-

Rob van Gennep was de stuwende kracht en het gezicht van de uitgeverij die decennialang, in de woelige, revolutionaire jaren zestig en zeventig, links van lectuur voorzag. De man die de deftige uitgeverij van Boutens en Leopold omtoverde tot hét actiecentrum, waar bijvoorbeeld het Dagboek van Che Guevara verscheen. Van Gennep combineerde een feilloos gevoel voor de tijdgeest met een praktisch koopmansinstinct: uitgever van kookboeken naast pamfletten als Tien over rood. Een krachtige persoonlijkheid, geliefd en gevreesd. Een charmeur, die mensen hardvochtig kon afserveren. Altijd casual gekleed, en tegelijkertijd die zweem van radical chic.

Geke van der Wal schetst de Wassenaarse jeugd van een beau garçon, de verbanning uit het ouderlijk huis, zijn verlangen naar een artistiek leven, zijn samenwerking met Johan Polak, de symbiotische relatie met compagnon Jaap Jansen en zijn vrije liefdesleven.

Rob van Gennep. Uitgever van links Nederland is een meeslepend verhaal over links Nederland en het kleurrijke levensverhaal van een markante uitgever.

-

Geke van der Wal

Rob van Gennep

Uitgever van links Nederland

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

De schrijver ontving een reisbeurs van het Nederlands Letterenfonds

Copyright © 2016 Geke van der Wal

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

Omslagfoto Fotograaf onbekend. Privécollectie Hedda van Gennep

Foto auteur Marion Willemsen

ISBN 978 90 450 3056 2

D/2016/0108/752

NUR 321

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3055 5

-

Proloog

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw was het altijd feest op de Frankfurter Buchmesse. Overal vonden recepties, cocktailparty’s en diners plaats. Uitgevers, redacteuren, scouts en literaire agenten holden van de ene naar de andere ontvangst, ze dansten en dronken tot diep in de nacht, hadden affaires en gingen ten slotte totaal uitgewoond weer naar huis. Het waren de ‘gouden dagen’ van Frankfurt, met heel veel literaire opwinding, aldus de uitgevers van toen. Ze kregen manuscripten in handen gedrukt, lazen ze snel en als ze enthousiast waren, dan wilden ze die hoe dan ook uitgeven.

Ook Rob van Gennep sloeg geen Buchmesse over. Hij was er een bekende verschijning, knap en charmant, meestal gekleed in een vormeloos colbert of kreukelige regenjas, in de binnenzak een manuscript of een boek en tussen de vingers een brandende Gitanes blauw.

Begin jaren zestig was hij samen met Johan Polak en studiegenoot Jaap Jansen een literaire uitgeverij begonnen. Polak had het geld, Van Gennep de flair en een vakdiploma, en Jaap Jansen zorgde voor de redactie en administratie. Maar al na enkele jaren veranderde het karakter van de uitgeverij. Jansen en Van Gennep werden aangeraakt door de tijdgeest en dreven mee op de golven van de rebelse jaren zestig. Ze wilden politieke boeken, boeken met urgentie uitgeven, zoals in 1966 Tien over Rood, het pamflet waarmee Nieuw Links de regenteske PvdA de wacht aanzegde. In anderhalve week stampte de uitgeverij het boek uit de grond. De aandacht was enorm, politiek Nederland was in rep en roer. Polak voelde zich ongemakkelijk, Van Gennep genoot: ‘Dan breng je als uitgever een aardverschuiving teweeg, dan stel je een daad.’

Een paar jaar later legde Rob de hand op het Boliviaans dagboek van Che Guevara. In no time werden van het dagboek, met een inleiding van Fidel Castro, 60.000 exemplaren verkocht. Polak gaf liever de verzamelde gedichten van de Zeeuwse dichter P.C. Boutens uit, prachtig vormgegeven, maar zwaar verlieslijdend. De onvermijdelijke scheiding tussen de uitgevers verliep vreedzaam, mede dankzij de financiële generositeit van Polak. In 1969 begon Van Gennep met Jaap Jansen de uitgeverij en boekhandel Van Gennep in de Nes, in de Amsterdamse binnenstad.

De fondslijst van de nieuwe uitgeverij en het winkelaanbod werden een illustratie voor wat links Nederland las of waar het zich druk over maakte: veel socialistische theorie, veel Marx en Mao, boeken over de ‘kritiese’ universiteit, over economie, opvoeding, arbeidersbeweging, klassenstrijd, verzetsbewegingen in de derde wereld, Vietnam, de Filipijnen, feminisme, seksuele revolutie. De protestgeneratie hongerde naar politieke informatie. Er ontstond een ‘linkse leescultuur’. Voor vrijwel elke stroming was ruimte: voor socialisten, trotskisten, pacifisten, anarchisten, marxisten en maoïsten. De ideologisch bevlogen uitgever had hooggestemde verwachtingen. ‘Wij willen het politieke denken activeren, speldenprikken uitdelen, informeren. Mensen helpen zaken in het juiste perspectief te zien, feiten blootleggen, alleen op die manier kan het kapitalistische systeem worden aangetast.’

Rob van Gennep had een koopmansneus en gevoel voor de tijdgeest. Zijn uitgaven sloten naadloos aan bij het politieke en maatschappelijke klimaat van de jaren zestig en zeventig. Soms stelde de uitgever zich streng in de leer op, dan weer was hij een soepele zakenman. Elke storm in die alles omwoelende periode probeerde Van Gennep te volgen. Niet altijd van harte. Feministen klaagden dat Van Gennep zich voordeed als een progressieve uitgever, maar in de praktijk met tegenzin ruimte maakte voor feministische boeken. ‘De ene maand zijn het de zwarten,’ zou hij geklaagd hebben, ‘dan de indianen, nu zijn het weer vrouwen, over een maand is het over en dan zit ik met al die troep.’

Zijn intuïtie voor wat goed zou lopen was scherp. Zo zag hij meer dan Anja Meulenbelt zelf de verkooppotentie van haar feministische boek De schaamte voorbij. Het bedrijf sloot een lening af bij de bank om Geneesmiddelen in Nederland van Lucas Reijnders te kunnen uitgeven. Het werd een standaardwerk en een bestseller. Er waren meer successen, zoals de boeken van Günter Wallraff, die undercoverjournalistiek bedreef bij het Duitse boulevardblad Bild en in de metaalindustrie werkte als Turkse gastarbeider.

Met het aanbreken van de jaren tachtig stortte de markt voor het politieke boek in. In 1985 viel het doek voor de winkel in de Nes. Een ‘links instituut’ ging verloren, veel mensen waren ontdaan en klommen in de pen om de teloorgang te betreuren. Na sluiting van de winkel wijdde Rob van Gennep zich nog meer dan voorheen aan de winstgevende ramsjhandel, het modern antikwariaat aan de Nieuwezijds Voorburgwal. De uitgeverij maakte, na jaren van verlies, een late, maar stijlvolle switch naar vertaalde literatuur. Altijd boeken met een bepaalde signatuur, beklemtoonde de uitgever, nooit zomaar ‘schöngeistige literatuur’.

Van Gennep was een begrip, een icoon. Hij heeft als zeer alerte uitgever, die wist wat er speelde in de turbulente linkse wereld, een stempel gedrukt op de opinievorming in Nederland. Zonder zijn boeken zou de politiek actieve generatie van toen onthand zijn geweest. ‘Hij leverde de munitie voor ons gedachtegoed,’ zo herdacht Pieter Broertjes, destijds hoofdredacteur van de Volkskrant, hem kort na zijn dood. Veel van die munitie heeft de tand des tijds niet doorstaan. Maar met zijn hartstocht voor het uitgeversvak en zijn bijna on-Nederlandse allure heeft Rob van Gennep zich een bijzondere plaats verworven in de Nederlandse geschiedenis van de vorige eeuw.

-

1 Weltschmerz in Meppel

Bieneke Tromp viel als een blok voor de snelle midhalf. Ze was zestien jaar en zat in de vierde klas van de Middelbare Meisjesschool in Den Haag. Op een zaterdagmiddag ging ze met enkele vriendinnen naar een hockeytoernooi op de Kieviten, een bekend sportterrein in Wassenaar met verschillende speelvelden en een mooi clubhuis. Ze vond de midhalf van de thuisclub, Rob van Gennep, bijzonder knap, echt een beau garçon en hij speelde nog goed ook. ’s Avonds op het hockeyfeest dansten ze samen en na afloop bracht de speler haar naar huis.

Enkele weken later zagen ze elkaar weer en dat was het begin van een vriendschap die ruim twee jaar zou duren. Hij had al een vriendinnetje, vertelde hij er eerlijk bij, maar met haar zou hij het uitmaken. In werkelijkheid duurde het nog een tijdje eer het zover was.

Rob kwam vanuit Meppel, waar hij in een pleeggezin woonde, een of twee keer per maand een weekend naar zijn ouderlijk huis. Dan haalde Bieneke hem af van wat toen nog het Staatsspoor heette in Den Haag. Ze wandelden naar café De Posthoorn op het Lange Voorhout waar ze een kop koffie dronken. Soms pakten ze de tram naar Scheveningen, wierpen een blik naar binnen bij de bar van jazzpianiste Pia Beck en maakten lange strandwandelingen, terwijl ze fantaseerden over de toekomst, hun gezamenlijke toekomst.

Zij plakte foto’s van hem in een album. Een vrolijke sportfoto bijvoorbeeld waarop Rob gehurkt, in sporttenue en met hockeystick, grijnzend naar de fotograaf kijkt. Zo had Bieneke hem leren kennen. De volgende foto in het album dateert van een jaar later en laat een heel andere Rob zien. Daar zit een sombere jongen, gehuld in zwarte coltrui, pijp in de mond, voorovergebogen aan een bureautje in zijn kamer in Meppel te schrijven. ‘Zo is ie geworden,’ zei Bieneke. Die zwarte trui had ze zelf voor hem gebreid.

