De geesteswetenschappen hebben het niet makkelijk. Als het niet direct geld oplevert, kan het niet belangrijk zijn, het lijkt soms wel alsof iedereen er zo over denkt. Toen Fareed Zakaria nog een kind was, in India, leek het volgen van een technologische opleiding in Amerika dan ook de kortste weg naar succes.

Maar Zakaria was geïnteresseerd in andere vakken: Engels, geschiedenis, filosofie. En nu hij een succesvolle schrijver en journalist is geworden, beseft hij dat hij de juiste keuze gemaakt heeft. Juist in een tijd waarin technologie zo snel verandert, is het belangrijk om helder te denken, goed te argumenteren, en altijd te willen blijven leren. Voor die vaardigheden kun je nergens beter terecht dan bij de geesteswetenschappen, laat Zakaria zien in dit vlammende betoog voor leergierigheid zonder grenzen.

‘In Nederland is het politieke debat verschraald tot armzalig jargon over geld en sturingsmechanismen. Hoopvol is de opmars van het algemeen vormende bachelor college, dat cultuur aan wetenschap verbindt.’**** – Maarten Huygen, NRC Handelsblad

‘Lof van de geesteswetenschappen is een briljant en uitdagend betoog waarin Fareed Zakaria laat zien dat de universiteit méér moet doen dan je klaarstomen voor een baan. De afnemende populariteit van de geesteswetenschappen is een teken van armoede. Dit boek komt dan ook als geroepen.’ – Malcolm Gladwell

Fareed Zakaria

Lof van de
geesteswetenschappen

De noodzaak van helder denken, goed argumenteren en grenzeloze nieuwsgierigheid

Vertaald door Monica Soeting

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Fareed Zakaria

© 2016 Nederlandse vertaling Monica Soeting

Oorspronkelijke titel In defense of a liberal education

Oorspronkelijke uitgeverij W.W. Norton

Omslagontwerp Jan van Zomeren

Foto auteur © James Kegley

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 450 3060 9

D/2015/0108/510

NUR 740

http://www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3059 3.

Voor mijn kinderen Omar, Lila en Sofia

We verdrinken in informatie, terwijl we hongeren naar wijsheid. Voortaan wordt de wereld geregeerd door mensen die de juiste informatie op de juiste tijd kunnen samenvoegen, daar kritisch over kunnen nadenken en op een verstandige manier belangrijke keuzes kunnen maken.

E.O. Wilson

Inhoud

1.  Aankomst in Amerika

2.  Een korte geschiedenis van de liberal education

3.  Leren denken

4.  De natuurlijke aristocratie

5.  Kennis en macht

6.  Lang leve de jeugd van tegenwoordig

Verantwoording

Noot van de uitgeverij

Noten

1  Aankomst in Amerika

Als je tegenwoordig een goed leven wilt leiden, weet je wat je te doen staat. Je begint een universitaire studie, maar maakt die niet af. Je wijdt je dagen aan het studeren van computerwetenschap en je nachten aan het coderen. Vervolgens begin je een technologiebedrijf en breng je dat op de markt. Als je niet zo heel avontuurlijk bent, zou je in plaats daarvan een major in elektrotechniek kunnen volgen.

Wat je vooral moet laten, is een van de liberal arts studeren. In de gehele wereld associeert men het idee van een brede, ‘liberale’ scholing met Amerika en zijn geweldige universiteiten en colleges. Maar in Amerika zelf is die opleiding uit de gratie. In deze tijd, die bepaald wordt door technologie en globalisatie, heeft iedereen het over het leren van vaardigheden. Politici, zakenmensen en zelfs een groot aantal onderwijskundigen beschouwen dat als de enige manier waarop Amerika met andere landen kan blijven concurreren. Ze vertellen hun leerlingen en studenten dat die niet langer mogen dromen, maar moeten nadenken over de praktische vaardigheden die ze voor hun toekomstig werk nodig zullen hebben. Een queeste zonder afgebakend doel wordt als een heilloze weg beschouwd.

De klassieke alfavakken worden slechts door weinigen verdedigd. Conservatieven briesen dat die, nou ja, veel te alfa zijn. Progressieven zijn bang dat ze te elitair zijn. Studenten vragen zich af wat ze met een psychologieopleiding moeten doen. En ouders vrezen om hun oudedagvoorziening.

