‘Vrouwen zijn niet gelijk aan mannen; ze zijn superieur aan mannen, in vele opzichten,’ zo begint Melvin Konner zijn prikkelende betoog over hoe evolutie invloed heeft op de relatie tussen vrouwen en mannen. Aan de hand van kleurrijke voorbeelden uit de biologie toont hij aan dat mannen nauwelijks nog noodzakelijk zijn voor het voortbestaan van onze soort en aan de hand van intrigerend sociologisch onderzoek laat hij zien dat vrouwen veel beter in staat zijn om in onze maatschappij het voortouw te nemen. Betekent dit het einde van de man? Dat niet – het is ook zeer de vraag of het wenselijk zou zijn –, wel luidt dit het einde in van mannelijke superioriteit en kondigt het het begin aan van een evenwichtigere wereld.

==

‘Een sprankelende beschrijving van onze seksuele diversiteit. Of je nu man of vrouw bent, je zult de conclusies fascinerend vinden.’ – Jared Diamond, auteur van Zwaarden, paarden en ziektekiemen

==

‘Toch de vrouw beschrijft wat toekomstige historici zullen aanmerken als een omslagpunt in de menselijke geschiedenis: de afname van politieke invloed van mannen, en daarmee vele abominabele gewoonten en overtuigingen.’ – Steven Pinker, auteur van Ons betere ik

==

‘Wanneer vrouwen vrijuit mogen spreken en op gelijke voet staan met mannen is een fatsoenlijke en democratische samenleving waar Konner naar op zoek is mogelijk.’ – The Washington Post

Melvin Konner

Toch de vrouw

Het einde van mannelijke overheersing

Vertaald door Laura van Campenhout en Ine Willems

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Melvin Konner

© 2016 Nederlandse vertaling Laura van Campenhout en Ine Willems

Oorspronkelijke titel Women After All

Oorspronkelijke uitgeverij W.W. Norton

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Emma Leonard

Foto auteur Ann Cale Kruger

E-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 450 3062 3

NUR 320

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3061 6.

==

www.atlascontact.nl

www.melvinkonner.com

Ter herinnering aan

Irven DeVore,

antropoloog, mentor, vriend,

en voor

Susanna, Adam, Sarah, Logan, Becky en Ethan,

die de toekomst zijn

‘Al deze argumenten brengen we vandaag naar voren voor de vrouw, en er is er nog een, krachtiger dan alle andere: het verschil tussen man en vrouw. Omdat man en vrouw elkaar aanvullen hebben we voor een veilige, stabiele regering in zaken van landsbelang het denken van de vrouw nodig.’1

– Elizabeth Cady Stanton, 19 januari 1869

Inleiding

‘Krachtiger dan alle andere’

Het argument van dit boek is heel simpel: vrouwen zijn niet gelijk aan mannen, ze zijn in veel opzichten superieur en veel van die opzichten zullen in de toekomst belangrijk zijn. Het is niet alleen een kwestie van cultuur of opvoeding, al spelen beide een rol. Het is ook een kwestie van biologie en van de door de biologie beïnvloede domeinen van onze gedachten en gevoelens. Het komt door chromosomen, genen, hormonen en zenuwbanen. Het komt niet hoofdzakelijk door wat je moeder je heeft geleerd of hoe je door je ervaringen bent gevormd. Het komt vooral door de intrinsieke verschillen van het lichaam en het brein.

Zijn die verschillen altijd de reden dat vrouwen en mannen verschillend zijn? Nee. Zijn alle mannen zus en alle vrouwen zo? Nogmaals nee. Zijn de verschillen die ik ga bespreken beïnvloed door ervaring? Dat zijn ze, tot op zekere hoogte. Maar voor mijn argumentatie vormen deze overwegingen of de vele andere waarmee ik rekening zal houden geen van alle een serieus obstakel, en ze tasten evenmin de voornaamste conclusie ervan aan: dat vrouwen op de meeste manieren die er vandaag toe doen superieur zijn.

En nee, ik bedoel niet wat paternalistische mannen bedoelden toen ze in het onverlichte verleden zeiden dat vrouwen verheven, spirituele wezens zijn die weggehouden moeten worden van het jachtige gekrakeel van het competitieve bestaan, van zakendoen, politiek en oorlog, om een nieuwe generatie mensen met waarden op te voeden. Eigenlijk bedoel ik het omgekeerde. Ik bedoel dat vrouwen in de grond praktisch én zorgzaam zijn, coöperatief én competitief, bedreven in het opzijzetten van hun eigen ego, bekwaam in het aansturen van mensen zonder ze in de verdediging te jagen; dat ze eerder bouwers zijn dan slopers. Ik bedoel vooral dat vrouwen een complexe wereld draaiend kunnen houden op manieren die gerichter, efficiënter, weloverwogener en constructiever zijn dan die van mannen, omdat vrouwen niet om de haverklap worden afgeleid door impulsen en stemmingen die, soms indirect, leiden tot ongepaste seks en onnodig geweld. Vrouwen doen aan allebei minder gretig mee. En als ze dan toch een oorlog in getrokken worden, zal dat een oorlog uit noodzaak zijn en niet uit vrije keus, gebaseerd op rationele overwegingen en geen uit de klauw gelopen botsing van ego’s.

Deze zienswijze is niet nieuw. Elizabeth Cady Stanton, medeoprichtster van de Amerikaanse vrouwenbeweging, sprak op 19 januari 1869 in Washington D.C. op de Nationale Conventie voor Vrouwenkiesrecht. Ze zei: ‘Dezelfde argumenten die in dit land zijn aangevoerd om het stemrecht uit te breiden [...] naar blanke, hier geboren mannelijke burgers zonder vermogen of opleiding en buitenlanders [...] en dezelfde argumenten die door de grote Republikeinse partij worden gehanteerd om een miljoen zwarte mannen uit het Zuiden burgerrechten te geven, al deze argumenten brengen we vandaag naar voren voor de vrouw, en er is er nog een, krachtiger dan alle andere: het verschil tussen man en vrouw. Omdat man en vrouw elkaar aanvullen hebben we over zaken van landsbelang de denkbeelden van de vrouw nodig voor een betrouwbare, stabiele regering.’

Ze zei ook: ‘Als de hoogste regeringsambten die het volk te vergeven heeft op Wall Street worden gekocht en verkocht, is het louter toeval wie onze leiders worden. Waar stevent een natie op af als een goed stel hersens minder voorstelt dan een baar goud en hansworsten wetten maken voor koninginnen?’ Bijna anderhalve eeuw later worden de hoogste regeringsambten nog steeds op Wall Street gekocht en verkocht en zijn het hansworsten die wetten maken voor koninginnen. Welnu, voor wat dat laatste betreft is het einde hoe dan ook in zicht.

Maar let op: welk extra argument voor gelijke vrouwenrechten is ‘krachtiger dan alle andere’? Het verschil tussen man en vrouw. Mannen en vrouwen vullen elkaar aan. Na anderhalve eeuw onderzoek is Elizabeth Cady Stantons argument van het verschil krachtiger dan ooit; het stoelt op evolutie, hersenwetenschap, kinderpsychologie en antropologie. En daar kunnen we nog iets aan toevoegen.

Vrouwen beschikken niet alleen over een superieur beoordelingsvermogen maar zijn door hun geloofwaardigheid, betrouwbaarheid en eerlijkheid, door goed te kunnen werken en spelen met anderen, door zich relatief minder te laten afleiden door seksuele prikkels en door lagere niveaus van vooringenomenheid, onverdraagzaamheid en gewelddadigheid, ook biologisch superieur. Ze leven langer, hebben in elke leeftijdsgroep lagere sterftecijfers, zijn resistenter tegen de meeste ziektecategorieën en lopen veel minder risico op hersenafwijkingen die leiden tot verstorend of zelfs gewelddadig gedrag. En uitermate fundamenteel is natuurlijk dat ze met hun eigen lichaam nieuw leven kunnen voortbrengen, een in biologisch opzicht veeleisende, dure last waar mannen letterlijk maar een piepkleine biologische bijdrage aan leveren; eentje waaraan bovendien in de niet eens zo verre toekomst vermoedelijk geen behoefte meer zal zijn. Zoals we zullen zien zijn er soorten die op die manier zijn geëvolueerd en jawel, ze maken het uitstekend; met onze toenemende beheersing van de biotechnologie kunnen wij dat punt veel sneller bereiken dan zij en het zelfs nog beter doen.

Ik beveel het niet aan, begrijp me goed; ik zeg alleen dat het een haalbare kaart is, terwijl de omgekeerde situatie biologisch onmogelijk is. Als man wil ik het liefst dat ik en mijn soort kunnen blijven bestaan en dat we ons nut blijven hebben. Uit gezaghebbende bronnen hoor ik ook dat de meeste vrouwen mannen niet kwijt willen. Maar de overgrote meerderheid van vrouwen en veel mannen met hen willen een wereld zien waarin kansen, verantwoordelijkheden en beloningen gelijker verdeeld zijn tussen de seksen. Niet omdat die zoveel gemeen hebben – wat op allerlei manieren inderdaad zo is – maar, vooral, misschien omdat ze verschillend zijn. Het is de complementariteit waar Elizabeth Cady Stanton op doelde, en ik zal aantonen dat die niet alleen mogelijk of waarschijnlijk is; ze is al bezig, ze gaat snel, en niets kan haar nog stoppen.

Dat komt deels doordat ze de menselijke natuur eigen is; ze vertegenwoordigt een terugkeer naar een ver verleden, in het prille begin van de historie van onze soort, een complementariteit die door repressieve maatschappelijke afspraken al duizenden jaren wordt tegengehouden. Ze keert terug omdat ze natuurlijk is en wij deze eigenaardige maatschappelijke afspraken naast ons neerleggen. Extreme mannelijke overheersing is een anomalie in onze historie; deze is weliswaar van lange duur maar ze is evengoed tijdelijk. Op het vlak van de relatie tussen de seksen zijn we gelijkheid aan het heroveren, niet aan het uitvinden. En als we een kijkje nemen in de dierenwereld, zien we veel goede voorbeelden bij onze meest nabije verwanten en elders.

Wat wordt er dan anders aan deze nieuwe wereld?

In tegenstelling tot de algemeen aanvaarde wijsheid zijn vrouwen logischer en minder emotioneel dan mannen. Vrouwen huilen inderdaad sneller, en ook dat is deels biologisch, alhoewel er mannelijke politici en andere prominenten zijn die blijkbaar in het openbaar strategische tranen kunnen plengen. Maar het leven op onze planeet wordt niet in gevaar gebracht door vrouwentranen en het is ook niet die zilte stroom die armoede veroorzaakt, openbare fondsen uitput, reputaties te gronde richt, ongewenste intimiteiten opdringt, kinderen doodt, weerloze mensen martelt of steden in puin gooit. Die calamiteiten zijn letterlijk mannenwerk. Ze zijn het resultaat van mannelijke emoties, emoties die mannen voortdurend afleiden. Niet alle tijden en plekken zijn over één kam te scheren; mannen zijn zichzelf in allerlei mate meester geworden, soms langdurig, historisch gezien soms zelfs gedurende hele tijdvakken. Maar zoals ik in dit boek steeds weer zal aantonen, zijn te veel mannen behept met afleidende drijfveren en emoties, en dat is iets waar vrouwen veel minder last van hebben.

