Als de Somalische Asad Abdullahi acht jaar oud is wordt zijn moeder voor zijn ogen gedood door rebellen. Negentien jaar later woont hij in Blikkiesdorp, een beruchte township in Kaapstad. Daar vertelt hij zijn aangrijpende verhaal aan Jonny Steinberg.

Als jongen zwerft Asad door zuidoostelijk Afrika, overgeleverd aan de gunsten van verre familie en onberekenbare vreemden. Onvermoeibaar zoekt hij naar een kans op een beter leven. Het leidt hem naar Zuid-Afrika, dat echter niet alleen rijker, maar ook gewelddadiger en xenofober is dan hij zich had kunnen voorstellen.

Steinberg vertelt het verhaal van Asad, en probeert ook te verklaren hoe dat tot stand komt. Welk verhaal vertellen we over onszelf? Hoe verhouden herinneringen zich tot de werkelijkheid? In Een man van Goede Hoop beschrijft hij op onovergetelijke wijze een intense menselijke strijd: het vallen en opstaan van een man met de onverzettelijke wil om iets van het leven te maken.

‘Wat is de Wat van Dave Eggers in de rauwe werkelijkheid. Een meesterwerk.’ **** – Bram Vermeulen, NRC handelsblad

‘Jonny Steinberg verkent de gatkant van Zuid-Afrika: de duistere spanningen van een samenleving onder druk. Aangrijpend!’ – Adriaan van Dis

‘Ongelooflijke non-fictie in een nauwgezette stijl.’ – 360

‘Een uitzonderlijk boek – een krachtig bewijs van de veerkracht van de mens.’ – The Guardian

Jonny Steinberg

Een man van Goede Hoop

Een moderne Afrikaanse odyssee

Vertaald door Marianne Palm

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Jonny Steinberg

© 2016 Nederlandse vertaling Marianne Palm

Oorspronkelijke titel A Man of Good Hope

Oorspronkelijke uitgeverij Jonathan Cape

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld © ANP foto/AFP Photo/Rodger Bosch

Foto auteur © Windham-Campbell Prizes

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

Kaarten © Jan Booysen, © Mapping Specialists

ISBN 978 90 450 3071 5

D/2016/0108/544

NUR 320

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3070 8.

Voor twee leraren
Sen Schonken en Peter Hudson

INHOUD

Voorwoord

Deel I: Van Somalië naar Kenia

Mogadishu

Vlucht

Yindy

Liboi

Islii

Deel II: Ethiopië

Naar Addis en Dire Dawa

Ogaden

Dire Dawa, 2012

Rooda

Qorahay

Studenten

Addis

Foosiya

Noord of zuid

Deel III: Naar Zuid-Afrika

Reis

Kenia

Naar Zuid-Afrika

Thuis

Oom Abdicuur

Winkelier

Oom

Sterkstroom

Foosiya in Sterkstroom

Pick-up

Kaafi

Deel IV: Kaapstad

Abris

De maand mei

Volksfeest

Sadicya

Blue Waters en Amerika

Blikkiesdorp

Nieuws uit Texas

Sadicya

Epiloog

Een woord van dank

Register

VOORWOORD

Asad Abdullahi zit tegenover me aan een tafel in de Compagniestuinen. Om ons heen zitten oudere blanke mannen te schaken.

Mijn schrijfblok ligt open op tafel, ik heb een pen in mijn hand. Ik vraag Asad naar de wijk Kaaraan in Mogadishu, waar hij ongeveer de eerste acht jaren van zijn leven heeft doorgebracht. Hij zegt dat hij zich er maar weinig van herinnert.

‘Het geeft niet,’ zeg ik. ‘Probeer maar niet het je te herinneren, vertel gewoon wat in je opkomt als je aan Mogadishu denkt.’

Er valt me nu iets heel vreemds op. Hij draagt een nauwsluitende gele sweater met capuchon en blauwe skinny jeans, en in deze strakke kleding lijkt hij niet alleen groot en dun, maar ook als het ware verlengd. Elk deel van hem – zijn neus, zijn wangen, zijn handpalmen en vingers, zijn romp – lijkt heel zorgvuldig te zijn uitgerekt. Het resultaat is elegant.

Ineens bedenk ik dat hij precies op de plek zit waar Kaapstad is ontstaan. De tuinen om ons heen zijn bijna op de dag af 358 jaar geleden aangelegd. Hier zit Asad, op heel oude grond, terwijl hij zelf zo jong is en zo overduidelijk niet welkom.

In zijn slanke vingers houdt hij een twijgje. Dat heeft hij waarschijnlijk gevonden toen we vanaf de bibliotheek hierheen liepen. Nu breekt hij het in tweeën en brengt het naar zijn neus.

Hij trekt verbaasd zijn wenkbrauwen op. Hij ruikt er nog eens aan.

‘Wat gek,’ zegt hij. ‘Vanaf het moment dat ik het op de grond zag liggen, wist ik waar de geur me aan zou doen denken.’

Hij begint te vertellen hoe hij inkt maakte. Hij was een jaar of zeven en leerling van een madrassa. Daar maakte hij het houtskoolmengsel waarin hij zijn pen zou dopen om de Koran over te schrijven. Om de inkt te binden heb je het sap van de agreeg-boom nodig. Je splijt een takje open en knijpt met je vingers het sap eruit en laat dat in de houtskool en het water druppelen. Terwijl je in het mengsel roert, breng je onwillekeurig je vingers naar je neus. Je ademt diep in. Ah!

Op zijn gezicht verschijnt een intens weemoedige glimlach, en ik denk dat ik weet waar hij met zijn gedachten is.

Hij weet dat ik er nog ben, dat aan de tafel naast ons mannen zitten te schaken. Maar hij is ook ergens anders en hij geniet ervan, omdat hij beseft dat het maar heel even zal duren. Hij is meer dan twintig jaar in de tijd teruggegaan. Dankzij het twijgje dat hij in de Compagniestuinen heeft gevonden, beleeft hij een vergeten hoogtepunt opnieuw, want uit de uitdrukking op zijn gezicht blijkt duidelijk dat het sap van de agreeg bedwelmend is.

Ik krijg een ingeving. Ik weet dat ik als ik erover nadenk, al is het maar heel even, een reden zal vinden om het niet te doen, dus denk ik er niet over na. Een man die zomaar een twijgje opensplijt en daardoor zo levendig, zo krachtig naar een andere wereld wordt teruggevoerd, dat is een man over wie ik een boek zou moeten schrijven.

Enkele weken eerder was ik naar zijn hut gereden om daar te ontbijten. Volgens mijn agenda was dat op 24 september 2010, een nationale feestdag in Zuid-Afrika. Pearlie Joubert, een journaliste die ons aan elkaar had voorgesteld, was bij me. Ik had eerst een heel ander boek in gedachten. Ik had Pearlie gevraagd me te introduceren bij mensen die in mei 2008 uit Kaapstad waren gevlucht na de geweldsuitbarsting tegen buitenlanders die in Zuid-Afrika woonden. Die periode had ik willen vergelijken met gebeurtenissen van vijftig jaar eerder.

Asad kwam naar buiten om ons te begroeten. Hij droeg een turquoise macawi, die rond zijn middel was geknoopt en tot op zijn enkels viel. Pearlie had me verteld dat hij zevenentwintig was. Ik vond dat hij ouder leek, misschien omdat ik een macawi associeerde met iemand van middelbare leeftijd.

Hij nodigde ons uit binnen te komen in de hut, die overal bedekt was met prachtige, geplooide stoffen. Er hingen er een stuk of tien van het plafond in de hoek bij zijn bed om het af te schermen van de rest van de kamer. Ook de blikken muren waren bedekt met stoffen. De kleuren ervan waren donker en gedempt: kastanjebruine en donkergroene tinten. Ze hulden de kamer in schaduwen, alsof het schemerde en niemand het licht had aangedaan, en ik schrok toen ik ineens zijn vrouw zag. Ze zat op een kruk in de hoek. Haar mollige gezicht staarde ons aan vanonder een hoofddoek die haar wangen bijna helemaal bedekte.

Asad nodigde ons uit te gaan zitten en boog zich over een bunsenbrander. Hij zei dat hij voor ons het Somalische ontbijt wilde maken waar hij het over had gehad: pannenkoeken. Naast hem stond het deeg in een plastic kom, en op het fornuis stond een pan met reepjes vlees en uien en paprika’s te sissen.

Asad woont in Blikkiesdorp. Het wordt soms de aars van Kaapstad genoemd, de kringspier waardoor de stad de delen uitscheidt die hij niet wil hebben. Dat klopt wel zo ongeveer. Het dorp dat in 2007 door de gemeente is gebouwd, bestaat uit zestienhonderd identieke eenkamerbouwsels die in zestien identieke vierkante blokken zijn verdeeld. Het is neergezet om mensen onderdak te bieden die uit illegaal bewoonde woningen waren gezet, een dump waar de uitgestotenen van de stad op een hoop zijn gegooid. Doordat het meer dan dertig kilometer van het centrum van Kaapstad ligt, is het economische hart van de stad alleen bereikbaar via een lange, dure taxirit. Het is het ultieme getto: de bewoners zijn ingesloten door afstand, armoede en hun eigen achtergrond.