***

Rob van Gennep groeide op in Wassenaar. De Storm van ’s-Gravesandeweg was een keurige straat met degelijke huizen van robuust baksteen, met erkers en kleine voortuinen. Op nummer 26 woonde het gezin Van Gennep: vader, moeder, twee jongens, Rob en Jaap, en de meisjes Annelies en Frederique. In de lege straat stond één auto, een blauwe Pontiac, eigendom van de familie Van Gennep. Vader was ondernemer. Samen met twee broers leidde hij, na de oorlog, de technische handelsmaatschappij Hollinda, een bedrijf dat handelde in motoren en onderdelen voor de burgerluchtvaart en de militaire luchtmacht.

Herman Marius Adolph van Gennep (1910-1986) en Johanna de Waal (1911-1986) waren in 1936 in het huwelijk getreden. De trouwfoto’s van het paar duiden op welvaart en goede komaf. De mannelijke gasten dragen een deftig jacquet en hoge hoed. De bruid, een rijzige, aantrekkelijke jongedame, is gekleed in een elegante, lange jurk en een bescheiden sluier. De bruidegom lijkt geringer van lengte en enigszins gezet. Hij zit strak in het pak, het haar ingevet, met scherp getekende scheiding. Een andere foto toont een rij bruiloftsgasten, op weg naar de kerk of het stadhuis. Onder hen een jongen in korte broek, de jongste broer van de bruidegom, de tienjarige Ted van Gennep, die in het leven van zijn dan nog niet geboren neef een belangrijke rol zou gaan vervullen.

Het bruidspaar Van Gennep ging in een zwarte T-Ford op huwelijksreis. Ze verbleven onderweg in hotelletjes en picknickten in de schaduw van de auto. Ze vermeldden dat ze ook een bezoek brachten aan het Duitse plaatsje Gennep.

Op 5 mei 1937 kreeg het stel hun eerste zoon. Hij werd vernoemd naar grootvader, Robert Onslow. Onslow zou een verbastering kunnen zijn van de naam van overgrootmoeder Jeannette Robertine wier meisjesnaam Van Onselen luidde. De moeder van Rob legde direct een babyboek aan waarin ze nauwgezet de ontwikkelingen van de eerstgeborene bijhield. De foto’s van de baby en de peuter laten een aanbiddelijk mooi kind zien. Vader fotografeerde en filmde het jongetje; op de schokkerige vooroorlogse filmpjes is te zien hoe moeder de peuter in bad doet en hem in de wandelwagen mee naar buiten neemt om de eenden te voeren. Twee jaar later werd een tweede zoon geboren: Jaap. In 1943 kregen de jongens een zusje, Annelies, en na de oorlog, in 1946, kwam de jongste zus Frederique ter wereld.

***

De familie Van Gennep mag zich patricisch noemen. Ze staan vermeld in het blauwe boekje, de who is who van het Nederland’s Patriciaat; de stamboom gaat terug tot begin zeventiende eeuw. De meldingen eindigen in de jaren twintig van de vorige eeuw. Kennelijk nam niemand meer de moeite familieleden bij te schrijven. De patriciërs zijn van oudsher families met aanzien, vaak regentenfamilies uit de Republiek der Verenigde Nederlanden en hun nakomelingen. Ze zijn niet van adel; de adel heeft een eigen rood boekje en is – in tegenstelling tot de patriciërs die zichzelf ooit hebben moeten aanmelden voor opname in het blauwe boekje – van geboorte adellijk.

De vroegere Van Genneps woonden voornamelijk in plaatsen als Arnhem, Gorinchem en Gouda en vervulden functies als drost, schepen en kantonrechter. Menigeen was beroepsmilitair, anderen hadden zitting in gemeenteraden. Robs voorvaderen verbonden zich via huwelijken aan andere patriciërsfamilies, zoals Vigelius en De Waal. Op het familiewapen van de Van Genneps staat tegen een goudgele achtergrond een rode tulp met groene bladeren en groene steel, daarboven een roodgekleurd kroontje. Het wapen staat afgebeeld op de zegelring van de familieleden. Rob droeg de zegelring aanvankelijk ook. Later niet meer, hij vond het niet belangrijk of, verkerend in linkse kringen, misschien gênant. De zegelring verdween ook als concreet voorwerp. Hij zou, zo wil het verhaal, tussen de draaideur van café Americain op het Leidseplein zijn verbrijzeld. Andere Van Genneps dragen de ring wel, zoals neef David. Hij noemt hem ‘een paplepelding’, vanzelfsprekend. ‘Iedereen in onze familie heeft een zegelring. Mijn zoon krijgt er ook een.’

Grootvader Robert Onslow van Gennep was beroepsmilitair. In 1920 begon hij een eigen bedrijf in verkoop en verhuur van auto’s en motoren. Na enkele weinig profijtelijke jaren breidde hij de zaak uit naar handel in motoren en reserveonderdelen voor de civiele en militaire luchtvaart. Daarin was hij succesvoller. Zo bemachtigde hij de vertegenwoordiging van de grote Duitse vliegtuigfabrikant Dornierwerke in Friedrichshafen aan de Bodensee. Luchtvaartpionier en oprichter van de KLM Albert Plesman werd een van de eerste commissarissen van het bedrijf. In de jaren dertig vertegenwoordigde Hollinda ook Amerikaanse en Engelse vliegtuigfabrikanten en leverde ze militair materieel voor de marine en luchtmacht. Op een nieuwjaarskaart uit 1936 wenst de firma haar relaties het beste met een afbeelding van een gevechtsvliegtuig, de Hawker Jager.

Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en de Duitse bezetting van Nederland kwam de handel stil te liggen. Door zijn handelscontacten kende R.O. van Gennep de opperbevelhebber van de Duitse Wehrmacht in het bezette Nederland, generaal Friedrich Christiansen. De generaal bood hem hulp aan indien hij die nodig zou hebben. Van Gennep maakte daarvan gebruik door gratieverzoeken voor terdoodveroordeelden in te dienen. Bij hem op kantoor aan de Lange Vijverberg in Den Haag meldden zich gedurende de oorlogsjaren mensen van wie familieleden gevangenzaten. Of hij daarmee succes boekte, is niet bekend.

In 1943 zocht Loes van Overeem, een medewerkster van het Rode Kruis, contact met Van Gennep. Zij wilde de politieke gevangenen in Amersfoort van voedsel en medicijnen voorzien, maar had daarvoor toestemming nodig van Wilhelm Harster, bevelhebber van de Sicherheitspolizei in Nederland. Ze had vernomen dat de zakenman over contacten beschikte. Van Gennep beloofde mee te werken en organiseerde daartoe bij hem thuis in Den Haag enkele etentjes met Harster. En zo zaten de echtparen Van Gennep en Van Overeem aan tafel met een overtuigde nazi met ‘bloed aan zijn handen’. Harster was in Duitsland Gestapo-chef, hij was betrokken bij de Kristallnacht in zijn woonplaats Innsbrück, en in Nederland was hij als rechterhand van SS-leider Hanns Albin Rauter verantwoordelijk voor de vervolging en deportatie van de Nederlandse Joden. Loes van Overeem kreeg toestemming van Harster om de kampen in Amersfoort en Vught te bezoeken. Vrachtwagens met dekens, voedselpakketten en medicijnen werden de jaren daarop de kampen binnengebracht. De gevangenen noemden Van Overeem ‘de witte engel’ of ‘de Florence Nightingale van Amersfoort’.

Na de oorlog echter ontstond er rondom haar een sfeer van verdachtmakingen en beschuldigingen vanwege haar betrekkingen met de nazi’s. Ze werd daarover ondervraagd door een parlementaire enquêtecommissie. Ook grootvader Van Gennep kwam voor de commissie. Hij toonde zich verontwaardigd over de aanvallen op Van Overeem en impliciet ook op hem. De enquêtecommissie zwaaide Van Overeem in haar eindrapport lof toe, maar een koninklijke onderscheiding bleef uit. Daarvoor werd haar strategie waarschijnlijk te omstreden geacht. Van Gennep werd postuum, hij overleed in het voorjaar van 1949, nog wel door het Rode Kruis geëerd met het kruis van verdienste. In de familiehistorie bleef, volgens kleinzoon David, deze oorlogsgeschiedenis voor opa een gevoelig onderwerp.

***

Rob groeide op in redelijke welvaart, maar dat werd niet uitbundig getoond. Voor de deur stond altijd een mooie Amerikaanse auto en de biefstukken op zondag waren dik en mals, maar verder bestierden de ouders een zuinig huishouden. De verjaarsgeschenken voor de kinderen hadden altijd een nuttig doel. De ouders vonden veel zaken overbodig of luxe. Het werd niet nodig gevonden om een bord havermoutpap lekker te maken met stroop of suiker. In de koekjestrommel lagen koekjes voor de volwassenen (roomboter) en koekjes voor de kinderen (mariakaakjes). Later, in de tijd van de televisie en reclame – het zijn de kleinkinderen die zich dat herinneren – ging de tv uit als de reclame begon. De tv mocht weer aan als die ‘onzin’ voorbij was.

De ouders hingen het remonstrantse geloof aan, een vrijzinnige richting binnen het protestantisme. De Remonstrantse Broederschap is een enigszins elitair kerkgenootschap, waarvan de meeste leden uit welvarende en goed opgeleide kringen afkomstig zijn. De Van Genneps waren, zoals zoveel remonstranten, geen reguliere kerkgangers en bidden of Bijbel lezen behoorden evenmin tot de dagelijkse rituelen. Politiek waren ze liberaal georiënteerd. Als de verkiezingen weer in aantocht waren, verscheen er steevast een affiche van de VVD op het raam.