Er is me verteld dat ik te streng ben voor mannen, dat ik toch moet erkennen dat de meeste mannen zich níét schuldig maken aan geweldpleging, verkrachting, promiscuïteit of oorlogszucht. Natuurlijk doen ze dat niet. Maar de minderheid die zulke dingen wél doet is gevaarlijk groot – vele malen groter dan bij vrouwen – en het stempel van die minderheid op de geschiedenis van de mensheid is enorm. Je zou zelfs kunnen zeggen dat die goeddeels verantwoordelijk is voor de geschiedenis, in elk geval voor de tien- tot twaalfduizend jaar die aan de moderne tijd voorafgaan. Niet alle mannelijke machthebbers hebben zich trouwens aan al die zaken schuldig gemaakt, maar te veel van hen zijn met een of meer ervan de fout in gegaan. Daar doelt Simone de Beauvoir op als ze in haar baanbrekende boek De tweede sekse schrijft: ‘het vrouwenvraagstuk [is] altijd een probleem van de man geweest’.1 Zoals we zullen zien, heeft het gedrag van mannen aan de top of op weg naar de top overigens andere mannen zelfs nog meer onderdrukt dan vrouwen. Mannen zijn in hoge mate oververtegenwoordigd op machtsposities, maar er zijn nog veel meer mannen die van het gedrag van die topmannen te lijden hebben; ze verkommeren onderop en worden daar door andere mannen gedood, tot armoede gebracht, uitgehongerd, bedrogen en van hun kansen beroofd.

Maar – zo luidt de volgende tegenwerping – mannen hebben grootse dingen tot stand gebracht! Veel vaker dan vrouwen! Dat erken ik ook, al is de vergelijking nauwelijks eerlijk te noemen, gelet op het feit dat mannen al duizenden jaren het pad blokkeren van vrouwen naar grootse zaken op wat voor gebied dan ook. Laten we dus om te beginnen deze feiten erkennen: de meeste mannen zijn niet destructief; niet alle vrouwen zijn coöperatief en zorgzaam; vrouwen hebben hun eigen manieren om conflicten te creëren en anderen te onderdrukken. Wij wetenschappers willen echter weten of er generalisaties mogelijk zijn. Ik zal laten zien dat zulke generalisaties in het domein van de sekseverschillen in de hersenen en het gedrag niet alleen mogelijk zijn, maar door de bewijslast ook volkomen gerechtvaardigd worden. We zullen ook zien dat het niet alleen de verschillende gemiddelde niveaus van geweldpleging en egotisme zijn die er in de geschiedenis toe hebben gedaan. Bij mannen stijgt bovendien het gemiddelde niveau van die emoties wanneer ze groepen vormen die vrouwen buitensluiten, en de toxische dynamiek die dan ontstaat heeft de loop van de geschiedenis vergiftigd.

Alle oorlogen zijn, zoals we zullen zien, voor jongens. Mensen die willen bewijzen dat ook vrouwen ten oorlog trekken, noemen Margaret Thatcher, Indira Gandhi en Golda Meir, maar zij zijn vrouwen die aan de top stonden van een volstrekt mannelijke hiërarchie en zich geconfronteerd zagen met andere hypermasculiene politieke piramiden, terwijl ze zelf tijdens het bevechten van hun weg naar de top zijn vermannelijkt. En ze waren geen gemiddelde vrouwen. Er is alle reden om aan te nemen dat een toekomstige nationale hiërarchie met een vrouwelijke staf en leiding, in een context waarin vrouwen leiding kunnen geven zonder mannen te hoeven imiteren, in haar betrekkingen met andere naties waar soortgelijke wijzigingen zijn doorgevoerd, minder gauw aan een oorlog zou beginnen. Maar dat niet alleen.

Seksschandalen, financiële corruptie en geweldpleging zijn voor het overgrote deel mannelijk. Ik zal betogen dat dit niet vooral komt doordat mannen het toevallig voor het zeggen hadden en de kans hadden om deze dingen te doen. Het komt vooral doordat ze man zijn. En de drijfveren en voorkeuren die hen in een positie hebben gebracht waarin ze hun macht konden misbruiken zijn dezelfde die hen lange tijd in staat hebben gesteld vrouwen buiten te sluiten. Maar dat is voorbij.

Vrouwen hebben uiteraard eigen emoties: de zorg voor anderen, met name jonge en oude mensen; het verlangen naar een toekomst voor hun kinderen die beter is dan het verleden; de afkeer voor het soort dingen dat veel mannen doen. Maar zelfs positieve emoties kunnen in een gevaarlijke wereld te veel van het goede zijn. En de emoties van vrouwen zijn echt niet allemaal positief. Er zijn valse grieten die met niets dan woorden andere meisjes tot zelfmoord hebben gedreven. Er zijn volwassen vrouwen die opzichtig met hun rijkdom pronken om andere vrouwen te vernederen. En niet alle tactieken van de vrouw bij het paringsspel zijn bewonderenswaardig. Maar zelfs die emoties vormen geen typische bedreiging voor de wereld en de mensen die haar bevolken. En de emoties die de meeste vrouwen hebben zullen niet inperken, labelen en slopen. Die verbreden, beschermen en bouwen, en vrouwen weten dat ze om die dingen te kunnen doen in het hier en nu moeten leven, niet in een of andere apocalyptische droom. Als mannen van Mars komen, komen vrouwen van Aarde.

==

Er is een aangeboren stoornis die verrassend algemeen voorkomt, vanwege een verandering in een cruciaal chromosomenpaar. In normale conditie zien beide chromosomen er hetzelfde uit, maar bij deze stoornis is een ervan onherkenbaar gekrompen. Met als gevolg een kortere levensverwachting, hogere sterfte in alle leeftijdsgroepen, onvermogen tot voortplanting, voortijdig haarverlies en hersendefecten die kunnen resulteren in aandachtstekortstoornis, hyperactiviteit, probleemgedrag, hyperseksualiteit en een enorme overdosis naar buiten en naar binnen gerichte agressie. Het voornaamste fysiologische mechanisme is androgenenvergiftiging, maar er kunnen ook andere mechanismen zijn. Ik noem deze stoornis het X-chromosoomdeficiëntiesyndroom en een verbijsterende 49 procent van de menselijke soort lijdt eraan.

Een andere naam ervoor is ‘mannelijkheid’.

Mijn besluit om man-zijn een syndroom te noemen, en om het te zien als minder normaal dan het gebruikelijke alternatief, is (zoals ik zal aantonen) geen arbitrair moreel oordeel. Het is gebaseerd op evolutie, fysiologie, ontwikkeling en vatbaarheid voor ziekten. In ons vroegste verleden konden al onze voorouders zich voortplanten vanuit hun eigen lichaam; anders gezegd: in de grond waren we allemaal vrouwelijk. Als biologen zich afvragen waarom sekse geëvolueerd is, stellen ze geen retorische vraag; het gegeven dat seks lekker is, is een waardevol extra. Wat ze in feite vragen is: Waarom hebben die zelfvoorzienende vrouwen mannen uitgevonden? De reden daarvoor moest wel van groot gewicht zijn geweest, aangezien ze een volledig nieuwe set spelers binnenhaalden, die ruimte innamen en aten tot ze verzadigd waren, om nog maar te zwijgen over hoe irritant ze waren, maar die zelf niet in staat waren het doel van de evolutie te verwezenlijken: nieuw leven voortbrengen.

Daar gaan we in hoofdstuk 2 naar kijken, maar kort samengevat lijkt dit het beste antwoord op het vraagstuk: om uitschakeling door ziektekiemen voor te zijn. Als jij in je eentje nieuw leven voortbrengt, produceer je in feite een kloon van jezelf, met als uiteindelijk resultaat een heleboel nakomelingen en verwanten met dezelfde genen. De ziektekiem die een van jullie te grazen neemt, neemt jullie allemaal te grazen. Breng een man voort en na verloop van tijd is er veel meer verscheidenheid. Paar met een man die een beetje anders is dan jij en je produceert een schepsel dat anders is dan jullie allebei. Resultaat: ziektekiemen in de war. Intussen besteed je het meest intense deel van de competitie uit. Jij neemt de reproductie op je, niet hij (afgezien van zijn petieterige donatie), dus kan hij met andere mannen op de vuist en kunnen zij sneller evolueren. Je dochters erven de variëteit en ook zij concurreren en evolueren.

Maar blijkbaar heb je een soortement monster van Frankenstein geschapen dat op een gegeven moment lastig onder controle te houden is. Kijk naar de nietige, sierlijke schaatsenrijdertjes die ’s zomers over sloot en plas scheren.2 Vrouwtjes maken hun wens om te paren kenbaar door het water in een bepaalde frequentie te laten rimpelen en van die rimpelingen krijgen mannetjes er zin in. Maar de vrouwtjes doen het niet met elk mannetje dat zich aandient. De keus van vrouwtjes is van levensbelang. Mannetjes die niet voldoen jagen ze weg. Toch hebben mannetjes zo hun trucs. Ze hebben grijpantennes ontwikkeld die perfect van vorm zijn om de kop van het vrouwtje vast te houden. Het mannetje komt van achteren op haar af, klemt zich goed vast en kiept haar en zichzelf ondersteboven. Met zijn achterpoten brengt hij hun lijven in positie. Als hij zover weet te komen, staakt zij haar verzet. Hij is de ware. Een van de waren, in elk geval. Ze paart diverse keren per dag en lijkt mannetjes tegen elkaar uit te spelen.

Dit is geen allegorie van de menselijke paring; het is een illustratie, eerder een parallel dan een parabel. De keus van de vrouw is ook bij de mens cruciaal, al hebben mannen geen grijpantennes ontwikkeld. Wel verleidingsstrategieën, waaronder romantiek, geduld, aandringen, cadeaus, hulp, complimentjes, discussie, beloften, dreigementen, familiale invloed en bedrog. Mensenvrouwen nemen zichzelf in bescherming met scepsis, sociale allianties en de neiging de boot af te houden en mannen in het ongewisse te laten. De man die het verbale spel het beste speelt heeft gewoonlijk vooraf zichzelf overtuigd en je zou kunnen zeggen dat een mensenpaar (anders dan de schaatsenrijdertjes, die dit fysiek doen) emotioneel voor elkaar omkiept. Soms gebruiken mannen geweld. Daarbij vertrouwen ze op superieure fysieke kracht, vergaard in een eeuwenlange competitie met andere mannen voor die heel kieskeurige vrouwen.

Vrouwen concurreren natuurlijk zelf ook, met mannen en onderling, eveneens met vaardigheden die al zeer lange tijd zijn aangescherpt. Maar door de noodzaak tot voortplanting, met alle risico’s en nadelen van dien, zijn ze relatief nuchter gebleven; mannelijke listen worden gewantrouwd. In bijna de hele geschiedenis van de seksuele voortplanting stond het vrouwtje meestal aan de zijlijn terwijl de mannetjes fysiek of anderszins om haar streden. Vrouwtjes weten dat ze de levenslange metgezel niet altijd kunnen onderscheiden van de spermadonor, en bij veel soorten is één goede spermacel het enige wat ze willen. Maar ook zij moeten zich voortplanten en dat betekent onzekerheid verdragen en op eventualiteiten voorbereid zijn. Het probleem voor ons mensen is dat de concurrerende fratsen van mannen en onmetelijk lange tijden waarin zij hun wil aan vrouwen hebben opgelegd een wereld hebben geschapen die door hun rivaliteit gevaar loopt. Misschien moeten we het de vrouwelijke soort, hetzij van de schaatsenrijdertjes, hetzij van de mens, maar vergeven dat ze met een matte zucht terugblikt naar die ene stammoeder die het allereerste exemplaar van de mannelijke soort baarde.