Begin 2010 hebben de stad en het Hoge Commissariaat voor Vluchtelingen in hun gezamenlijke wijsheid besloten om vierendertig Somalische en Congolese families in Blikkiesdorp te plaatsen. Ze hadden in 2008 allemaal hun huis moeten ontvluchten met een bende Zuid-Afrikanen op hun hielen. Allemaal hadden ze het grootste deel van de afgelopen twee jaar moeten doorbrengen in geïmproviseerde vluchtelingenkampen, omdat ze te bang waren om terug te gaan naar Kaapstad. Blikkiesdorp was voor hen de plaats om te re-integreren. Ze mochten zonder huur te betalen in een eenkamerhut wonen te midden van de verschoppelingen van de stad, mensen die misschien niet anders konden dan hen haten.

Twee maanden voordat ik Asad leerde kennen, ging er een gerucht door Blikkiesdorp. Het was de dag voor het einde van het WK-voetbal, dat zo trots op Zuid-Afrikaanse bodem werd gehouden. Blikkiesdorp, aldus het gerucht, zou dat vieren door de daar wonende buitenlanders te vermoorden. Die avond verzamelde zich bij Asads hut een menigte, die stenen tegen de blikken wanden begon te gooien. Asad belde Pearlie, die iedereen in Kaapstad leek te kennen, onder wie iemand in de hogere rangen van de politie. Een afdeling ordepolitie haastte zich naar het strijdtoneel.

Tijdens het ontbijt vertelde Asad ons hoe hij zijn kostje bij elkaar scharrelde.

Elke morgen ging hij naar Mitchells Plain Town Centre, ongeveer tien kilometer verderop, een druk winkelcentrum in de grootste township van Kaapstad, dat door Somalische handelaren was overgenomen. Hij bleef daar dan rondhangen tot hij iemand vond die een chauffeur nodig had om voorraden op te halen in een van de groothandels in Kaapstad, of om enkele mensen naar een andere stad te brengen, of voor wat dan ook. Asad bood aan tegen een vergoeding te rijden.

Hij zei dat het nauwelijks iets opleverde, dat hij een handelaar was, een zakenman, en dat hij om te overleven een winkel moest openen hier in Blikkiesdorp, maar dat hij daarvoor alleen het geld nog bijeen moest krijgen.

Dit was geen loze praat. Ik zou de komende weken tijd van hem kopen. Hij zou me door de Somalische delen van de stad leiden, me naar de hostels en restaurants daar brengen en me voorstellen aan de ondernemers. Ook zou hij ontmoetingen regelen met mensen die in mei 2008 uit allerlei delen van de stad waren gevlucht. Met zijn hulp zou ik een verhaal schrijven over de ervaringen van de Somaliërs tijdens die beruchte periode van gewelddadigheden. Ik zou hem zevenduizend rand betalen voor zijn tijd, exact het bedrag dat hij nodig had om een winkel te kunnen beginnen.

Ik zat in zijn hut en at het ontbijt dat hij had klaargemaakt, toen ik ineens bedacht dat onze overeenkomst zijn leven een stuk gevaarlijker zou maken.

‘Wil je hier een zaak runnen waar alleen contant geld in omgaat?’ vroeg ik. ‘Wat zal je buren er dan van weerhouden je neer te schieten en je dagopbrengst te stelen?’

Hij lachte. Niet alleen met zijn ogen, maar met zijn hele mond. Zijn tanden waren hagelwit en volmaakt regelmatig.

‘Het is niet aan gangsters om te bepalen wanneer ik zal sterven,’ antwoordde hij. ‘Terwijl je nog in de baarmoeder zit, heeft Allah al de hele loop van je leven bepaald.’

Hij keek me ondeugend aan. Ik had het gevoel dat hij me een privégrapje had verteld.

Een week nadat ik hem in de Compagniestuinen had gesproken, ging ik naar hem toe in Blikkiesdorp. Hij had een gat in een van de blikken wanden gesneden en dat dichtgemaakt met een metalen draadwerk. Erachter stond een krukje en daarachter bevonden zich schappen tot aan het plafond, vol sigaretten en chips en ingeblikt eten en zakken mieliemeel.

Aanvankelijk vertel ik hem niet waar ik op hoop. Ik bezoek hem twee keer per week in Blikkiesdorp. We zitten dan op zijn bed en praten ongeveer een uur. Daarna vertrek ik.

Aan het einde van een van deze bezoekjes vraag ik of hij wil nadenken over het idee dat ik een boek schrijf over zijn leven. Ik zeg dat hem dit, als we het erover eens worden, veel tijd zal kosten: twee ochtenden per week en dat misschien wel een jaar lang. Ik was van plan de plaatsen te bezoeken waar hij had gewoond – of in elk geval de plaatsen waar je naartoe kon – en ik wilde mensen gaan zoeken die hem hadden gekend, de huizen zien waar hij had geslapen en door de straten lopen waar hij had gelopen. Ik beloof hem 25 procent van de royalty’s wanneer het boek uitkomt, en noem het bedrag waar het waarschijnlijk om zal gaan. Hij hoeft me niet meteen een antwoord te geven; ik vind dat hij er eerst over moet nadenken.

Met gemengde gevoelens rij ik over de N2 terug naar Kaapstad. Ik ben opgewonden. Zodra ik terug ben op de universiteit van Kaapstad zal ik, nog voordat ik mijn kantoor binnenloop, regelrecht naar de bibliotheek gaan en er vier of vijf van de meest gezaghebbende boeken over Somalië halen en me erin verdiepen. Ik voel me ook ongemakkelijk. Dit is niet de eerste keer dat ik het zeer persoonlijke levensverhaal opteken van iemand die veel armer is dan ik. Het geeft me een bijzonder ongemakkelijk gevoel om geld te betalen voor toegang tot de privéwereld van iemand die arm is. Per slot van rekening is datgene wat ik maak een commercieel product, en het idee dat ik de enige ben die eraan verdient is onaangenaam.

Bij eerdere gelegenheden heb ik geprobeerd het beste uit beide te halen. Ik vroeg iemands medewerking zonder hem daarvoor geld aan te bieden; zijn beweegredenen om daarmee in te stemmen waren steevast ingewikkeld en vaak ondoorgrondelijk. We werken lang samen. Ik laat hem de conceptversies zien van het manuscript dat zal worden uitgegeven. En vervolgens, zodra ik helemaal zeker ben van zijn toestemming zonder betaling, bied ik hem een deel van de royalty’s aan.

Ik ben het beu om op deze manier te werken. Het is me gaan tegenstaan: de aanmatiging, het verzwijgen, de autoriteit die ik mezelf heb gegeven om de overeenkomst er tot de laatste druppel uit te persen. En dus bied ik Asad op voorhand een handelsartikel aan waarvan we de opbrengst zullen delen. Dat lijkt me veel zuiverder en eerlijker.

Toch lost dit lang niet alles op. Het geld dat ik hem heb betaald om zijn winkel op te zetten, heeft hem de ruimte gegeven om met mij te praten. Je kunt van een man die elke dag om werk loopt te schooien niet verlangen dat hij twee dagen per week vrij neemt om zijn herinneringen door te spitten. De beloofde royalty’s zullen er ongetwijfeld voor zorgen dat hij zijn verplichtingen nakomt tot het einde van het project, ongeacht hoe diep ik in zijn privéleven graaf. Ik heb nog geen manier gevonden om een boek te schrijven zonder macht uit te oefenen.

Uiteindelijk zorgt ons project voor een veel directer en onverwachter ongemak.

Het begint met de vraag wat er met Asads winkel moet gebeuren in de uren die hij met mij doorbrengt. Zijn vrouw kan achter de toonbank staan wanneer hij met me praat, maar ze spreekt heel weinig Engels en geen Xhosa of Afrikaans, en dus moet Asad, die deze drie talen steeds beter beheerst, altijd in de buurt zijn. Soms ga ik met hem mee naar Mitchells Plain of naar Bellville, of naar een klusje waarvoor hij in het centrum van de stad moet zijn. Over het algemeen moeten we onze gesprekken echter binnen roepafstand van zijn zaak voeren.

In het begin spreken we af in zijn hut. Ik zit op de rand van zijn bed en hij zit op een plastic stoel. Maar hij voelt zich niet op zijn gemak met deze regeling. Hij friemelt voortdurend met zijn handen. Bij het minste of geringste geluid van buiten spitst hij zijn oren. Toen we een uur bezig waren aan ons tweede gesprek, had hij er genoeg van. Hij laat me kortaf weten dat we niet meer in zijn hut kunnen afspreken en staat erop dat we naar mijn auto verkassen.

