over het echte Amerika, dat aloude, ongrijpbare thema.’

Het moet gezegd dat geen van deze reizigers een berg beklimt, zich een weg door wouden kapt of te voet een woestijn doorsteekt. Ze keutelen op hun gemakje in comfortabele bussen en auto’s over goede wegen. Maar zij zijn niet uniek in hun dramatische overdrijvingen. Veel Amerikaanse schrijvers zijn gezwicht voor de nepbeproeving en herscheppen de worsteling van het reizen op Amerikaanse wegen. ‘De Mojave-woestijn is een onmetelijke, nog steeds beangstigende woestijn,’ schrijft John Steinbeck in Travels with Charlie (1962). En dit is een voorbeeld van zo’n gevaar: ‘Op nog geen vijftig meter van me vandaan stonden twee prairiewolven naar me te kijken. [...] Mijn opvoeding zei: “Schiet!”’ De onderzoeksjournalist Bill Steigerwald deed Steinbecks tocht over en toonde in Dogging Steinbeck (2012) aan dat de aanstaande Nobelprijswinnaar de helft van de plaatsen die hij beschreef niet echt had bezocht, dat hij een groot deel van de tijd in uitstekende hotels de dure jongen uithing met zijn vrouw, en dat veel van wat hij schreef in elkaar geflanst, gefictionaliseerd geblaat was, en dat er misschien geen prairiewolf was.

In The Air-Conditioned Nightmare (1944) schrijft Henry Miller over zijn roadtrip (van eind 1940 tot in 1941) van New York naar Los Angeles. ‘Ik had de behoefte om een verzoening met mijn geboorteland voor te wenden,’ schrijft hij aan het begin, maar later noemt hij het ‘die lugubere tocht door Amerika’. Zijn boek staat vol klachten over de saaiheid van autorijden, het verschrikkelijke eten (een compleet, verontwaardigd hoofdstuk is gewijd aan de povere kwaliteit van Amerikaans brood), en de afgrijselijke steden.

Voor Miller is St. Louis met name een horreur. ‘De huizen lijken wel versierd met roest, bloed, tranen, zweet, gal, slijm en olifantenmest. Niets wat me zoveel angst inboezemt als de gedachte dat ik gedoemd zou zijn de rest van mijn dagen op zo’n plek te moeten slijten.’ Californië was al even erg: ‘Het ware Californië begon voelbaar te worden. Ik wilde kotsen. Maar je moet een vergunning hebben om in het openbaar te mogen kotsen.’ Een jaar na deze beproeving koos Miller domicilie in Californië, eerst in Big Sur; hij eindigde zijn dagen in Los Angeles als een gelukkig mens, zoals hij zei: ‘altijd opgewekt en vrolijk’.

Amerika als beproeving, eenzaam te midden van de elementen, is het onderwerp van Edward Abbey’s Desert Solitaire: A Season in the Wilderness – alleen in de confrontatie met de gure elementen. ‘Een man te voet, te paard of op de fiets zal meer zien, meer voelen, meer plezier beleven aan één kilometer dan gemotoriseerde toeristen aan honderd kilometer’ schreef hij, maar hij liet na te vermelden dat hij een auto had, en hij schreef: ‘Wildernis, de naam alleen al is muziek.’ In zijn bejubeling van de eenzaamheid en zijn eenzaam verkeren in de natuur in zuidelijk Utah laat Abbey onvermeld dat hij een periode van vijf maanden in een trailer woonde met zijn derde vrouw Rita en hun zoontje, niet ver van zijn drinkmaatjes en een stad met een kroeg.

In Old Glory: An American Voyage (1981), beschrijft mijn goede vriend Jonathan Raban zijn tocht met een kleine motorboot stroomafwaarts over de Mississippi. Hij is een van de grote descriptieve reisschrijvers, een scherpzinnig ontleder van gedrag, en in dit boek toont hij inzicht en humor. Als buitenstaander ziet hij veel van dit land dat Amerikanen over het hoofd zien. Al is er maar heel weinig nepbeproeving in zijn geweldige boek, op een gegeven moment wordt hij wel bang voor een zwerm vogels. ‘Aan de kant van Illinois lag een dode boom die dienst leek te doen als armetierig hotel voor een bende grote lanterfantende vogels.’ Hij is doodsbang voor vogels. ‘Ik diepte mijn zonnebril op, bezeten door de gedachte dat ze als eerste mijn ogen zouden uitpikken.’

Hoe dreigend ze ook lijken, de vogels pikken de ogen van de Engelse reiziger niet uit. Hij doorstaat periodes van slecht weer, een mislukte liefde, een bijna-verdrinking, maar hij komt onbeschadigd in New Orleans aan. Een andere, recentere – maar luiere en minder ambitieuze – reiziger die de Mississippi afzakt is Mary Morris, die in The River Queen een hele toestand maakt van de nepbeproeving. Het schip bevalt haar niet, de twee kapiteins, Tom en Jerry, irriteren haar. Het eten staat haar tegen. Haar beproeving kan worden samengevat in een van haar tirades: ‘Ik haat pizza. Ik haat al dat deegachtige spul. Ik wil een maaltijd, een douche, alle gemakken.’

Je zou denken dat het lopen van het langeafstandspad door de Appalachen voor een gezonde voetganger een stimulerende en tot tevredenheid stemmende ervaring moet zijn. Menigeen heeft het tot een goed einde gebracht. Bill Bryson, die het pad samen met een vriend liep voor zijn boek A Walk in the Woods (1998), neemt er een klassieke nepbeproeving in op, zijn ontmoeting met een beer, toen ze een nacht kampeerden bij een bron in Virginia. Een beer – mogelijk twee beren: hij kan alleen de ogen zien – komen aankuieren om te drinken. ‘Ik schoot overeind.’ Hij heeft geen mes, hij heeft een nagelschaartje – de alles op losse schroeven zettende schoonheid van deze episode zit hem in de zelfspot. ‘Zwarte beren vallen zelden aan,’ gaat hij verder. ‘Maar soms doen ze dat wel. [...] Als ze je willen doden en opvreten, kunnen ze dat, en in de praktijk doen ze dat wanneer het hun zo uitkomt.’

‘Ten slotte is er, omdat we in Amerika zijn,’ zegt hij op een ander moment, ‘de voortdurende mogelijkheid te worden vermoord.’

De beren laten hem met rust, hij wordt niet vermoord, en afgezien van een stel pijnlijke voeten wordt het hem nauwelijks ongemakkelijk gemaakt in een, ondanks alle nepbeproevingen, alleraardigst boek.

‘Noem me gestoord,’ schrijft Elijah Wald aan het begin van Riding with Strangers (2006). ‘Ik sta op een picknickplek langs de snelweg buiten Boston in de regen te proberen mijn eerste lift te krijgen in alweer een tocht van de ene naar de andere kant van het land.’ Maar dit liftersboek wordt zowel in zelfspot als in hilariteit overtroffen door John Waters, die van het ene op het andere moment besluit van Baltimore naar San Francisco te liften, met als resultaat Carsick (2014), dat vol staat met nepbeproevingen, waarvan de meeste (geeft hij eerlijk toe) het product zijn van de angstige hersenschimmen van een rijke, homoseksuele filmregisseur die zich makkelijk kan veroorloven eerste klas te vliegen, maar die verlangt naar een beproeving om zijn moeizame tocht wat erbarmelijke glamour te verlenen.

Er zijn heel veel vergelijkbare boeken, honderden, misschien wel duizenden, maar elk daarvan is op zijn eigen bijzondere, en zelfs onthullende manier een benadering van reizen in afgelegen oorden, en verbeeldt de Verenigde Staten als een vreemd, vijandig landschap, waardoor reizen een riskante inspanning, een dodelijke sport of een gevaarlijke stunt wordt.

Afgezien van de overdrijvingen zijn sommige van deze boeken de moeite waard, maar wat eraan ontbreekt is het overduidelijke feit dat de Verenigde Staten voor heel weinig vertragingen op het pad van de reiziger zorgt. Door te lopen, te varen, te liften en te kamperen proberen deze reisschrijvers de onderneming moeilijker te maken en de aandacht op zichzelf te vestigen; maar niets is eenvoudiger dan dit land over de weg te doorkruisen. De reis per auto wordt bezongen in Roads: Driving America’s Great Highways van Larry McMurtry uit 2000, een meditatie over autorijden: ‘Wat ik wil doen, is de grote wegen als een rivier behandelen, over de een drijf je stroomafwaarts, over de ander worstel je je omhoog.’ In dit genoeglijke essay over het land per auto doorkruisen gaat het over het getikte plezier om achter het stuur tegen jezelf te praten, de dromerijen van de weg, boeken, oude films die je te binnen schieten, bespiegelingen over het verleden: ‘blanco rijden, vergezeld van minimale gedachten’.

‘Mijn oude vriend nummer 90,’ schrijft McMurtry over een bepaalde snelweg. Op een andere rit: ‘Vervolgens ben ik een uur in Alabama,’ en hij lijkt te zijn opgestegen. Als hij het heeft over een rit van twaalfhonderd kilometer, van Duluth naar Wichita, merkt hij op: ‘Ik hoefde nooit meer dan honderd meter van de snelweg af voor eten, benzine of een wc’, en een motel, had hij eraan kunnen toevoegen. Zijn boek weerspiegelt precies wat ik voel wanneer ik in Amerika rondreis – de eenzame roadtrip die in veel opzichten een zen-ervaring is, met hier en daar een reissnoepje, iets wat niet beschikbaar is voor autorijders in welk ander land ter wereld ook.

==

Toch zijn er hindernissen voor reizen in de Verenigde Staten, of op zijn minst om in het land door te dringen. Van nature zijn we een gastvrij volk, maar als de vreemdeling te heftig reageert, ebt die gastvrijheid weg, ze raakt verscheurd, ze koelt af, verdwijnt en wordt behoedzaam en onwillig. We hebben allerlei meningen, maar qua temperament staan we niet erg hartelijk tegenover oppositie of onderzoekende vragen – en de beste reiziger heeft alleen maar vragen. Amerikanen praten de hele dag, maar ze zijn gruwelijk slechte luisteraars en staan afkerig tegenover diep graven of aanhoudende nieuwsgierigheid van een onbekende.