Vader Van Gennep was een autoritair gezinshoofd. Hij werkte hard, was geregeld op reis voor de zaak, en als hij thuiskwam met ‘het hoofd achter op zijn nek’, dan wisten de kinderen dat ze hem niet lastig moesten vallen achter zijn krant. Hun moeder was liever en zachter van aard, maar de dominante vader bepaalde in grote mate de regels in huis. Rob had een bijzonder goede band met zijn moeder, die hij weleens verraste met een arm vol bloemen, lukraak uit allerlei tuinen geplukt. De verhouding met zijn vader werd moeilijker naarmate hij ouder werd. Hij bond de strijd aan en ging hem steeds meer tegenspreken. Ook broer Jaap kreeg in de puberteitsjaren toenemende moeite met zijn vader. Zus Annelies: ‘Mijn vader had geen enkele Schwung om met de jongens om te gaan.’

De sfeer op de Storm van ’s-Gravesandeweg 26 was enigszins besloten, naar binnen gekeerd. Annelies: ‘Mijn ouders hielden veel van elkaar. Lovey, dovey, zei mijn vader liefkozend tegen mijn moeder. Ze waren erg op elkaar gericht, meer dan op de kinderen. Ze hielden van ons en deden ook hun best, maar er was weinig warmte of spontaniteit.’ De onderlinge band tussen de kinderen was niet sterk, Jaap en Rob ruzieden veel, de jongere zussen speelden een ondergeschikte rol. Later zouden er brouilles zijn, soms kort dan weer langdurend.

Rob was een levendige en ondernemende jongen die zijn vertier vooral buitenshuis zocht. Eind lagere school en de eerste jaren van de middelbare school maakte hij deel uit van de jongensclub Het Buideldier. Ofschoon jonger dan de andere leden, was hij een gangmaker die graag onrust stookte en alles kon en durfde. Hij was welbespraakt, charmant en had flair. Ook bij de meisjes had hij al vroeg ‘sjans’, zoals dat toen heette.

Op de middelbare school –de gymnasiumafdeling van het Rijnlands Lyceum in Wassenaar – ging het minder goed. De eerste klas haalde hij nog wel, maar in de tweede bleef het populaire buideldier zitten en in de derde klas nog een keer. De schermutselingen met beide ouders werden heftiger. In hun ogen dreigde de oudste zoon een wilde jongen te worden die omging met verkeerde vrienden, afkomstig uit het minder deftige maar wel rijkere deel van Wassenaar, bij wie thuis grote, dure feesten werden gegeven en alcohol werd gedronken. ‘Het was in Wassenaar in die naoorlogse jaren een goddeloze bende,’ zegt een jeugdvriendin.

Rob raakte bevriend met een oudere jongen die ‘alles deed wat God verboden had’. Rob zelf blufte later dat hij ‘op zééér jonge leeftijd’ nachtclubs bezocht. De jongens trokken er veel op uit, bij voorkeur op de motorfiets van Robs vriend. Tijdens de vakanties liftte deze naar verre landen – dat deed niemand toen nog. Hij zou eens helemaal naar Egypte zijn gelift. In ieder geval kwam de vriend van een van die vakanties terug met in zijn rugzak een machinepistool. Op de zolder van huize Van Gennep schoten de jongens het ding leeg. In een matras, dat nog wel.

De sfeer thuis werd er niet beter op toen Rob en Jaap steeds vaker ruzie kregen. Waarom is niet erg duidelijk. De twee broers werden onderling na-ijverig, misschien omdat ze zo op elkaar leken: beiden waren aantrekkelijke, sportieve en ondernemende jongens. ‘Een keer stonden we elkaar boven op de overloop zo heftig af te tuigen,’ vertelde Jaap later, ‘dat we bijna van de steile trap naar beneden vielen.’

Nadat Rob in de derde klas wederom was blijven zitten, greep vader Van Gennep in. Zijn zoon moest gedisciplineerd worden, hij moest het huis uit, Wassenaar uit, weg bij de verkeerde vrienden en de verderfelijke invloeden. In Doetinchem werd een pleeggezin gevonden. Dat was het gezin van de leraar klassieke talen en tevens conrector van het plaatselijk lyceum waar Rob naar school zou gaan. Zo kon de onhandelbare zoon zowel op school als thuis in het oog worden gehouden.

Rob was zestien jaar toen de ouders hem uit het nest stootten. Dat heeft hij hun later in bittere bewoordingen nagedragen. ‘Hij was diep gekwetst,’ vertelde een vriendin. ‘Hij werd als het ware verbannen en dat nam hij vooral zijn moeder kwalijk. Ze had hem in de steek gelaten.’ Het is onduidelijk of zijn moeder volmondig achter de beslissing stond. Ze maakte zich grote zorgen over de toekomst van haar oudste zoon, maar ook al had ze een minder drastische beslissing gewild, ze had vermoedelijk de aard niet om tegen haar man in te gaan.

***

Na de zomervakantie van 1953 begon Rob in Doetinchem voor de tweede maal aan de derde klas van het gymnasium. Hij kwam terecht in een kleine klas met negen leerlingen. Ze kregen les in een achterkamer van een oud herenhuis. De klasgenoten, vooral de meisjes, waren meteen onder de indruk van die bijzondere leerling. Zij waren veertien, hij zestien. Ze zagen een mooie en wereldwijze jongen uit de grote wereld, die gedichten van Marsman uit zijn hoofd kende. Ze keken tegen hem op en voelden zich provinciaal. Ze droegen brave rokjes en sokjes. Nylonkousen en broeken waren verboden. Lipstick ook. In het plaatsje in de Achterhoek gebeurde weinig, er waren geen goddeloze feesten of vrienden met motorfietsen. De meeste mensen in het stadje leidden in deze naoorlogse jaren van wederopbouw een sober bestaan.

Rob gedroeg zich een beetje blasé. Proefwerken had hij in Wassenaar niet belangrijk gevonden, en hier evenmin. De Doetinchemse gymnasiasten zagen met grote ogen hoe hij voor het begin van een proefwerk zijn handen, armen en benen vol krabbelde met aantekeningen. Sommigen begonnen na enige aarzeling hetzelfde te doen.

Rob had in Wassenaar feesten bezocht en alcohol gedronken, hij vertelde er kleurrijke verhalen over, al dan niet aangedikt, en de meisjes hingen aan zijn lippen. Zij leerden van hem de kunst van het ‘slijpen’, intiem dansen op feestjes. Een van de klasgenoten was in het bezit van een pick-up. Rob had thuis in Wassenaar platen, die bracht hij mee, en dan luisterden ze naar zijn muziek, vaak jazz, van Benny Goodman en Louis Armstrong. Iedereen was een beetje verliefd op hem.

In Doetinchem ontmoette Rob Floris Poll, die later klussen voor de uitgeverij zou doen. Ze hockeyden samen en maakten muziek. Rob speelde aardig piano en Floris blies op de trompet, en tussendoor klaagden ze veel over de meisjes met wie niets te beginnen viel. Floris Poll woonde met zijn moeder, zusjes en stiefvader in dezelfde wijk in Doetinchem als het pleeggezin van Rob. In huize Poll werd gemusiceerd: de moeder speelde piano en klavecimbel, de stiefvader viool. Het werd een ontmoetingsplek voor Rob en andere jongeren. Ze draaiden platen en hingen een enkele keer de beest uit als de ouders weg waren.

Veel ruimte voor vertier kreeg Rob niet. Zijn ‘pleegvader’ Van Velze, hield hem strak aan de teugel. Rob ging meestal direct vanuit school naar huis, waar hij geacht werd zijn huiswerk te maken. Aan het eind van het schooljaar in 1954 kreeg Van Velze een nieuwe baan op het lyceum in Meppel. Het gezin verhuisde naar Drenthe en Rob verhuisde mee. In Meppel gaf Rob het gymnasium op. Hij nam, zeventien jaar oud, plaats in klas vier van de hbs-A.

Vele avonden bracht hij neerslachtig door in zijn slaapkamer. Hij schreef in Meppel zijn eerste gedichten, las veel en luisterde naar het American Forces Network, het radiostation dat voor de legerbases in West-Europa populaire Amerikaanse muziek uitzond die op de Nederlandse radio niet of nauwelijks te horen was. Rob vond Dizzy Gillespie ‘mieters moderne muziek’. Op school bereidde hij een spreekbeurt voor over jazz, en nam platen mee van Miles Davis, George Shearing, Dave Brubeck, Milt Jackson en Gerry Mulligan.

De flirterige hockeyjongen werd in die ‘existentialistische periode’, zoals zijn vriendinnetje Bieneke Tromp het noemde, een gekwelde adolescent. Tegenover haar klaagde Rob over het beklemmende, stijve milieu van zijn ouders. Hij had het gevoel in een hem vreemde omgeving te zijn grootgebracht. Nooit zou hij in de voetsporen van zijn vader treden, want in hem zat iets anders verborgen. Hij wist niet precies wat, maar dat het tevoorschijn zou komen, daarvan was hij overtuigd. Uit de vele brieven die hij in deze periode aan Bieneke schreef, rijst het beeld op van een eenzame en gedeprimeerde jongen die worstelt met zichzelf en zijn bestaan, die ernaar verlangt iets te doen in de sfeer van de kunst, van schilderen of schrijven, en tegelijkertijd heftig twijfelt aan zijn talenten. Dat was de sombere adolescent. Toch behield Rob ook die andere kant: de energieke jongen vol bravoure, voortdurend op zoek naar afleiding en vertier. Hij zat in de redactie van de schoolkrant, schreef teksten voor het leerlingentoneel, speelde zijn hockeywedstrijden en zodra er ijs lag zwierde hij over de Beulakerwijde.