En dat wordt dus, keer op keer, de plaats waar we elkaar treffen. Ik zit op de plaats van de bestuurder, hij op die van de passagier, mijn schrijfblok gaat telkens van mij naar hem en weer terug terwijl ik korte aantekeningen neerkrabbel van zijn verhaal en hij tekeningen maakt bij de taferelen die hij beschrijft. Ik sta evenwijdig aan zijn hut geparkeerd, niet meer dan een meter of twee van het met een metalen draadwerk afgedekte gat waardoor zijn vrouw de klanten bedient. Iedereen die iets bij hem gaat kopen, strijkt langs mijn autoportier.

Hij zegt dat hij dit wil omdat zijn hut te klein is, maar dat is niet zo. Het is een heel prettige ruimte om te praten, in feite veel gezelliger dan een auto. Ik vraag me af wat de werkelijke reden is en waarom hij die voor me verborgen wil houden.

Wanneer er een ritme ontstaat in de tijd die we samen doorbrengen en dat ritme betekenis begint te krijgen, dringt het langzaam tot me door. Ronduit gezegd, het dringt tot me door zodra ik me de bizarre en perverse aard van onze ontmoetingen realiseer.

Ik ben een ingezetene van mijn land, en veel vreemdelingen om me heen weten dat. Een van hen wil misschien wel een kogel door mijn hoofd schieten, maar hij weet dat hij daarmee een hele machinerie op gang brengt en dat ze naar hem zullen zoeken. Ik en degenen om me heen, wij bevinden ons in dezelfde kring. We kennen allemaal de regels.

Asad bevindt zich niet in die kring. Hij staat erbuiten, want de regels zijn niet op hem van toepassing. Zijn winkel levert elke dag contant geld op en hij weet dat zijn buren weten dat als iemand hem door zijn hoofd zou schieten en zijn geld zou stelen, de machinerie van de staat in een reflex haperend in beweging en dan tot stilstand zou komen. Het dringt langzaam tot me door dat deze wetenschap zijn leven bepaalt. Bij elke beslissing die hij neemt, botst het imperatief om vrij te zijn met het imperatief om veilig te zijn. Op zijn schouders rust de permanente last om niet vermoord te worden.

Het is onze derde week samen. We zitten in mijn auto te praten.

‘Start de auto,’ zegt hij.

Ik kijk hem aan. Een ogenblik geleden was hij nog diep verzonken in jeugdherinneringen, zijn hoofd gebogen, uit gewoonte met zijn hand over het dashboard strijkend. Nu zit hij kaarsrecht met zijn ogen strak gericht op de achteruitkijkspiegel.

Ik draai me om.

‘Niet doen,’ zegt hij. ‘Start de motor nou maar.’

Ik doe wat hij zegt. Daarna draai ik aan mijn zijspiegel om te zien wat hij ziet. Een paar honderd meter achter ons komen drie jonge mannen op ons af lopen met de capuchon van hun trui ver over hun wenkbrauwen getrokken.

Ik ben niet bang. Ik weet zeker dat ze zo meteen rechtsaf of linksaf zullen gaan en een andere straat in zullen lopen. Het zijn gewoon drie inwoners van Blikkiesdorp die met hun eigen zaken bezig zijn. Iedereen onder een bepaalde leeftijd draagt immers zo’n trui met capuchon. Die van Asad ligt keurig opgevouwen bij de kleren in zijn hut.

We wachten.

Ik begin Asads angst te voelen.

Alsof het een virus is, alsof het van hem is af gesprongen en in mijn huid is gedrongen en nu door mijn aderen kruipt.

Dit moment levert heel veel op. Doordat een deel van hem in mijn bloed zit, kan ik het begrijpen. Ik weet nu waarom hij erop staat dat we elkaar in mijn auto treffen. Belangrijker nog, ik weet welke overwegingen hebben meegespeeld toen hij me toeliet in zijn leven.

‘Elke keer dat ik je bezoek ben je bang,’ zeg ik.

‘Ja,’ antwoordt hij, met zijn ogen nog steeds gericht op de mannen achter ons.

‘Je bent bang dat een blanke in een mooie auto mannen met wapens aantrekt, dat jij en je gezin minder veilig zijn als ik er ben.’

‘Ik maak me daar heel veel zorgen over,’ zegt hij.

‘Je wil ook per se dat we elkaar ’s morgens treffen, omdat de gangsters dan slapen.’

‘Dat klopt.’

‘En je wil me in de auto ontmoeten, zodat je het gevaar kunt zien aankomen.’

‘In de hut,’ zegt hij, ‘kun je niets zien. Het eerste wat je van ze ziet, is een wapen voor je neus.’

De drie jonge mannen zijn ons inmiddels voorbijgelopen en we kijken hen na terwijl ze verdwijnen.

Ik zet de motor af en pak mijn pen en schrijfblok. Ik wil hem niet vertellen wat ik nu nog meer denk te weten. Dat hardop zeggen zou gevaarlijk zijn. Het zou ons dwingen om onze regeling nader te onderzoeken in al haar naakte perversiteit; het zou het ons moeilijker maken door te gaan.

Ik stel me zijn overwegingen voor. Hij wil heel graag met mij in contact blijven, want ik ben net als Pearlie iemand van de andere kant, iemand die binnen de baan van het recht reist. Wie weet wanneer hij de hulp van zo iemand nodig heeft? Misschien vanavond al.

Maar om onze relatie in stand te houden, moet hij urenlang naast me zitten en in zijn verleden duiken. Anders verlies ik mijn belangstelling in hem en ga ik weg. Hij moet die herinneringen ophalen in de buurt van zijn woning en gezin, want hij kan zijn nieuwe zaak niet zo vaak en zo lang in de steek laten. Niettemin denkt hij dat mijn regelmatige bezoekjes waarschijnlijk mannen met wapens zullen aantrekken.

Dus jongleert hij. De delen van mij die veiligheid brengen, haalt hij dichterbij en de delen die gevaar kunnen betekenen, probeert hij zo veel hij kan te reduceren.

Vandaar mijn auto. Tussen oktober 2010 en september 2011 hebben we daar vele uren doorgebracht. Terwijl hij met zijn innerlijke oog naar zijn jeugd kijkt, scannen de twee ogen aan weerszijden van zijn neus de straat.

DEEL 1

Van Somalië naar Kenia

Asads reis van Mogadishu naar Nairobi:
Mogadishu – Afgooye – Qoryooley – Afmadow – Liboi – Nairobi

MOGADISHU

Wanneer Asad zijn kinderjaren beschrijft, is er voor hem eigenlijk maar één plaats om te beginnen. Het was vroeg in de ochtend, hij weet niet welke dag, maar het was in 1991, in januari. Dit weet hij dankzij het collectieve geheugen. Iedereen die Mogadishu kent, de hoofdstad van Somalië, weet wat er die maand is gebeurd.

Hij denkt dat hij toen acht was. Of hij daarvoor wist dat hij een Daarood was en dat anderen dat niet waren, is nu niet meer te achterhalen, maar één ding is zeker: die dag kwam hij erachter.

In januari 1991 vielen milities de noordelijke delen van Mogadishu aan. De mannen van die milities waren Hawiye en ze wilden president Mohamed Siad Barre afzetten, die tot de Daarood behoorde.

‘De milities hadden hun bases op het platteland buiten de stad,’ vertelt Asad. ‘Ze beheersten het noorden van het land. Ze kwamen Mogadishu binnen, vielen aan en hergroepeerden zich, vielen aan en hergroepeerden zich, in golven.

Ze kwamen ’s nachts en ze hadden het op alle Daarood-mannen gemunt. Wat hen betrof, waren Daarood-mannen ook van de regering. Daarom vertrokken de Daarood ’s avonds uit hun huizen en zochten bescherming in regeringsgebouwen. Ze lieten de vrouwen, kinderen en ouderen thuis achter. In de islam doodt niemand burgers: dat zijn vrouwen, kinderen, jongens onder de vijftien en heel oude mensen. Overdag keerden de mannen terug naar hun vrouwen.’

Asads vader sliep ’s nachts ergens anders en was overdag thuis. Maar op een morgen kwam hij niet terug, en de dag erna en die daarna ook niet. Al vijf dagen niet.

‘Als ik er nu op terugkijk, besef ik dat ik het had kunnen weten als ik meer op mijn moeder had gelet. Er waren drie vrouwen in huis. Ik begrijp nu dat mijn moeder hen verborg. Ze moet erachter zijn gekomen dat enkele buren, die geen vrienden waren, deze drie vrouwen hadden gezien. Ze moet hebben geweten dat ze naar haar zouden wijzen. Ik zie dat nu. Toen kon ik niet begrijpen dat iemand die zo sterk was als een ouder, bang kon zijn.