Amerikanen hebben met de eenvoudige dorpelingen met hun doorploegde voorhoofd uit de volkse gemeenschappen van deze wereld gemeen dat ze een diepe achterdocht koesteren ten aanzien van persoonlijke vragen. We zeggen dat we verschil van mening tolereren, maar het uitdrukken van een tegenovergestelde mening waaraan je stijf vasthoudt kan je tot een onwenselijke figuur of zelfs een vijand maken. Een verschil van mening wordt vaak opgevat als opstandigheid. Dat zou je niet afleiden uit onze obsessieve neiging onszelf op de borst te kloppen voor al onze vrijheden. Nieuwe Amerikanen, vluchtelingen, mensen die op de loop zijn gegaan voor de gruwelen en de tirannie van hun vaderland, die naar de Verenigde Staten zijn gekomen vanwege zijn vrijheden, zijn vaak het meest bekrompen en het meest kritisch. We verdragen verschillen alleen wanneer we er niet naar hoeven te kijken of luisteren; zolang het maar geen invloed heeft op ons leven.

Ons grote geschenk als land is zijn omvang en zijn relatieve leegte; armslag. Die ruimte biedt gelegenheid voor verschillen en wordt vaak ten onrechte opgevat als tolerantie. Degene die die ruimte durft te schenden, is de ware reiziger.

Opnieuw een reiziger worden

In de auto op weg naar het Zuiden werd ik opnieuw een reiziger in opzichten die ik helemaal was vergeten. Vanwege de moeiteloze overgang van mijn huis naar de weg, het gevoel dat ik werd gelanceerd, ontdekte ik opnieuw het genoegen van reizen dat ik kende uit de tijd van voor de opstoppingen, de controles en de beledigingen op vliegvelden – de inbreuk op de privacy die elke luchtreiziger moet ondergaan. Het ontmoedigende en vernederende van al dat gevraag zet een domper op de complete reiservaring vandaag de dag – en het speelt zich allemaal af voordat er ook maar een stap naar voren kan worden gezet. Elke luchtreis omvat ondervragingen, vaak door iemand in uniform die je mindere is.

Ooit glipte je ongezien weg, je liet je ticket zien, ging aan boord van een vliegtuig, en je bagage en gemoedsrust bleven intact; zonder gestoord te worden vertrok je. Vroeger in mijn reizende leven was dat mijn blijde lot.

Er is onderweg al zoveel opschudding dat het onverdraaglijk is dat het al zo snel begint, zelfs al voor je bent vertrokken. Tegenwoordig zijn de ervaringen op het vliegveld niet alleen een onaangenaam voorproefje van alle beledigingen die onderweg nog volgen, maar ook een ergerlijke manier om de aanstaande reiziger eraan te helpen herinneren dat hij of zij een vreemdeling is in eigen land – en niet zomaar een vreemdeling, maar iemand die misschien moet worden gevreesd, een mogelijk gevaar, een onruststoker zo niet een terrorist – het gedoe, schoenen uit, riem af, jasje uit, ontbloot en gesimplificeerd en onderworpen aan screening, en intussen wiebel je van je ene op je andere voet, snakkend naar het vertrek; en dat allemaal terwijl je nog in de pre-vertrekmodus zit, zorgvuldig bestudeerd wordt, door de inspectie moet komen, voordat je zelfs maar kunt denken aan de trip die voor je ligt.

Een vliegveld is een hindernisrace, daardoor kan het je ideeën over reizen compleet verzuren. Stukje bij beetje is de vliegveldervaring in de loop van de jaren een extreem voorbeeld geworden van de werking van een totalitair regime dat ervoor zorgt dat jij je klein en verdacht voelt en jou de controle ontneemt; het is zo’n knullige manier van vragen stellen over motieven dat je gebruikelijke reactie het soort onderdrukte woede is die de emotie van reizigers was in het Oost-Europa uit de Sovjettijd, met zijn intimiderende politiemensen. Ooit was reizen een bevrijding; nu is het het tegendeel – dat wil zeggen: reizen per vliegtuig. Jongere reizigers hebben geen idee wat er verloren is gegaan.

Het gevoel dat je toestemt in die inbreuk, dat je meewerkt (‘Het is in mijn eigen belang’) is erger dan vernederend; het is een combinatie van alle excuses en uitvluchten die hebben meegeholpen aan het creëren van de onderdrukkende dictaturen en tirannieën uit het verleden. Het feit dat de reiziger op elk vliegveld zijn waardigheid wordt ontnomen, dat hij gedwongen wordt zich te schikken, is de antithese van wat een mens zoekt in reizen. Jawel, we leven in gevaarlijke tijden, maar als dat betekent dat we al onze rechten op privacy moeten laten varen, is het nauwelijks de ellende waard om ons huis te verlaten.

Er is een remedie, maar die is alleen weggelegd voor de geluksvogels die in een uitgestrekt land wonen als het onze, die ervoor kunnen kiezen alle vliegvelden te mijden; degenen die zich bij de open weg houden. Zelfs de nederigste rammelkast is beter dan een eersteklasplaats in een vliegtuig, want om die plaats te bereiken moet je je onderwerpen aan vernederingen van een officieel onderzoek en fouilleren. Maar niemand heeft het recht om vragen te stellen als je in een auto glipt en op hoge snelheid wegrijdt. Dan is er geen proloog, alleen het genot van een plotseling vertrek.

Tegenwoordig is de dubieuze prestatie bij reizen het doorstaan van de voortdurende ergernis van een opeenvolging van vliegvelden om in een ver oord te belanden voor een korte, exotische episode, en om het waanidee in stand te houden dat dit reizen is. Dit is het equivalent van gemeten worden als een projectiel en vervolgens uit een kanon te worden afgeschoten, en zo voelen de meesten van ons zich in die toestand, als een menselijke kanonskogel, verdoofd en in de war, in gezelschap van andere kanonskogels.

Er is een betere manier, een echtere manier, de oude manier – de trotse snelweg, de voortgolvende weg.

Naar het Zuiden

Zonder een specifiek reisdoel was ik thuis in Cape Cod vertrokken op een herfstige, vochtige ochtend, ik wendde mijn auto richting zuiden, zakte omlaag langs New York en schampte Washington, ging door tot ver na zonsondergang en reed in het donker Front Royal in Virginia binnen. Het was oktober. Ik was op weg naar het diepe Zuiden, dus ik had nog een eind te gaan. Maar ik kende al de aangename tranceachtige toestand van het lange afstanden rijden, de eerste verschijnselen van de Snelweghypnose en de wittestreepkoorts op de lange lege stukken: de satori van de open weg, de alledaagse ervaring van rijden die getransformeerd wordt tot een hoger spiritueel pad.

Normaal gesproken voelde ik een siddering van angst voordat ik op een lange tocht ging. Ditmaal voelde ik alleen maar blijdschap, ik popelde om te vertrekken, zonder paspoort, zonder security check, zonder een vliegtuig te hoeven halen, zonder menigten. Ik vond het spannend om een zakmes in mijn tas te gooien. Ik laadde boeken in, en nam een tent en een slaapzak mee, voor het geval dat. Ik haalde de koelkast leeg en nam een tas vol eten mee – sap en hardgekookte eieren, een bak zelfgemaakte chili, kaas, fruit en flessen wijn.

Ik was in het diepe Zuiden omdat ik dat nauwelijks kende, en vanwege het pure plezier om met mijn eigen auto te rijden; voor het vrije gevoel om geen plannen van tevoren te hoeven maken, want alleen in Amerika kun je met een gerust hart reizen zonder een bestemming: zelfs het nederigste stadje heeft een plek waar je kunt logeren, waarschijnlijk aan de rand ervan, waarschijnlijk een aftands motel; en een plek om te eten, op zijn best een eettent waar ze soulfood serveren, maar waarschijnlijk een Hardee’s, een Arby’s, een Zaxby’s of een Lizard’s Thicket, of een door een keten verstoten, naar hete olie stinkend maar vriendelijk kiprestaurant. Vaak is het een kleine eettent met een vitrine voorzien van een bloemlezing aan gebakken etenswaren – meerval, kip, hamburgers, geribbelde frieten, en zelfs hartige taarten uit de koekenpan – boerenvoedsel dat door iedereen wordt gegeten. Een diep bord met okra die aan kikkerdril doet denken, naast een bak slappe koolbladeren die op gestoofde dollarbiljetten lijken. Je krijgt altijd een doorweekte cracker aangeboden, en vaak een heilwens. Ik bleef uit de buurt van de grote steden en de kustplaatsen. Ik beperkte me tot het Lage Land, de Zwarte Gordel, de Delta, de afgelegen bossen en de gehuchten.

In de debatten in verband met de presidentsverkiezingen van 2012 verwezen de kandidaten voortdurend naar de middenklasse van Amerika – dat die belegerd werd, te veel belasting betaalde, gebukt ging onder schulden en onzekerheden, en hoe iedere kandidaat de middenklasse ging redden en om hun stemmen smeekte. Op weg naar beneden, in New Jersey, hoorde ik op de radio dat vijftig miljoen Amerikanen in armoede leefden, niet veel waar ik vandaan kwam, een groot aantal waar ik naar op weg was. 16 procent van de Amerikanen werd als arm geclassificeerd – en 20 procent in het Zuiden, op plekken waar de inkomenskloof groter werd dan ooit tevoren in de geschiedenis. De presidentskandidaten hadden het er niet over dat ze de armen gingen redden.

‘Ze vermijden het woord “arm”,’ vertelde een sociaal werker me aan het begin van mijn tocht, en hij legde uit: ‘Arm staat voor zwart.’

Ik was benieuwd naar de armen in het Zuiden: het is onmogelijk om over landwegen in het Zuiden te reizen en niet regelmatig in contact te komen met de onderklasse van Amerika. Ik reisde om mijn gebruikelijke redenen, uit rusteloosheid en nieuwsgierigheid, om plaatsen te bekijken die nieuw voor me waren. We reizen voor ons plezier, voor dat deurdichtslaande gevoel van: ‘Ik ben weg’, voor een verandering van omgeving, voor verheffing, voor de grote, platvloerse opschepperij van ver weg zijn, voor de mogelijkheid dat je getransformeerd wordt, voor de voyeuristische romantiek om het exotische aan te gapen.