Vrouwen hebben altijd moeten vechten voor gelijkheid, ook nadat wij mensen geëvolueerd waren tot kleine eenheden van jager-verzamelaars. Maar naarmate de culturele evolutie vorderde werd het erger. Met de opkomst van wat we graag ‘de beschaving’ noemen bracht de superieure spierkracht van de man een uitgebreide militaire, economische en politieke samenzwering tot stand die hem in staat stelde vrouwen van leidersrollen uit te sluiten. Jaloezie vanwege het vermogen van de vrouw om seks – en belangrijker nog, leven – te schenken bracht mannen er millennialang toe werelden op en tegen hen te bouwen. Of zoals Camille Paglia het zegt in Het seksuele masker: ‘De man zag zich gedwongen tot mannenvriendschappen en het patriarchaat vanwege zijn geduchte besef van de macht van de vrouw.’3 Aantrekkelijke mythen over de Amazonen zijn niet meer dan mythen. Alleen vrouwen die door hun vader, zoon of echtgenoot de scepter van de macht kregen aangereikt konden ermee zwaaien en dan nog alleen maar tijdelijk. Zelfs in matrilineaire samenlevingen lag de meeste macht bij de man. Dat leidde tot tien millennia waarin we de helft van het beste talent van het menselijk ras hebben verspild. Spierkracht was belangrijk in die honderd eeuwen, maar terwijl mannen sterker waren, moesten ze toch wetten maken die vrouwen onderdrukten, want op een werkelijk gelijkwaardig speelveld zal de vrouw steevast succesvol competitie voeren en heel vaak winnen.

Dat is de andere betekenis van het citaat van De Beauvoir dat ‘het vrouwenvraagstuk altijd een probleem van de man [is] geweest’. Ik ben het niet met haar eens dat alle verschillen tussen mannen en vrouwen cultureel bepaald zijn, maar evengoed onderschrijf ik volledig dat de meeste verschillen die we in de loop van de geschiedenis zien zijn veroorzaakt door de overheersing van de man en de onderdrukking van de vrouw. De geschiedenis wordt door overwinnaars geschreven en in de strijd tussen de seksen komen mannen al eeuwenlang als overwinnaar uit de bus; natuurlijk hebben zij de vrouw neerwaarts gedefinieerd en een ‘wezenlijke’ minderwaardigheid van de vrouw bedacht en naar voren geschoven als onderdeel van de vrouwelijkheid zelf. Dat is het deel dat helemaal niet inherent is aan de biologie; het is eerder een letterlijk door mannen geschapen mythe.

Maar het einde van duizend jaar mannelijke dominantie is in zicht. Glazen plafonds gaan aan gruzelementen, talloze scherven lichten op; in alle domeinen van het leven beklimmen vrouwen de mannelijke piramiden van de macht. Zelfs in de meest seksistische samenlevingen van deze wereld vormen vrouwen en meisjes een fundamenteel subversieve groep die, terwijl de communicatietechnologie hun de vrijheden van andere vrouwen toont, de eeuwenoude laatdunkendheid van de man zal ondermijnen en hun het heft in handen zal geven van de meerderheid die ze zijn.

Hoe vrijer en beter opgeleid meisjes en vrouwen zijn, hoe minder kinderen ze hebben; de man is een bewezen sta-in-de-weg bij geboortebeperking. Zelfs in de armste landen krijgen vrouwen dankzij de toenemende beschikbaarheid van vrouwenstemrecht, gezondheidszorg, microkrediet en spaarprogramma’s zeggenschap over hun eigen toekomst. Zodra zij het voor het zeggen hebben, worden de gezinnen kleiner en minder arm. Het wordt met het jaar duidelijker dat een hulpdollar in de derde wereld het beste kan worden besteed aan het opleiden en mondiger maken van vrouwen en meisjes. Met velerlei resultaat.

Door bij het krijgen van kinderen kwantiteit te vervangen door kwaliteit red je niet alleen vrouwen en ook niet alleen zwakke, tegen de armoede opboksende landen. Je redt er de planeet zelf mee en maakt die bewoonbaar voor onze soort. De noodzaak voor allerlei soorten geweld zal er enorm door afnemen; die afname is al gaande. Mannelijke dominantie heeft elk nut overleefd dat ze vroeger eventueel heeft gehad. Misschien heeft ze in het succes van onze soort tot dusver een rol gespeeld, maar nu is ze een obstakel. De vrouw het heft in handen laten nemen is de volgende stap in de menselijke evolutie, en omdat wij schepsels met unieke gaven zijn, kunnen we besluiten deze stap te helpen verwezenlijken.

==

Mensen vragen me waarom ik, een man, een boek als dit schrijf. Ten eerste heb ik twee dochters en een stiefdochter die intussen volwassen zijn. Ik hou erg veel van hen. Ik moet niets hebben van de manier waarop de kaarten door de geschiedenis heen in hun nadeel zijn geschud. Ik wil mijn eigen kleine bijdrage leveren aan het verbeteren van de wereld waar zij in moeten leven. Ik heb ook een zoon. Van hem hou ik ook. Hij hoort niet bij de minderheid die vrouwen uitbuit. Maar ik wil dat hij, net als mijn dochters, in een wereld leeft die gelijkheid voorstaat. Ik wil ook dat ze begrijpen dat er sekseverschillen zijn waar de cultuur niet de hand in heeft gehad maar die fundamenteler zijn, geworteld in evolutie en biologie. Ik wil niet dat een van mijn vier kinderen – of de honderden studenten die ik elk jaar heb of jongeren of mensen in het algemeen – leeft met het grote nadeel dat dit feit hun is ontgaan. Wat vrouwen betreft, vooral jonge vrouwen, in het bijzonder mijn dochters: ik wil niet dat ze mannen haten of vrezen, maar ik wil dat ze begrijpen dat mannen vaak niet zijn wat ze lijken. Ook vrouwen zijn niet altijd wat ze lijken, maar ze zijn niet zo gevaarlijk.

Ten tweede hebben veel vrouwen boeken geschreven waarin ze uitleggen wat er mis is met mannen en wat mannen in de loop van de geschiedenis hebben gedaan om vrouwen te kwetsen. Het feminisme zelf is grotendeels een verkondiging van de onrechtvaardigheden die mannen vrouwen hebben aangedaan. Het verkondigt inderdaad ook dat een van die onrechtvaardigheden is dat mannen vrouwen in de loop van die geschiedenis hebben ondergewaardeerd, zelfs consequent hebben gelogen over wat vrouwen kunnen. Vrouwen zijn dus zonder meer superieur aan wat mannen al vele millennia over hen beweren. Toch kan een vrouw die een boek schrijft over waarom vrouwen superieur zijn aan mannen uiteraard worden verweten – hoe onterecht ook – dat ze feiten die haar zaak niet steunen weglaat. Hoe gedegen haar bewijsvoering en argumentatie ook zijn, er komt een man die zegt dat ze alleen haar eigen tekortkomingen uitvent. Volgens mij levert een man die oprecht hetzelfde kan zeggen én aantonen een ander soort bijdrage, alleen al omdat hij een man is. Ik ben een man die zonder spijt betoogt dat vrouwen gemiddeld en alles bijeen beter zijn dan mannen, en wat ik daarmee bedoel ga ik heel gedetailleerd beschrijven. Wat ondubbelzinnig in het voordeel van mannen gezegd kan worden, is dat ze hebben geprobeerd vrouwen tegen andere mannen te beschermen (vooral voor hun eigen doeleinden en, onontkoombaar, veelal tevergeefs) en dat ze veel meer hebben bereikt op het gebied van exploratie, uitvinding, ontdekking, creativiteit en leiderschap: een gegeven dat uiteraard niet los gezien kan worden van hun eeuwenoude, chronische en stelselmatige weigering om vrouwen deze dingen te laten proberen.

Ten derde heb ik meer dan veertig jaar lang gedoceerd en geschreven over biologische en medische antropologie. Mijn werk concentreerde zich op wetenschappelijke benaderingen van de menselijke natuur en op de evolutionaire, biologische en culturele fundamenten van de kindertijd. Ik heb twee jaar onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van baby’s en kinderen en andere aspecten van het leven van jagers en verzamelaars in de Kalahari in Botswana en ik heb veel respect voor de rol van de cultuur, maar deze ervaring en vele andere hebben me geleerd dat niet alles uit cultuur kan worden verklaard, vooral niet waar het om sekseverschillen gaat. Ik heb echter ook geleerd dat vrouwen zich in de meest basale menselijke samenlevingen staande wisten te houden, wat hun op allerlei manieren veel beter afging dan in de grote beschavingen die erna zijn gekomen.

In de praktijkjaren van mijn geneeskundestudie heb ik gezien hoe de verschillen tussen mannen en vrouwen op verschillende manieren uitmondden in ziektebeelden, en terwijl mannen en jongens voor de meeste ziekten bevattelijker waren, kwamen vrouwen en meisjes in de ziekenhuizen en klinieken waar ik mijn coschappen liep daar meestal terecht door wat hun door mannen was aangedaan, waaronder fysiek geweld, verkrachting, ongewenste zwangerschap en soa’s. Ik assisteerde ook bij de behandeling van mannelijke slachtoffers van geweld door mannen; daar zijn trouwens overwegend mannen het slachtoffer van. Het belangrijkst zijn de vijfendertig bevallingen die ik heb gedaan; ze horen bij de inspirerendste ervaringen van mijn leven en hebben me een onuitwisbare indruk bezorgd van de moed en kracht van de vrouw.

Zulke verschillen zijn vaak cultureel. Maar alles wat ik over het onderwerp weet zegt me dat het gedrag en de psychologie van meisjes en jongens, vrouwen en mannen, duurzame verschillen kennen die fundamenteler zijn, die biologisch zijn. Eerst zal ik betogen dat genderidentiteit in wezen iets biologisch is, iets wat al aan het begin van het leven vaststaat, of die identiteit nu mannelijk is of vrouwelijk of een van de vele interessante varianten die niet zomaar een van die twee etiketten kunnen krijgen. Toch zijn de meeste mensen op min of meer geloofwaardige wijze mannelijk of vrouwelijk. Waarom? Voor het antwoord moeten we naar een pril moment in de geschiedenis van het leven om te zien hoe en waarom cellen die zich aseksueel voortplanten – vrouwelijke cellen dus – de mannelijke hebben uitgevonden. We gaan ook kort de seksuele variëteiten bij diersoorten langs en bekijken hoe sommige heel complexe dieren erin zijn geslaagd het opnieuw zonder mannetjes te stellen. Al doende zullen we het seksuele conflict – dus zowel concurrentie tussen de seksen als binnen de eigen sekse – opvatten als onontkoombaar en fundamenteel voor het leven.

We kijken naar vogels, zoogdieren en vooral primaten – onze verwanten – waarbij het conflict uitmondt in vrouwtjes die mannetjes domineren, andere waarbij het omgekeerde het geval is en weer andere waarbij de macht van de seksen netjes in evenwicht is. Dit helpt ons te begrijpen wat er in de evolutie van de mens is gebeurd en in het bijzonder het feit dat in bijna het hele tijdperk van jagers en verzamelaars – bijna de hele menselijke geschiedenis dus – de relaties tussen de seksen gelijker waren dan naderhand. Dit geeft ons een basis om de toekomst op te bouwen.