Op een morgen werd ik wakker en zag ik dat mijn moeder zich tegen de voordeur had gedrukt en door de kieren gluurde. Ik ging naast haar staan en keek ook. Op ons terrein stonden vijf militiemannen. Ze liepen rond op het erf. Ik was niet bang. Ik wilde ze van dichterbij zien, niet door de kieren. Ik probeerde de deur te openen. Mijn moeder greep me vast en trok me tegen zich aan. Ik stond tegen haar been. Nog steeds was ik niet bang, zoals zij. Nu denk ik weleens: Waar waren mijn broers en zussen? Ik kan het me niet herinneren. Voor mij waren er alleen ik en mijn moeder. We keken naar de militiemannen. Drie van hen kwamen naar de deur en klopten heel hard. Mijn moeder wilde ze niet binnenlaten.

Ze duwden tegen de deur en zij duwde terug. Toen begonnen ze tegen de deur te trappen en te beuken. Mijn moeder perste haar hele lijf ertegenaan. De deur begon te splijten. Ik zag een paar handen erdoorheen komen, die een gat in de deur reten dat groot genoeg was om iemand door te laten. Mijn moeder stond erbij alsof er nog steeds een deur was om tegen te duwen. Ze drukte me nog steeds tegen haar been aan. De eerste militieman keek alleen maar naar haar en zij staarde terug. Toen duwde de tweede militieman de eerste opzij en schoot mijn moeder in haar borst.’

Ik vraag me af wat de militiemannen hebben gedaan toen ze eenmaal binnen waren. Hebben ze de vrouwen die zich daar verstopten, afgeslacht? Hoelang zijn ze gebleven? Hoeveel tijd zat er tussen hun vertrek en de komst van de eerste volwassenen die hun goedgezind waren – want in de tussentijd waren de kinderen, naar ik aanneem, alleen met het lijk van hun moeder. Wat dachten zij ervan? Wat is er met hun wereld gebeurd in die minuten of uren?

Telkens wanneer deze vragen bijna op het puntje van mijn tong liggen, stoppen ze en keren ze om, en slik ik ze weer in. Ik heb de moed niet ze te stellen. Ik leg alleen vast wat er uit zijn mond komt.

Ik weet zodoende alleen dat hij nog een nacht in zijn ouderlijk huis verbleef en dat zijn tante – de vrouw van zijn vaders broer – de volgende dag de vijf kinderen snel door de stad naar haar huis bracht. Later die avond verscheen Asads oom, de eerste mannelijke volwassen Daarood die hij na dagen zag. Hij heeft geen idee hoelang hij en zijn broers en zussen daar zijn geweest.

‘Als ik het over een paar dagen heb,’ legt hij me uit, ‘kan dat alles zijn van twee nachten tot twee weken. In elk geval gingen we na een tijdje uit elkaar. Rahma en ik gingen met mijn oom mee. De andere kinderen met mijn tante. We liepen Mogadishu uit en we bleven lopen. Ik denk dat dit de laatste dag was dat een Daarood in Mogadishu kon slapen.’

Terwijl ik me Asad voorstel die zijn thuis steeds verder achter zich laat, denk ik, meer dan aan wat ook, niet aan wat hij achterliet maar aan wat hij meenam. Hij zou nooit meer echt bij een bepaalde volwassene horen, of bij een familie. Hij zou een kind worden wiens band met anderen zou verdwijnen en opnieuw ontstaan en weer eindigen. En toch zegt hij met grote stelligheid dat hij op zijn grote reis door zijn jeugd en dwars door het Afrikaanse continent zijn moeder meenam.

Haar gezicht kan hij zich niet herinneren, en ook niet de klank van haar stem: haar plaats in zijn binnenste is meer omvattend dan dat, en krachtiger. Die is onlosmakelijk verbonden met zijn zelfbesef, met waarom hij een man is die hard werkt en aardig is en dingen grappig vindt. Sterker nog, waarom hij het soort man is dat zulke herinneringen met iemand kan delen en toch zijn kalmte kan bewaren.

‘Als er zoiets bestaat als de beste moeder, dan was zij dat,’ zegt hij. ‘Mijn vader was altijd aan het werk, en zij was degene die vierentwintig uur per dag bij ons was. Ze was heel erg lief. Ik kan me niet herinneren dat ze ooit haar stem tegen ons verhief of ons sloeg. Haar rust en vriendelijkheid, die herinner ik me, en dat ze het fijn vond bij ons te zijn. Als we stout waren, zei ze dat we onze straf wel zouden krijgen als vader thuis was, maar ’s avonds nam ze ons in bescherming tegen onze vader.

Ik heb haar voor het laatst gezien toen ik nog heel jong was. Hoewel ik als wees ben opgegroeid, heeft ze me zo opgevoed dat ik het gevoel heb dat ik nu ben wat zij was. Ondanks haar dood ben ik haar niet kwijtgeraakt. Ik weet niet of woorden kunnen beschrijven wat ik je probeer te vertellen. Ik bedoel dat zij me al had gevormd tegen de tijd dat ik zeven was.’

Ik probeer hem zover te krijgen dat hij deze gevoelens in verband brengt met bepaalde herinneringen aan haar. Hij denkt er in stilte lang over na.

‘Ze had heel mooi haar,’ brengt hij er ten slotte uit. ‘Sommige vrouwen hadden een heleboel vlechtjes. Mijn moeder niet. Ze scheidde haar haar in het midden in twee lange vlechten die tot halverwege haar rug hingen. Als kinderen speelden wij met haar haar, soms allemaal tegelijk. Ik weet nog dat mijn hand die van mijn zusje Khadra aanraakte, toen we allebei met het haar van onze moeder speelden. Khadra’s huid was heel plakkerig, mijn moeders haar heel zacht. Ik herinner me dat ik Khadra’s hand weghaalde en met mijn wang over mijn moeders zachte haar wreef.’

Als ik hem vraag hun huis in Mogadishu te beschrijven, lacht hij en zegt dat hij zich elk detail kan herinneren, maar zodra hij begint te praten, hapert hij, grijpt gefrustreerd naar mijn schrijfblok en begint te tekenen.

Hij mompelt zachtjes terwijl hij bezig is, zijn intonatie is geduldig en zangerig, alsof hij een klein kind bij een oefening helpt. Daarna legt hij het schrijfblok weer op mijn schoot. ‘Aha,’ zegt hij.

Wanneer ik de indeling van het huis uit zijn eerste acht levensjaren bekijk, wijst hij met zijn vinger naar het midden van zijn tekening, naar de dikke stip die de hindi-boom voorstelt.

‘Hij herinnert me aan mijn broers en zussen,’ vertelt hij. ‘Als een hindi-boom groot is, is hij hoog en breed en gaat iedereen eronder zitten, maar die van ons was nog klein, dus de enigen die zich voor de boom interesseerden waren degenen die zich niet druk maakten om de zon: de kinderen.’

Hij sluit zijn ogen en zegt dat hij zich zijn broers en zussen een voor een voorstelt, ieder onder de hindi-boom, ieder opgaand in zijn eigen spel. Ik vraag hem ze voor me te beschrijven. ‘Mijn oudste zus heet Khadra,’ vertelt hij. ‘Ze was veel lichter van kleur dan wij. Ze was bijna zoals jij, en haar ogen waren niet zwart zoals de mijne. Ze had de ogen van een geit. De kleur was quruurax, net glas: niet zwart of bruin, niet rood, maar glasachtig.’

Daarna beschrijft hij zijn andere broers en zus – zijn jongste zus Rahma, en zijn broers AbdiFaseeh en HasanAbshir – en ik ben stomverbaasd terwijl ik naar hem luister, want hij lijkt ze zich allemaal te herinneren aan hun tanden.

‘Die van HasanAbshir waren rood,’ zegt hij. ‘Die van Khadra rood met witte stipjes. De mijne zijn lang en recht en heel wit, en toch hebben we dezelfde vader en moeder. Dat is vreemd.’

Hij krult zijn bovenlip op tot onder aan zijn neusgaten en tikt met de nagel van zijn wijsvinger tegen zijn voortanden. Net als zijn handen zijn ze lang en welgevormd.

Ik noteer deze eigenaardigheid in mijn schrijfblok, en weet niet goed wat ik ervan moet denken. Pas later, nadat we al enkele weken met elkaar hebben gepraat, ga ik begrijpen wat zijn tanden voor hem betekenen: ze vormen zijn meest essentiële band met zijn vader.

Asad noemt hem aabbo, Somali voor ‘vader’. Zijn herinneringen aan aabbo bestaan uit twee verschillende delen.