Vanuit Meppel onderhield hij contact met zijn Doetinchemse vriend Floris Poll. Vaste thema’s: hockey, examens, meisjes. Ondanks zijn liefde voor Bieneke hield hij een open oog voor andere meisjes. Maar op school waren ze ‘pet’. Zijn commentaar bij foto’s van een werkweek: ‘Hier staan eigenlijk alleen maar rotgrieten op, we hebben ze beter, alleen die twee boven zijn geschikt.’ Aan Floris bracht hij regelmatig verslag uit van zijn prestaties op het hockeyveld. Rob speelde bij de club Meppel en maakte bij toernooien deel uit van het noordelijk elftal. ‘Groningen heeft vreselijk op zijn gezicht gekregen […] vreselijke rotjongens zijn dat. Dus dat is niet zo erg.’ Bij een andere wedstrijd had de midhalf prachtige voorzetten gegeven, die allemaal verprutst werden. Hij vond zichzelf technisch een van de besten van het veld, maar moest mopperend constateren dat in de krant of het blad Hockeysport niets over zijn mooie voorzetten werd geschreven.

Er was één persoon in de familie die in deze adolescentenjaren van grote betekenis voor hem was, en wel de jongste broer van zijn vader, Ted van Gennep. Oom Ted, elf jaar ouder dan Rob, had theologie en filosofie gestudeerd en woonde en werkte in Leiden. Hij was een belezen en progressieve man, een buitenbeentje in de behoudende Van Gennep-familie. Met hem kon Rob praten. Ted voedde zijn neef met suggesties voor boeken en hielp hem zijn reeds ontkiemende liefde voor literatuur en poëzie verder te ontwikkelen. Rob ging af en toe illegaal bij zijn oom langs. Dan nam hij zondagavond de trein naar Leiden in plaats van naar Meppel en laafde hij zich aan de gesprekken met zijn oom over boeken, over zichzelf en over zijn dromen; soms bleef hij overnachten. Zijn ouders vermoedden dit wel en probeerden op afstand controle te houden. Ze informeerden bij leraar Van Velze of hun zoon op zondagavond wel in Meppel was aangekomen. Rob beklaagde zich over die controle, hij wilde niet als een klein kind behandeld worden.

Vader en moeder Van Gennep merkten nu de keerzijde van de uithuisplaatsing. Rob, inmiddels achttien jaar, was ondanks perioden van eenzaamheid, vertrouwd geraakt met een zekere mate van vrijheid en onafhankelijkheid. Hij kon zichzelf wel opvoeden, vond hij, daar had niemand, zijn ouders niet en ook de pleegfamilie niet, iets mee te maken. Hij begon mentaal afscheid te nemen van zijn ouderlijk huis en van het conservatieve milieu waarin hij was opgegroeid.

Zijn belangstelling voor kunst en cultuur groeide. Hij zette zich aan het schilderen, maar schreef vooral veel gedichten. Bieneke kreeg ze allemaal te lezen, bijna elke brief aan haar bevatte een of meerdere gedichten, soms getikt, vaker geschreven in priegelig handschrift.

Op 28 maart 1955 stuurde hij haar het vers:

In mijn ongegrond tasten

heb ik gevonden

in mijn onvergeeflijk trachten

ben ik gevonden

in een mateloos vierkant

van eenzaamheid ben ik

toch weer langzaam

verloren gegaan voor jou.

De jonge dichter stelde eisen aan zijn vriendin, bij haar zocht hij houvast, zij moest hem bijstaan in zijn geestelijke nood. Daaraan kon ze kennelijk niet altijd voldoen. Hij klaagde over haar gebrek aan steun, maar hij zou doorgaan met dichten, kondigde hij vastberaden aan, ook al bracht het soms een ‘rotte periode’ met zich mee. ‘Want het is zo heel erg mieters om iets goeds te hebben gemaakt, iets waarin je je stemming en gevoel over iets of iemand goed hebt weergegeven in je vaak zo onbeholpen taal.’

De ‘banneling’ in Meppel verlangde naar een ander leven, een artistiek of literair leven. Op een dag raakte hij in de trein met mensen aan de praat die op weg waren naar een dichtersavond. Dat nu, vertelde hij opgewonden aan Bien, wilde hij ook.

Vader en moeder Van Gennep lieten de teugels iets vieren. Het gezin ging in het voorjaar van 1955 twee weken met vakantie naar Zwitserland. Rob kon niet mee vanwege hockeywedstrijden en kreeg toestemming thuis te blijven. ‘Twee weken het rijk alleen aan de Storm van ’s-Gravesandeweg!’ juichte hij. Tussen de wedstrijden door zoog hij zich als een spons vol met cultuur, met bezoeken aan het Boymans in Rotterdam, het Kröller-Müller in Otterlo, het Stedelijk in Amsterdam, het Gemeentemuseum in Den Haag en een toneelvoorstelling in de Haagse Koninklijke Schouwburg.

Rob kreeg dat jaar ook het fotoboek Wij zijn 17 onder ogen en dat maakte grote indruk op hem. De toen nog onbekende, zeventienjarige scholier Johan van der Keuken had zijn vrienden en vriendinnen van het Amsterdamse Montessori Lyceum en het Barlaeus Gymnasium gefotografeerd. Het fotoboek van sombere tieners, de donkere blik naar binnen gekeerd, leidde tot ophef bij de burgerij, die dit beeld niet vond passen bij de optimistische periode van wederopbouw in de jaren vijftig, waarin de mouwen waren opgestroopt en de toekomst hoopvol tegemoet werd gezien. Maar het boek raakte een snaar. Ondanks de kritiek werd het verschillende malen herdrukt. Ook in Rob riep het een ongedefinieerd verlangen wakker. Het boek ademde ‘ons klimaat’ en dat zou hij ook willen doen, dat klimaat grijpen, en wel, zo stelde hij zich voor, in een gedicht, een verhaal of een toneelstuk.

Op zijn treinreizen tussen Meppel en Den Haag raakte Rob vaak in gesprek met anderen. Op een daarvan ontmoette hij tot zijn grote vreugde mensen die een in Amsterdam verschijnend Duits literair blad uitgaven. Vermoedelijk ging het hier om Castrum Peregrini, het tijdschrift van de gelijknamige stichting, na de oorlog opgericht door Gisèle van der Waterschoot van der Gracht en enkele Duitse letterkundigen die tijdens de oorlog bij haar op de Herengracht waren ondergedoken. De treinreizigers waren zo welwillend om enkele gedichten van hem te lezen. ‘Misschien worden er wel een paar vertaald,’ hoopte Rob. Helaas vernam hij daarna niets meer van hen, en ook de begeerde contacten met mensen uit ‘het vak’ bleven uit.

In een hotel in Meppel ontmoette hij Willy van der Heide, auteur van de beroemde jongensboeken in de Bob Evers-serie. De schrijver had als journalist een beroepsverbod van een jaar achter de rug, en had drie jaar in voorarrest gezeten op verdenking van collaboratie tijdens de oorlog. Daar had Rob allemaal geen weet van, hij zag een vrolijke boemelaar, die hem wellicht een springplank kon bieden naar die andere literaire wereld. Rob zou de schrijver gaan helpen met de intriges van de Bob Evers-boeken. ‘Het is prettig voor hem om erover te kunnen praten als hij met zo’n boek vastzit,’ veronderstelde hij parmantig.

Bij de weekendbezoeken aan het ouderlijk huis probeerde hij zijn leven enige artistieke fleur te geven. In het Haagse café De Posthoorn, een beroemde artiestenkroeg op het Lange Voorhout, dronk hij al vaak koffie met zijn vriendin Bieneke, maar nu frequenteerde hij het café ook alleen. Hij nam dan plaats aan een tafeltje om te dichten.

Maar de twijfel bleef knagen. In een van zijn sombere brieven vroeg hij zich af of het nog wat zou worden met de poëzie. De gedachte dat zijn gedichten dilettantisch waren, durfde hij niet toe te laten. Hij vervloekte zijn zwakten en zijn luiheid en hij vervloekte in één adem door het feit dat hij altijd de meisjes kon krijgen die hij hebben wou. ‘Het gaat zo gemakkelijk soms…’

In de zomer van 1955, tijdens een door oom Ted georganiseerd jeugdkamp in het Zwarte Woud, was hij gevallen voor een beeldschoon Duits meisje. Hij had haar al op het station gezien, maar ze was zo mooi dat hij haar niet aan durfde te spreken. In het kamp kregen ze contact, ze las zijn gedichten en werd op slag verliefd. Waarom kon ik haar krijgen, schreef hij enigszins koket aan een vriend, terwijl er zoveel jongens rondliepen die knapper en rijker waren dan hij. Hij moest toegeven dat hij er die zomer wel ‘een beetje artistiek’ uitzag met ‘bakkebaard en trui’.