Dan komen we bij het donkerdere deel van de geschiedenis, de duizenden jaren waarin oorlog en oorlogsvoorbereidingen de overhand hadden in het maatschappelijk streven van de mens. Dit, in combinatie met veel grotere bevolkingsconcentraties, stelde de man in staat coalities te vormen die voor het eerst de vrouw volledig buitensloten door haar uit het publieke domein te verwijderen en terug te zetten naar een particuliere ruimte. In dit langdurige deel van de geschiedenis werden grote aantallen mannen gedood door mannen die zich vervolgens de vrouwen van de overwonnen vijand toe-eigenden, met weinig beperkingen aan het aantal vrouwen dat een machtig man voor zijn eigen doeleinden op het gebied van seks en voortplanting kon gebruiken. De latere opkomst van de monogamie, die we zullen proberen te verklaren, vormde aanvankelijk slechts een bescheiden belemmering voor het streven van machtige mannen naar zeggenschap over de vrouw. Maar toen, ruim twee eeuwen geleden, was de stem van de vrouw weer op een substantiële manier te horen.

Daar aanbeland leggen we de draad van de geschiedenis even weg om terug te gaan naar de cultuur en fysiologie van sekseverschillen en de ontwikkeling daarvan. Dit keer concentreren we ons echter meer op gedrag en minder op identiteit, meer op het lichaam en minder op de geest. Onze toetssteen is een klassiek boek dat halverwege de vorige eeuw is geschreven door de antropoloog Ashley Montagu, De natuurlijke superioriteit van de vrouw, dat een belangrijke tekst werd voor de tweede golf feministen. Maar ik zal aantonen dat wij in onze nieuwe eeuw zelfs nog meer vertrouwen mogen stellen in de these van dat boek, niet in de laatste plaats dankzij de vorderingen van de hersenwetenschap in de afgelopen tien jaar. Ik zal ook vertellen over hedendaags onderzoek naar hoe moderne mannen en vrouwen verschillen in experimentele situaties waarin vooroordelen, onverdraagzaamheid, groepsidentiteit en bereidheid om ten oorlog te trekken worden getest, en in overzichten, observaties en economische analyses van seksueel gedrag. Dit onderzoek toont aan dat de manieren waarop mannen in de eenentwintigste eeuw denken en doen consistent zijn met de lange stroom van geweld en seksuele uitbuiting door mannen in de geschiedenis, maar dat mannelijke hebbelijkheden vandaag de dag vaak langs minder gevaarlijke paden worden geleid.

Dan nemen we onze geschiedenisdraad weer op in de moderne tijd en lopen de enorme stappen na die door de vrouw zijn gezet en het verschil dat vrouwen maken terwijl ze op allerlei terreinen van het leven aan invloed winnen. Maar we moeten ook kijken naar de belemmeringen van die voortgang, vooral in ontwikkelingslanden, waar veel problemen met mannen die door vrouwen in de geïndustrialiseerde landen deels zijn overwonnen nog een enorme belasting vormen. Ik zal laten zien hoe er op dat gebied vorderingen worden gemaakt en hoe we die trend overal kunnen versnellen door onze soort te transformeren en alles in gereedheid te brengen voor de volgende evolutionaire stap voorwaarts.

Tot slot leg ik uit hoe de wereld anders en beter zal zijn als vrouwen een gelijke, zo niet overheersende, rol hebben in het bestieren ervan. Dit vloeit logisch voort uit al het voorgaande: als je er eenmaal van overtuigd bent dat mannen en vrouwen fundamenteel verschillend zijn (ook als je het idee dat vrouwen superieur zijn afwijst), moet je wel geloven dat een algemeen verbreide opkomst van de vrouw naar alleen al een status die gelijk is aan die van de man de manier waarop de wereld draait op veel manieren spectaculair zal veranderen; de wereld beter zal maken, naar mijn idee. Deze voorspelling staat los van het feit dat het geringe aantal vrouwen dat tot nu toe de top heeft bereikt de wereld nog niet bijster veel heeft veranderd of, in sommige gevallen, niet eens zo heel anders is gebleken dan de man. En we hoeven ons niet alleen maar in te denken hoe het allemaal anders zal worden, want de voornaamste resultaten worden al door de wetenschap voorspeld. Jongens en mannen zullen het misschien niet makkelijk hebben met omschakelen, maar uiteindelijk zal de nieuwe wereld voor iedereen beter zijn.

Van de vier hoofdbestanddelen van mijn betoog zal dus het idee dat belangrijke aspecten van het verschil tussen mannen en vrouwen voor wat betreft identiteit en gedrag hun basis hebben in de biologie veel feministen boos maken; het idee dat deze verschillen en de strijd tussen de seksen diepgeworteld zijn in de evolutie zal veel van mijn landgenoten boos maken die (ondanks alle wetenschappelijke bewijzen) geloven dat er nooit een evolutie is geweest; het idee dat vrouwen superieur zijn aan mannen zal flink wat mannen boos maken, evenals diverse heel goede mensen van beide seksen die zich op dit moment (terecht) zorgen maken over jongens; en het idee dat het succes van vrouwen nu onafwendbaar is zal diegenen boos maken die (in weerwil van de feiten van de geschiedenis) vinden dat de positie van de vrouw net zo slecht is als ze altijd al is geweest en alleen maar nog slechter wordt.

Je zou kunnen zeggen dat dit boek iets heeft om bijna iedereen boos te maken. Maar het zal de inspanning waard zijn wanneer het er in minieme mate toe bijdraagt dat vrouwen alsnog hun rechtmatige plaats innemen, en wanneer ik een enkeling kan overtuigen dat de wereld, als dat gebeurt, beter zal zijn dan ze in het verleden is geweest. Het is niet het einde van de man, maar het einde van de overheersing van de man, en binnenkort is het zover.

Hoofdstuk 1

Divergeer! zeggen de cellen

Een van de meest tragische medische verhalen van de negentiende eeuw is dat van een Frans kind, Herculine Barbin. Het is lastig over Barbin te schrijven omdat het persoonlijk voornaamwoord – hij of zij, hem of haar; het is zo alomtegenwoordig in onze taal dat we met de mond vol tanden staan als het ontbreekt – onmiddellijk het soort classificatie vereist dat Barbins leven en dood heeft getekend. Onze taal voorziet nog steeds niet in een denotatie voor een derde sekse, ook al feliciteren we onszelf met het fijngevoelige onderscheidingsvermogen dat we tegenwoordig jegens homoseksuelen, biseksuelen, transseksuelen en interseksuelen aan de dag leggen.

Barbin werd op 8 november 1838 geboren in Saint-Jean-d’Angély, indertijd een stadje van ongeveer zesduizend inwoners. De baby kwam ter wereld met ambigue genitaliën, dus de feestelijke kreet ‘Het is een jongen!’ of ‘Het is een meisje!’ zal niet hebben geklonken. Ongetwijfeld zaten de aanwezigen in de kraamkamer om woorden verlegen; in de Franse taal is de tweespalt tussen mannelijk en vrouwelijk zo absoluut dat hij iemand van de wieg tot het graf achter tralies van taal, cultuur en psychologie in deze of gene sekse gevangenhoudt. Wat er die dag werkelijk gebeurde weten we niet, wel tot op zekere hoogte wat er daarna is voorgevallen. Voordat Barbin op dertigjarige leeftijd zelfmoord pleegde, schreef hij/zij zijn/haar memoires in heldere, aangrijpende bewoordingen waarin hij/zij de artsen en anderen veroordeelde die hem/haar na twintig jaar terughoudendheid alsnog abrupt tot een keus hadden gedwongen en zo een einde maakten aan wat een leven in een zo niet gelukkige, dan toch werkbare genderschemerzone was geweest.

Hoewel de situatie in moderne landen aan het veranderen is, hebben wij mensen over het geheel genomen altijd grote moeite gehad met ambiguïteit, zeker als het om het mannelijke en het vrouwelijke gaat. Toch brengt niet elke taal genusonderscheid aan in zijn persoonlijke voornaamwoorden. Zo betekent o in het Turks zowel hij als zij, en ona hem én haar. Het zou interessant zijn om te weten of iemand van onzeker geslacht zich beter op zijn gemak zou voelen in zo’n taalomgeving – het Perzisch en het Tagalog, de taal van de Filipijnen, zijn er nog twee voorbeelden van –, maar van de andere kant kennen deze culturen scherp afgebakende en zelfs repressieve genderrollen.

In het negentiende-eeuwse Frankrijk waren genusonderscheid en repressieve genderrollen aan de orde. Barbin werd in eerste instantie aangemerkt en grootgebracht als een meisje, dus laten we beginnen met haar zo aan te duiden, aangezien het haar sociale realiteit in die periode weerspiegelt. Haar tweede naam was Adélaïde, maar haar familie noemde haar Alexina. Alexina, die zichzelf beschrijft als onaantrekkelijk, bezocht een nonnenkostschool, waar ze verliefd werd op een aristocratische medeleerlinge. Soms glipte ze ’s nachts de kamer van deze vriendin binnen, iets waarvoor ze door het schoolbestuur werd gestraft. In haar puberteit bleven borsten en menstruatie uit; wel kreeg ze gezichtsbeharing, die ze probeerde weg te scheren.

Ondanks deze hindernissen presteerde Alexina goed genoeg om op haar zeventiende te worden toegelaten tot een lerarenopleiding, waar ze verliefd werd op een van de leraressen. Na haar aanstelling op een meisjesschool werd ze nogmaals verliefd, op een collega, Sara genaamd, die ze dagelijks met aan- en uitkleden hielp. Mettertijd werden ze geliefden. Hun relatie kwam aan het licht en omstreeks diezelfde periode begon Alexina, die altijd al een zwak gestel had gehad, hevige pijn te lijden. De arts die haar onderzocht, was volkomen onvoorbereid op wat hij te zien kreeg en bracht het advies uit haar te ontslaan, wat dankzij de ruimdenkendheid van deze specifieke school niet gebeurde.

Rond haar tweeëntwintigste ging Alexina te biecht, wat op zichzelf niets speciaals was – ze was een vroom katholiek –, maar dit keer onthulde ze haar bijzondere aard. Er werd opnieuw een arts geconsulteerd. Die trof zowel een kleine vagina als een kleine penis aan, met inwendige testikels. Niet lang daarna werd ze volgens de wet mannelijk verklaard en gedwongen om haar baan bij de school – een meisjesschool, immers – én haar geliefde op te geven.

Alexina heette vanaf dat moment officieel Abel Barbin en kwam kort in het nieuws. Hij – laten we nu op ‘hij’ overstappen – verhuisde naar Parijs, waar hij werkloos en in armoede en eenzaamheid woonde en zijn memoires schreef. Uiteindelijk heeft hij door de gaskraan van zijn fornuis open te draaien de dood gezocht en gevonden in zijn appartement aan, ironisch genoeg, de rue de l’École-de-Médecine. Zijn memoires werden naast hem aangetroffen door de hulpverleners en hebben de daaropvolgende eeuw in het Office International d’Hygiène Publique stof vergaard, totdat de filosoof Michel Foucault ze (her)ontdekte en voorzien van zijn commentaar uitgaf.1 Hij noemde Barbins verhaal terecht een tragedie van gedwongen genderidentiteit.