De cijfers maken duidelijk dat de onzekerheid groeit. Terwijl de studentenaantallen de afgelopen decennia zijn gestegen,¹ is het aantal majors in studies als Engels en filosofie sterk afgenomen. Zo werd in 1971 in de Verenigde Staten 7,6 procent van alle bachelors behaald door studenten Engelse taal- en letterkunde. Dat aantal slonk in 2012 tot 3 procent. In dezelfde tijdspanne steeg het percentage van majors bedrijfskunde van 13,7 naar 20,5 procent.

Sommige mensen denken dat dit een logische gang van zaken is en dat degenen die tegenwoordig een hogere opleiding gaan volgen liever voor een praktische opleiding kiezen dan voor de liberal arts. Dat zou kunnen. Maar in eerdere perioden van uitbreiding van het onderwijs was daarvan geen sprake. In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw bijvoorbeeld beschouwden studenten de universiteit nog niet als een veredelde vakschool.² Een nieuwe groep studerenden, meestal afkomstig uit de lagere middenklasse en laagopgeleide immigrantengezinnen, stortte zich destijds enthousiast op de liberal arts. Zij beschouwden die als het paspoort voor een carrière en als een manier om zich beter aan de Noord-Amerikaanse cultuur aan te kunnen passen. ‘Ik moet absoluut perfect Engels kunnen spreken,’ zegt Alex Portnoy, de zoon van immigranten en de hoofdpersoon uit Philip Roths roman Portnoy’s klacht.³ Majors als Engels en geschiedenis wonnen aan populariteit juist in die decennia waarin het aantal universiteitsstudenten massaal toenam.

Het gevaar waarmee de Noord-Amerikaanse universiteiten tegenwoordig worden geconfronteerd is niet het hoge aantal studenten dat een van de liberal arts studeert. Hier zijn de feiten. In het studiejaar 2011-2012 had 52 procent van alle bachelorstudenten zich ingeschreven bij een college dat een tweejarige opleiding aanbiedt, en 48 procent bij een college waar je een vierjarige opleiding kunt volgen.⁴ Het populairste studievak bij de tweejarige colleges was gezondheidswetenschappen en daaraan verwante studies (23,3 procent); 11,7 procent van de studenten studeerde bedrijfseconomie, bedrijfskunde en marketing. Bij de vijfjarige colleges was dat ongeveer hetzelfde. Daar stond bedrijfskunde boven aan de lijst met 18,9 procent van de studenten, en gezondheidswetenschappen tweede, met 13,4 procent. Uit een andere schatting bleek dat slechts een derde van alle bachelorstudenten een studie volgt die tot de liberal arts gerekend kan worden.⁵

Dit alles maakt duidelijk dat we bepaald geen overaanbod hebben aan studenten geschiedenis, literatuurwetenschappen en filosofie, maar trouwens ook niet aan studenten wis- en natuurkunde. De meeste studenten kiezen een richting die volgens hen direct op de arbeidsmarkt aansluit. Nu klopt het wel dat de meesten iets meer technisch onderwijs kunnen gebruiken en baat hebben bij bredere natuurwetenschappelijke kennis. Maar de wervende praatjes over vaardigheden en banen hebben niet bepaald veel mensen tot een studie techniek of biologie kunnen verleiden – niet iedereen heeft immers aanleg voor natuurwetenschappen. Wat die praatjes wel hebben bereikt, is dat veel studenten tegenwoordig afzien van een studie humaniora ten faveure van een opleiding bedrijfskunde of communicatiewetenschappen. Een groot deel van deze studenten was beter af geweest als ze onderwijs waren gaan volgen in onderwerpen die hen echt interesseren en die vervolgens hadden aangevuld met basiskennis op het gebied van computers en wiskunde, zoals we dat overigens allemaal zouden moeten doen. Maar waar het hier om gaat, is dat het gat in de technische opleidingen in geen geval wordt veroorzaakt door het kleine percentage studenten dat een masteropleiding liberal arts volgt.