‘Jij bent overal geweest,’ zeiden mensen tegen me, maar dat is belachelijk. Mijn lijstje met plaatsen die ik nog wil bezoeken is niet alleen lang, maar in veel gevallen zijn het ook overduidelijk voor de hand liggende verplichtingen. Jawel, ik was in Patagonië, Congo en Sikkim geweest, maar als Amerikaan was ik niet naar de mooiste Amerikaanse staten geweest, nooit in Alaska, Montana, Idaho of de Dakota’s, en van Kansas en Iowa had ik nog maar een glimp opgevangen. Ik had niet in het diepe Zuiden rondgereisd. Ik wil die staten zien, ik wil er niet heen vliegen maar langzaam over de grond erheen reizen, over achterafwegen, en me niets aantrekken van de algemene regel: ‘Nooit bij een tent eten die Mom’s heet, nooit een kaartje leggen met een man die Doc heet.’

Niets is voor mij opwindender dan de ervaring om vroeg in de morgen op te staan in mijn eigen huis, in de auto te stappen en weg te rijden op een lange, meanderende tocht door Noord-Amerika. Er is weinig ter wereld dat dat kan overtreffen als je uit bent op een gevoel van vrijheid – geen fouillering, geen paspoort, geen gedoe op het vliegveld, gewoon de motor aanzetten en dan heeft iedereen het nakijken.

De lange geïmproviseerde roadtrip per auto is typisch Amerikaans en begon met betrouwbare auto’s, begin vorige eeuw. De eerste autoweg van kust naar kust, de Lincoln Highway, werd in 1913 ingewijd. Deze hypothetische verbindingsweg tussen New York en San Francisco, in elkaar geflanst uit een assortiment min of meer oost-westelijk verlopende wegen, was geen project van de Amerikaanse overheid, maar een idee dat ten uitvoer werd gebracht door zakenlieden. Deze mannen, die allemaal iets te maken hadden met de auto-industrie, stonden onder leiding van Carl G. Fisher, die autokoplampen produceerde in Indianapolis (hij heeft ook de Indianapolis Speedway aangelegd). Omstreeks dezelfde tijd werd er een geaccepteerde noord-zuidroute bepaald. Scott en Zelda Fitzgerald bereisden die in 1920 in een Marmon-sportwagen uit 1918, van Connecticut naar Alabama, drie maanden na hun bruiloft. Scott schreef er een vrolijk verslag over, The Cruise of the Rolling Junk, een van de vroegste Amerikaanse autoreisverslagen.

Vele autoreisboeken volgden: Henry Miller, Kerouac, Steinbeck, en William Least-Heat Moon met Blue Highways zijn de vermeldenswaardigste. De tochten die Nabokov door heel Amerika maakte met zijn vrouw achter het stuur, op zoek naar vlinders, vonden hun weerslag in Lolita, een roman die toevallig ook een roadtrip beschrijft. The Dog of the South van Charles Portis is een van de grote romans over roadtrips, die begint in Arkansas en eindigt in Honduras, een woeste rit voor de lol, maar ook wijs: ‘De auto reed goed en ik gloeide van het genoegen van een eenzame vlucht. Het was bijna een gezegende toestand.’

==

Sinds het verschijnen van de auto hebben mensen roadtrips in verhalen omgezet, zowel in Amerika als in Europa. Rudyard Kipling was een vroege autorijder. Hij kocht in 1910 een Rolls Royce waarin zijn chauffeur hem door Engeland rondreed, terwijl hij aantekeningen maakte. Edith Wharton was een enthousiast autobezitster – zij maakte haar eerste rit in 1902, kocht in 1904 een Panhard-Levassor, en later een zwarte Pope-Hartford. Wharton schreef A Motor-Flight Through France (1908), met als eerste zin: ‘Het automobiel heeft de romantiek van het reizen hersteld.’ Net als Kipling had ze een chauffeur en haar ongehuwde vriend Henry James was vaak haar passagier. James was dol op haar auto’s en noemde haar nieuwste ‘het vehikel der passie’.

‘James begon haar op den duur te bewonderen en verbaasde zich over haar energie,’ schreef Colm Tóibín in Vogue over de Meester. ‘Tijdens een hittegolf toen hij in The Mount’ – Wartons landgoed in Massachusetts – ‘logeerde, was de enige ontspanning voor James “voortdurend rondrijden”. Ze reden dagelijks, onophoudelijk, schreef Wharton, “door kilometers en nog eens kilometers welig landschap dat bewegingloos lag onder een stille waas van hitte. Terwijl wij ons voortbewogen, werd hij verfrist en gelukkig, en klaarde zijn stemming op.”’

==

Terwijl alle wegen in Amerika vrijwel hetzelfde en voorspelbaar gladjes zijn, zijn Amerikaanse plaatsen en mensen duidelijk verschillend en brengen ze steeds andere problemen met zich mee. Over het algemeen staan de wegen voor moeiteloos, gestandaardiseerd plezier, zelfs met het verkeer, waarover niemand iets wil horen. Daardoor zijn de abrupte aankomsten en ontmoetingen enigszins onwerkelijk – in één dag rijd ik weg van mijn huis in Cape Cod, een vertrouwde plek, en tegen de nacht bevind ik me op dezelfde weg in een totaal ander landschap, onder mensen die weliswaar best beleefd zijn maar niet willen worden gekend.

In Afrika, China, India en Patagonië lijkt de plaatselijke bevolking dankbaar dat ze bezocht worden door een vreemdeling. Dat is het drama, de kleur, de ontmoeting in het vertrouwde reisverhaal. Maar in de Verenigde Staten is een bezoek van een andere burger geen aanleiding voor het repeteren van traditionele gastvrijheid, of voor het uitspreken van de Arabische spreuk Salam aleikum ja daif al-Rahman! – Vrede zij u, gast van de Genadige – of de Hindi-versie: ‘Welkom! Atithi devo Bhava! Gast van God!’

Je wordt vaker begroet met achterdocht, vijandigheid of desinteresse. Maar op die manier kunnen de Amerikanen net zo’n uitdaging, lastiger om te leren kennen, geheimzinniger en achterdochtiger en in veel opzichten vreemder zijn dan welke mensen ik ooit ben tegengekomen.

De in armoede gedompelde 20 procent

Uit een gevoel van nieuwsgierigheid was ik in het Zuiden omdat ik er vrijwel nooit was geweest en er heel weinig van wist. Iedereen weet dat in de burgerlijke enclaves in het Zuiden rijkdom, stijl en comfort zijn – landgoederen, paardenfarms, uitstekend eten, smakelijke steden, chique buitenwijken, een deel van het mooiste onroerende goed van Amerika.

Maar dat is het Old Magnolia-Zuiden. Verderop, maar niet heel veel verderop, is honger en ellende en grote armoede. De armste delen van Amerika zijn ook te vinden in deze zonnige staten, in de mooiste delen van het Zuiden: de plattelandsgebieden, het Lage Land van South Carolina, de Zwarte Gordel van Alabama, de Delta van de Mississippi, het Ozarkgebergte in Arkansas. Deze armen zijn in zekere zin armer (zou ik merken) en minder in staat zich te redden en hopelozer dan veel mensen tussen wie ik gereisd had in noodlijdende delen van Afrika en Azië. Ze wonen in het verborgen achterland, in versplinterde gemeenschappen, in stadjes die op sterven na dood zijn, en aan de zijlijn, waardoor ze een obscuur bestaan leiden.

Arme Amerikanen, die heel weinig hebben, hebben nog steeds hun privacy – in veel opzichten is dat hun laatste bezit en ze verzetten zich ertegen dat kwijt te raken. Dat is een opgave voor een reiziger die heel graag wil weten: wat doen mensen wanneer ze niets lijken te doen?

De reiziger kiest een enkele weg uit en vindt zo het land uit; maar de oprechte reiziger kan geen ervaringen uitvinden, en die ervaringen zijn het materiaal van het verhaal. Veel boeken zijn geschreven over de in het oog springende belevenissen in het Zuiden; maar ik maakte er een gewoonte van om langs de vrolijke steden en voor de hand liggende genoegens naar kleinere plaatsen en gehuchten te reizen, om de in armoede gedompelde 20 procent te ontmoeten.

Indians met stip

Op de weg Front Royal uit (‘D’r is er maar één’) en een omweg (‘Kejje nie missen’) over Skyline Drive door het Shenandoah National Park, dat op deze zonnige herfstdag spectaculair mooi was, met brosse bladeren die vlamden in roestbruinen en gelen, terwijl ze als aan flarden gesneden vodden voortvlogen en rondtolden over de smalle, kronkelende weg langs de kloof, met het dal negenhonderd meter lager, moest ik denken aan de Grote Riftvallei in Afrika.

Een Amerikaan kan de wereld niet bereizen zonder bij thuiskomst vergelijkingen te maken. De hele dag kwamen er beelden uit Oost-Afrika in me op, terwijl ik voorbij New Market, Harrisonburg en Wytheville tufte, denkend aan doornbomen, de Hooglanden, de dorpen en winkels en Indiërs die zich over heel Oost-Afrika in alle hoeken hadden genesteld als winkeliers en handelaars die bekendstaan als dukawallahs. De Grote Riftvallei, die recentelijk te lijden had gehad onder tribale bloedbaden en vol vluchtelingendorpjes was, was nietig vergeleken bij dit majestueuze landschap.

Ik reed de hele dag in een gelukzalige stemming door deze gouden heuvels en neerdwarrelende bladeren en de geuren van rotting die het raam binnen zweefden.

Bij het vallen van de avond stapte ik in Bristol in de zuidoosthoek van Virginia, aan de rand van de Appalachen, de lobby binnen van een goedkoop motel en werd ik getroffen door het scherpe aroma van wierook dat maar gedeeltelijk de geur van kerrie verhulde, het luchtje dat in elk interieur in India en bij elke Indiase duka in Afrika hangt.

‘Ja?’

Een kleine man met gefronste wenkbrauwen schoof door het kralengordijn dat voor de deur naar achteren hing, nog zo’n Indiase toets, en bracht nog meer aroma’s mee, geuren die de bijzonderheden van een heel verhaal suggereerden, wierookstokjes die achter het gordijn voor de goden lagen te smeulen en andere geuren maskeerden, een parfum waar je ogen van prikten.

In een landschap van blanken en zwarten was de meest in het oog springende persoon die ik zag deze man, mijn eerste Indiër in het Zuiden, eigenaar/manager van een motel, een Indian met stip met het merkteken van zijn kaste op zijn voorhoofd, in plaats van een Indian met veren. Motels, benzinestations, buurtwinkels: zij hadden er een monopolie op, en de eerste die ik tegenkwam, stond voor heel veel andere die ik nog zou tegenkomen. Een van de geruchten die in het Zuiden de ronde doen is dat blanken deze zaken aan Indiërs verkochten als daad van verzet, om ze uit handen van de zwarten te houden. Ik kwam nog honderden Indiërs tegen, bijna allemaal afkomstig uit de deelstaat Gujarat in West-India, en velen waren recente immigranten.