==

Foucault was een doorsnee homoseksuele man, die in zijn drie tomen tellende Geschiedenis van de seksualiteit betoogde dat gender een culturele constructie is. Veel weldenkende mensen zijn tegenwoordig dat standpunt toegedaan. En natuurlijk is het voor een groot deel waar, zoals we weten door de aanzienlijke interculturele variatie in genderrollen en de spectaculaire veranderingen die alleen al in de afgelopen vijftig jaar hebben plaatsgevonden. Maar indien de grillen van de menselijke genderexpressie louter aan cultuur toe te schrijven waren, had Barbin een meisje en een jonge vrouw kunnen zijn in de periode dat de cultuur dat vereiste en vervolgens kunnen veranderen in een man toen de eisen van de cultuur veranderden. Culturele conceptualisatie, de etiketten die we mensen opplakken en de betekenis die we die etiketten geven, is een gegeven, maar de term ‘culturele constructie’ is enigszins misleidend. Wat culturen met seksualiteit doen mag geen ontwerpen of bouwen heten; het is een afwerkingsproces dat met de biologie mee-, en er vaak achteraan komt. Niet lang geleden heerste de sterke overtuiging dat verpleegkundigen per definitie vrouw waren en artsen man: dat is Culturele Constructie met hoofdletters, inmiddels grotendeels uitgewist door culturele veranderingen. Wanneer het echter aankomt op genderidentiteit, seksuele aantrekkingskracht, romantische gevoelens, agressie en zo nog een paar aspecten van ons leven, is culturele constructie eerder het kiezen van het behang dan het metselen van het huis. Een boude stelling, en het doel van dit boek is deels om die beargumenteerd en wel te presenteren.

Een populaire opvatting is dat gender een continuüm is, en de verwijzing naar twee seksen, mannelijk en vrouwelijk, daardoor arbitrair. Als die arbitrair is, handelen immers niet alle culturen de verwijzing op dezelfde manier af, en dat doen ze ook inderdaad niet. Er zijn culturen die een derde geslacht of gender kennen,2 of zelfs meer dan drie, en daarmee is voor sommigen de kous af. Maar dat is hij niet, om de eenvoudige reden dat alle culturen twee heel grote categorieën kennen, mannelijk en vrouwelijk, en een relatief kleine categorie voor degenen die zich niet conformeren. We kunnen meer leren van die culturen, beter inzicht krijgen in de subtiele onderstromen van gender. Als we dat doen, wordt het leven er voor mensen als Barbin beter op.

Feit blijft dat Barbin en mensen als hij een kleine minderheid zijn.

Eén betekenis van het woord ‘continuüm’ haalt het beeld van een lange, transparante buis voor de geest, gevuld met water en met aan beide uiteinden een dop. Aan elke kant wordt een kleur verf ingebracht, laten we zeggen aan de ene kant rood, aan de andere geel. De beide kleuren zullen naar elkaar toe uitlopen en op een bepaald moment (voordat de hele buis één tint oranje bevat) is er een uniform continuüm met zuiver rood aan de ene kant, zuiver geel aan de andere en een gradatie van oranjes ertussenin. Als we de buis op dit moment vastleggen, bevat die als het goed is kleurbanden van gelijke grootte: evenveel zuiver oranje als zuiver geel en zuiver rood, en net zoveel licht- als donkeroranje.

Maar stel nu dat de buis in het midden vernauwd is. Als we na eenzelfde tijdsverloop de buis met de vernauwing vastleggen, treffen we net als tevoren in het midden oranje aan, maar in veel mindere mate dan geel of rood. Er is nog steeds een continuüm zichtbaar, met aan de uiteinden rood en geel, die steeds meer naar oranje neigen naarmate je de vernauwing in het midden nadert. Die variatie aan weerskanten van de vernauwing bestaat echt en is belangrijk, maar verschijnt in een klein percentage van de vloeistof. Je kunt nog steeds zeggen dat de buis een rode en een gele kant heeft, of een rossige en een gelige, terwijl we van de eerste buis enkel konden zeggen dat die een rode en gele kant heeft met gelijke hoeveelheden van de kleuren tussen rood en geel in.

Zeggen dat de eerste buis een rode en een gele kant heeft, legt een strikte dichotomie op aan een uniform continuüm, iets waartegen een rationele waarnemer bezwaar zou maken. Stellen we datzelfde met betrekking tot de in het midden vernauwde buis, waarbij we de tinten rood en geel in aanmerking nemen en erkennen dat er in en rond de vernauwing een oranje vloeistof is die noch rood noch geel kan heten of zelfs maar rossig en gelig, dan verdraaien we de werkelijkheid niet en zou de rationele waarnemer toestaan dat we, voorzichtig, gebruikmaken van de beide hoofdkleurwoorden.

Over het genderspectrum bestaat de opvatting dat zuiver mannelijk en zuiver vrouwelijk een mythe zijn, omdat we tenslotte alles ertussenin inderdaad aantreffen. Maar het menselijke gender is als de toegeknepen buis, niet de uniforme, de rechte. Als we mensen niet dwingen iets te zijn wat ze niet zijn, als we de rechten beschermen van de kleine minderheid die op geen enkele manier in de bestaande categorieën past en die van de grotere minderheid die er niet góéd in past, kunnen we iedereen een eerlijke plaats geven zonder dat we het in het oog springende feit ontkennen dat het gros van de mensheid hetzij mannelijk, hetzij vrouwelijk is, ondanks de enorme variatie in beide categorieën.

Het voornamelijk binaire systeem hapert bij veel kenmerken. Als ik zeg hoe helder, verzadigd of mooi de kleur is, weet je nog altijd niet of ik het over geel of rood heb. En stel dat we een spelletje doen, waarbij jij aan de hand van één vraag mag raden of ik een man of een vrouw in gedachten heb, dan zou je niet vragen of de persoon aan wie ik denk muzikaal is of extravert of in een stad woont. Met zulke vragen zou je je kans verspelen. En niettegenstaande consistente verschillen in lichaamslengte tussen mannen en vrouwen, zou het dwaasheid zijn om die ene vraag die je hebt te vergooien aan hoe lang de persoon is; daarvoor is de overlap in lichaamslengte van mannen en vrouwen veel te groot. Zou je daarentegen vragen ‘Heeft de persoon die je in gedachten hebt een vagina of een penis?’, dan heb je meer dan 99 procent kans dat je het goed raadt.

Wat we eigenlijk willen weten is natuurlijk of bepaalde psychologische aanleg, zoals voor ambitie, voor fysieke gewelddadigheid en seksuele ontrouw, meer onder ‘muzikaliteit’ hoort of onder ‘lichaamslengte’. De overlap tussen mannen en vrouwen is bij deze – en de meeste andere – eigenschappen veel te groot om de doorslag of zelfs maar een betrouwbare aanwijzing te kunnen geven omtrent genderidentiteit, dat weten we al. Geen vraag over gedrag komt in de buurt van de vagina-of-penis-vraag. Desondanks kunnen de verschillen betekenisvol zijn.

==

Het is uitermate leerzaam om te kijken naar mensen die echt die middenpositie innemen en die dat doen om biologische redenen. We zouden er onder andere achter komen dat het midden geen lineair continuüm is zoals de buizen willen doen geloven, maar een complexe glassculptuur: klein, mooi en vreemd.

Barbin was waarschijnlijk wat artsen een pseudohermafrodiet noemen, waarmee overigens geen namaak of veinzerij wordt bedoeld. Biologisch ‘echte’ hermafrodieten beschikken over functionerende, vruchtbare eierstokken én functionerende testes; ze maken zowel eicellen aan als sperma. Deze toestand is uiterst zeldzaam. Het komt vaker voor, al is het nog steeds zeldzaam, dat iemand over ambigue genitaliën beschikt, iets wat verschillende verschijningsvormen kan aannemen naargelang mensen genetisch man of vrouw zijn. Voor pseudohermafrodieten bestaat geen eenduidig antwoord op de vagina-of-penis-vraag, of in elk geval geen antwoord dat een leven lang consistent blijft, maar wel op de vraag of ze beschikken over eierstokken of testes. (Pseudo)hermafrodieten hebben de rest van de wereld enorm geholpen door onderzoek toe te staan dat licht werpt op hoe gender zich typisch ontwikkelt. Het is te hopen dat ze daarbij waardevolle zelfinzichten hebben opgedaan; in het verleden heeft onderzoek wel eens in hun nadeel uitgewerkt.

Mogelijk vraag je je af waarom een boek over vrouw- of man-zijn zoveel tekst besteedt aan mensen die noch volledig het een, noch volledig het ander zijn. De reden is dat zij de uitzondering zijn die de regel bevestigt. Hun ontwikkeling verloopt zoals die verloopt omdat een van de twee hoofdpaden wordt verlaten, en wetenschappelijke analyse van die toevallige afsplitsingen – en van minder toevallige in talloze experimenten met dieren – geeft ons beter inzicht in hoe de hoofdpaden zelf verlopen. Mensen als Barbin – iedereen die niet in een van beide grote kaders past – zijn atypisch, niet abnormaal. Ze zijn wel eens experimenten van de natuur genoemd, en in zekere zin zijn ze dat ook, zolang wij hen niet objectiveren of dwingen iets te zijn wat ze niet zijn. Deze morele verplichting heeft voorrang op elke wetenschappelijke lering die we dankzij hen zouden kunnen trekken.

==

Voordat we dieper op hun fascinerende, soms bedreigde en vaak heldhaftige leven ingaan, moeten we een korte blik werpen op hoe de door de eeuwen heen geëvolueerde mannelijkheid en vrouwelijkheid in elk embryo, elke baby en elk kind wordt herschapen. Wat zijn die twee klassieke hoofdpaden precies, waarvan sommigen van ons afslaan? We richten ons hierbij op zoogdieren, al wordt de teerling niet bij alle zich seksueel voortplantende diersoorten op dezelfde manier geworpen. Het licht dat zij op ons leven werpen lijkt op dat van een kaars: soms flakkerend of vaag, altijd warm, met een goudachtige kwaliteit. Door ethische beperkingen kunnen we onszelf niet onderzoeken zoals we dat met dieren kunnen, maar die research staat tot op zekere hoogte wel afleidbare conclusies toe ten aanzien van de menselijke soort. Hier is het verhaal van de geslachtsontwikkeling zoals dat uit onderzoek naar mens én dier naar voren komt.3

Wij mensen hebben zesenveertig chromosomen, waarvan (doorgaans) twee geslachtschromosomen: X en Y. De eicellen van een vrouw bevatten elk één X-chromosoom, de spermacellen van een man zijn verdeeld in twee ongeveer gelijke groepen: die met een X-chromosoom en die met een Y-chromosoom. De bevruchte eicel wordt dan XX of XY, wat over het algemeen synoniem is met vrouwelijk of mannelijk. Miljoenen kleine spermacellen bestormen vol vuur de veel grotere eicel, maar slechts één ervan weet de eicel binnen te dringen voordat de buitenwand zich sluit. De winnende spermacel verliest zijn staart, al zou je evengoed kunnen zeggen dat hij zijn kop verliest, die afbreekt in en wordt opgenomen door de eicel. Maar anders dan bij een bidsprinkhaan (waarover later meer) dient dat kopje niet voor voeding; daar zorgt de enorme, onafhankelijke massa van de eicel voor. Het kopje van de spermacel levert genen, deeltjes van kostbare variatie, aan de al even genenrijke kern van de eicel. Wanneer beide versmelten, is het geslachtelijke lot van de bevruchte eicel bezegeld: dat is óf mannelijk óf vrouwelijk. Met het verlies van zijn kop wint de spermacel zijn reproductieve toekomst.