De aanvallen op de liberal arts gaan echter door, ongeacht de feiten. Inmiddels zijn ze uit het rijk der retoriek overgestapt naar de wereld der daden. De gouverneurs van Texas, Florida, North Carolina en Wisconsin hebben inmiddels aangekondigd dat ze niet van plan zijn verder subsidie te verlenen aan de faculteiten liberal arts van de universiteiten die door hun staten gefinancierd worden.⁶ ‘Is het van levensbelang voor de staat dat er meer antropologen bij komen?’ vroeg Rick Scott, de gouverneur van Florida, zich af. ‘Ik dacht het niet.’ De staat Wisconsin heeft zich voorgenomen subsidieprogramma’s te schrappen voor studierichtingen die studenten niet opleiden voor banen die ze onmiddellijk na hun universitaire opleiding kunnen uitoefenen. ‘Hoeveel filosofiepromoties moet ik nog subsidiëren?’ vroeg radiopresentator William Bennett aan Patrick McCrory, de gouverneur van North Carolina, die met instemming op deze retorische vraag reageerde. (Ironisch genoeg is Bennett zelf gepromoveerd in de filosofie, waardoor hij op uiteenlopende gebieden verschillende carrières kon opbouwen bij werkgevers als de regering, de media, non-profitorganisaties en de particuliere sector.)

Maar het zijn niet alleen Republikeinse politici die in de aanval gaan.⁷ Iedereen doet niets liever dan het promoten van studies waarmee je meteen na je studie aan het werk kunt gaan. ‘Ik ben ervan overtuigd,’ zei president Barack Obama in een toespraak uit januari 2014, ‘dat iedereen meer baat heeft bij een opleiding tot geschoold arbeider of een handelsopleiding dan een studie kunstgeschiedenis.’ Later bood hij zijn excuus aan voor wat hij een ondoordachte uitspraak noemde, maar tijdens zijn presidentschap heeft hij dit soort dingen vaker gezegd. Net als vele andere progressieve, maar ook conservatieve en onafhankelijke politici, vindt hij het van het grootste belang dat studenten zich tijdens hun studie richten op het vinden van een goede baan. Het idee dat een liberal education van nul en generlei waarde is, heeft geleid tot een zeldzaam fenomeen in Washington: consensus tussen de twee rivaliserende politieke partijen.

De aanvallen hebben hun doel getroffen. De meeste mensen weten inmiddels niet meer wat een liberal education precies is, en al helemaal niet wat je ermee kunt doen. De voorstanders verdedigen de voordelen ervan, terwijl de tegenstanders ervan overtuigd zijn dat het een dure hobby is, die in het slechtste geval volkomen contraproductief werkt. Want wat heeft het voor nut om in het tijdperk van apps Engels te gaan studeren?

Die vraag is tot op zekere hoogte on-Amerikaans. Gedurende het grootste deel van zijn bestaan stond het land erom bekend dat het al zijn inwoners een opleiding bood die nu juist niets te maken had met technisch vakmanschap. In een omvattende studie op het gebied van onderwijs maken Claudia Goldin en Lawrence Katz (beiden als econoom verbonden aan Harvard) duidelijk dat Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland in het verleden jonge kinderen aan toelatingsexamens onderwierpen, waarna slechts een klein aantal van hen een goede algemene opleiding kreeg en daarna een vakopleiding, speciaal toegespitst op het leren van vaardigheden die onontbeerlijk zouden zijn voor hun latere beroepen.⁸ ‘Het Amerikaanse systeem,’ schrijven zij, ‘kun je omschrijven als open, tolerant, gespeend van algemeen geldende maatstaven en uitgerust met een academisch, maar toch ook praktisch gericht curriculum.’ Amerika heeft nooit het Europese model van specifieke opleidingen en leertijd overgenomen, omdat Amerikanen voortdurend verhuisden – naar nieuwe steden, andere provincies en andere gebieden – op zoek naar nieuwe kansen. Zij zaten niet vast aan plaatsen waar eeuwenoude beroepen en gilden de enige mogelijkheid boden om vooruit te komen. Zij maakten bovendien deel uit van een nieuwe en dynamische economie, waardoor nieuwe technologieën voortdurend de aard van het werk veranderden en daarmee ook de eisen die er aan de verschillende banen werden gesteld. Niemand wilde zich een leven lang aan maar één soort werk binden. En hoewel een algemene opleiding duurder was dan een vakopleiding, beargumenteren Goldin en Katz ten slotte, kostte die algemene opleiding de studenten en hun ouders geen cent. De Verenigde Staten waren het enige land dat een algemene, voor iedereen toegankelijke opleiding van staatswege financierde; aanvankelijk alleen binnen het middelbaar, maar later ook binnen het hoger onderwijs. Ook nu nog zijn het aanbod en het niveau van het Amerikaanse hoger onderwijs breder en gevarieerder dan waar ook ter wereld. Vandaag de dag kan een middelbare scholier na het eindexamen kiezen uit 1400 universitaire instellingen die een traditionele bachelorstudie aanbieden, en uit 1500 met een iets minder hoog opleidingsniveau.⁹ Goldin en Katz wijzen erop dat in Groot-Brittannië, gemeten per hoofd van de bevolking, slechts de helft van dergelijke instellingen bestaat en in Duitsland niet meer dan een derde ervan. Degenen die het hoger onderwijs in de Verenigde Staten willen ombuigen naar een meer vakgerichte en technische opleiding, mogen niet vergeten dat ze daarmee een historisch gezien bijzondere, ja zelfs unieke aanpak van het hoger onderwijs om zeep brengen.