Het ene deel is een bonte verzameling herinneringen, sommige beelden, andere slechts niet-tastbare gedachten. Aabbo ging vroeg in de ochtend weg en kwam pas heel laat terug, als de kinderen hun avondeten ophadden. In het eerste deel van de mengelmoes worden de kinderen ’s avonds in de woonkamer ontboden, waar hun vader hen ontvangt als een patriarch en ieder kind als een strenge ondervrager uithoort over zijn of haar dag. ‘Over echt alles,’ zegt Asad.

Aabbo was vaak weg. ‘Hij dreef handel ergens in de Arabische wereld,’ voor zover Asad weet, ergens aan de andere kant van de Golf van Aden. De ene keer herinnert Asad zich niet waarin zijn vader handelde, andere keren heeft hij het over dierenhuiden die hij kocht van nomaden die naar Mogadishu kwamen en die hij verkocht aan Arabieren in Jemen of Saoedi-Arabië of Dubai. Hij weet nog dat zijn vader ooit is gearresteerd en gevangengezet in verband met zijn werk. Het had iets te maken met belastingen of accijnzen.

‘Mijn herinneringen hieraan zijn niet zo concreet,’ zegt hij. ‘Het is gewoon een gegeven dat in mijn hoofd rondzwerft. Ik kan me niet herinneren dat ik de volwassenen erover heb horen praten, of dat ze bezorgd waren. Misschien maakten ze zich zorgen. Het regime kon je lang opsluiten.’

Asads andere herinnering aan zijn vader bestaat uit één enkel, levendig beeld. Het was vroeg in de avond. Asad hoorde voetstappen op het erf. Hij liep naar buiten en zag daar zijn vader staan met een zak over zijn schouder. Hij was ergens naartoe geweest voor zaken. Asad had hem niet verwacht. ‘Aabbo,’ zei hij.

Bij wijze van antwoord zette zijn vader de zak neer, schonk hem een grote glimlach en opende zijn armen. Asad rende naar hem toe en werd opgetild tot hij op gelijke hoogte met zijn vaders gezicht was. Ze waren zo dicht bij elkaar dat hun neuzen elkaar bijna raakten. Hij ademde aabbo’s adem in, die fris was en naar een zoet kruid rook. Hij zag de poriën in de huid van zijn vaders wangen boven zijn dunne baard. Ze glinsterden. De huid was een beetje vettig. Wat hij zich echter het meest levendig herinnert, is de lachende mond waar hij in keek: de brede, roze tong, de tanden die zo lang waren en zo volmaakt gevormd dat ze op smalle, ivoren grafstenen leken.

‘Ik heb zijn tanden,’ vertelt Asad. ‘Als ik voor de spiegel sta en ze goed bekijk, denk ik aan die avond dat ik in zijn mond keek.’

Ik stel me Asad voor die de lach bestudeert van de vele Somaliërs die hij tijdens zijn reis is tegengekomen. Hij schat zijn afstand tot hen in op basis van wat hij in hun mond ziet.

En dan is er de madrassa. Die lag letterlijk aan de overkant van de straat, tegenover hun huis, voor zover hij weet. Het kostte hem nog geen minuut om van het hekje voor hun huis naar zijn klaslokaal te gaan.

Dat het maken van inkt zijn meest gekoesterde herinnering aan school is, is niet zo verwonderlijk, want voor de rest leek het er niet erg fijn. Zijn leraar Dahir herinnert hij zich van diens aanhoudende stemgeluid en van de stok waarmee hij de leerlingen sloeg. Dahir citeerde al zo lang uit de beide Koranboeken dat hij achter elkaar twintig leerlingen passages uit het heilige boek kon toeschreeuwen, waarbij iedere leerling een andere passage uit de tekst kreeg.

Dat is wat Asad nog weet. Hij hield het handvat van zijn loox krampachtig vast in zijn ene hand, en zijn pen in de andere, en wachtte op zijn beurt. Zijn kopje met inkt stond klaar bij zijn voeten. Het geluid van Dahirs stem, die de ene na de andere leerling bestookte met heilige passages, kwam dichterbij. Toen was hij aan de beurt. Dahir schreeuwde, Asad schreef op zijn loox. Hij schreef klein, want als beide zijden van de loox vol waren voordat de passage eindigde, moest hij de rest van wat Dahir had gezegd gewoon proberen te onthouden.

Zodra Dahir verder liep, begon Asad vanbuiten te leren wat hij zojuist had opgeschreven, want er was maar weinig tijd. Aan het einde van de middag moest hij met een vochtige pluk gras de inkt van zijn loox vegen. De volgende ochtend moest hij voor Dahir opzeggen wat hij had geleerd. Hoe meer Asad vergat, hoe harder Dahir hem zou slaan.

Asad was zes toen hij voor het eerst naar de madrassa ging. Voor het vanbuiten leren van de twee boeken van de Koran stond zes jaar. Wanneer hij twaalf was zou hij andere dingen gaan leren, zoals het Latijnse alfabet, zodat hij Somali kon schrijven, en daarna aardrijkskunde, geschiedenis en wiskunde.

Wanneer ik wegrijd van Blikkiesdorp op de morgen dat hij de madrassa beschrijft, denk ik na over wat hij me heeft verteld, en zie ik zijn moeder en het leren van de Koran als elkaars tegenpolen in zijn jeugd. Hij leek te leven voor de tijd die hij met haar doorbracht, aangezien zijn tijd op school zo kil en saai was. Daarna knipper ik met mijn ogen en denk opnieuw na, en nu besef ik dat zijn moeder en de madrassa iets belangrijks gemeen hebben. Het zijn de twee stukken van Mogadishu die Asad meenam in zijn ballingschap. De aanwezigheid van zijn moeder voelde hij altijd in zijn binnenste. En wat betreft het leren van de Koran: waar hij ook naartoe ging, ongeacht hoe ver of hoe vreemd het was, er was altijd wel iemand die een madrassa begon. Waar hij ook belandde, altijd opende het heilige boek zich voor hem tot hij het helemaal vanbuiten kende. Hij kent het nu vanbuiten, net als de ongeveer honderdzestig andere Somaliërs die iedere nacht in Blikkiesdorp slapen, en ze zijn allemaal al vele jaren weg van huis.

VLUCHT

Onder leiding van Asads oom bereikte de groep vluchtende Abdullahi Afgooye, een stad eenendertig kilometer ten westen van Mogadishu. Vele duizenden mensen stroomden naar het centrum van de stad. Ze waren allemaal uit de hoofdstad weggevlucht, ze behoorden allemaal tot de Daarood, en ze hadden het allemaal over welke kant ze nu op moesten. Hier leerde Asad niet alleen dat in deze wereld ook volwassenen angst kennen, maar ook dat die angst de wereld kan doordrenken. Het nieuws verspreidde zich dat de milities de vluchtelingen op de hielen zaten, dat ze iedere man in de kracht van zijn leven wilden doden, dat ze mortieren en kanonnen en machinegeweren hadden.

Wat Asad zich het best herinnert van Afgooye is dat zijn oom een arm sloeg om een vrachtwagenchauffeur die hij op straat tegenkwam. Er was iets steels in zijn gebaar, alsof zijn arm niet echt rond de schouder van die onbekende man hoorde, alsof hij iets uitprobeerde. Hoewel het gezicht van zijn oom hard en uitdrukkingloos bleef, verrieden zijn heen en weer flitsende ogen zijn opwinding. Hij had goud gevonden, want de vrachtwagen waar de chauffeur voor stond, hoorde bij een colonne van wat Asad zich ook nu nog herinnert als ‘speciale vrachtwagens’. Speciaal omdat ze werden bestuurd door stamgenoten van de AliYusuf-clan. In normale omstandigheden vervoerden zij producten van de vruchtbare rivierdalen van Zuid-Somalië naar Mogadishu. Nu waren ze een doortocht naar veiligheid voor iedereen die tot negen generaties terug afstamde van een voorvader die AliYusuf heette.

Achter in de vrachtwagen van de AliYusuf-man reisde de familie van stad naar stad. Asad noemt de ene na de andere op en markeert elke stad op de kaart die tussen ons in ligt. Zijn markeringen gaan steeds verder naar het zuiden langs de snelweg tussen Mogadishu en de grens met Kenia. ‘Als we konden zien wat een vogel ziet,’ zegt hij, ‘zouden we een kronkelende slang van Daarood zien.’ De meesten waren te voet. Sommigen, zoals de Abdullahi, zaten op elkaar gepakt in vrachtwagens. Asad richtte zijn aandacht vooral op het gezicht van zijn oom, want de uitdrukking daarop was een windvaan die verried hoe de zaken er onder de volwassenen voor stonden. Hij weet nog dat zijn oom een geplukte kip vasthield alsof het zijn eigen naaktheid was, alsof hij een bijzonder persoonlijk stukje van zichzelf in zijn armen hield. Daarna ging zijn oom zitten, trok zijn schouders op en sneed stukken kip af, terwijl de familie om hem heen kwam zitten, een bijeenkomst vol jaloezie en schaamte. Volgens Asad drong pas nu, misschien wel twee of drie weken nadat hij getuige was geweest van de moord op zijn moeder, echt tot hem door hoeveel er was veranderd. Om te zien hoe een sterke, grote, patriarchale man als een schuldige dief een kip aan stukken snijdt... Hij was werkelijk in een onbekende wereld terechtgekomen.