Natuurlijk zit er meer aan vast, maar het Y-chromosoom speelt een hoofdrol in de bepaling van het geslacht. Dat betekent overigens niet dat het Y-chromosoom zelf een meesterstuk is: bij zoogdieren meet het maar een fractie van het X-chromosoom en het lijkt vooral op een gemangelde tweelinghelft. Klein als het is, draagt het Y-chromosoom gewoonlijk één gen dat de doorslag geeft en zorgt voor de testis determining factor of TDF, die de ontwikkeling van testes triggert vanuit organen die anders (grofweg) zouden uitgroeien tot eierstokken. Vanaf dat moment nemen de testes het over door specifiek mannelijke hormonen – androgenen – aan te maken die de rest van de mannelijkheid vormgeven. Een ander Y-gen maakt een molecuul aan dat vrouwelijke organen onderdrukt.

Er zijn nog andere genen, ook op het X-chromosoom, van invloed op de geslachtsontwikkeling, maar de TDF die door het Y-chromosoom wordt geproduceerd, is de chemische sleutel die de deur opent voor de androgenen. Zoals ik in de inleiding al zei, kunnen we mannelijkheid beschouwen als een syndroom, een chromosomaal defect dat door 49 procent van de mensheid wordt gedeeld. Het doet ernstige schade. Het vernietigt het lichamelijke vermogen om nieuw leven te creëren, zorgt voor extreme sterfte op alle leeftijden, verkort levensduur, vergroot het risico op hartaanvallen en autisme en veroorzaakt naast andere symptomen fysiek geweld. Voor het overgrote deel is dat te wijten aan de toxiciteit van androgenen, ofwel door testosteronvergiftiging, hoewel oestrogeentekort en andere hormonale ongelukjes eveneens een rol spelen. Maar het merendeel is te herleiden tot het Y-chromosoom.

Hoezo nu ‘toxiciteit’ en ‘ongelukjes’? Zijn dat niet gewoon kreten? Nee. Het lichaam van een zoogdier is in de grond vrouwelijk. Als je slechts over één X-chromosoom beschikt (syndroom van Turner), ben je weliswaar niet vruchtbaar, maar zolang je geen Y-chromosoom hebt, ben je een vrouw. Heb je twee of meer X-chromosomen maar ook een Y-chromosoom (syndroom van Klinefelter), dan ben je weliswaar niet helemaal typisch, maar wel een man. Er zijn zeldzame gevallen van onvruchtbaarheid bij vrouwen die XY zijn maar dankzij een ander gen ongevoelig voor androgenen. En sommige mannen zijn XX onder de microscoop, maar bij nader onderzoek blijkt een van die X’en cruciale Y-genen te dragen, wat zomaar kan gebeuren bij een lichtelijk afwijkende celdeling. Maar voor het overige kun je stellen dat de lichamelijke opzet vrouwelijk is, tenzij het Y-chromosoom die naar het mannelijke doet omslaan.

==

Met dit in het achterhoofd kunnen we naar Barbins moderne tegenhangers kijken, die een bron van informatie zijn over het biologische verhaal achter mannelijkheid en vrouwelijkheid.4 Ik zal proberen deze mensen genderneutrale namen te geven, zodat ze niet in een genderrol worden gedrongen of als wetenschappelijke specimen op de ontleedtafel komen.

Allereerst zijn er mensen die met ambigue genitaliën worden geboren die als XX-embryo in de baarmoeder zijn blootgesteld aan androgenen. Die blootstelling kan natuurlijke oorzaken hebben of menselijk gestuurde omdat de moeder medicijnen kreeg toegediend die androgenen imiteren. Eén natuurlijk probleem is congenitale bijnierhyperplasie, ofwel het adrenogenitaal syndroom. Kinderen die met het adrenogenitaal syndroom worden geboren – ik zal ze A’s noemen – hebben een genetisch afwijkend enzym in de adrenalineklieren die daardoor, in plaats van de gebruikelijke, aan stress- en kaliumgehalte gerelateerde hormonen, extra androgenen aanmaken. A’s worden met enigszins geviriliseerde genitaliën geboren en met ernstige aandoeningen die wel behandeld maar niet genezen kunnen worden. Andere XX-chromosomale baby’s met ambigue genitaliën werden blootgesteld aan medicatie die verwant is aan progesteron. Helaas kent progesteron deels dezelfde effecten als androgenen, iets wat niet bekend was toen het hormoon bij de vrouwen werd toegediend om hen hun zwangerschap te laten behouden. De baby’s die daaruit voortkwamen – ik zal ze Andra’s noemen – kunnen eveneens gedeeltelijk geviriliseerde genitaliën hebben, maar dan zonder de aandoeningen.

A’s en Andra’s zijn twee groepen die het decreet ‘Het is een jongen!’ of ‘Het is een meisje!’ bemoeilijken. Vaak worden ze echter grootgebracht als meisjes. Bij sommigen werd na de geboorte de kleine penis chirurgisch verwijderd, zodat ze als kind een vrij typisch vrouwelijk lichaam hadden. De A’s kregen hormoonkuren die in de puberteit herhaald werden, in een poging hun adrenalineklieren te corrigeren en verdere virilisering te voorkomen. Wat hun gender en genitaliën betreft: tot vrij recentelijk was het advies van psychologen dat A’s en Andra’s niet moesten blijven kampen met een ambigue genderidentiteit. Om psychologische en chirurgische redenen meenden artsen dat het gemakkelijker zou zijn meisjes van hen te maken.

De dominante theorie indertijd was ‘psychoseksuele neutraliteit bij geboorte’, een dure manier om te zeggen dat kinderen hun genderidentiteit louter door ervaring met hun culturele omgeving ontwikkelen: hoe ouders en anderen met hen omgaan, hoe hun wordt geleerd zich te conformeren, hoe ze volwassenen imiteren en zich met hen identificeren en hoe eenvoudigweg kijken naar hun lichaam hun idee over wie en wat ze zijn bevestigt. Daarom, aldus de theorie, zien jongens zichzelf (doorgaans) als jongens, handelen ze als jongens en kiezen ze te zijner tijd meisjes als seksuele partner. Meisjes, zo was de gedachte, worden psychologisch gezien vrouwen vanwege een heel andere, complementaire verzameling culturele omgevingsstimulansen. Kinderen en volwassenen die niet in het plaatje passen – jongens die aan cross-dressing doen, zogenaamde tomboys, homo’s, lesbiennes en anderen – werden waarschijnlijk zo vanwege de gezinspsychologie in hun jeugd, die door leeftijdsgenoten en schoolomgeving nog werd versterkt.

Vandaag de dag weten we dat het proces weliswaar wordt beïnvloed door cultuur, maar niet louter daarop rust. Sterker nog, cultuur komt niet eens in de buurt van voornaamste determinant.

De niet bepaald talrijke A’s en Andra’s hebben zich vaak, samen met hun familie, geduldig op het onderzoekspad naar genderidentiteit begeven, en het blijkt dat ze naar vele maatstaven meer jongensachtig gedrag vertonen dan hun zussen of andere meisjes van hun leeftijd: ze kiezen vaker voor jongensspeelgoed, -spellen en -kleren dan voor poppen en jurken. Bij schetstests zijn ze net als jongens meer geneigd mobiele en mechanische objecten te tekenen, met donkere of koude kleuren, vanuit vogelperspectief, terwijl meisjes geneigd zijn mensen, bloemen en vlinders te tekenen, in lichte en warme kleuren, en deze levende onderwerpen op een rij op een grondvlak af te beelden. Als kind zeggen A’s en Andra’s minder gauw dan meisjes dat ze later moeder willen worden. (Waarmee ik geen waardeoordeel vel over een moederschapswens; ik geef enkel een paar feiten over tendensverschillen.) En eenmaal volwassen zegt de meerderheid dat ze zich geen vrouw voelt; deze mensen worden verliefd op vrouwen en hebben seks met vrouwen. Deze ontwikkeling doet zich voor ondanks de hormoonkuren die ze, met name ook in de puberteit, hebben gehad en die hun een min of meer typisch vrouwenlichaam hebben gegeven.

Niet iedereen interpreteert deze feiten op dezelfde manier,5 maar voor veel wetenschappers bevestigen ze de resultaten van laboratoriumonderzoeken: niet alleen het lichaam, maar ook het brein baadt in de baarmoeder in geslachtshormonen, en bij typische mannen is het brein onder invloed van androgenen geviriliseerd. In een klassiek onderzoek werd apen die een vrouwelijke foetus droegen, in het laatste stadium van de dracht en lang na de vorming van een vrouwelijke anatomie, testosteron toegediend.6 Zelfs vóór de puberteit met haar formidabele hormonale metamorfose zijn typische mannetjesapen in de leeftijd van een tot twee jaar veel agressiever in hun spel dan hun typisch vrouwelijke leeftijdsgenoten. De prenatale blootstelling aan testosteron zorgde bij de verder typische vrouwtjesapen voor een tussenniveau van ruw spel, ravotten en stoeien.

Dit was een van de talrijke experimenten met heel veel verschillende diersoorten: ratten, muizen, hamsters, konijnen, fretten, honden en diverse apenrassen... een hele menagerie.7 De experimenten laten verschuivingen zien in zeker drie gedragssoorten: agressie (in spel of ernst), seksuele activiteit en respons op jongen. Er is bovendien een effect merkbaar in het brein: mannelijke hormonen beïnvloeden slechts kleine gebieden ervan, maar dat zijn wel de gebieden die seks, zorgzaamheid en agressie betreffen. De (voornamelijk in de hypothalamus voorkomende) verschillen in het brein en in twee gedragscategorieën – agressie en zorgzaamheid – zijn zichtbaar voordat volwassen geslachtshormonen in het spel komen. Bij bijna alle onderzoeken duwt de vroege blootstelling aan androgenen – de exacte timing hangt van de diersoort af – vrouwelijke dieren in mannelijke richting, en castratie of anti-androgeenbehandelingen mannelijke dieren in vrouwelijke richting. Daarom spreken veel psychologen en neurologen tegenwoordig standaard van androgenisatie ofwel virilisatie van het brein.

Is dit onomstotelijk bewijs dat het brein en gedrag van de A’s en Andra’s werden geviriliseerd door blootstelling aan androgenen of soortgelijke hormonen? Nee. Wijst het er in combinatie met ander bewijsmateriaal op dat deze blootstelling heeft plaatsgevonden? Ja, en dat is nog niet alles.

Niet alleen XX-chromosomale individuen kunnen worden geboren met ongedefinieerde genitaliën. Ook bij XY-individuen is het mogelijk, en het uit zich bij hen in op zijn minst zeer onderontwikkelde mannelijke genitaliën, naast andere anatomische problemen. Eén zo’n toestand wordt cloacale extrofie genoemd, een complexe anatomische afwijking. Tegenwoordig kunnen vrijwel alle XY-baby’s met deze aandoening – laten we ze C’s noemen – middels chirurgie aan de mannelijke categorie worden toegewezen, met een min of meer functionerende penis. In het verleden was dit echter niet mogelijk en werden C’s net als A’s en Andra’s met chirurgie en hormoonbehandelingen verwezen naar de vrouwelijke categorie.