Rob had niet alleen op meisjes een magnetische aantrekkingskracht. Ook mannen bekeken hem met welgevallen. In diezelfde zomer ontmoette hij in Scheveningen de Deense cabaretier-zanger Freddy Albeck, vermoedelijk in café Sheherezade, waar de vakantievierende scholier uit Meppel vaak rondhing en biertjes aangeboden kreeg van de barlui. Freddy Albeck trad op in het Kurhaus met de dansgroep van de Duitse danseres en mimespeelster Lotte Goslar. Rob had de voorstelling, waar ook de jonge Merel Laseur in danste, enkele malen gezien. Hij beleefde naar eigen zeggen leuke avonturen met de homoseksuele, twintig jaar oudere Albeck, maar op zeker moment wilde de cabaretier hem ‘mee naar bed’ nemen, ‘dat poeierde ik natuurlijk af’. Een heel aardige vent, vond Rob, ‘daarom juist nog gevaarlijker voor jongetjes die er niet van weten’. Rob was in 1955 op achttienjarige leeftijd blijkbaar streetwise genoeg om met toenaderingspogingen van homoseksuele mannen om te kunnen gaan.

***

Het einde van het verblijf in Meppel naderde. Zijn passie voor hockey nam af, hij bracht niet meer de discipline op om goed te trainen en verloor aan conditie. Het noordelijk elftal zette hem uit de ploeg en zelf besloot hij om ook niet meer voor Meppel te trainen. In deze laatste fase bracht hij veel tijd door op zijn kamer, eenzaam en ‘vreselijk weemoedig’. Het eindexamen kwam dreigend naderbij. Hij zou zich moeten voorbereiden, maar dat deed hij niet, hij talmde, werkte traag of helemaal niet, en als hij het zou halen mocht hij de hemel danken. Maar in de zomer van 1956 legde de luie scholier toch met goed gevolg het eindexamen hbs-A af. Op de dag van het mondeling beheerste hij nog niet de helft van de stof, maar hij slaagde volgens eigen zeggen door slim te praten. ‘Slim kletsen is overal belangrijk.’

Drie jaar lang had hij bij het pleeggezin Van Velze gewoond, maar hoe zijn verhouding met het gezin was, welke gevoelens hij voor de leraar, zijn vrouw en hun kinderen koesterde, blijft onduidelijk. In geen enkele brief wijdde hij een woord aan hen, in positieve noch in negatieve zin. In ieder geval bood de familie geen vervangende ouder- of moederliefde. Meer warmte trof hij aan in het huis van een leraar Nederlands. Hij kwam er geregeld en met de vrouw van de leraar voerde hij serieuze gesprekken. ‘Ze is aardig en begrijpt me goed.’ Dat riep bij hem ook weer wrok op over de verbanning uit Wassenaar en de versmade liefde van zijn moeder. Dan beklaagde hij zich erover dat hij zulke gesprekken met vreemden moest voeren. Het contact met zijn moeder was het afgelopen jaar verder verwaterd. ‘Dat komt ervan,’ constateerde hij bitter, ‘als je je zoon wegstuurt.’

Na het eindexamen wachtte de verplichte militaire dienst. Hij bezwoer Bieneke op hem te wachten. Dat deed ze niet, ze maakte na de zomer een einde aan de vriendschap. Ze vond de verhouding te zwaar worden. Het begon haar te beklemmen, de eisen die hij stelde, het getob met het dichten, de verhalen over andere meisjes. Ze was inmiddels naar Amsterdam verhuisd, waar ze een nieuwe vriendenkring opbouwde. In Amsterdam kwam Rob, gekleed in zijn grijsblauwe luchtmachtuniform, nog eens zijn zaak bepleiten. Tevergeefs.

Rob zou nog lang treuren om deze verloren liefde. Het verdriet belette hem niet om volop nieuwe relaties aan te knopen. In Den Haag liepen prachtige vrouwen rond, schreef hij aan een vriend, en hij zou met hen allemaal wel de liefde willen bedrijven.

Toen Bieneke hem vele jaren later eens tegen het lijf liep, deed Rob lacherig neerbuigend over het verleden. ‘Hij wilde er niets meer van weten. Dat vond ik jammer. Ik heb er dierbare herinneringen aan. Hij was een ontzettend lieve jongen, een bijzondere vent.’

-

2 Soldaat met privileges

Rob moest meteen na zijn eindexamen in 1956 in dienst. En daarmee brak een vrolijker periode aan. Eindelijk was hij verlost van Meppel, van school met zijn terugkerende proefwerken, overhoringen en examens waar hij nooit genoeg voor had geleerd, en kon hij het gereguleerde gezinsleven van de familie Van Velze achter zich laten.

De eerste opleidingsmaanden bij de luchtmacht bracht hij door op de Prins Hendrikkazerne in Nijmegen. De kersverse dienstplichtige had weinig hoop om geselecteerd te worden voor de officiersopleiding in Breda. Zoals gewoonlijk had hij niet zo erg zijn best gedaan (‘die verdomde dienst neemt al je tijd in beslag’) en ontactische opmerkingen jegens zijn meerderen gemaakt. Toch kwam hij door de selectie. Mogelijk vanwege de familienaam of omdat hij een naam had als hockeyspeler en het luchtmachtelftal hem graag wilde hebben. Rob begon in dienst weer te trainen. Hij had zin om te spelen en de sport bood hem allerlei voordelen. De hockeyers konden de kazerne geregeld verlaten voor wedstrijden overal in het land en soms zelfs in het buitenland. Dan zagen zijn dienstmaten hem vol bravoure terugkeren, met enthousiaste verhalen over zijn belevenissen, terwijl zij tijdens velddiensten hadden gezwoegd en geploeterd.

Zou hij zo fanatiek hebben getraind dat hij nu op nationaal niveau kon hockeyen? Op 4 november 1956 viel het Sovjetleger Hongarije binnen en sloeg met veel geweld de opstand neer van de bevolking tegen het communistische regime. De inval liep luide internationale protesten op; er klonk een oproep de Olympische Spelen in het Australische Melbourne te boycotten die eind november zouden beginnen. Nederland gaf gehoor aan de oproep en trok zijn hockeyspelers terug. Rob vertelde vele jaren later in interviews dat zijn leven er heel anders had kunnen uitzien als die boycot er niet was geweest. Hij zou geselecteerd zijn voor het Nederlandse team, maar de boycot maakte aan zijn sportieve carrière een einde. Het is een mooi verhaal, dat hij ook aan vrienden vertelde, maar de naam Rob van Gennep komt niet voor in de elftalselectie.

***

Douwe Fokkema begon begin 1957 aan de officiersopleiding van de luchtmacht in kazerne Trip van Zoutland in Breda. Toen hij voor het eerst de slaapzaal binnenkwam, viel hem meteen de soldaat op die languit boven op de brits een boek van Menno ter Braak lag te lezen. ‘Dat was bijzonder, in een wereld waar niet veel werd gelezen.’ De soldaten lagen alfabetisch in de slaapzaal, dus werden Fokkema en Van Gennep ‘slapies’. Douwe boven, Rob beneden.

De ontmoeting met Douwe Fokkema zou van grote betekenis zijn voor Rob. Douwe was zes jaar ouder, had in Amsterdam Nederlandse taal en letterkunde gestudeerd en vanwege de studie uitstel van militaire dienst gekregen. Het klikte tussen de twee aspirant-officieren, ze raakten in gesprek en trokken gedurende de drie maanden dat ze in Breda lagen, intensief met elkaar op. Ze spraken over boeken, zeker, maar ze waren er vooral op uit het leven in de kazerne zo aangenaam mogelijk te maken. Ze hadden in die slaapzaal met twintig man een hoop lol en dat kwam volgens Douwe vooral door Rob. ‘Hij bepaalde in grote mate de sfeer.’

Rob was een soldaat die er graag de kantjes van afliep. Dat wilde iedereen wel, maar Rob was er uitzonderlijk goed in. Hij en Douwe deden dingen op de rand van wat mogelijk was. De leiding durfde hen niet hard aan te pakken. Rob was belangrijk voor het hockeyelftal en Douwe was voorzitter van het korps aspirant-reserveofficieren. Ze hadden privileges, die ze flink wisten uit te buiten.

Als ze avondverlof hadden, gingen Rob en Douwe graag naar een café in Rotterdam waar jonge dichters zoals C.B. Vaandrager kwamen. Dan haalden ze eerst van het station twee vriendinnen op die ’s avonds na afloop van het avondje uit weer op de trein werden gezet, waarna de beide soldaten zich naar de kazerne spoedden om voor de avondklok binnen te zijn. In dat café, het moet De Fles aan de ’s-Gravendijkwal zijn geweest, zagen ze de Rotterdamse dichter overigens nooit en ze kwamen ook zelden andere jonge dichters tegen, maar de bezoekjes aan de stad doorbraken het gereguleerde soldatenleven in de kazerne.

Rob en Douwe organiseerden op de kazerne af en toe lezingen over luchtige zaken als jazz of wijn. Ze vermaakten de soldaten met zelfgeschreven toneelstukjes over bijvoorbeeld hun uitjes naar Rotterdam en ze dreven de spot met een kapitein die vond dat tegenstanders bij voorkeur moesten worden gedood – het was nog volop Koude Oorlog – maar die ook een larmoyant verhaal had gehouden over de jacht en een stervend hert.

Ze hadden veel plezier samen, heel belangrijk voor Rob, maar hij vond het nog belangrijker dat hij Douwe zijn gedichten kon laten lezen. Douwe had al een bundel gepubliceerd en beschikte over contacten in letterkundige kringen. Rob hoopte via hem die wereld te kunnen betreden – als dichter.

Na drie maanden kwam aan hun gezamenlijke kazerneleven in Breda een eind. Douwe werd overgeplaatst naar Den Haag en Rob kwam in Middelburg terecht. Rob zou hier opgaan voor de rang van sergeant en daarvoor moest hij naar eigen zeggen keihard werken. Hij bleef ook nu grote moeite houden met studeren, hij kon zich slecht concentreren, de stof interesseerde hem niet, hij zocht liever vertier en afleiding. Hij zou uiteindelijk wel slagen, maar als laatste van zijn lichting.