Hij wijst naar een plaats op de kaart: Qoryooley. Het is niet meer dan een stipje, op ongeveer een kwart van de route van Mogadishu naar de grens met Kenia.

Om een reden die Asad zich niet meer kan herinneren, werden ze daar voor een tijdje gescheiden van de AliYusuf-colonne. Er kwam een andere bestuurder op de vrachtwagen, een vreemde. Asads oom zag toe op het instappen. Hij gaf zijn zoon, een jongen van vijftien die Abdi heette, een steuntje om achterin te kunnen instappen. Daarna gaf hij zijn zak aan Abdi, die hem naast zich neerzette en zijn armen uitstak om aan te nemen wat zijn vader hem nog meer zou aanreiken, ongeacht wat dat was. De rest van de familieleden stond ergens achter oom te wachten op hun beurt om in te stappen. Oom tilde Asad op en gaf hem aan Abdi. Er was een kort ruilmoment toen het gewicht van de opgetilde Asad werd overgebracht van zijn ooms armen naar die van zijn neef. Precies op dat moment vloog een handgranaat met een fluitend geluid over het tafereel. Iedereen stond stokstijf omhoog te kijken. Langs de kant van de weg was een explosie, kluiten aarde en stukken steen werden de lucht in geslingerd en de vrachtwagen schudde en kwam scheef te hangen. Daarna hoorde Asad de motor van de vrachtwagen gieren, en toen reden ze. Zijn neef had hem nog steeds in zijn armen en ze vielen tegen de mensen naast hen aan. Asad draaide zich net op tijd om om te zien dat zijn oom, die snel kleiner werd, zich omkeerde en zijn aandacht richtte op de familieleden die nog achter hem op de grond lagen. Asad draaide zich terug en keek in Abdi’s ogen. Die stonden glazig, alsof ze waren bedekt met een stroperige vloeistof.

Als iemand die we amper kennen iets zeer gedenkwaardigs meemaakt, begrijpen we toch intuïtief wat hij doormaakt simpelweg omdat wij ook mensen zijn. Er zijn echter ook momenten in iemands leven die we nooit zullen begrijpen als we niet ook iets weten van zijn wereld. Asad wendde zijn ogen af van Abdi om nog een laatste glimp op te vangen van zijn ooms verdwijnende gestalte. Daarna keerde hij zich naar voren en staarde voor zich uit. Wat voor hem lag was menselijk, zeker weten, maar het was ook iets karakteristiek Somalisch.

Hoe kan ik dit het best omschrijven? Misschien zo. Als ik mijn voorouders zou moeten opnoemen, zou ik onmiddellijk de namen van mijn ouders en grootouders afraffelen. Met enige geestelijke inspanning zou ik ook nog de namen van enkele overgrootouders kunnen noemen, maar van nog verder terug weet ik vrijwel niets.

Voor Asad is dat anders. Al sinds hij nog heel jong was, en dat geldt ook voor de andere kinderen met wie hij naar de madrassa ging, kende hij de namen van de laatste tien generaties mannelijke voorouders van vaderskant. Niet een plaats op een kaart of de plek van een graf, maar juist het opzeggen van die namen vertelde Asad wie hij was.

Doordat hij met grote snelheid in een vrachtwagen vol vreemden wegreed van zijn oom, liep Asad het risico degene die hem met zijn afstamming verbond te verliezen. Die afstamming is ongelofelijk ingewikkeld. Op welk deel ervan hij zich beroept, hangt af van de situatie in kwestie. Als Asad twee generaties teruggaat, naar zijn grootvader, dan is hij een Abdullahi en verenigd met een handvol mensen die dezelfde grootvader van vaderszijde hebben. Gaat hij negen generaties terug, dan is hij een AliYusuf en beschouwt hij iedereen wiens afstamming teruggaat op dezelfde AliYusuf als stamgenoot. Die mensen staan verder van hem af dan de Abdullahi en Asad heeft er, zoals hij zal merken, veel minder aan. Maar ze zijn niettemin een soort stamgenoten. Als hij vijftien generaties teruggaat is hij een Mohammed Zubeyr, en ongeveer twintig generaties terug een Abdille. Nog meer dan twintig generaties terug is Asad een Ogadeni, samen met honderdduizenden anderen. En ten slotte, ergens in de nevelen van de tijd, zo’n vijfendertig generaties terug, is Asad een Daarood, samen met meer dan een miljoen andere mensen en zodoende lid van een van de zes grootste familieclans van Somalië. De andere vijf zijn de Hawiye, Isaaq, Dir, Digil en Rahanwiin.

Hij tekent een geraamteachtig beeld van de Somalische maatschappij, vult de gegevens van zijn eigen afstamming in en laat het blad onder de rest van de Daarood en de vijf andere familieclans leeg.

Welke betekenis hebben die afstammingen nu in de praktijk? Dat is waarschijnlijk de vraag die het meest tot discussies leidt over Somalië. Er was een tijd, zeker voordat het land in 1960 onafhankelijk werd, dat die afstammingen een van de grondslagen vormden van het contractenrecht en het burgerlijk recht.

De grens tussen mythe en bewijs is hier geenszins duidelijk. In de meest ideale versie zou het verhaal zo luiden: Op enig moment in het verleden hebben alle AliYusuf-families vertegenwoordigers naar een bijeenkomst gestuurd om een verdrag op te stellen. Zij besloten hoe moest worden geoordeeld in het geval dat een AliYusuf iemand zou doden, verwonden, bestelen of te schande zou maken. Ze kwamen straffen overeen. Indien de schuldige partij zou weigeren om een schadeloosstelling te betalen, mochten de stamoudsten van de AliYusuf hem aan een boom binden en dreigen zijn vee te doden.

Ze maakten ook afspraken over wat elke familie moest bijdragen of ontvangen in het geval dat een AliYusuf onrecht zou doen aan of onrecht zou worden aangedaan door iemand van een andere groep. Die betaling werd diya genoemd. De schadeloosstelling voor het leven van een man was in principe honderd kamelen, voor dat van een vrouw vijftig kamelen. Tijdens de bijeenkomst waar die afspraken werden gemaakt, zouden de AliYusuf bepalen hoeveel kamelen de naaste verwanten van een moordenaar uit een AliYusuf-familie aan de benadeelde partij moesten betalen en hoeveel kamelen de AliYusuf als geheel zouden bijdragen.

Zodra de afspraak was bezegeld, werd hij een ongeschreven wet die in beginsel door alle Somalische stamoudsten werd erkend.

Asad houdt vol dat de diya nog steeds in gebruik is. Hij vertelt me dat als hij hier in Kaapstad een andere Somaliër zou verwonden, de familie van de gewonde dan een schadeloosstelling zou eisen van de AliYusuf in Kaapstad. Maar ik betwijfel het. Terwijl Asad me meer over zijn leven vertelt en ik zie hoe hij zijn zaken organiseert, wordt de plaats die de diya inneemt steeds ongrijpbaarder.

In elk geval is afstamming lang niet alles wat er over Somalië valt te zeggen. Het zou schandalig zijn zoiets te beweren. De Somaliërs zijn van oudsher bijeengekomen op manieren die stamverbanden overstijgen of negeren. Er zijn religieuze sekten en grote nationalistische bewegingen geweest. In de landbouwgemeenschappen van Zuid-Somalië zijn mensen die generaties lang naast elkaar hebben geleefd, met elkaar verbonden door afspraken over diya’s, ongeacht de stam waartoe ze behoren. En de stammen zelf zijn ook niet bepaald een coherent geheel. Er zijn veel interne onderverdelingen.

Toen Somalië in 1960 onafhankelijk werd, volgde een groot moderniseringsproject om stamverbanden af te schaffen en te vervangen door burgerverhoudingen. De rijksambtenaren in Mogadishu mochten hun stam niet noemen wanneer ze zich aan elkaar voorstelden. Het was niet de bedoeling dat zij als beschermheren macht en privileges zouden ritselen voor hun verwanten in het achterland – ze werkten aan de opbouw van één natie.

Toch bleven stammen een sterke kracht binnen de politiek, en er werden nieuwe woorden bedacht om ze te beschrijven. Eind jaren zestig begonnen ambtenaren ernaar te verwijzen als hun ‘ex-stam’. Daardoor ontstond er een onaangename cultuur: een die zinspeelde op de aanwezigheid van geesten in de gangen van de macht en een ambtenarenapparaat kenschetste dat in twee tijden leefde, deels in het verleden en deels in een toekomst die nog werkelijkheid moest worden.