Uiteindelijk werd hun genderpsychologie onderzocht. In een onderzoek uit 2004 van William Reiner en John Gearhart, met zestien C’s tussen de acht en eenentwintig jaar als proefpersoon, hadden twee proefpersonen bij de geboorte het mannelijke etiket gekregen en waren ze volgens alle psychologische maatstaven mannelijk gebleven.8 De andere veertien hadden het vrouwelijke etiket gekregen en waren ook zo grootgebracht. Tijdens het onderzoekstraject met follow-ups door de jaren heen spraken acht van die veertien proefpersonen de wens uit mannelijk te zijn, hadden er negen voornamelijk mannelijke vrienden, lieten er tien een typisch mannelijk gehalte van ruw spel, stoeien en ravotten zien en verkozen ze alle veertien typisch mannelijk speelgoed en spel. Dat er zes tevreden waren met hun vrouwelijke genderidentiteit is van belang, maar de resultaten wezen overduidelijk naar een significante rol van prenatale androgenen.

Ook in 2004 publiceerde Reiner een uitgebreider artikel, met een grotere patiëntenpopulatie en meer details. Hier volgt een gesprek met een dertienjarige die acht maanden tevoren de waarheid te horen had gekregen omtrent zijn problematiek bij de geboorte, de diagnose en de vroege behandeling:

==

Vraag: Hoelang duurde het, nadat je vader en moeder het je hadden verteld ... Hoelang duurde het voordat je geloofde dat ze de waarheid spraken en zo?

BJ’s antwoord: Ik geloofde ze meteen, want alles viel op zijn plek.9

==

BJ nam een jongensnaam aan, rukte de bloemen van de roze wanden in zijn kamer en vroeg zijn moeder de muren een nieuwe kleur te geven. Hij bleef een week thuis van school, nu en dan verdrietig, voornamelijk uit angst voor de reactie van zijn vrienden. Volgens Reiner was het voor veel ouders een moeilijke beslissing om open kaart te spelen, maar ze meldden wel ‘dat hun kind erdoor leek te groeien en erbij leek te winnen’,10 en uit het interview met BJ over zijn transitie-ervaring ‘blijkt een scenario dat kenmerkend is voor veel van deze kinderen’.11

Reiner stelt niet dat er voor deze kinderen, nu jongens, een gemakkelijke toekomst in het verschiet ligt, maar beklemtoont dat voor velen de chirurgische correctie naar de vrouwelijke anatomie en de opvoeding als meisje een vergissing zijn geweest. Hun ouders rapporteerden goed sociaal functioneren. Zes van de kinderen hadden op enig moment spontaan hun mannelijke genderstatus bekendgemaakt; zeven andere hadden de overstap gemaakt nadat hun ouders hadden besloten hen – in diverse stadia van hun ontwikkeling – over hun omstandigheden te informeren. De transitie viel het kind structureel gemakkelijker dan de ouders. Reiner (wiens follow-upteam had bijgehouden welke mate van openheid of geheimhouding er in het gezin had geheerst) trekt de ontroerende conclusie dat ‘deze kinderen zich vanaf hun geboorte aanpassen aan hun leven met ernstige lichamelijke afwijkingen, pathofysiologische kwetsbaarheid en complexe medische en chirurgische ingrepen. Ze bestuderen en overpeinzen hun leven niet, ze léven het.’ Hij zegt voorts dat het onderzoek ‘een belangrijke rol’ impliceert ‘voor prenatale blootstelling aan androgenen voor een typisch mannelijke ontwikkeling, inclusief een mannelijke genderidentiteit. De klinische algoritmen en paradigmata met betrekking tot dit soort kinderen moeten worden herzien.’12

Dit geldt evengoed voor XY-baby’s die zonder penis worden geboren of die hun penis verloren door een mislukte circumcisie, een verkeerd gelopen infectie, een hondenbeet of een ander ongeluk, of door mishandeling. Nogmaals, door het idee dat genderidentiteit en gendergerelateerd gedrag in overweldigende mate afhangt van de socioculturele omgevingsfactoren, en het feit dat het chirurgisch gemakkelijker was om een soortement vagina te maken dan een penis, is een groot aantal van deze jongens als meisje geëtiketteerd en grootgebracht, met hormoonbehandelingen in de puberteit om ze zo veel mogelijk vrouw te maken.

Eén zo’n onfortuinlijk kind, wiens tweelinghelft een typisch mannelijke ontwikkeling doormaakte, werd verwezen naar de vrouwelijke categorie.13 Al vroeg na de geboorte werd er chirurgisch een vagina geconstrueerd en tot en met de adolescentie werden hormoonkuren toegediend. Men hoopte dat er door deze ingrepen tezamen met de familiale en socioculturele omgevingsfactoren een weliswaar onvruchtbare maar verder normale vrouw uit dit kind zou groeien.

Dat gebeurde niet. De jonge vrouw voelde zich misplaatst in haar rol. Ten slotte ging ze op onderzoek uit naar informatie omtrent haar geboorte en kinderjaren en raakte bekend met haar eigen lichaamshistorie. Wat ze ontdekte, betekende een opluchting voor haar. Het verklaarde een heel leven als buitenbeentje, en ze besloot haar identiteit om te gooien. Als meisje, als Joan, namen anderen de beslissingen voor haar met betrekking tot chirurgie en hormoonmedicatie om haar vrouwelijker te maken. Nu nam zíj de beslissing om John te worden en zorgde ze als volwassene zelf voor de nodige chirurgie en medicatie. Een van Joans/Johns artsen zei later in een interview: ‘Hij had een busje aangeschaft met een bar erin. Hij wilde wel eens op de versiertoer.’14 Helaas werd John twee jaar nadat zijn tweelingbroer zelfmoord had gepleegd, zo depressief dat ook hij een einde heeft gemaakt aan zijn leven.15 Gezien de geschiedenis van zijn tweelingbroer, met diens typisch mannelijke anatomie, kan Johns zelfmoord niet zomaar worden toegeschreven aan zijn eigen ongebruikelijke gendergeschiedenis; het is duidelijk dat de zaak ingewikkelder lag.

Sommigen noemen dit verhaal een eerbetoon aan de vrije wil: Joan, die de beslissing neemt om John te worden (zoals inmiddels vele duizenden transseksuelen hebben gedaan, in welke richting ook) en die met wat hulp van chirurgen en endocrinologen een grens overgaat die voordien altijd als onoverkomelijk heeft gegolden. Maar in dit geval zorgde een allesbepalende of op zijn minst medebepalende factor ervoor dat ze zich niet op haar plaats voelde in de haar toegewezen rol van meisje en jonge vrouw: de invloed van mannelijke hormonen op Joans/Johns brein voor de geboorte. Wie een greintje menselijk medeleven in zich heeft, kan alleen maar begrip tonen voor haar wens een man te zijn.

In een soortgelijk geval – gelukkig zijn ze zeldzaam – verloor een kind zijn penis op de leeftijd van twee maanden.16 Genderherindeling en corrigerende chirurgie volgden op de leeftijd van zeven maanden, en het kind werd als meisje grootgebracht. Ze behield een stabiele vrouwelijke identiteit, met een bestendige voorkeur voor typisch jongensspeelgoed en -spel. In een interview op haar zesentwintigste vertelde ze dat ze een mislukte relatie met een man achter de rug had en nu een geslaagde had met een vrouw; ze beschreef zichzelf als lesbisch. Biologie is dus zeker van invloed, maar er vindt complexe interactie plaats met de socioculturele omgeving en ervaringen.

En dan het groeiende aantal transseksuelen: mensen die om chirurgie en hormoonbehandelingen komen om ze te laten veranderen in het gender dat ze niet zijn.17 Vandaag de dag hebben er vele duizenden dergelijke ingrepen ondergaan. Zijn zij dan geen bewijs van pure vrije wil, die voor het eerst in de geschiedenis op deze manier kan worden uitgeoefend? Niet echt. Mensen krijgen niet legitiem de kans om chirurgisch, medisch, van sekse te veranderen, tenzij ze kunnen aantonen dat ze zich diep ongelukkig voelen, en zo’n beetje altijd al hebben gevoeld, in hun lichaam. Dat wil zeggen, in het mannenlichaam waarmee ze zijn geboren, terwijl ze voelen en vinden dat ze vrouw zouden moeten zijn, of in het vrouwenlichaam waarmee ze zijn geboren, terwijl ze voelen en vinden dat ze man zouden moeten zijn. Vrije wil? In zekere zin. De medische wetenschap stelt hen in staat te kiezen, ze hebben de hulp van artsen en psychologen, en in verlichte landen houdt de wet hen niet tegen. Maar waar komt hun wil om te veranderen vandaan? We kennen de biologische geschiedenis niet van hun oprechte onbehagen, van hun elementaire verlangen om te behoren tot wat wij ‘de andere kunne’ noemen.

Psycholoog Randi Ettner, die haar loopbaan eraan heeft gewijd om zulke mensen te helpen, schrijft: ‘Veel jonge kinderen experimenteren door zich te verkleden in kleren van het andere geslacht. Er zijn er echter maar weinig die de aanhoudende wens hebben het andere geslacht te zíjn. Die kinderen bidden bij het slapengaan dat ze bij het wakker worden een wonderbaarlijke transformatie zullen hebben ondergaan.’18 De reactie van de omgeving is gewoonlijk afwijzend. ‘Maar weinig dingen zijn zo onthutsend voor ouders als te weten komen dat hun kind een transseksueel is. Het narcistische affront dat eigen vlees en bloed van gender wil wisselen, is ongekend. Ouders accepteren een kind gemakkelijker als crimineel dan als transseksueel. Onze samenleving versterkt die onverdraagzaamheid.’19

Niet de vele cases die Ettner en anderen beschrijven of de verslagen van transseksuelen zelf geven aanleiding om te denken dat het antwoord op de vraag waaróm iemand van sekse zou willen veranderen in een afwijkend opvoedingsgedrag ligt. Een hypothese die wél hout snijdt, is dat iemands persoonlijke biologische (genetische, neurologische, hormonale, farmacologische) geschiedenis ten grondslag ligt aan de wens om lichamelijk anders te zijn dan diegene altijd heeft geleken. Die hypothese kan in de toekomst worden getest, wanneer we voldoende gedetailleerde breinbeelden kunnen verkrijgen van mensen die van gender willen veranderen. Uit een onderzoek uit 2011 van Alicia Garcia-Falgueras, Lisette Ligtenberg en anderen20 is gebleken dat (van man naar vrouw veranderde) transseksuelen op wie autopsie was verricht en van wie het brein was onderzocht, tussen man en vrouw in vielen voor wat betreft de cellulaire en chemische structuur van dat deel van de hypothalamus dat betrekking heeft op seks en voortplanting. Nader onderzoek is noodzakelijk, maar dergelijk bewijs zou ten goede komen aan het pleidooi dat mensen moeten voeren voor geslachtsverandering: objectief vastgestelde breinverschillen konden wel eens een belangrijke bevestiging zijn. Ze mogen geen vereiste worden – dat zou alleen maar nieuwe medische arrogantie betekenen – maar ze kunnen ons wel helpen de wens beter te begrijpen. Ik ben stellig van mening dat we de vrijheid zouden moeten hebben om te kiezen wat we willen, maar dat betekent niet dat we onze keus vrijelijk hebben gemaakt of dat we die kunnen wegwensen omdat anderen willen dat we in het stramien van de samenleving passen.

==

Neem tot slot de bijzonder interessante groep mensen die het leven chromosomaal als XY beginnen maar worden geboren onder de overtuigde kreet ‘Het is een meisje!’ Er doen er zich veel voor in een handvol dorpen in het hoogland van de Dominicaanse Republiek. Ze komen uit families die gekenmerkt worden door inteelt en delen een recessieve mutatie die een eenvoudig enzym wijzigt. Dat enzym heet 5-alfa reductase, en hun aandoening is vernoemd naar de deficiëntie ervan. Er komen ook gevallen voor in Nieuw-Guinea, Turkije en elders, maar de beste onderzoeken zijn gedaan in de Dominicaanse Republiek.