==

Zijn naam was meneer Hardeep Patel, uit Surat in Gujarat. Gujarati’s, op wie wordt neergekeken door Punjabi’s, zijn doodeenvoudig Indiërs, de winkeliers van Oost- en Midden-Afrika, de winkeleigenaars en beheerders van postagentschappen in de hoofdstraten van Groot-Brittannië; de moteliers van het Zuiden. Meneer Patel was naar Canada geëmigreerd, was er een paar jaar gebleven, en stak toen de grens over om zich in de VS te vestigen. Eerst denk je: die arme man die in zijn eentje ploetert in zijn bedrijf! Maar ze zijn de eersten om te onthullen dat ze verwant zijn aan alle andere Gujarati’s in de stad of het district, de Patels, de Desais en de Shahs.

‘Ik kende een paar mensen – andere Indiërs die een motel runden. Zij hebben me geholpen.’

‘Zijn er andere Indiërs in Bristol?’

‘Vijftien gezinnen.’ Interessant: hij had het over gezinnen, de Indiase sociale eenheid, en niet over individuen.

’s Ochtends, toen de zeven of acht kamers van de Budget Inn waren verlaten, was het meneer Hardeep Patel die ik een karretje met was van kamer naar kamer zag duwen, dat hij volstouwde met beddengoed en gebruikte handdoeken. Na bijna veertig jaar leek het erop dat hij nog steeds de kamers schoonmaakte, en, in elk geval die ochtend, geen kamermeisjes of huishoudsters had om hem te helpen. Duidde dat erop dat de zaak niet goed liep en dat meneer Patel moeite had de eindjes aan elkaar te knopen? Nee, misschien verklaarde het de nieuwe Lexus die voor de deur geparkeerd stond.

Er is nog een categorie Indiase immigranten in het Zuiden. Een aantal jaar konden Indiase artsen zich opgeven voor de snelle route naar een visum voor de VS als ze erin toestemden in de armere delen (zogenaamde ‘slecht voorziene gebieden’) van Amerika te werken. Nu heet dat programma de ‘National Interest Waiver’ [verklaring van afstand nationaal belang].

Vanaf de jaren negentig werden duizenden visa uitgedeeld in het kader van deze voorkeursbehandeling. Maar hoe het vervolgens degene verging die met succes een visum had aangevraagd, is nooit nagetrokken. Veel van deze visa werden uitgevaardigd vanuit het Amerikaanse consulaat in Madras, aan artsen in de deelstaat Tamil Nadu en aan artsen in Hyderabad in het aangrenzende Andhra Pradesh, op voorwaarde dat de ontvanger een aantal jaren zou werken in bepaalde aangewezen, noodlijdende gebieden in de VS, met name de Appalachen.

Niet lang na de start van dit programma ontwikkelde zich een gespecialiseerde vorm van visumfraude: veel van deze Indiase artsen dienden via de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND) een aanvraag in om een ‘assistent-arts’ naar de VS te laten overkomen op een tijdelijk visum om bij hen in de praktijk te komen werken. Deze zogenaamde assistenten waren zonder uitzondering zelf artsen die het Amerikaanse burgerschap wilden verwerven. Bij het verwerken van dit soort aanvragen kwamen diverse aanwijzingen aan het licht dat er fraude werd gepleegd, waarbij een bende werd opgerold.

Noch de hoeveelheid werk, noch het inkomen van de artsen in de Appalachen rechtvaardigde de noodzaak van deze ‘assistenten’. Het was overduidelijk een middel voor deze artsen om in de Verenigde Staten te belanden en vervolgens manieren te vinden om hun status aan te passen als ze er eenmaal waren. Veel van deze Indiase artsen (grotendeels Hyderabadi’s, een aantal van wie bij de bende betrokken was) kwam inderdaad in de Appalachen terecht, in elk geval voor een paar jaar; en daarna stapten ze over naar een lucratievere praktijk in een stedelijk gebied, hetzij legaal of zodra ze kans zagen om aan de aandacht te ontsnappen.

Meneer Patel was weliswaar goed opgeleid, maar hij was niet een van deze artsen. Al die tijd had hij de wens gekoesterd om zich van India te ontdoen en zich in Amerika te vestigen. Terwijl we stonden te praten hoorde ik achter het kralengordijn een oudere vrouw staan giechelen aan de telefoon, misschien mevrouw Patel. Deze man en vrouw woonden in het motel zoals Oost-Afrikaanse Indiase gezinnen achter hun winkel woonden. De Patels hadden drie dochters, allemaal getrouwd.

‘Hebt u hun huwelijken gearrangeerd?’

‘Uit liefde gesloten,’ zei hij met wiebelend hoofd. ‘Op zijn Amerikaans.’

Er hingen geen foto’s van zijn dochters aan de muur vol gezinsfoto’s – dat zou een beetje onfatsoenlijk zijn geweest. Kleinkinderen werden getoond, en de grootste foto was van zijn zoon van zestien, die op trotse toon door meneer Hardeep Patel in twee woorden werd beschreven: ‘Hij golft.’

Big Stone Gap

Ik hoorde de naam Big Stone Gap voor het eerst zo’n veertig jaar geleden, in Charlottesville in Virginia.

De eerste keer was ik elf, en ik logeerde bij mijn oom, legerarts in Fort Lee in Virginia, naast Hopewell aan de rivier de Appomattox gelegen. Het stadje even verderop, Petersburg, was beroemd vanwege de Slag van de Krater, een nederlaag voor de Noordelijken, en het beleg van acht maanden dat erop volgde door de soldaten van de Unie, eindigend in de overgave van de plaats. Ik herinner me van de zomer van 1952 bezoeken aan het slagveld, de kleine bordjes op de deurposten van restaurants met BLANK erop (wat me door mijn oom op fluistertoon werd uitgelegd), de wegen van rode klei, een ritje op een draisine over een landelijk spoor, en een tafereel dat ik nooit meer ben vergeten: een reusachtig toeterend stoomorgel op een kar, een verguld orgel met rood geschilderde krullen, een hoge dampende schoorsteen en stoom spuitende pijpen die wiebelden onder het rijden, bespeeld door een blanke man die pontificaal ervoor zat met een hoge hoed op en in geklede jas. En toen de kleurige voorkant van het stoomorgel was gepasseerd, volgde een kijkje op de achterkant: een zwarte man in een rafelige overall, wijdbeens zich schrap zettend op een platform, zijn gezicht glimmend van het zweet, die kolen schepte in de fel brandende ketel van de boiler. Toen al, als jongen, zag ik dat stoomorgel als een krachtige sociale metafoor.

Twintig jaar later, in Charlottesville, mijn tweede maal in het Zuiden, gaf ik een semester colleges schrijven. Ik viel in voor de vakantie vierende writer-in-residence Peter Taylor. Taylor was een bedreven korte-verhalenschrijver, een vriendelijke man en een sympathieke docent. Zijn wortels lagen in Tennessee, waar zijn grootvader eerst gouverneur en later senator was geweest. Peter Taylor was van aanzien, sterker nog, hij stamde uit de zuidelijke hogere stand, zoals hij niet aarzelde te benadrukken, en deze verheven afkomst ging gepaard met een opstandig, tot achteromkijken geneigd provincialisme waar ik om moest lachen. In gesprekken vertoonde deze verder zo aardige en subtiele man alle conventionele zelfingenomenheid van het Zuiden, een scheefgetrokken kijk op de Burgeroorlog, een sluwe neiging om yankees belachelijk te maken, een defensieve houding over obscure zuidelijke stokpaardjes, een diep wantrouwen jegens de onrust die de burgerrechtenbeweging veroorzaakte, en een onschuldig of anders goedgelovig idee (dat door veel mensen in het Zuiden wordt gehuldigd) dat blanke zuiderlingen zwarten begrepen op een uiterst subtiele manier die Noorderlingen nooit onder de knie zouden krijgen. Ik kon hem alleen plaatsen als een zich slecht op zijn gemak voelende zuiderling die achterdochtig stond tegenover buitenstaanders.

Het leeftijdsverschil tussen ons speelde misschien ook mee. Ik was een opstandige jongeman, wiens boeken goed verkochten; hij was twintig jaar ouder dan ik, afhankelijk van academia, zijn boeken waren niet meer te krijgen, en hij genoot een professoraal salaris. Net als sommige andere zuiderlingen destijds leek hij me met grimmige geamuseerdheid te beschouwen als een parvenu uit een ander land, dat kille, staaldonkere Noorden.

Tot mijn grote verwarring maakte een aantal faculteitsleden zich stiekem vrolijk om William Faulkner, nog zo’n buitenstaander, die tien jaar eerder writer-in-residence in Charlottesville was geweest en wiens laat in zijn leven (hij zou nog maar een paar jaar leven) verworven passie in Virginia paardrijden was – ritten maken en op vossen jagen. Zijn portret werd geschilderd, Faulkner als chique Engelsman, in het ruiterstenue van de Farmington Hunt Club. Maar die spotternij kwam voort uit afgunst, van het soort dat door academici tot een akelige hoogte kan worden gedreven, en werd opgemerkt door een van mijn collega’s, Joe Blotner, die het later vermeldde in zijn biografie over Faulkner. Blotner schreef: ‘Sommigen in Charlottesville, estheten en intellectuelen, maakten snerende opmerkingen over wat in hun ogen aanstellerij was: een groot schrijver onwaardig.’

Bij toeval ontmoette ik in de lobby van een ziekenhuis in Charlottesville een wanhopig, straatarm stel dat hierheen was gekomen om hun zieke kind te laten behandelen. Ze vertelden dat ze in Big Stone Gap woonden. Ik vergat hun naam, maar de naam van hun woonplaats bleef me bij, het werd een van die evocatieve plaatsnamen die in mijn hoofd bleven hangen en die ik me voornam ooit nog eens te bezoeken – een verleidelijke naam, als Zanzibar en Patagonië, het soort dat de reiziger wenkt.