En toch kan ik het begrijpen. Ik heb begrip voor de huidige Amerikaanse obsessie. Ik ben opgegroeid in het India van de jaren zestig en zeventig, toen daar een vakopleiding als de enige weg naar een succesvolle carrière werd beschouwd. In India had men destijds een bijna mystiek geloof in de macht van de technologie. Dat geloof zat in India’s DNA sinds de onafhankelijkheid in 1947. Jawaharlal Nehru, India’s eerste premier, was een fervent aanhanger van grote bouwkundige projecten.¹⁰ Hij geloofde dat India zich alleen aan de economische achterstand kon onttrekken door zich op de technologie te storten. Tijdens zijn veertien jaar durende ambtsperiode deed hij er alles aan om op die manier zijn stempel op het land te drukken. Nehru, een aanhanger van de socialistische Fabian Society, had een paar decennia eerder met bewondering toegekeken hoe de economie van de toen nog jonge Sovjet-Unie een vliegende start had gemaakt door zich op technologie toe te leggen. (Lenin sprak ooit de beroemde woorden: ‘Communisme is Sovjetmacht plus de aanleg van elektriciteitscentrales in het gehele land.’) Nehru noemde de nieuwe hydro-elektrische dammen in Inda ‘de tempels van het nieuwe tijdperk’.

Ik zat op een privéschool in Bombay (het huidige Mumbai), de Cathedral and John Connon School. Hoewel ze in de victoriaanse tijd door Britse zendelingen was opgericht, richtte deze school zich vanaf het begin op breed opgezet, humanistisch georiënteerd onderwijs. Dat was deels nog steeds zo toen ik ernaartoe ging, maar in het land overheerste een zeer sterk op de praktijk gerichte houding. De economische malaise van de jaren zeventig leidde overal ter wereld tot problemen, maar vooral in India. Hoewel de Cathedral een privéschool was, hield men het schoolgeld laag en kwamen de leerlingen uit de brede middenklasse. Als gevolg van dit alles maakten al mijn medeleerlingen en hun ouders zich zorgen over de toekomst. Bijna iedereen op school was ervan overtuigd dat bouwkunde en medicijnen de twee enige wegen waren die naar een goede carrière leidden. De enige vraag was welke van de twee je het beste kon volgen.