Nadat Mohamed Siad Barre in 1969 aan de macht was gekomen, verbood hij het om te spreken over ex-stammen. Er mocht niet langer naar worden verwezen, ook niet met een ander woord. Toch ging Siad Barre in de dertig jaar van zijn bewind regeren via een netwerk waarvan de leden voornamelijk uit drie onderstammen van de Daarood kwamen. Het Somalische project om de stammen op te heffen had er juist kankergezwellen van gemaakt. De politiek was nu een wereld waarin dingen niet bij hun naam konden worden genoemd, waarin mensen niet mochten spreken in een taal die beschreef hoe de macht feitelijk werd uitgeoefend.

Tegen de tijd dat Asad werd geboren, halverwege de jaren tachtig, woedde er een burgeroorlog in Noord-Somalië, op vele kilometers van het nog steeds vredige Mogadishu. Het was generaties geleden dat Somalië iets had meegemaakt wat zo sterk op een stammenoorlog leek, want als je een Isaaq of Hawiye was, werd je afgesneden van je eigen natiestaat, werd je buitengesloten en bleef je in de kou staan.

De vijf mannen die die ochtend in januari 1991 op de deur van Asads moeder stonden te bonzen, waren een hoofdstad binnengelopen die niet eens meer voorwendde ook die van hen te zijn. De stad was voor hen een bron van macht en welvaart die door een vijand was buitgemaakt. Het was hun taak de machthebbers van de stad weg te jagen, hen te dwingen zich om te keren en te vluchten, hen zo gewond achter te laten dat ze niet meer konden terugkomen om te vechten.

In januari en februari 1991 was de trouw aan de stam waarschijnlijk sterker en giftiger dan ooit tevoren in de geschiedenis van Somalië. Het was moeilijk te begrijpen wat het betekende om van je afstamming te worden afgesneden, zoals Asad zojuist was overkomen.

Wat Asad nou precies achterliet toen de vrachtwagen wegreed, was iets waarover hij nog vaak van mening zou veranderen. Dat hij een Abdullahi en een AliYusuf was zou jarenlang uit zijn leven verdwijnen. Hij zou ontdekken dat je op allerlei manieren een Somaliër kunt zijn, niet alleen via je stam. En toen kwam, zonder enige waarschuwing, zijn afstamming weer terug in zijn leven en bepaalde zijn lot. Toen dat gebeurde, had hij het gevoel dat hij jarenlang had geslapen en dat hij steeds verder van zijn ware ik was afgedwaald.

Destijds in die vrachtwagen waren Asad en Abdi de enige minderjarigen zonder familie. Ze gingen naar het zuiden, in de richting van Kismayo, de laatste Somalische stad voor de grens met Kenia, in een voertuig dat werd bestuurd door mensen die geen directe belangstelling hadden voor hun lot.

De tweede avond stopten ze bij een stad die Afmadow heette. In elke vorige stad hadden de vluchtelingen groepen gevormd die elkaar goed in de gaten hielden, en er had een kille, gespannen sfeer gehangen. Hier waren echter mannen die de leiding hadden. Enkelen waren soldaten van het regeringsleger, anderen duidelijk niet. De herinnering aan hen roept fragmentarische beelden van Mogadishu op: Asad herinnert zich belangrijke mannen die met grote stappen door regeringsgebouwen liepen. Die gebouwen waren heel anders dan de andere gebouwen in Mogadishu. Ze hadden heel hoge bogen. Hij weet nog dat hij onder zo’n boog door liep en omhoogkeek. Het viel hem op dat de mannen hier in Afmadow met net zulke grote en doelbewuste stappen liepen als de mannen in de regeringsgebouwen.

Voor de eerste keer werden Asad de twee vragen gesteld die hij in de komende twintig jaar telkens weer zou horen: Wie is je vader? Van welke stam ben je?

Hij greep die vragen dankbaar aan, alsof het geschenken waren zoals melk en brood. ‘Abdullahi Hirsi,’ antwoordde hij. ‘AliYusuf.’ De mannen zouden wel weten wat ze met die informatie moesten doen. Misschien konden ze hem naar zijn ooms voeren of naar andere familieleden, misschien was aabbo er zelf wel.

Asad en Abdi kregen slaapplaatsen toegewezen voor de nacht. Ze lagen naast elkaar. Er lagen veel andere mensen om hen heen. Asad kruipt in het hoofd van zijn jongere ik, dat op een avond in februari 1991 langzaam in slaap dommelt in een vreemde stad, en denkt dat hij weet wat de jonge Asad zag. Hij steeg op tot boven de wirwar van lijven en zag dat uit elk lijf een touw kwam, precies daar waar de rug overgaat in de billen. Al die touwen, tientallen touwen, liepen in één richting: naar Mogadishu, waar elk touw naar het huis liep waar degene aan wie het vastzat, thuishoorde. Asads touw gleed het huis in dat hij voor me had getekend, en verder naar de slaapkamer van zijn ouders, waar het zich hunkerend rond zijn slapende moeder wikkelde.

Toen hij wakker werd, was het licht. Er liepen mensen rond. Er was veel tijd verstreken. Hij draaide zich om naar Abdi, maar die was er niet. Hij herinnert zich dat hij van de ene naar de andere volwassene liep om te vragen of die zijn neef had gezien. Daarna gaapt er een gat in zijn herinnering. Hij weet niet meer hoe hij erachter is gekomen dat ’s nachts de belangrijke mannen die hem deden denken aan de regeringsgebouwen, Abdi hadden gerekruteerd voor een militie, en dat ze iedere jongen van vijftien jaar of ouder inlijfden om te vechten.

YINDY

De reeks namen die Asad had genoemd toen hij er voor het eerst naar werd gevraagd – zijn eigen naam, die van zijn vader, zijn afstamming, zijn stam – kwam terecht op de grote hoop informatie die onder de groep vluchtelingen in Afmadow circuleerde. Het was alsof Asads afstamming in een zeef werd gestort, zodat de brokjes van sterkere, nauwere banden eruit gefilterd zouden worden.

Op enig moment in dit schiftingsproces werd Asad aan de hand meegenomen; ze liepen over een markt in het hart van de stad en hij werd overgedragen aan een vrouw die hij niet kende. Ze hadden hem verteld dat ze familie was, naaste familie, en dat zij voor hem zou zorgen. Hij herinnert zich nog goed hoe ze er toen uitzag. Ze zat op een laag krukje, benen uit elkaar, en roerde in een grote pot thee. Ze heette Yindy. Net als bij zijn broers en zussen beschrijft hij haar in eerste instantie aan de hand van haar tanden.

‘Ze waren kapot,’ zegt hij. ‘Zulke tanden had ik nog nooit gezien. Ze waren zwart, alsof ze gekneusd waren. Alsof iemand haar in haar mond had geslagen. Wat ik me verder nog herinner is dat ze donkerder waren dan de huid van haar gezicht. Ze was heel licht, en ook heel klein.’

Het was vroeg in de avond. Yindy bediende zo te zien haar klanten. Ze zaten op plastic stoelen langs de weg, dronken haar thee en praatten met elkaar. Veel later deed Yindy een grote zwarte ketel open en gaf hun eten. Asad weet nog dat hij vond dat Yindy op haar ketel leek: kort en gedrongen op benen die haar nauwelijks boven de grond verhieven.

Het theedrinken en eten en praten leken Asad eindeloos door te gaan. Verscheidene keren doezelde hij weg en zag hij zichzelf door de nacht naar Mogadishu stuiven, om dan verschrikt door een schreeuw of een lach weer in Afmadow te belanden. Het leek wel of hij in een wereld was terechtgekomen die nooit sliep, waar mensen tot in de kleine uurtjes theedronken in plaats van naar huis te gaan, naar hun gezin.

Uiteindelijk was hij zo moe dat hij onder een plastic stoel kroop en in slaap viel. De stemmen van Yindy’s klanten drongen door in zijn dromen. Hij werd zachtjes gewekt door de oproep tot het ochtendgebed en het geschuifel van vele voeten. Hij kroop onder zijn stoel vandaan en zag dat alle klanten weg waren en dat hun plaats was ingenomen door verscheidene vrouwen van middelbare leeftijd die rond de ketels scharrelden en theezetten. Yindy praatte een poosje met hen en ging toen met Asad weg.

Eerst had hij niet in de gaten dat hij in Yindy’s huis was, want het leek helemaal geen privéruimte. Het was een onderkomen met twee kamers, dat was gemaakt van hout en zink en leem. Ervoor lag een klein erf dat uitkwam op de straat. De kamer waarin Yindy hem te slapen legde, was zo dicht bij de mensen die langsliepen, dat hij het gevoel had dat hij op elk moment door een hand kon worden weggegrist.

Hij weet niet meer of het Yindy was of iemand anders die het hem uitlegde, maar Yindy was een naaste verwant van hem, de dochter van de zus van zijn vader.