Big Stone Gap ligt in Virginia, aan de rand, waar de bergen van Kentucky en Tennessee samenkomen – en North Carolina was maar veertig kilometer verderop. Ik reed erheen vanaf Bristol over een weg die om steile heuvels heen slingerde en door een rivierdal sneed: de beboste helling schitterend, de stadjes onderweg armzalig, veel ervan bestaand uit groepen woonwagens, sjofele bungalowtjes langs de weg, en de armetierigste winkels: ‘Kringloopwinkel’, ‘Discountzaak’, ‘Alles voor een dollar’, ‘Budget-winkel’, ‘Betaalbare stenen monumenten’. Hier en daar stonden tussen de trailers en af en toe een oude houten boerderij, een paar eenzame landhuizen van rode zandsteen en graniet, de meeste pompeuze residenties van steenkoolbaronnen. Steenkool is hier de industrie, en op telefoonpalen waren keurig beletterde bordjes gespijkerd: STEUN DE STEENKOOL.

Big Stone Gap verscheen aan het eind van de afvlakkende weg, een paar dwarsstraten in een plotselinge vallei, omarmd door twee afsplitsingen van de rivier de Powell, de meeste winkels ter ziele, of anders op sterven na dood in de middagzon.

Een van de winkelpuien presenteerde zich als een kunstnijverheidswinkel, met keramiek, zelfgemaakte sieraden en schilderijen te koop. Ik ging naar binnen omdat ik geen andere winkels zag. Hij werd gerund door mevrouw Moore, die sieraden maakte. Ik informeerde naar de kolenmijnen.

Mevrouw Moore, die al vierentwintig jaar in Big Stone Gap woonde, zei: ‘Ik weet niet waar die zijn – ze zijn allemaal privé-eigendom.’

In het zonnige, lege stadje zaten rolluiken voor de bakstenen winkelpuien, al zei mevrouw Moore dat het komende weekend het Mountain Empire Community College een kunstnijverheidsdag zou houden.

‘Dan worden er verhalen verteld en wordt er bluegrass-muziek gespeeld.’

Het centrum van de sociale activiteit in Big Stone Gap was de Mutual Drugstore in East Wood Street – die niet alleen een apotheek en buurtwinkel was, maar ook een cafetaria, met een menu dat op een schoolbord was gekalkt. De lunch special – kipreepjes, aardappelpuree, sperciebonen, appeltaart roomtaart. Het was ook een ontmoetingsplek, mensen in werkkleding schoten zitjes in en uit, ‘Hoe gaat-ie?’ en ‘Als ik had geweten dat jij kwam, had ik me door jou op de lunch laten trakteren. Haha.’

Ondanks dat het op het eerste gezicht een verlaten stadje leek, hing er een sfeer van tevredenheid vermengd met berusting, een trage, besliste manier van lopen, voorover hangend zoals forse mensen dat doen, belast door hun opgezette buik, of mager en met een soepele gang, het ene been voor het andere gooiend.

Ik informeerde naar Indiase artsen.

‘Er zijn een paar Hindoe-artsen hier.’

Er zaten twee artsen in Big Stone Gap, dr. Karakattu (een naam uit Kerala) en dr. Gupta; en eentje in de stad Appalachia, dr. Tarandeep Kaur. Het had er veel van weg dat een groot deel van de duizenden die een visum hadden gekregen via de National Interest Waiver, hun belangstelling waren kwijtgeraakt.

Ik zag niet één zwart gezicht in Big Stone Gap, niet in de stad, niet onderweg, niet één in Weber City op de grens van Tennessee, die ik passeerde. Toen kende ik nog niet, zoals ik later te weten zou komen, de raciale geografie van het Zuiden, dat de stadjes en dorpen in de bergen en heuvels hoofdzakelijk blank zijn, en het Lage Land, dat uitgestrekte vlakke, landbouwgebied waar katoen en tabak wordt verbouwd, voornamelijk zwart is: de vasthoudendheid van de geschiedenis.

Wapenwinkel

Op weg naar het nabijgelegen North Carolina ging ik langs bij een wapenwinkel. Net als de meeste andere die ik zag, was dit tegelijkertijd een pandjeshuis, aangezien het kostbaarste en best te verpanden voorwerp in een huishouden in heuvelachtig gebied nu eenmaal een vuurwapen is. Pandjeshuizen onthullen heel veel over bezittingen in een plattelandseconomie – ik zag de dingen die mensen verpandden of verkochten, vooral wapens, maar ook tv-toestellen, videorecorders, computers, obscure auto-onderdelen, polshorloges, maar niet veel sieraden. In veel pandjeshuizen is er een plank met souvenirs uit de Burgeroorlog, plaatselijk opgegraven pijlpunten, of messen. Een uitgebreide roestige en vettige categorie waren bouwapparaten – drilboren, touw en blok, sikkels, moersleutels, hamers, drukmeters, loodgietersspullen, spijkerpistolen en lintzagen, allemaal tweedehands, het gereedschap van mannen die niet meer werkloos waren.

Omdat ze zowel kopers als verkopers waren, waren de eigenaars van wapenhandels annex pandjeshuizen gewoonlijk ook nogal spraakzaam, wat mij goed uitkwam. Wanneer ik bij zo’n winkel langsging, informeerde ik naar de aankoop van een wapen, waarbij ik uitlegde dat ik een yankee was en ver van huis, zonder plaatselijk onderkomen.

Onvermijdelijk kreeg de verkoper een gepijnigde blik bij het idee dat iemand als ik zonder wapen door het Zuiden reisde.

‘Ik kinnu geen handwapen verkopen,’ zei de man in deze wapenwinkel. ‘Ik kinnu wel een geweer verkopen – elk geweer dat u maar ziet, en de munitie. Een AK-47, als ik die had.’

Op dat moment klonk me dat belachelijk in de oren, maar een paar maanden later zag ik op een wapenbeurs in Mississippi twee AK-47’s van Roemeense makelij.

Ik wilde hem onder druk zetten en zei: ‘Ik hoopte eigenlijk een handwapen te kunnen kopen, misschien een Glock?’

‘Kinnik niet makuh. En trouwens, alleen de zwartjes hebben die.’

Ga ik hem aanspreken op zijn racistische scheldwoord? Nee, laat hem maar praten. ‘Vreemd, ik heb hier in de buurt niet veel zwarten gezien,’ zei ik.

‘Yep. Fijn, hè?’

Toen een jonge verkoopster, een dikke blanke vrouw, en een al even dikke politieagent aan een toonbank even verderop dit hoorden, brulden ze het uit, bedekten hun mond en grinnikten achter hun hand.

Aangemoedigd door hun reactie ging de man verder: ‘Ik was laatst in Columbus, in Ohio. Daar barst het van de zwartjes. Maar in Ohio zeggen ze tegen me: “Jij bent een hillbilly. Je ene been is korter dan het andere van het langs de heuvels hobbelen.”’

Hij demonstreerde het door een been op te tillen, zijn lichaam scheef te houden en een beetje te huppen alsof hij een steile helling nam.

‘Ik pikte het zolang ik kon – liet het langs mijn kouwe kleren afglijden,’ zei hij over de term hillbilly, wat niet het gebruikelijke grappige terzijde is van de televisiehumor, maar in de heuvelgemeenschappen van de Appalachen wordt opgevat als iets verachtelijks en bitters dat armoede en onwetendheid impliceert. ‘Uiteindelijk kon ik er niet meer tegen. Zeg ik tegen die jongens in Ohio: “Jullie ene been is ook korter dan het andere, omdat jullie de hele tijd van de stoep in de goot stappen”’ – en hij demonstreerde dat met zijn benen – ‘om de nikkers te laten passeren.’

Asheville: ‘Dit noemen we het Blok’

Ik reed Big Stone Gap uit en via de wapenwinkel North Carolina in, waar ik van weg naar weg glipte in de richting van Asheville, waar ik iets wilde checken wat me dwarszat. Mijn overleden vriend de bekende Amerikaanse schilder Kenneth Noland was in Asheville geboren, en had daar van 1924 tot 1942 gewoond, waarna hij bij het Amerikaanse leger ging. Na zijn ontslag keerde hij terug en meldde hij zich aan bij het vrijgevochten en van experimenteerzucht bezeten Black Mountain College, zo’n vijfentwintig kilometer van zijn huis.

Op den duur werd Noland lid van de avant-garde van de Colorfield-beweging uit de jaren zestig, schilders in zuiver kleur, in de vorm van vlekken, in het wilde weg of in geometrische vormen – veel van Nolands schilderijen, ter grootte van een garagedeur, doen denken aan een schietschijf of chevrons voor de epauletten van een reus. Colorfield-schilders beschouwden figuratieve kunstenaars als ouderwets. ‘Picasso is troep,’ mompelde Ken Noland geregeld grijnzend tegen me, en hij was er stellig van overtuigd dat de missie van de moderne schilderkunst was om het doek met felle kleuren te verzadigen, om betekenis en emotie te elimineren door ze te verdrinken in stomme, nietszeggende verf. Voor een groot deel van zijn werk gebruikte Noland een verfroller van dertig centimeter breed aan een lange stok waarmee hij een op de grond liggend doek bewerkte, als een man die een dek waterdicht aan het maken is. Ik heb hem nooit een kwast zien vasthouden. Hij vertelde dat hij nog geen konijn kon tekenen. Het zal geen verbazing wekken dat Noland de lieveling werd van interieurontwerpers die de kamers van rijke klanten opleukten met behulp van zijn schilderijen als accent, passend in het kleurschema van hun chintz; in hun wollige taalgebruik maakten zijn simpele, starende schilderijen een geheel van een ruimte.

Veel van Nolands schilderijen en de meeste van zijn theorieën stelden in mijn ogen niets voor, maar de man zelf was een innemende brompot en we gingen regelmatig samen vissen in Maine, waar hij woonde. Op stille momenten haalde hij herinneringen op aan het Zuiden. Op een dag had hij het onder een borrel over zijn jeugd in Asheville, en hij zei: ‘Weet je? Ik had een krantenwijk. Ik ging overal heen, en ik bezorgde zelfs kranten in Niggertown.’

Om hem te pesten vroeg ik: ‘Wie woonden daar, Ken?’

‘Wie denk je dat daar woonden? Nikkers.’

‘Hoe noemden zíj dat deel van de stad?’

Verbijsterd fronste hij zijn wenkbrauwen en hij ratelde erop los. Hij had geen idee, maar algauw zag hij in hoe absurd het zou zijn als een zwarte in Asheville die wijk zo zou noemen. Hij gebruikte het woord nu en dan, maar hij was geen racist. Hij was opgegroeid in het gesegregeerde Asheville. Hij noemde zichzelf een hillbilly, maar dat nam niet weg dat hij verontwaardigd was wanneer hij me verhalen vertelde over dat de zwarten in Asheville veroordeeld waren om in de bioscoop in het centrum op het balkon te zitten. ‘En je zag er nooit eentje in een restaurant of zelfs maar wandelend over de stoep van de hoofdstraat – dat zouden ze niet durven.’