Toen we zestien waren, moesten we kiezen uit drie pakketten: wis- en natuurkunde, handel of de humaniora. Dat jaar deden we allemaal een landelijk examen – een erfenis van het Britse schoolsysteem – dat onze voortgang bepaalde. Destijds waren de keuzes duidelijk. Slimme kinderen gingen verder met de natuurwetenschappen, rijke kinderen richtten zich op economie en handel en de meisjes deden humaniora. (Ik overdrijf uiteraard, maar niet zo heel erg). Zonder er echt over na te denken, stroomde ik door naar de wis- en natuurkundekant. Aan het eind van de laatste klas deden we examen. Dit bepaalde, zoals we telkens opnieuw te horen kregen, onze toekomstige studies en opleidingen. Onze cijfers, ons gedrag in de klas, onze naschoolse projecten en de aanbevelingen van onze leraren vielen allemaal in het niet bij het resultaat van het eindexamen. Bijna alle universiteiten richtten zich wat de toelating betreft alleen op deze cijfers. Sterker nog, bouwkundige universiteiten keken slechts naar de resultaten in drie vakken: natuur-, schei- en wiskunde. Hetzelfde gold voor de medische opleidingen: daar werd alleen gekeken naar de resultaten in natuur- en scheikunde en biologie. Niemand interesseerde zich voor je cijfers voor Engelse letterkunde. De Indian Institutes of Technologie (IIT) – de meest prestigieuze bouwkundige universiteiten in het land – hadden een nog strenger toelatingsbeleid. Zij hanteerden een eigen toelatingsexamen, en lieten alleen mensen toe die daarvoor slaagden.

Het steeds groter wordende belang van technologie en praktijk in de jaren zeventig had voor een groot deel te maken met binnenlandse factoren: de inflatie was torenhoog, de economie was ingezakt en de privésector werd gehinderd door nationaliseringen en reguleringen. Maar een nog grotere verschuiving vond ver van India plaats. Tot de jaren zeventig kon je als intelligente Indiase student in aanmerking komen voor een beurs van een van de topuniversiteiten van Groot-Brittannië – een erfenis van de raj. Maar toen Groot-Brittannië in de jaren zeventig ook zelf te maken kreeg met een verschrikkelijke economische crisis – en daarom in 1979 formeel subsidie ontving van het Internationaal Monetair Fonds – droogde ook de geldstroom voor studiebeurzen voor buitenlandse studenten op. In vroegere jaren gingen de beste leerlingen uit India naar Oxford, Cambridge en de University of London. Maar nu er geen geld meer van buitenaf kwam, bleven ze thuis.

Maar cultuur volgt de macht. Terwijl de neergang van de Britse economie de Britse universiteiten minder aantrekkelijk maakte, werden de universiteiten in de Verenigde Staten rijker en ambitieuzer. Op mijn school kreeg men in de gaten dat steeds meer Amerikaanse universiteiten genereuze beurzen voor buitenlandse studenten ter beschikking stelden. Bovendien hoorden we al gauw van pioniers over de typisch Amerikaanse manier van lesgeven. Een van mijn vrienden, die naar de Cornell University was gegaan, kwam in de zomer dolenthousiast over zijn tijd in de Verenigde Staten thuis. Hij vertelde over het ongelooflijk gevarieerd aantal cursussen dat je als student kon volgen, ongeacht je hoofdvak. Hij vertelde verhalen over het rijke, universitaire leven. Ik herinner me hoe hij het over een filmclub had, die filmavonden organiseerde waar ze films van Ingmar Bergman en Federico Fellini draaiden, met discussie na afloop. Ik had nog nooit van Bergman en Fellini gehoord, maar ik was stomverbaasd dat het kijken naar films als een integraal onderdeel van hoger onderwijs beschouwd werd. Kon een universiteit echt zo leuk zijn?

Mijn ouders dwongen mij niet tot een bepaalde specialisatie. Mijn vader was sinds zijn jeugd geïnteresseerd in geschiedenis en politiek. Hij had op jonge leeftijd zijn ouders verloren, maar had dankzij financiële ondersteuning middelbaar en hoger onderwijs kunnen volgen. In 1944 kreeg hij een beurs om aan de University of London te studeren. Hij kwam in Londen aan terwijl de Blitzkrieg in volle gang was en Duitse V2-raketten op de stad neerregenden. Tijdens de lange boottocht naar Engeland verklaarde de bemanning hem voor gek. Een bemanningslid vroeg hem zelfs: ‘Heb je de krant niet gelezen? Mensen verlaten op het ogenblik de stad met duizenden tegelijk. Waarom zou je daarnaartoe gaan?’