Julianne Imperato-McGinley, een endocrinoloog aan het Cornell Medical Center in New York, heeft achttien van deze opmerkelijke proefpersonen onderzocht en de bevindingen in 1979 gepubliceerd in het New England Journal of Medicine, met follow-ups tot vele jaren later.21 Ze ontdekte dat ze machihembra (man-vrouwen) of guevedoce (testikels-met-twaalf) worden genoemd, vanwege wat er achteraf bezien over hen bekend was. Bij de geboorte werden deze kinderen vrijwel allemaal als meisje gezien en gedurende hun kindertijd ontwikkelden ze zich in de vrouwelijke rol. Ze werden pas als speciaal gezien toen ze in de puberteit hadden moeten komen. Maar ten eerste ontwikkelden ze geen borsten, ten tweede groeide hun clitoris uit tot een kleine penis en als laatste werden hun schouders breed en gespierd, in plaats van dat er lichaamsvet over gewelfde heupen kwam.

Met andere woorden: deze meisjes werden man. En je zou zeggen dat meer dan tien jaar opgroeien en leven als meisje een beletsel zou vormen voor de overgang naar mannelijkheid, nietwaar? Maar dat was niet zo. Van de achttien machihembra’s onder observatie maakten zeventien zonder heel grote problemen de psychologische overstap.

Hoe is het mogelijk?

Allereerst is er geen cultureel-deterministische theorie over genderontwikkeling die een verklaring biedt. Elke cultureel georiënteerde theorie voorspelt dat deze mensen voor het leven gebukt gaan onder een verwarde genderidentiteit. De overgang verloopt ook niet helemaal probleemloos, maar bij de overgrote meerderheid wél geslaagd. Ze trouwen. Met een beetje hulp van een vruchtbaarheidskliniek krijgen de meesten kinderen. Ze worden man in hun cultuur, echtgenoot en vader, hoewel ze niet zo zijn grootgebracht.

De beste verklaring ligt in de biologie.

Het enzym waarvan ze te weinig hebben, 5-alfa reductase, zet testosteron om in een ander androgeen, dihydrotestosteron (DHT). DHT zorgt normaal gesproken voor de ontwikkeling van een penis en testikels bij een foetus, maar omdat DHT bij deze foetussen ontbreekt, komen ze met vrouwelijk lijkende genitaliën ter wereld. De mannelijke puberteit wordt echter voornamelijk getekend door testosteron, waarvan ze wel normale hoeveelheden hebben. Zodoende kunnen ze, ondanks hun wel heel andere uitgangspunt, iets doormaken wat veel op een mannelijke puberteit lijkt wanneer in hun tienerjaren de normale veranderingen plaatsvinden in de regulering van de geslachtsorganen door het brein.

Waarom zijn de meesten van hen nu in staat om de overstap goed te maken? Vermoedelijk heeft hun brein in de baarmoeder blootgestaan aan typisch mannelijke hoeveelheden testosteron. Net als bij de A’s, de Andra’s en de C’s het geval is, heeft die golf testosteron de machihembra’s er vermoedelijk op voorbereid om op een dag te denken en voelen als mannen. Die dag breekt aan wanneer de puberteit hen transformeert, en ze zijn er verbazingwekkend klaar voor.

==

En als we het meer gebruikelijke scala van genderidentiteiten en -gedragingen onder de loep nemen? Het leven van homoseksuele mannen en vrouwen beslaat een breed en intrigerend, doorgaans ongeclassificeerd en ongeëtiketteerd spectrum. Veel mensen, zo niet de meeste, gaan homoseksuele intimiteiten aan als ze zijn afgesneden van leden van het andere geslacht, zoals in de gevangenis. De meesten die hun toevlucht nemen tot deze gelegenheidshomoseksualiteit, keren terug tot de heteroseksualiteit als en wanneer die optie weer bestaat. Maar aan het andere uiteinde op het continuüm van homoseksuele betrekkingen zijn mensen die zich, wat er ook gebeurt, alleen maar aangetrokken zullen voelen tot mensen van hetzelfde geslacht.

In die groep mensen heb je mannen die voelen en handelen op een duidelijk masculiene manier, en mannen die voelen en handelen op een duidelijk feminiene manier; en vrouwen die van vrouwen houden en op feminiene wijze voelen en handelen, en vrouwen die van vrouwen houden en op masculiene wijze voelen. Je hebt mannen die aan cross-dressing en voetbal doen, en dat kunnen hetero- of homoseksuele mannen zijn. Sommige vrouwen trouwen in een witte jurk met de vrouw die ze liefhebben, worden een toegewijde moeder en gaan er vervolgens vandoor om in een oorlog in een ver land te vechten. Al die variaties zijn normaal. En net als transseksuelen zitten die mensen, die op al die verschillende manieren en combinaties van manieren voelen, er niet op te wachten dat men hun vertelt dat hun gevoel een kwestie is van kiezen: dat ze de gevoelens die ze hun leven lang hebben gehad niet meer zouden hebben als ze maar een bepaald religieus gedachtegoed aanhingen of bepaalde psychotherapieën ondergingen, en dat ze in plaats daarvan de gevoelens zouden hebben waarvan een ander vindt dat ze die zouden moeten hebben. Natuurlijk kunnen mensen gedwongen of overgehaald worden om celibatair en alleen te leven, om hun ware ik te onderdrukken, maar dat wil niet zeggen dat de misleide geesten die hen ‘helpen’ ook hun gevoel hebben veranderd, al hebben ze hen wel ongelukkig gemaakt. En de reden dat ze hun gevoel niet kunnen veranderen, is grotendeels biologisch; nog niet volledig begrepen, maar zeer zeker biologisch.

==

Het is verhelderend om te zien wat er met een XY-persoon gebeurt die er zijn hele leven uitziet als een vrouw en zich daarnaar gedraagt, zoals psycholoog Melissa Hines en collega’s in 2003 hebben onderzocht.22 Dit heeft betrekking op mensen bij wie, niettegenstaande hun Y-chromosoom, androgeenreceptoren ontbreken of die geen androgenen kunnen aanmaken. Als effectieve androgenen geheel afwezig zijn, vertonen hun brein, gedrag, seksuele oriëntatie of identiteit geen tekenen van mannelijkheid. Afgezien van hun onvruchtbaarheid zijn ze vrouw, en vaak adopteren ze kinderen, want ze willen wel degelijk moeder zijn. Het vergelijkende onderzoek van Hines en haar collega’s naar tweeëntwintig androgeen-insensitieve XY-chromosomale vrouwen en tweeëntwintig volledig typische XX-chromosomale vrouwen onthulde nul significante verschillen in de psychologische resultaten. Deze XY-vrouwen zijn wederom een uitzondering die de regel bevestigt: als Y zijn ding niet kan doen, als de androgenen hun uitwerking niet kunnen hebben, dan bestaat er geen mannelijkheid, niet van lichaam en niet van geest.

Maar nu over de variëteit binnen het bereik van het typische: hoe zit het met mensen van wie de chromosomen niets ongebruikelijks hebben en van wie de genitaliën geen ambiguïteit vertonen? Dat kunnen toch mannen zijn die van mannen houden en jagen als hobby hebben; of jongens die zich als meisje verkleden en uitsluitend op meisjes vallen; of meisjes die jongens in elkaar slaan en in bomen klimmen, en ervan dromen later een sexy actrice te worden; of mannen en vrouwen die zich altijd seksueel aangetrokken hebben gevoeld tot beide seksen; of mannen die van bloemschikken en mode houden, en hartgrondig heteroseksueel zijn; of vrouwelijke kickboksers die lippenstift opdoen en koket met hun wimpers knipperen naar een man op een feest, en zo zijn er duizend andere combinaties en variaties die niet te voorspellen zijn aan de hand van uiterlijke kenmerken of psychologische eigenschappen.

Waar die variaties vandaan komen blijft een raadsel, maar de aanwijzingen suggereren dat ze voor een groot deel stammen uit tot op heden onbekende genen. En waarom zou ik dat met zoveel overtuiging durven zeggen, als de genen per slot onbekend zijn?

Hoewel genen lokaliseren en de chemische weg ervan volgen tot aan de fysiologie – zenuwen en hormonen – tegenwoordig de gulden standaard is voor een verklaring omtrent genetische effecten, is het niet de enige standaard.

Al ruim een eeuw weet men dat identieke tweelingbroers (die vrijwel hetzelfde genenpakket hebben) op heel veel kwantificeerbare manieren meer op elkaar lijken dan broers uit niet-identieke tweelingen (van wie de genetische overeenkomst gelijk is aan die tussen gewone broers en/of zussen).23 Dat gaat op voor lichaamslengte, gewicht, kwetsbaarheid voor specifieke lichamelijke aandoeningen, levensduur, spierkracht, lichaamsvet, bijziendheid, gehoorverlies op middelbare leeftijd, huidskleur, oog- en haarkleur, vorm van de neus en jukbeenderen en vele andere fysieke kenmerken.

Het geldt ook voor de meeste gedragskenmerken en psychologische eigenschappen, inclusief IQ, verbaal, wiskundig en muzikaal vermogen, extravert- of introvertheid, nervositeit, agressiviteit, vatbaarheid voor specifieke mentale en emotionele aandoeningen, religiositeit, politiek conservatisme of liberalisme enzovoort enzovoort. We kunnen soebatten over deze of die onderzoeksmethode, we kunnen erop wijzen dat genen onderhevig zijn aan onderlinge interactie en dat dit de analyse compliceert, we kunnen de aanzienlijke invloed van omgeving en cultuur erbij betrekken, maar in de eenentwintigste eeuw kunnen we niet meer negeren dat identieke tweelingen meer op elkaar lijken dan niet-identieke tweelingen, zelfs al groeien de identieke tweelinghelften gescheiden van elkaar op in volmaakt verschillende milieus. Er bestaat een getalswaarde voor ‘heritabiliteit’, iets wat aan de hand van de mate van overeenkomstigheid tussen de tweelinghelften van de diverse typen wordt berekend. Men is het er niet over eens hoe die berekening kan of moet worden uitgevoerd.

Ik denk dat het er niet toe doet, omdat het niet om die getalswaarde gaat. Waar het om gaat, is hoezeer tweelingen overeenkomen. Als één helft van een identieke tweeling schizofrenie ontwikkelt, heeft de andere 50 procent of meer kans om dezelfde aandoening te ontwikkelen, terwijl dat risico bij niet-identieke tweelinghelften veel lager ligt. En ten aanzien van schizofrenie blijft dat verschil ook significant als de tweelinghelften gescheiden van elkaar zijn opgegroeid. Dat gaat op voor veel ziekten, zowel mentale als fysieke, en voor veel eigenschappen, waaronder lichaamslengte, verbaal vermogen, humeurigheid en agressie. We hoeven het ‘heritabiliteitsgehalte’ niet te weten of ons zelfs maar te bekommeren om de vraag of het de moeite waard is dit te berekenen; het enige wat we moeten weten, is dat de helften van een identieke tweeling veel meer overeenkomsten hebben (ook als ze in verschillende milieus opgroeien) dan de helften van een niet-identieke tweeling van hetzelfde geslacht: dat is voldoende om te weten dat genen een significante invloed hebben gehad op hetgeen we meten.