Hij had het over de jaren dertig en veertig, en tegen 1950 (toen de betrekkingen tussen de rassen nog even slecht waren en nog steeds werden gesteund door wetten die raciale segregatie voorschreven) was hij voorgoed uit Asheville vertrokken, en de rest van zijn leven bracht hij in het Noorden door. Maar wanneer hij in zijn verhalen over zijn jeugd naar die plaats verwees, verviel hij soms tot de taal uit het verleden, en over die afstand zag hij geen zwarten, hij zag nikkers, die in Niggertown woonden.

Asheville, dat tot bloei kwam als kuuroord vanwege zijn ligging in de gezonde lucht van het Blue Ridgegebergte, biedt onderdak aan tien colleges en nog meer ziekenhuizen en sushibars. Voor mensen in een omtrek van honderden kilometers is het een cultureel centrum. Het stadje is natuurlijk ook het obsessieve onderwerp van Thomas Wolfe, die hier is geboren en begraven. Op mijn reizen was het, of in elk geval leek dat zo, een van de gelukkigste, bewoonbaarste en welvarendste steden die ik in het Zuiden heb gezien.

Ik was op weg naar het diepe Zuiden, maar er was nu eenmaal iets wat me dwarszat en wat ik wilde uitzoeken zodra ik in Asheville was aangekomen. Ik raakte in gesprek met een man in het museum van de stad en vroeg hem waar de zwarte bevolking van oudsher woonde – waar Ken Noland in de jaren dertig als tiener kranten had bezorgd.

‘Rechtsaf,’ zei hij, en hij wees naar voren het museum uit, ‘en dan nog eens rechts. En dan rechtdoor.’

Ik volgde zijn aanwijzingen, stak het hoofdplein over en ging de heuvel af een buurt in die na tien minuten lopen overduidelijk het zwarte deel van Asheville was. ‘Hij kwam langzaam deze kant op voorbij de brandweerkazerne en het stadhuis. Op de hoek van Gant’s knikte het plein scherp omlaag naar Niggertown, alsof het aan de rand was omgebogen,’ schrijft Thomas Wolfe in Look Homeward, Angel. ‘Niggertown’, dat verboden, liederlijke aspect van de onderwereld van Asheville, komt vaak voor in het verhaal. Een van de drama’s in de roman heeft betrekking op de krantenronde van Eugene Gant in Niggertown, waar Thomas Wolfe ook kranten bezorgde. Wat een toeval! Het schoot me te binnen dat Ken Noland – die geregeld overtrokken verhalen vertelde en zich achteloos de ervaringen van andere kunstenaars toe-eigende – zich met die aanspraak op het bezorgen van kranten in dat deel van Asheville ook een stukje had toegeëigend van Wolfes persoonlijke geschiedenis.

Op de weg omlaag kuierend raakte ik van een wijk met granieten gebouwen op een zonovergoten plein plotseling in smalle, lommerrijke straten met eenvoudige houten huizen, waar ik in de schaduw verderliep. Een man zwaaide naar me toen hij me zag naderen, terwijl hij achteruit stapte van een afbeelding die hij op een stadsmuur aan het schilderen was, een groot portret van een basketbalspeler in het uniform met de sterren en strepen van de Harlem Globetrotters. De man heette Ernie Mapp.

‘Het is mooi geworden,’ zei ik.

‘Bennie Lake,’ zei Ernie Mapp, en wijzend op het uniform van de speler voegde hij eraan toe: ‘Geboren in Asheville. Hij was een Globetrotter. En hij was een goed mens.’

Een man die ons zag praten, kwam naar ons toe. Dit was Tim Burdine, fors en onbeholpen in een dikke jas en met een wollen muts op, en zijn arm in een mitella. ‘Die heb ik gebroken,’ legde hij uit. Tim was omstreeks de zestig, Ernie een stuk jonger.

‘Ik ben hier onbekend, en een beetje verdwaald,’ zei ik nadat we even hadden staan kletsen. ‘Hoe noemen jullie dit deel van de stad?’

‘Dit noemen we het Blok,’ zei Tim.

‘Of East End,’ droeg Ernie bij. ‘Alles vanaf Eagle Street tot aan Valley Street.’

Ernies schildering op de steunmuur onder Market Street was onderdeel van een stedelijk kunstproject, het Triangle Park-muurschilderingsproject, ter herinnering aan mensen die hier vandaan kwamen, voornamelijk zwarten, en historische gebeurtenissen, op twee meter hoge panelen. Op de website van het project werd het beschreven als ‘een gezamenlijke muurschildering ter herinnering aan de geschiedenis van het Blok, het historische zwarte zakendistrict van Asheville’. De schilders en organisatoren kwamen ook allemaal hiervandaan, zowel zwart als blank, en ze barstten stuk voor stuk van de burgerlijke trots.

‘Daar op die afbeelding staat Nina Simone,’ zei Tim, die me meenam naar een ander deel van de muur. De zangeres was afgebeeld met haar haar naar achteren getrokken tot het Nefertiti-profiel waar ze bekend mee is geworden, en ze was omringd door musici.

‘De kerels die daar spelen zijn van de groep Bite Chew and Spit,’ zei Tim. ‘Je hebt vast weleens van ze gehoord. De huisband van de Orange Peel. De Kit-Kat Club was even verderop, aan Market Street.’

Op deze kille namiddag gingen andere schilders helemaal op in hun werk aan afzonderlijke panelen van de muurschildering.

‘Wie denk je dat die knaap daar is?’ vroeg Tim Burdine me, en hij wees naar een slanke, zwarte jongeman met een hippe zonnebril en een zwierige baret op zijn hoofd, die op een van de muurschilderingen levensgroot stond te poseren. Tim liep erheen en ging tegen de geschilderde figuur aan staan. ‘Ik! Grote bril – ik was mager, ik was cool! Achttien jaar. Middelbare scholier.’

Een auto zwierde voorbij met blèrende muziek – James Brown’s ‘Get Up Offa That Thing’ –, hij werd neergezet en er stapte een zwaargebouwde vrouw uit, die de muziek liet aan staan.

‘Dit is Bubbles,’ zei Tim en intussen omhelsde hij haar met zijn goede arm. ‘Zij is ook een van de kunstenaars.’

‘Ik doe mijn best,’ zei Bubbles en ze hupte op en neer op James Brown. Ze grijnsde en straalde iets moederlijks uit; ze was van Tims leeftijd, en zoals ze als stevige vrouw opgepropt in haar dikke winterjas door Triangle Park liep, leek ze de touwtjes in handen te hebben.

‘Ze is voorzitster van de club, hè meid?’ zei Tim, die achter haar aan liep.

‘Wat voor club?’

‘We noemen het de Just Folks Club.’

We gingen aan een picknicktafel zitten, Tim en Bubbles en ik, want Ernie ging weer met een kwast met lange steel aan zijn muurschildering verder.

‘Jawel, uh-huh, we keken van bovenin naar films in het theater,’ zei Tim in antwoord op een van mijn vragen, ‘en dat duurde een hele tijd. De segregatie was niet afgelopen toen in 1964 de burgerrechtenwet werd ingevoerd. Dat duurde nog tot in de jaren zeventig.’

‘En later,’ zei Bubbles.

‘Het is voorbij,’ zei Tim. ‘Niemand is kwaad. Geen wrok. Iedereen kan met elkaar overweg.’

Toen ik opstond om te vertrekken, zei Tim: ‘Als je over een paar maanden terugkomt, is dit project klaar. We gaan een ceremonie houden. Je bent welkom.’

‘Who Am Ah?’

De volgende dag op weg Asheville uit, over de landwegen omzoomd met kamferbosjes, waar bij sommige huizen in de voortuin de scuppernong-ranken vol druiven hingen, en door Flat Rock (waar Carl Sandburg de laatste tweeëntwintig jaar van zijn leven woonde op zijn geitenboerderij Connemara), en het gehucht Zirconia, en daarna over de staatsgrens South Carolina en Greenville in, had ik op de radio ‘Ramblin’ Man’ van de Allman Brothers gehoord.

Ik begon te mijmeren over hoe je in de rest van de wereld kunt proberen rond te zwerven, maar dat er altijd obstakels zijn en soms serieuze gevaren, en allerlei doodlopende wegen. In Amerika staat het je vrij om doelloos te reizen, en eenvoudig rondjes te rijden. Dit sloot goed aan bij mijn rusteloze stemming en mijn liefde voor de weg, en het was een opluchting vergeleken bij de onzekerheden en spanningen die ik voelde op reizen elders – mijn laatste in Afrika, om er eentje te noemen. En zelfs op de armste plekken in Amerika, waar hutjes en halfvergane woonwagens staan, zijn de wegen geweldig.

Ik bracht de nacht door in Greenville in South Carolina, jeugdig en gonzend van de activiteit op deze zaterdagavond, met een centrum vol restaurants en kroegen. Nog geen vijftig jaar geleden werd er druk gepatrouilleerd door de politie, het was voorbehouden aan blanken, de straten waren verboden voor zwarten, die geen gebruik mochten maken van de openbare bibliotheek, niet mochten eten in een van de restaurants en niet mochten slapen in een hotel. Gedurende mijn leven en het leven van veel mensen in Greenville waren die raciale beperkingen afgeschaft en de wetten geschrapt. Ik was onderweg op de vijftigste verjaardag van de burgerrechtenbeweging, waaraan meestal wordt gerefereerd als een strijd, maar die in mijn ogen – en die van sommige zwarten die ik sprak – eerder een soort oorlog was, met veel veldslagen, veel bomaanslagen en veel doden. Maar dat kon je nu niet afzien aan de feestelijke straten van Greenville.

De volgende ochtend reed ik naar Columbia, met een boog eromheen op zoek naar een tent om te lunchen. Ik koos een zuidelijke optie, Lizard’s Thicket. Het motto luidde: ‘De echte plattelandskeuken’, en op het menu stonden kip met knoedels, gebakken kippenlevertjes, lever met ui, reepjes varkensvlees, gehaktbrood, crackers en jus.