Maar mijn vader was vastbesloten een goede opleiding te volgen. Zijn passie was geschiedenis en hij werkte aan een dissertatie over een geschiedkundig onderwerp. Maar om een solide loopbaan te kunnen krijgen, voltooide hij ook nog een studie rechten, opdat hij bij terugkomst in India advocaat kon worden.

Hoewel mijn moeder onder gunstiger omstandigheden opgroeide, had ook zij tijdens haar jeugd met tegenslag te maken gehad – haar vader stierf toen ze acht was. Ze studeerde korte tijd aan een universiteit die destijds in India tamelijk ongewoon was – een liberal arts school in het noordelijk deel van het land, genaamd het Isabella Thoburn College. Het college was in 1870 opgericht door een Amerikaanse zendelinge die zo heette. Hoewel mijn moeder haar studie na de dood van haar vader moest afbreken om voor haar eigen moeder te zorgen, bleef het college voor altijd in mijn moeders gedachten. Ze dacht vooral vaak met veel plezier terug aan het breed georiënteerde en aangename curriculum.

De loopbanen van mijn ouders waren gevarieerd en divers. Mijn vader begon als advocaat en ging daarna in de politiek. Nog later richtte hij een aantal colleges op. Hij was ook de oprichter van een klein bedrijf (om geld te verdienen) en was altijd bezig met het schrijven van boeken en artikelen. Mijn moeder begon als sociaal werkster en werkte vervolgens als journaliste voor kranten en tijdschriften. (Daarmee stopte ze pas in 2014, toen ze achtenzeventig was.) Noch mijn vader noch mijn moeder drong erop aan dat ik me al vroeg zou specialiseren. Terugblikkend denk ik dat mijn ouders zich zorgen om onze toekomst maakten – iedereen maakte zich daar zorgen over. Maar gelukkig projecteerden ze die angst niet op hun kinderen.

Mijn broer Arshad nam de eerste grote stap. Hij was twee jaar ouder dan ik en een uitstekende scholier. (Hij was ook nog eens een erg goede atleet, wat het voor mij moeilijk maakte in zijn voetspoor te treden.) Hij had zulke hoge cijfers voor zijn eindexamen gehaald dat hij makkelijk aan een van de bouwkundige topopleidingen van India had kunnen studeren. Hij had ook IIT-examen kunnen doen, dat hij met gemak zou hebben gehaald. Hij besloot echter dat alles niet te doen en zich bij een Amerikaanse universiteit in te schrijven. Een paar van zijn vrienden dachten erover hetzelfde te doen, maar niemand wist precies welke procedures je moest volgen. Zo kwamen we erachter dat kandidaten een examen moesten afleggen dat de Scholastic Aptitude Test (SAT) heette, maar wat dat precies inhield, wisten we niet. (Bedenk dat dit 1980 in India was. Er was nog geen Google. We hadden nog niet eens een kleurentelevisie.) We vonden een folder over de SAT bij de United States Information Service, de culturele tak van de Amerikaanse ambassade. Daarin stond dat de SAT een vaardigheidstoets was, en dat je je er dus niet op kon voorbereiden. Dat deed mijn broer dan ook niet. Op de dag waarop hij de toets zou maken, wandelde hij naar het tijdelijke examengebouw in Bombay – een bijna geheel leeg zaaltje in een van de plaatselijke colleges – en legde het examen af.

Het is tegenwoordig lastig uit te leggen hoe nieuw en riskant het destijds was om je bij een universiteit in de Verenigde Staten aan te melden. Het systeem was nog vreemd en exotisch. De meeste mensen wisten niet wat het betekende om aan een goede Amerikaanse universiteit te studeren of wat dat met een carrière in India te maken kon hebben. Harvard-alumni in het Bombay van de jaren zeventig hoorden bepaald niet tot de who’s who van de invloedrijken en welgestelden. Ze vormden veeleer een eclectische mengeling van mensen die of een tijd in het buitenland hadden gewoond (omdat hun ouders daar voor hun werk naartoe waren gestuurd) of daar connecties hadden. Een paar van onze vrienden hadden zich al naar de Verenigde Staten gewaagd, maar omdat ze nog niet waren afgestudeerd of naar banen hadden gezocht, hadden we weinig aan hun ervaringen.