In Middelburg, ‘een provinciestad waar echt niks te beleven is’, bracht Rob veel avonden door in de kroeg. Hij dronk veel, dat schreef prettig, maar als hij dan weer buiten kwam, verdween ‘de intieme warmte van die woorden en zag hij alleen maar afwijzende huizen langs de straten’. Hij voelde zich alleen en vond alles deprimerend en negatief. Hij treurde weer over zijn verloren jeugdliefde, maar was ondertussen verwikkeld in complexe verhoudingen met drie andere meisjes. De lege uren op de kazerne in Middelburg vulde hij met schrijven en lezen, waaronder De koele minnaar van Hugo Claus en Philip en de anderen van Cees Nooteboom.

Hij had zich aan een kort verhaal gezet en weer enkele gedichten geschreven die hij ter beoordeling aan Douwe Fokkema gaf. Douwe raadde hem aan het werk naar het literaire tijdschrift Podium op te sturen. Rob twijfelde. Het gerenommeerde Podium vond hij te hoog gegrepen, misschien zou hij het ooit durven in een overmoedige bui, maar nu nog niet. Hij meende dat er nog aan zijn werk geschaafd moest voordat hij het te lezen zou geven aan ‘nog belangrijkere mensen dan jij’. Rob achtte Douwes literaire oordeel hoog. Had Douwe Claus al uit? Hij was benieuwd naar zijn mening. Zelf las hij op dat moment Martinus Nijhoffs vertaling van T.S. Eliots Cocktailparty, hij vond het voortreffelijk, en zodra hij weer over geld beschikte zou hij Paroles van Jacques Prévert kopen.

Rob was nu twintig jaar. Aan zelfvertrouwen ontbrak het hem niet. Als hij mensen om zich heen had, was hij het vrolijke middelpunt en een charmante branie, maar zodra hij zich terugtrok op zijn kamer, noodgedwongen om zich voor te bereiden op examens of omdat er buiten niets te beleven viel, overviel hem de eenzaamheid. In die stille uren schreef hij zijn gedichten en verhalen. Hij bleef fundamenteel onzeker over zijn talent. Hij vreesde een dilettant te zijn en betwijfelde of hij voldoende diepgang had. Toch zette hij, jaar in jaar uit, hardnekkig door.

In Den Haag poogde hij weer eens een weemoedig afscheid van de liefde te verwoorden, en dat vers eindigde met: ‘over wat vroeger liefde was / we weten niets meer en / er is geen later // ik heb geen woord om / afscheid meer gezocht / de lucht is grijs / ons spel toch afgelopen.’

Het gedicht was er een uit vele, met veelal dezelfde strekking. Waarom volhardde hij zo lang? Zeker, hij hield intens veel van poëzie, zelfs in zijn wilde puberjaren in Wassenaar kende hij gedichten van Marsman uit het hoofd, en hij volgde als adolescent met belangstelling en bewondering de moderne poëzie van de Vijftigers. Uit zijn brieven blijkt dat hij graag deel wilde uitmaken van die wereld. Kennelijk kon hij zich toen niet voorstellen dat je ook op andere wijze een literair leven kon leiden.

In augustus 1957 wachtte hij op het Directoraat Materieel Luchtmacht aan de Kalvermarkt in Den Haag zijn demobilisatie af. Het leven in provinciesteden vol onvervulde verlangens en verwachtingen leek nu achter de rug. Onder zijn raam spoelde het verkeer van Den Haag voorbij, een voortdurende kakofonie van klanken en geluiden. De Kalvermarkt was een van de drukste kruispunten van de gehele stad met ongelukken, brandjes en bonnetjes uitdelende agenten. Rob (‘ik ben weer stadsmens geworden!’) vond het opwindend.

Bijna dagelijks bezocht de jonge officier zijn vertrouwde café De Posthoorn, waar hij gekleed in zijn grijsblauwe luchtmachtuniform enig opzien baarde. Hij werd er aangestaard, dacht hijzelf, ‘omdat ze me kennen in een geheel ander pak of omdat ze niet begrijpen waarom een sergeant in deze kroeg zit’. Het deerde hem niet, integendeel, hij genoot van dit nieuwe, semi-artistieke leven, elke dag een kopje koffie drinken tussen journalisten, ambtenaren en kunstenaars. Het terras vond hij rustgevend, hij las er de boeken die hij op het luchtmachtkantoor aan de Kalvermarkt niet kon lezen, zoals Zolang te water van Simon Vinkenoog, voor de derde keer. Hij vond het steeds beter worden, minder chaotisch en vol goede gedachten over de jeugd van de auteur. Af en toe nam hij de trein naar Amsterdam, waar hij in club Bohemia op de Looiersgracht naar moderne jazz luisterde. Hij had gehoord dat daar vaak ‘gekke mensen’ kwamen, maar die had hij helaas niet gezien.

De liefdes kwamen en gingen. In een brief aan zijn dienstmaat schreef Rob dat hij de kortstondigheid van de liefde weer eens aan den lijve had gevoeld. Hij had een paar keer geslapen met een mooi en lief meisje, maar ze was tot zijn opluchting weer van het toneel verdwenen, want hij wilde toch liever niet naar bed met vrouwen van wie hij niet hield, ‘ook al is het maar voor een poosje en met de kortstondigheid altijd als dreiging op de achtergrond’.

Kort daarop ontmoette hij een ‘mieters’ meisje, dat ook ‘mieters’ pianospeelde. Uren achtereen spraken ze met elkaar in De Posthoorn. Rob was euforisch, de vrouw begreep hem zo volledig, maar ze was al verloofd. Nu was hij in de liefde immoreel, hij vlinderde van het ene vriendinnetje naar het andere en onderhield meerdere relaties tegelijkertijd, maar hij had nog wel ontzag voor het huwelijk. Het instituut verloving was een serieuze aangelegenheid. De stellen wisselden ringen, zetten een advertentie in de krant, hielden recepties en ontvingen verlovingscadeaus voor de uitzet. Het was een belofte om met elkaar te trouwen en een voorbereiding op het huwelijk. Rob aarzelde, nu maakte hij kans op de liefde van deze vrouw, die hem misschien weer kon inspireren (‘ik heb in maanden bijna niets meer geschreven’), maar ze bleek verloofd. Wat te doen? Hij verlangde ernaar om met Douwe over deze verantwoordelijkheid te spreken. De afloop is onbekend, vermoedelijk was deze liefde even kortstondig als de andere verliefdheden.

***

Rob was zeer gebrand op een ontmoeting met Johan Polak. Hij beschouwde hem als iemand met belangrijke connecties in vooral Haagse uitgeverskringen. In die tijd waren nogal wat uitgevers, zoals Bert Bakker en A.A.M. Stols, in Den Haag gevestigd. Rob wist dat Johan en Douwe studiegenoten waren geweest en hij drong er dan ook regelmatig bij zijn dienstmaat op aan om hem in contact te brengen met Polak.

Douwe Fokkema en Johan Polak kenden elkaar goed. Ze waren beiden lid geweest van het Amsterdams Studenten Corps en deelden een grote belangstelling voor literatuur en letterkunde. Johan Polak had ervoor gezorgd dat Douwe, die poëtische aspiraties had, een dichtbundel kon uitgeven bij L.J.C. Boucher, een eveneens in Den Haag gevestigde boekhandelaar-uitgever die dwars tegen zakelijke overwegingen in fraai vormgegeven literaire werken uitgaf, bij voorkeur gedrukt in een slanke achttiende-eeuwse letter. Johan, redacteur van de door Boucher uitgegeven poëzieserie Het Nieuwe Voorhout en dankzij het familiekapitaal van zijn moeder ruim in de financiële middelen, had een deel van de productiekosten van Fokkema’s bundel betaald. De gedichten van Rob zouden misschien ook bij Boucher kunnen verschijnen.

Tegen het einde van 1957 vond tot Robs grote vreugde dan eindelijk het langverwachte gesprek plaats. Ze hadden afgesproken in De Posthoorn. Johan Polak raakte in het café zo sterk onder de indruk van Rob dat hij hem alle dichtbundels van de wereld gunde. Hij werd onmiddellijk verliefd. Tientallen jaren later schreef Johan over die ontmoeting: ‘… hij was […] toen ik hem voor het eerst zag zo onvoorstelbaar mooi en charmant. Hij is in mijn herinnering de mooiste man die ik ooit ben tegengekomen. Dat zal wel door mijn liefde zijn bijgekleurd, maar in mijn omgeving werd hij DE GOD genoemd.’

Johan zelf was minder gezegend met uiterlijk schoon. Hij was lang en mager en liep enigszins voorovergebogen. Zijn grote hoofd was vreemd gevormd, met licht bollende ogen en een vooruitstekende mond, een onregelmatig gebit en volle, vlezige lippen. Hij was geestig en welbespraakt. Met zijn sonore stem sprak hij, enigszins cerebraal, perfect geformuleerde volzinnen uit.

Johan was negen jaar ouder dan Rob en had fundamentelere eenzaamheid ervaren. Hij was Joods en had als onderduiker de oorlog overleefd. In die onderduikperiode begreep hij ook dat hij homoseksueel was. Van jongs af aan ging zijn belangstelling meer uit naar jongens dan naar meisjes.

Johan had zijn jeugd doorgebracht in het vreedzame, vooroorlogse Amsterdam. Het gezin Polak – vader Semmy, moeder Sara, Johan en zijn twee jaar oudere broer Rob – woonde aan het mooie Bachplein in Zuid. Ze waren niet onbemiddeld. Vader Semmy had als directeur van een gemeentelijke dienst een goede baan en beschikte daarnaast over eigen geld, afkomstig uit vroegere handelsactiviteiten. Moeder Sara verwierf inkomsten als aandeelhouder van het familiebedrijf Polak (een andere Polak) & Schwarz, een internationaal geur- en smaakstoffenbedrijf te Zaandam.