Net toen ik uit mijn auto stapte, kwam een gezette man vanuit de richting van het restaurant op de auto naast de mijne aflopen. Hij had de slaperige, kleine oogjes en de tevreden, enigszins opgeblazen uitstraling van iemand die net een reusachtig maal had verorberd.

‘Hallo daar – hoe gaat het?’

‘Prima,’ zei ik. ‘Maar ik heb wel trek.’

‘Neem de lever met ui,’ zei hij. ‘Die is heerlijk. Het is de schotel van de dag.’

‘Bedankt voor de suggestie. Ik ben op doorreis – ik kom uit Massachusetts.’

‘Van welke kerk bent u?’

Die vraag was me nog nooit door een vreemde in de Verenigde Staten gesteld, of waar dan ook ter wereld. En ik kreeg hem zo vaak te horen in het Zuiden dat ik nieuwsgierig werd naar de mystieke overtuigingen van de mensen daar. De vraag werd vaak als volgt geformuleerd: ‘Bij welke kerk bent u lidmaat?’ De vraag kwam uit de lucht vallen, en omdat ik geen eenvoudig antwoord klaar had, vulden ze de stilte vaak op met: ‘Ik ben bij Hope Chapel,’ of ‘Wij zijn van AME’ – de Afrikaanse Methodistische Episcopale kerk die ruim tweehonderd jaar geleden werd gesticht door vrije zwarten in Pennsylvania. Of: ‘Shubach Deliverance World Ministries’. Of iemand liet zijn introductie voorafgaan door: ‘Wij zijn lidmaat bij Heaven on Hah.’

Die vraag maakte dat ik nog eens goed naar de man keek. Hij was bleek en dik en kortademig, met dun haar en licht sproetig, en hij droeg een overhemd met korte mouwen en een gestreepte stropdas. Hij zweette, hij had duidelijk zwaar getafeld en hij keek met toegeknepen ogen van de felle zon naar mij. Hij zag er ongezond, een beetje kantoorfrikkig uit, hij had drie pennen in zijn borstzak, maar een zachtmoedige, gastvrije manier van doen. Ik denk dat hij zich verbaasde over mijn aarzeling bij zijn vraag naar mijn religie.

‘Ik ben een ongebonden baptist,’ zei hij, alsof hij me wilde aanmoedigen. ‘U ziet eruit als een leraar, iets met boeken of onderwijs. Ik ben Al McCandless, aangenaam. Ik heb in de verzekeringen gezeten, nog steeds wel een beetje, maar gek genoeg heb ik altijd gedichten geschreven. Dan kwam er een gedachte in me op en daar maakte ik dan een gedicht van. Toen ik veertig was kwam ik erachter dat ik was geadopteerd. Mijn grootmoeder vertelde het me per ongeluk. We hadden het op een dag ergens over, iets in verband met mijn broer die zich misdroeg, geloof ik, en het oude mens zei: “Nou ja, je bent net als je broer geadopteerd, weet je.” Ik wist dat hij geadopteerd was, maar ik dacht dat ik een echt kind van mijn ouders was. Ik vroeg hun ernaar, maar ze zeiden alleen: “Wie heeft je dat in godsnaam verteld?” Wat niet echt een antwoord was, dus toen vroeg ik het hun nog eens en ze zeiden: “Jij bent van ons, helemaal van ons, je zult altijd van ons zijn.” Maar ik wist wat ze bedoelden, en toen zij waren overleden heb ik mijn biologische moeder opgespoord. Ze was tachtig, en woonde maar een paar kilometer van waar ik was opgegroeid. Ze had maar een jaar of wat op school gezeten. Ze had nog een stel kinderen – dus ik had een echte zus en twee halfzussen. Ik heb nog drie jaar met haar samen gehad tot ze stierf. Maar ik moest ook aan mijn andere moeder denken, en aan mijn broer die geadopteerd was, en waar ik ben opgegroeid. Ik had geen idee wat ik moest doen, dus schreef ik er een gedicht over.’

En intussen was hij maar aan het hijgen en zijn met zweet beparelde gezicht aan het deppen, terwijl hij met zijn vochtige ogen en bleke wimpers naar me stond te knipperen. Hij had een grote, vierkante mond en een luie tong, maar zijn lijdzame uitdrukking kon ook het gevolg zijn van de zon – het felle licht en de hitte.

‘Ik heb het gedicht “Who Am Ah?” genoemd.’

‘Een grote vraag,’ zei ik.

Hij sperde zijn ogen weer wijd open en zijn mond werd vierkant. ‘“Wie bennik?”’ En daarna zei hij: ‘Die lever met ui zal u smaken.’

In Lizard’s’ Thicket stond een grijsharige zwarte man met een honkbalpet op het punt te vertrekken, en hij zei: ‘Ahmo just leave mah money heah fo ya’ll’ [Ik laat mijn centen hier liggen], tikte tegen zijn pet en ging verder: ‘I came to see y’all, say hello to y’all, make mahself feel better.’[Ik wou even gedag komen zeggen, mezelf een beetje opvrolijken.]

‘Nu man, yanna weep-dee we dan-ya!’

Ik begon in de gaten te krijgen dat het overal in het Zuiden mogelijk was om allerlei mensen in het voorbijgaan te ontmoeten – een doodeenvoudig hallo kon al een stortvloed aan herinneringen losmaken, zoals de klacht van Al McCandless. Maar sommige mensen waren lastig te vinden en voelden er weinig voor om me verhalen over hun bezigheden toe te vertrouwen, met name als die bezigheden een kwestie van overleven waren en zij onder de armoedegrens leefden, in stilte en in de schaduw.

Wat me ertoe had aangezet om door het diepe Zuiden te reizen was het besef dat de mensen die ik als reiziger in Afrika, India en elders tegenkwam, me steeds vertrouwder werden. Ik heb het niet over hun gemeenschappelijke menselijke trekjes, maar over hun omstandigheden: veel Amerikanen waren net zo arm als veel Afrikanen, of net zo opgesloten in een plattelandsgemeenschap als veel mensen in India; ze waren net zo ver verwijderd van mensen die om hen gaven, en zonder toegang tot fatsoenlijk onderdak of medische zorg; ik besefte dat er delen van Amerika waren, en met name op het platteland in het Zuiden, die leken op wat vaak de derde wereld wordt genoemd.

De naam Bernie Mazyck was me opgegeven omdat hij misschien iemand was die me een introductie kon bezorgen. Bernie was oprichter en hoogste baas van de Associatie van Gemeenschapsontwikkelingscorporaties van South Carolina, de SCACDC, waar ik nieuwsgierig naar was, maar ik was vooral nieuwsgierig naar zijn naam. Bernie Mazyck was een vriend van een vriend. Ik was naar Columbia gereden om hem te ontmoeten en om hulp te vragen.

De SCACDC afficheert zich als ‘een handelsassociatie van in gemeenschappen gevestigde ontwikkelingscorporaties zonder winstoogmerk binnen de gemeenschappen in de staat die het economisch zwaar hebben’, waaraan wordt toegevoegd: ‘De SCACDC legt met name de nadruk op het bevorderen van ontwikkeling in gemeenschappen die buiten de economische hoofdstroom zijn gebleven, en dan vooral gemeenschappen van minderheden.’

Hun missie was ‘het verhogen van de kwaliteit van leven van gezinnen met een lage welstand’ waarvan er vele waren in South Carolina. In een van de armste delen van de Verenigde Staten werd het woord ‘arm’ nooit gebruikt door bureaucraten, wellicht omdat het vernederend of stigmatiserend leek. Maar in mijn ogen was het een krachtig woord dat angstvallig werd vermeden. De organisatie hielp gezinnen ‘met een lagere welstand’ door geld uit te lenen, advies te bieden en mensen te helpen bij het papierwerk. Passieve armen werden aangemoedigd zichzelf verder te ontwikkelen en leiders te worden. In een eerder interview had Bernie Mazyck gezegd: ‘In South Carolina wordt leiderschap vaak beschouwd als voorbehouden aan een bepaalde selecte groep mensen,’ en daar hoopte hij verandering in te brengen. ‘Selecte groep’ is in het Zuiden een verhullende term voor blanken.

Bernie zat formeel gekleed in een wit overhemd met een zijden stropdas op me te wachten aan de ene zijde van een glanzende, zes meter lange vergadertafel. Hij keek op van een stapel papieren en als hij al verbaasd was over mijn straatkleren – een spijkerbroek en een poloshirt met lange mouwen – liet hij dat niet merken. Hij leek helemaal thuis in de vergaderzaal; ik zag eruit als een portier. Ik schatte hem ergens in de vijftig, een energieke, serieuze, stevige man die zijn leven doorbracht met de ene na de andere bestuursvergadering. Hij behandelde zijn papieren met zuinige gebaren, en had de ingehouden, bijna klerikale manieren van iemand die vaak in de positie verkeert dat hij zijn werk moet uitleggen aan mensen die geen idee hebben wat zijn soort ontwikkeling precies met zich meebrengt. Het verbaasde me niet toen hij later vertelde dat hij theologie studeerde (‘met de nadruk op stedelijke ontwikkeling’).

‘Wij kiezen voor de benadering vanuit de gemeenschap, om een permanente economie te scheppen,’ zei hij tegen me. ‘In dit nieuwe ontwikkelingsmodel kan met vreemd vermogen bezit worden verworven...’

Hij ging verder met in dat soort abstracte bewoordingen economische verheffing te beschrijven, waarbij hij op het belang wees van huisvesting als een manier om mensen het gevoel te geven dat ze bezit hadden en een aandeel hadden in de gemeenschap. Oude huizen konden worden ‘opgeluxt en geüpgraded, ze konden energiezuinig worden gemaakt. Hij had het over ‘economische rechtvaardigheid’, ‘partnerschap’ en ‘resource development’.

Het was het soort bureaucratisch jargon over beleid en ontwikkeling dat ik in Afrika ook had gehoord, vaak aan net zulke mooie vergadertafels, in kamers met een keurig tapijt, op comfortabele stoelen, terwijl daarbuiten – ergens – mensen met een lagere welstand die hulp nodig hadden dakloos waren en hun kostje bij elkaar moesten scharrelen.

Ik had bewondering voor de ernst van Bernie Mazyck, zijn serieuze manier van doen, zelfs de ondoorzichtige taal van zijn missie fascineerde me, omdat ik er zo weinig van begreep. Maar ik werd vooral geïntrigeerd door iets anders, en nadat we een poosje hadden gepraat vertelde ik hem dat.