Mijn broer had geen idee of degenen die aan de Amerikaanse universiteiten verantwoordelijk waren voor de toelating van studenten, het Indiase schoolsysteem kenden en zijn rapportcijfers en aanbevelingen naar waarde konden schatten. Hij had bovendien geen plan b. Als hij nu niet de plaats aannam die de bouwkundige universiteiten hem aanboden, kon hij dat het jaar daarop vergeten. Alles was zo onduidelijk dat we ons niet eens realiseerden dat je je bij Amerikaanse universiteiten al een jaar van tevoren moest aanmelden. Het gevolg was dat hij een onvrijwillig gap year tussen de middelbare school en de universiteit nam, terwijl hij nog maar moest zien of hij ergens werd aangenomen.

Uiteindelijk werd hij overal aangenomen. Hij koos de allerbeste uit de stapel en accepteerde een beurs van Harvard. Terwijl wij allemaal opgewonden en vol bewondering waren, reageerden veel van zijn vrienden sceptisch toen hij hun het grote nieuws vertelde. Een studie aan Harvard klonk prestigieus, maar wat had je eraan met betrekking tot je carrière?

Mijn moeder bracht mijn broer weg in de herfst van 1982, een ongemakkelijke periode in de geschiedenis van de Verenigde Staten. De stemming was nog steeds als tijdens de malaise van de jaren zeventig; de bloei van de jaren tachtig was nog niet echt begonnen. Het land bevond zich in de ergste recessie sinds de crisis van de jaren twintig. De oorlog in Vietnam en het Watergateschandaal hadden het zelfvertrouwen van het land een diepe knauw gegeven. Wij hadden het idee dat de Sovjet-Unie zich aan het herstellen en oprichten was. Rellen, protestdemonstraties en stedelijk geweld hadden van de Amerikaanse steden gevaarlijke oorden gemaakt. Wij kenden New York van de Charles Bronson-films en nieuwsberichten over crack en criminaliteit.

Dat alles was vooral voor Indiërs alarmerend. De traditionele Indiase maatschappij beschouwde de jaren zestig en zeventig als een periode van verval van de toenmalige Amerikaanse cultuur, veroorzaakt door jongeren zonder moraal, die zich alleen om zichzelf bekommerden, die er een losse leefstijl op na hielden en die, en dat was waarschijnlijk het ergste, rebelleerden. Het idee dat de Amerikaanse jongeren hun ouders niet langer respecteerden, vonden Indiase ouders verontrustend. De meesten van hen waren ervan overtuigd dat ieder kind dat naar de Verenigde Staten ging snel de banden met de familie, het geloof en de traditie zou verbreken en zich in plaats daarvan zou inlaten met seks, drugs en rock-’n-roll. De mensen die hun kinderen naar Amerika stuurden, konden zich er maar beter vast op voorbereiden dat ze die zouden ‘verliezen’.

Net als waarschijnlijk alle andere eerstejaars aan Harvard was Arshad tijdens zijn eerste weken in het buitenland een beetje nerveus. Mijn moeder echter kwam zonder enige angst van haar reis terug. Ze liet zich lyrisch uit over de Verenigde Staten, de universiteitscampussen en het studentenleven. Ze legde haar ervaringen vast in een artikel voor de Times of India, met de titel ‘The Other America’.¹¹ Daarin vertelde ze hoe ze zich van tevoren zorgen had gemaakt over de losse leefstijl, de drugs en de rebellie aan de Amerikaanse universiteiten. Vervolgens legde ze uit hoe geïmponeerd ze was toen ze een tijd op een campus had doorgebracht en besefte dat het daar alleen maar draaide om scholing, hard werk en naschoolse activiteiten. De studenten die ze had ontmoet waren stuk voor stuk slim, gemotiveerd en – tot haar grote verrassing – zeer beleefd. Ze had kennisgemaakt met ouders die met tranen in hun ogen afscheid hadden genomen van hun kinderen en nu al over hun volgende bezoek praatten, of vast een reünie met Thanksgiving planden. ‘Ik heb het gevoel alsof ik in India ben,’ schreef ze. ‘Is dit het harteloze Amerika waar familiebanden er niet meer toe doen?’