De liefde voor boeken moet Johan van zijn vader hebben geërfd. Vader had een voorkeur voor Franse literatuur en in de loop van zijn leven bouwde hij een rijk gevulde Franse bibliotheek op. Johan herinnerde zich de mooi vormgegeven dichtbundels van Verlaine, Baudelaire, Rabelais en Racine.

De economische crisis van de jaren dertig, de groeiende werkloosheid en armoede raakten de familie Polak niet. De familie had andere zorgen. In Duitsland was Hitler aan de macht gekomen en van Duitse familieleden hoorde men wat de gevolgen waren van alle anti-Joodse maatregelen die werden uitgevaardigd. Nazi-Duitsland annexeerde Oostenrijk, viel Tsjechoslowakije en Polen binnen. In mei 1940 was Nederland aan de beurt. Vader Polak zou het niet meemaken. Hij overleed op zesenvijftigjarige leeftijd aan een hartaanval, drie weken voor de Duitse inval.

Johan was elf toen de oorlog uitbrak. Op het Bachplein werd het druk. Familieleden voegden zich bij moeder en zonen Polak, tante Henriëtte, nichten, oma en haar gezelschapsdame. Johan en zijn broer Rob moesten, evenals andere Joodse scholieren, van school af en verplicht naar het Joods Lyceum. Het net werd steeds nauwer aangetrokken. Bij een razzia in Amsterdam-Zuid in de zomer van 1943 werd de familie Polak opgepakt en afgevoerd naar Westerbork. Ze werden na enige dagen vrijgelaten, dankzij de bescherming van de geurfabriek in Zaandam, die een speciale stof aan de Duitsers leverde. Op last van de Duitsers was de leiding van de fabriek sinds het begin van de oorlog in handen van een niet-Joodse directeur. Deze Cook Brummer was niet alleen volstrekt loyaal aan de familie, hij was ook verstandig en daadkrachtig. Brummer regelde begin 1944 valse papieren en onderduikadressen voor de familie Schwarz en voor Sara Polak en haar twee zonen. Johan en zijn moeder kregen een plek op de Veluwe, nabij Barneveld. Voor broer Rob werden adressen gevonden in Amsterdam en Utrecht. Dankzij het geld van het familiebedrijf – de onderduikadressen moesten gefinancierd worden – overleefden zij de oorlog. Johan was zestien jaar toen hij terugkeerde in Amsterdam. Het ouderlijk huis was bezet, de prachtige bibliotheek van zijn vader spoorloos verdwenen, en verschillende familieleden van zowel moeders- als vaderszijde, grootmoeder, ooms, tantes, klasgenoten en vrienden, zouden nooit meer terugkomen.

Johan bleef na de oorlog bij zijn moeder wonen. Ze betrokken een woning aan de Minervalaan. Op het Amsterdams Lyceum maakte hij zijn middelbare school, hbs-B, af. Hij was ouder en volwassener dan zijn klasgenoten en viel met zijn merkwaardige uiterlijk enigszins uit de toon, maar hij compenseerde dat met een sardonisch gevoel voor humor en een indrukwekkende welbespraaktheid waarbij het verfraaien en verdichten allengs een beetje een tweede natuur werd.

Al op de lagere school was hij eens verliefd geweest op oudere jongens en nu als zestienjarige hbs’er twijfelde hij niet meer. Zijn erotische fantasieën gingen uit naar jongens en mannen. Hij ging op zoek naar menselijke modellen, liefst schrijvers, ter identificatie. Hij ontdekte Jacob Israël de Haan, die in Pijpelijntjes een homoseksuele relatie beschreef, en hij dweepte met de heimelijk erotische poëzie van P.C. Boutens. In deze tijd ontkiemde ook zijn liefde voor de dichter J.H. Leopold. Hij struinde antiquariaten en boekhandels af op zoek naar bijzondere uitgaven van de dichter wiens werk nauwelijks meer verkrijgbaar was. ‘Toen begon mijn boekenmanie door te breken, waarvan ik niet genezen ben en ook nooit meer genezen zal.’ Hij kocht, dankzij de gulle steun van zijn moeder, zeldzame drukken en bibliofiele uitgaven en legde in navolging van zijn vader de eerste bouwstenen voor een bijzondere bibliotheek. Op het Amsterdams Lyceum kon hij al pronken met zijn boeken, waaruit hij graag en veelvuldig uit het hoofd citeerde, strofen of complete verzen.

Hij sprak nooit over zijn oorlogservaringen of onderduiktijd; dat deed haast niemand in die tijd. Hij zou wel bezig blijven met de Sjoa, zijn Joods-zijn en hij voelde een grote verbondenheid met het Jodendom en met de staat Israël.

***

Johan was gek op Rob en prees diens gedichten de hemel in. Direct na de eerste overrompelende kennismaking in De Posthoorn, maar ook later bleef hij de verzen van zijn vriend bewieroken. Dat niet alleen. Johan bewaarde liefdevol en nauwgezet elke regel die Rob schreef. Douwe Fokkema: ‘Johan vond alles mooi van Rob.’ Van Rob zijn geen herinneringen bewaard aan die eerste ontmoeting. Waarschijnlijk liet hij zich de verliefde aandacht van Johan zonder schroom welgevallen, hij had per slot van rekening al eerder ervaring opgedaan met belangstellende homo’s. Hij moet in Johan vooral de toegangspoort hebben gezien naar een literaire wereld, naar uitgevers of tijdschriften die zijn poëzie zouden willen publiceren.

Fokkema betwijfelde of Robs gedichten enige toekomst hadden. ‘Ze waren een vrij directe weergave van zijn gevoelens en gingen bijna altijd over de liefde. Hij knoopte niet aan bij een bepaalde literaire traditie en verzette zich ook niet tegen een traditie.’ Niettemin zou hij zijn kazernevriend de publicatie van een eigen dichtbundel bij uitgeverij Boucher zeer gunnen. Die bundel kwam er niet, maar de ontmoeting in het Haagse café was dankzij Douwe – ‘ik ben het verbindingsteken tussen Polak en Van Gennep’ – wel het begin van een jarenlange, intensieve en veelbesproken samenwerking.

Het contact tussen de twee dienstmaten verwaterde. Ze spraken nog weleens af in De Posthoorn en Fokkema zou nog een enkele keer gedichten publiceren in het tijdschrift dat Johan en Rob later zouden opzetten. Fokkema koos voor een carrière bij het ministerie van Buitenlandse Zaken en in 1963 vertrok hij naar de Verenigde Staten. Hij kwam in andere levenssferen terecht. De mannen dreven ook politiek en maatschappelijk uit elkaar. Tussen 1966 en 1968 werkte Fokkema als ambassadesecretaris en tijdelijk zaakgelastigde op de Nederlandse diplomatieke vertegenwoordiging in China en maakte hier van nabij de terreur van de Culturele Revolutie mee. Uitgeverij Van Gennep publiceerde in de jaren zeventig enkele kritiekloze boeken over China en twee verzamelbundels met geschriften van Mao. Toen in 1974 bij de uitgeverij een begripvol boek verscheen van Jaap van Ginneken over Mao’s Culturele Revolutie, waarin de auteur zonder bronvermelding gebruik had gemaakt van de boeken die Douwe Fokkema over China had geschreven, liet de oude dienstmaat zijn slapie weten dat hun wegen zich hier definitief scheidden. Fokkema trad na zijn diplomatentijd in dienst bij de Rijksuniversiteit Utrecht waar hij hoogleraar werd in de algemene en vergelijkende literatuurwetenschap. Hij overleed in 2011.

-

3 Naar de Munnikij

Jaap Jansen was eerstejaarsstudent politieke en sociale wetenschappen en negentien jaar oud toen hij een zolderkamer betrok aan de Amstel in Amsterdam. Naast hem woonde een meisje dat in de omgang met mannen een complex karakter bleek te hebben. Soms nam ze een jongen mee naar huis en dan hoorde Jaap haar door de dunne wand smeken: ‘Raak me aan!’ Maar het kwam ook andersom voor en dan schreeuwde ze: ‘Blijf van me af!’ Dit laatste overkwam een student die Jaap al eens in de koffiekamer van de Oudemanhuispoort had ontmoet: Rob van Gennep. Het meisje schreeuwde en Rob kwam na enig gestommel naar de kamer van Jaap en fluisterde: ‘Kan je er alsjeblieft even bij komen zitten?’

Dat deed Jaap. Na enige tijd keerde de rust terug en kon Rob naar huis. Jaap bleef zitten en raakte bevriend met het meisje. Het zou in de jaren die volgden vaker voorkomen: Jaap die eropuit werd gestuurd om vrouwen tot bedaren te brengen of te troosten.

Rob had zich na zijn diensttijd ingeschreven bij de nieuwe, zevende faculteit van de Gemeentelijke Universiteit in Amsterdam, de Politiek Sociale Faculteit, na de oorlog opgericht door historici en hoogleraren als N.W. Posthumus, Jan Romein, Jacques Presser en pedagoog Philip Kohnstamm. Zij waren ervan overtuigd dat gebrek aan kennis, politieke naïviteit en sociale onkunde van de Nederlandse intelligentsia mede hadden geleid tot de Tweede Wereldoorlog. Naoorlogse generaties studenten dienden daarom maatschappelijk en politiek besef te worden bijgebracht en dat zou in deze studierichting gestalte moeten krijgen. De PSF, een echte ‘war baby’, aldus Jacques Presser, moest een brede wetenschappelijke opleiding worden, die studenten zou voorbereiden op functies in het openbaar bestuur, de diplomatie, de journalistiek en elders.