‘Mag ik naar je naam informeren?’ zei ik.

Hij glimlachte, ontspande zich, zette zijn bril af, streek zijn snor glad met de achterkant van een vinger en duwde zijn stoel naar achteren om makkelijker te kunnen zitten. De volgende drie kwartier had hij het over zijn naam, zijn familiegeschiedenis, zijn verwanten, zijn moeder, zijn kerk.

Het was een zuidelijke manier om je te introduceren, om je wortels in de plaatselijke gemeenschap te bevestigen. We ontmoetten elkaar als vreemden, maar we hadden een gemeenschappelijke vriend. Hij had overtuigend gepraat over ontwikkelingsplannen en was een optimistisch man vol ideeën; maar wat hem echt enthousiast maakte en hem autoriteit verleende was het vertellen over zijn familie, over zijn leven in South Carolina – hij kwam van oorsprong uit Charleston – en over zijn ongebruikelijke naam.

Het was een hugenotennaam die werd uitgesproken als ‘mah-ziek’, zei hij. Een van de vroegste kolonisten in Charleston was ene Isaac Mazyck geweest, die eind zeventiende eeuw na zijn aankomst de eerste hugenotenkerk had gesticht in de havenstad. Toen ik het later natrok, kwam ik erachter dat de naam Mazyck uit de Belgische stad Maeseyck, Maaseyck of Maaseik stamde, in welk geval zijn naam een nom de terre was en waarschijnlijk – al zei Bernie daar niets over – de naam van een slavenhouder, aangezien slaven meestal de naam van hun eigenaar kregen.

We hadden het over zijn uitgebreide familie, zijn wortels, zijn besef van een Afrikaanse identiteit, zijn sterke overtuiging dat hij een afstammeling was van het Akan-volk uit wat nu Ghana is, maar historisch gezien een van de grote rijken van de West-Afrikaanse kust, het koninkrijk Ashanti. Bernie zag gelijkenissen met de Akan in familiebetrekkingen, de matrilineaire manier waarop hij was opgevoed, en zelfs in bepaalde religieuze gebruiken die hadden standgehouden in christelijke kerken in het Zuiden. En hij zei gloedvol: ‘Je hebt God aan jouw kant nodig. De kerk is het centrum van mijn bestaan.’

En ik begon wat gedetailleerder te begrijpen op wat voor manier in het Zuiden het verleden nog steeds ertoe deed, deels omdat het een lange schaduw wierp, maar ook omdat er in het heden zoveel frustratie was. Het verleden was makkelijker te begrijpen, samenhangender; en het hielp het heden te verklaren.

Neem bijvoorbeeld Gullah. Veel mensen in South Carolina vermeldden deze zwarte cultuur aan de kust, die aan zijn creoolse taal en tradities heeft vastgehouden. Maar Bernie kon dingen uit die taal citeren. ‘Kumbayah’ – zoals in het lied – was een Gullah-uitdrukking die ‘Kom hier langs’ betekent. Hij vertelde dat zijn moeder Gullah-uitdrukkingen gebruikte om hem die bij te brengen. Gullah was overal doorgedrongen, als privétaal, als een voortlevende cultuur.

‘Mijn moeder zei altijd: “Nu man, yanna weep-dee we dan-ya!”’

Wat betekende: ‘Nee, man, jij zit helemaal daarboven en ik ben hierbeneden,’ een manier om klassenverschillen, om hoog en laag te benadrukken.

Zijn moeder heette Seypio, wat een versie was van de naam van haar grootvader, en die heette Scipio, net als Scipio Africanus, de grote Romeinse generaal, degene die Hannibal had verslagen in de slag bij Zama (vandaar zijn titel Africanus).

Dat gepraat over slavernij en offers bracht Bernie ertoe de strijdige opvattingen over het verleden uit te leggen. Als voorbeeld vertelde hij me over het Afro-Amerikaanse monument hier in de buurt in Columbia, op het terrein van het gebouw waar de staatsregering was gevestigd – hoe de planning jaren had gekost en dat het in de voorafgaande besprekingen onmogelijk leek om overeenstemming te bereiken over de manier waarop de geschiedenis van de zwarten in South Carolina moest worden afgebeeld op de bronzen panelen. Een voorstel voor een paneel met een afbeelding van leden van de Ku Klux Klan die zwarten lynchen werd terzijde geschoven. Er ontstond een enorme ruzie over afbeeldingen van de vlag van de geconfedereerden. En de vraag deed zich voor wat er moest worden gedaan met de aangrijpende figuur van Denmark Vesey, een slaaf die een loterij won, zichzelf vrijkocht en in 1822 een slavenopstand leidde in de staat. Het was de omvangrijkste en meest complexe opstand die ooit uit naam van slaven in de Verenigde Staten was georganiseerd, met duizenden samenzweerders, veel groter dan die van Nat Turner in Virginia. Maar het plan werd verraden en Vesey werd in Charleston opgehangen, samen met vele anderen. In de ogen van zwarten in South Carolina en die van historici in het algemeen was Vesey een man die zijn tijd ver vooruit was, van het slag van de Haïtiaanse revolutionair Toussaint L’Ouverture (die Vesey bewonderde): een blijvend beeld van rebellie, een held en een inspiratie.

‘Dat is bijna twee eeuwen geleden,’ zei Bernie. ‘Maar ze wilden zijn gezicht niet op het monument laten zien.’ Met een glimlach zei hij: ‘We hebben dus nog een lange weg te gaan.’

We hadden het over de aanstaande presidentsverkiezingen, de netelige kwestie van de verafschuwde wet op het verplicht identificeren als kiezer. Deze beperkende wet die ernstige obstakels opwerpt voor kiezers, werd bepleit door de gouverneur van South Carolina, Nikki Haley, die de dochter was van geïmmigreerde Sikhs. Van oorsprong waren ze naar Canada geëmigreerd, waarna ze vanuit Vancouver de grens over geglipt waren en haar ouders als leerkracht hadden gewerkt in het dorpje Bamberg (3604 inwoners), net zo groot als Pandori Ran Singh (3624 inwoners) buiten Amritsar in Punjab, waar de Randawa’s waren opgegroeid. In Bamberg runden ze een goed draaiend kledingbedrijf, Exotica International, dat in 2008 de deuren sloot. Nog geen twee jaar later was Nikki (inmiddels gehuwd met een blanke zuiderling en bekeerd tot het methodisme) gouverneur en woonden haar ouders in weelde in Hilton Head.

‘Merkwaardig,’ zei ik, ‘een tweede generatie Indiase Amerikaan die tot gouverneur van deze staat is gekozen.’

‘Heel veel mensen wisten niet dat ze een gekleurd persoon was,’ zei Bernie. ‘Ze zag er blank uit op haar verkiezingsposters. Ze heeft geen Indiase naam. Ze is christen. Ze is een rechtse Tea Party-Republikein. Ze verafschuwt de vakbonden. En ze hield haar ouders buiten beeld. De tulband van haar pa zou een probleem zijn geweest voor veel blanke kiezers.’

‘Dat is grappig.’

‘Eigenlijk is het treurig.’ zei Bernie, ‘Hoe kan ik je helpen?’

‘Ik zou graag een paar van de plekken zien waar jullie aan het werk zijn om de ontwikkeling vooruit te helpen.’

‘Iets in het bijzonder?’

‘De armste.’

Hij knikte en toetste een paar getallen in op zijn telefoon.

Route 301: ‘Daar gaat nooit iemand heen’

Ga naar Allendale via Orangeburg, had Bernie gezegd. Maar ik was laat op weg gegaan omdat ik het Afro-Amerikaanse Historisch Monument wilde zien bij het regeringsgebouw waar Bernie het over had gehad – en de vlag van de geconfedereerden die nog steeds op het terrein wapperde (hij was na tientallen jaren van protesten van de koepel van het Capitool verwijderd). Over meanderende wegen langs sprieterige velden met witte kwastjes en opengebarsten katoenbollen die de spichtige struiken licht kleurden, bereikte ik het stadje Walterboro, waar ik een hokje zag met op een bord INFORMATIE. Al had ik inmiddels een kaart om in Allendale te komen, ik vroeg toch de weg, alleen maar om in gesprek te komen met de oude vrouw die het hokje bemande en folders uitreikte voor de plaatselijke bezienswaardigheden: het Verdler-huis, de Bonnie Doone-plantage, de musea en galeries en Frankies pretpark. Of Wally’s sleepdienst:

==

BLACK OR WHITE

DAY OR NIGHT

YOU CALL

WE HAUL

==

‘Ik werk hier nou twaalf jaar, en nog nooit heeft iemand me de weg gevraagd naar Allendale,’ zei ze.

‘Wat merkwaardig.’

‘Nee,’ zei ze. ‘Daar gaat nooit iemand heen.’

En zodra ik eenmaal de juiste weg had gevonden, Route 301, leek het waar wat ze had gezegd. Het was een spookweg, in verbijsterend slechte staat – griezelig om naar te kijken, schokkend om over na te denken.

In mijn hele reizende leven had ik maar weinig plaatsen gezien die in merkwaardigheid te vergelijken waren met Allendale; en het naderen van de stad was al net zo bizar. Een groot deel van de weg was een opgedeelde autoweg, twee brede wegen naast elkaar die samen een ouderwetse tolweg vormden, opgesplitst door een met gras begroeide middenberm, een centrale strook die veel breder was dan ik gewend was – breder dan flinke delen van de grote noord-zuid interstatelijke weg Route 95, die meer een tunnel is dan een weg, door de manier waarop er op hoge snelheid auto’s doorheen worden gesluisd.

Maar de autoweg waar ik nu op zat, was een forse dubbele autoweg door lage, verlaten heuvels, die zelf van elk verkeer was ontdaan: een royale weg in een groen landschap met zulke vervallen en verlaten boerderijen dat ze eerder deden denken aan schetsen van voormalige bewoning. Die geweldige, golvende weg leek een weg naar nergens. Geen andere auto’s die dag, geen stadjes te ontwaren, geen benzinepompen, motels of winkels, net een weg die naar het eind van de wereld leidt.

Vanaf de jaren dertig tot eind jaren zestig was deze autoweg de belangrijkste weg door het Zuiden. De druk bereden doorgaande weg Route 301 was eens de aangewezen route van Delaware naar Florida, de autoweg die de eerste automobilisten uit het Noorden namen op zoek naar zonneschijn en ontspanning; die zuiderlingen namen op zoek naar werk en een bestaan in het Noorden.