De PSF kreeg al snel naam als Rode Faculteit en ze trok zeker de eerste jaren eigenzinnige en geëngageerde studenten van wie velen de studie niet voltooiden omdat ze te druk waren met andere zaken. Ze onderscheidden zich van de gemiddelde studentenpopulatie doordat ze wat ouder waren, minder kerkelijk en de studentencorpora meden. De PSF bleek door de brede oriëntatie ook aantrekkelijk voor jongeren zonder vastomlijnde ideeën over hun toekomstige beroep. Tot die categorie hoorden Rob van Gennep en Jaap Jansen. Toen zij zich eind jaren vijftig aanmeldden, had de inmiddels tienjarige faculteit onder invloed van de Koude Oorlog en het heersende conservatieve klimaat veel van haar rode glans verloren en het politieke engagement van zich afgeschud. Het maakte Rob en Jaap niks uit, zij hadden andere bekommernissen.

Jaap Jansen (1938) was opgegroeid in een Haarlems onderwijzersgezin. Een benauwd, burgerlijk milieu waar veel werd gezwegen. Jaap wist van jongs af aan dat hij homoseksueel was en hij had dat aanvaard als een gegeven. Hij was een ongelukkige middelbare scholier. Het leren ging hem wel gemakkelijk af, hij haalde tienen, was geestig, deed aan schoolcabaret, maar tilde ook zwaar aan het leven en viel regelmatig ten prooi aan depressies. Hij had geen idee wat hij na de middelbare school met zijn leven zou moeten aanvangen. Een test wees uit dat de Zevende Faculteit in Amsterdam geschikt voor hem zou zijn. Zonder enig enthousiasme liet hij zich inschrijven. Na enige tijd geforensd te hebben tussen Haarlem en Amsterdam ging hij op kamers wonen. De depressies werden erger. Veel zaken boezemden hem angst in, de grote stad, de universiteit, het studentencorps. Hij hoorde nergens bij, sleepte zich naar colleges, maar vaak ook bleef hij, bang voor mensen, met de deken over zijn hoofd in bed liggen.

Bij een van zijn schaarse bezoeken aan de Oudemanhuispoort had hij Rob weleens in de collegebank zien zitten. Ze raakten voor het eerst met elkaar aan de praat tijdens een tussenuur in de koffiekamer. Daarna kwam de affaire met het ingewikkelde meisje en begonnen ze elkaar vaker, soms dagelijks, te zien. Ze deelden een vilein gevoel voor humor, maakten veel grappen en hadden plezier om elkaars vondsten. De collegezalen meden ze. Bij Jaap overheerste de angst en Robs belangstelling ging uit naar andere zaken. Rob was ook te ongedurig om lang stil te kunnen zitten.

Rob had een grote passie voor films ontwikkeld en hij sleepte de sombere Jaap mee naar de bioscopen in de stad. Soms bekeken ze meerdere films per dag, in de Cineac op het Damrak of in Rex op de Haarlemmerdijk. Daarna voegden ze zich bij de artistieke en culturele avant-garde in café Reijnders aan het Leidseplein. Rob mocht in dat milieu graag een beetje opscheppen en dan kon het voorkomen dat hij in zijn binnenzak een Franse tekst van Sartre droeg en pochte dat hij dat artikel nog moest vertalen voor een tijdschrift.

Rob zag overal commercie in. Zo huurden ze samen een tijdje een bakfiets waarmee ze studenten verhuisden. Rob was de koopman, zag het gat in de markt, en Jaap was zijn trouwe hulp. Jaap trok zich op aan Robs levenslust en dadendrang. En nog belangrijker: ‘Rob was niet iemand die zich bezighield met mijn sombere buien. Hij besteedde daar totaal geen aandacht aan. Het deerde hem niet, misschien later wel, maar toen niet.’

Jaap zelf kreeg wel steeds meer last van zijn depressies. Hij had het gevoel alsof hij tastend door de nacht dwaalde. Ten einde raad meldde hij zich bij het bureau voor studenten met psychische problemen. De toenmalige assistent, de nog jonge en onbekende Jan Foudraine, verwees hem door naar een psychiater. Vijftien jaar lang bleef Jaap in therapie. Zijn depressies verdwenen niet, maar hij kon ze beter hanteren.

Afgezien van de handeltjes met Rob had Jaap in die ‘studie’-jaren een eigen bijverdienste: hij werkte als gids op de rondvaartboten van de rederij Kooij. Hier raakte hij bevriend met een andere reisleider, de studente Carry van Lakerveld (later adjunct-directeur van het Amsterdams Historisch Museum). Carry zag erop toe dat Jaap uit zijn bed kwam. Ze ging bij hem langs en na dringend bellen verscheen hij in de deuropening, somber en slaperig, van hoofd tot voeten gehuld in een deken. Ze zocht hem ook weleens op als hij tijdens de feestdagen bij zijn ouders in Haarlem verbleef en daar trof ze hem dan aan, uit z’n evenwicht, geplaagd door aanvallen van benauwdheid, onduidelijke keelaandoeningen, apathisch en gedeprimeerd, en vooral zwijgend. Zijn ouders, die de gedachte dat hun zoon homoseksueel was onverdraaglijk vonden, hielden zich nog geruime tijd vast aan de illusie dat Carry de verloofde was van Jaap. Toen ze enige tijd in Engeland woonde, vroeg moeder Jansen of het uit was tussen hen. Jaap schreef spottend dat tegen zoveel onnozelheid geen volksuniversiteit was opgewassen.

Het was niet allemaal kommer en kwel bij Jaap. Hij profiteerde van de homoseksuele kroegcultuur die begin jaren zestig in Amsterdam begon te floreren. Zo was hij een regelmatig bezoeker van Le Fiacre, een populaire uitgaansgelegenheid in de Lange Leidsedwarsstraat. In Le Fiacre, genoemd naar een Parijs’ koetsje dat geschikt was gemaakt voor amoureuze avonturen, was het interieur uitbundig en met zorg gekozen. De muren waren fluweelrood, de barkrukken bekleed met veulenleer, boven de bar hingen rode stallantaarns en de zitjes waren afgeschermd met luifels. Het was er altijd stampvol, het gold als een homotent, maar er kwam een gemêleerd publiek van hetero’s en homo’s, zoals Ramses Shaffy, Henk van Ulsen, Ellen Vogel, Max Heymans en Liesbeth List. In Le Fiacre zag Jaap voor het eerst zijn grote liefde, de acteur Joop Admiraal, met wie hij twintig jaar later zou gaan samenwonen. Maar op dat moment ging het met de liefde en de seks nog niet voorspoedig. In brieven aan Carry verzuchtte hij dat hij ‘nog met niemand had geslapen’ of weer niet had ‘geneukt’ en beklaagde hij zichzelf zeer. Hij was ‘zo gefrustreerd, zo zonder charme’, ‘ik schrik de mensen af’.

In de verhouding tussen Rob en Jaap speelden homoseksuele gevoelens geen rol, zei Jaap. ‘Ik zag natuurlijk wel dat Rob een mooie man was, maar hij was zo volledig hetero dat het weinig zin had om op hem te vallen. Misschien zou iemand anders die al die tijd stilletjes naast ons had gelopen dat anders beoordelen.’ Vermoedelijk niet, de brieven aan vriendin Carry uit die tijd bevatten geen enkele toespeling van dien aard.

Jaap kreeg in het liefdesleven van Rob een andere functie. Rob was een womanizer, vrouwen vielen voor hem en Rob viel voor vrouwen. Zelden was hij zonder vriendin, en vaak had hij er meerderen tegelijk. Als Rob vreemdging, kreeg Jaap tot taak de vriendin van dat moment zoet te houden. Dan soebatte Rob: ‘Ga jij nou morgen met haar naar de film, want ik moet plotseling…’ En dat deed Jaap dan. Hij luisterde naar het leed van de meisjes, sprak hen moed in en hield er aldus veel vriendinnen aan over.

Ze gebruikten er zelfs een uitdrukking voor. Rob had enige tijd een relatie met de mooie blonde Loesje Blokker, later bekend als Loesje Hamel, fotomodel en zangeres in het succesvolle cabaret met Ramses Shaffy, Liesbeth List en Polo de Haas. Ze woonde min of meer bij Rob in. Op zeker moment bleek Rob een ander te hebben en keerde Loesje, verslagen en verdrietig, terug naar haar ouderlijk huis aan de Munnikij in het Noord-Hollandse Andijk. Rob zond Jaap naar Andijk om Loesje te troosten. Als er nadien weer iemand beziggehouden moest worden, riep Rob: ‘Jaap, je moet naar de Munnikij.’ Jaap stemde altijd toe. Bereidwillig lijmde hij gebroken harten. Nooit vroeg Rob naar de afloop van het troostende bezoek, en bedanken deed hij zijn vriend evenmin.

Wat zag Rob in Jaap? Rob was anders dan Jaap meer een man van de wereld. Hij had zijn eerste contacten in de literaire wereld gelegd, hij sliep met vrouwen, hij had dankzij zijn schooljaren in ballingschap en tijdens zijn diensttijd de nodige levenservaring en zelfstandigheid opgedaan. Ontfermde Rob zich over Jaap? Was het medelijden of eigenbelang? Of voelde hij meteen vriendschap voor die depressieve jongen met de donkere uilenbril? Jaap zelf zei geen idee te hebben. ‘Hij heeft zich daarover nooit geuit. Dat zou ook heel erg unlike Rob zijn, daarover iets zeggen.’