‘Ze was in haar eentje uit Mogadishu komen lopen,’ herinnert Asad zich. ‘Ik weet niet precies hoe haar gezinssituatie was, alleen dat ze was gescheiden en dat de familie van haar man haar niet hielp. Ze was alleen en had het moeilijk. Ze sloeg zich erdoorheen door een cafetaria te runnen, eten te koken en thee te verkopen. Ze werkte heel erg hard en had elke dag maar net genoeg te eten.’

Yindy was echter niet helemaal alleen. Asad bevond zich in een vrouwenwereld. Er waren een stuk of vijf vrouwen en ze werkten om beurten in de cafetaria. Elke dag vertrok Yindy om vijf of zes uur ’s avonds naar haar werk en ging dan theezetten en eten maken. Ze werkte de hele nacht door. ’s Morgens, bij de eerste gebeden, namen andere vrouwen het van haar over en ging Yindy naar huis om te rusten. Ze sliep zelden in een van haar twee kamers, maar maakte voor zichzelf een bed in wat de Somaliërs een balbalo noemen. Elk Somalisch huishouden heeft er een, soms twee of drie. Het is een schuurtje zonder wanden – vier palen waarop een rieten dak rust – en staat op het erf van de familie. Als de temperatuur oploopt tot ongeveer veertig graden is het binnen of in de zon te warm en wonen de Somaliërs in de schaduw van hun balbalo.

Yindy lag tijdens de uren dat het licht was onder haar rieten dak. Zowat op straat. Het enige wat haar afschermde van de voorbijgangers was een groot vat dat op zijn zij over de breedte van de balbalo lag. Asad vroeg zich af hoe ze kon slapen. Maar slapen deed Yindy, zonder zich te verroeren, soms tot wel twee of drie uur ’s middags.

Asad mocht niet van het erf af als Yindy rustte. Ze waarschuwde hem aldoor dat de wereld daar buiten levensgevaarlijk was. Geen plaats voor een kind.

‘Daar had ze wel gelijk in,’ vindt Asad. ‘Iedereen liep te schieten. Twee mensen maken ruzie op straat. De een schiet de ander neer. De ene Ogadeni schiet de andere Ogadeni neer. De ene vluchteling de andere. En er gingen voortdurend geruchten dat de Hawiye zouden aanvallen. Er hing een spanning, een angst, dat de wereld morgen op ons hoofd zou vallen, en dat het misschien beter was om vandaag niet zo veel om iemand te geven.’

Yindy’s erfje werd Asads hele wereld. Er waren de twee kamers, elk onverdraaglijk heet en donker, en er was het erf, nauwelijks groot genoeg om er te ijsberen, en er was de slapende Yindy in haar balbalo. Soms ging hij de balbalo in en keek hoe haar middenrif zich uitzette en samentrok tot het ritme ervan hem hypnotiseerde en de straat daar buiten uiteenviel. Hij vond enorm veel verlichting in de beweging van haar lichaam. Hij had geen idee waarom.

Hij was alleen met zijn gedachten en die keerden steeds weer terug naar zijn huis in Mogadishu, naar zijn moeder, zijn vader, naar zijn leven. Hij merkte dat zijn herinneringen verschillende beelden bevatten: sommige van zijn moeder, andere van zijn broers en zussen, weer andere van de hindi-boom, enkele van de madrassa. Ze kwamen na elkaar en gleden steeds weer langs zijn ogen, altijd in dezelfde volgorde. Het was zo onwerkelijk, die zich telkens herhalende reeks. Het viel hem op dat de herinnering aan zijn leven al na een paar weken begon te vervagen. Die telkens opnieuw langsglijdende beelden leken niets met hem te maken te hebben: het waren beelden uit een andere wereld.

Soms ging hij ’s avonds met Yindy mee naar de cafetaria. Daar zat hij dan te luisteren naar de gesprekken van de volwassenen en zo kreeg hij enig idee van wat er aan de hand was. De mensen hier bleven maar discussiëren over een ophanden zijnde aanval van de Hawiye en vertelden elkaar verhalen over vluchtelingen die elkaar neerschoten in de straten van Afmadow. Ze bespraken ook elk nieuwtje of gerucht dat ze uit Mogadishu hadden gehoord. Al die gesprekken werden één grote brij van verhalen, zodat Afmadow en Mogadishu, het verleden en het heden, borrelden en kookten.

De Daarood die niet uit Mogadishu waren weggegaan, waren blijkbaar terechtgekomen in een penibele situatie van moorden en slachtpartijen, en hij vroeg zich af of zijn vader was ontsnapt of dat hij onder de doden was. Hij had in de cafetaria ook gehoord dat de milities van de Hawiye de steden langs de snelweg naar Kismayo een voor een hadden ingenomen. Toen hij de namen uit de mond van Yindy’s klanten hoorde rollen, herkende hij ze stuk voor stuk als steden waar hij doorheen was gekomen. Totdat uiteindelijk een van haar klanten de stad Qoryooley noemde, waar Asad van zijn familie was gescheiden. Ze zeiden dat de Daarood in die stad en in andere steden ‘gijzelaars’ waren. Hoewel hij dat woord nog nooit had gehoord, wist hij al snel wat het betekende, want de mensen zeiden dat de gijzelaars een soort slaven waren en dat degenen die ervan werden verdacht voor de Somalische regering te hebben gewerkt werden gemarteld, en soms gedood.

Hoelang was hij al in Afmadow toen het gebeurde? Hij weet het niet precies. Misschien een maand, denkt hij. Het was laat in de ochtend op een bijzonder warme dag. Yindy lag te slapen in de balbalo. Asad, een kind dat geen behoefte had aan schaduw, zelfs niet als de zon verzengend heet was, lag op zijn buik op een betonplaat tussen het huis en de balbalo. Hij was half wakker, half in slaap en lag met zijn oor plat op het beton toen hij werd opgeschrikt door gebonk en gestamp dat uit de grond leek te komen. Hij tilde zijn hoofd net op tijd op om te zien dat een vrouw over zijn uitgestrekte lijf sprong en naar het huis rende. Ze rukte vergeefs aan de deur. Die zat op slot. Daarna sprong ze weer over Asad heen en rende naar de ingang van de balbalo, schopte het vat weg dat als deur diende en ging naar binnen.

Een man rende vanaf de straat het erf op en kwam glijdend tot stilstand. Pas toen hij langs Asad was en in de opening van de balbalo stond, zag Asad dat hij een pistool in zijn hand had. De loop wees naar de grond. De man tilde zijn wapen op, wendde zijn gezicht af en vuurde twee keer in de balbalo. Asad herinnert zich nog dat hij op dat moment heel verbaasd was over het eigenaardige feit dat de man wegkeek. Waarom zou je überhaupt schieten als je je ogen niet op je doelwit richt? Wat had dat voor zin?

Uit de balbalo klonk een enorm gegil. Hoewel Asad Yindy nooit eerder zo had horen schreeuwen, wist hij meteen dat zij het was. De man keerde zich op zijn hakken om en rende weg. Asad ging achter hem aan, vooral om weg te komen van de herrie die Yindy maakte. Hij weet nog dat hij door de drukke straten van Afmadow sprintte en zo hard hij kon schreeuwde: ‘Je hebt Yindy vermoord! Je hebt Yindy vermoord!’

Toen stonden er ineens allemaal volwassenen om hem heen, en hij huilde, en zij brachten hem terug naar huis. Er had zich al een grote groep mensen verzameld. Yindy lag in de balbalo, zwetend, uitzinnig, en zachtjes vloekend. Ze was in haar scheenbeen geschoten, en het was een diepe, grote, vreselijke wond. Botsplinters en bloed en rauw vlees: dingen die volgens Asad niemand mocht zien.

Later die dag hoorde hij dat de man en de vrouw die Yindy’s erf op waren gerend, broer en zus waren. De vrouw had net verteld dat ze zwanger was. Ze was ongehuwd. Haar broer had een wapen gepakt en haar door de straten achternagezeten om de gestolen eer van zijn familie te wreken.

Asad vertelt het verhaal spottend.

‘Somalische mannen,’ zegt hij. ‘Ze schieten een onschuldige vrouw in haar been om iets wat ze “eer” noemen te herstellen, iets wat je niet eens kunt zien, laat staan eten of drinken.’

Hij zal dat nog vaker doen: hij beschouwt Somalische dingen op een afstandelijke manier en schudt zijn hoofd in ongeloof. Andere keren is híj echter de man wiens eer is geschonden, en waarschuwt hij dat geen middel afschrikwekkend genoeg is om hem ervan te weerhouden de nek van een Zuid-Afrikaan te breken.

Zijn geheugen laat hem in de steek. Hij onderscheidt niet langer uren van dagen. Wat hij nog wel weet, wordt erg abstract. Hij herinnert zich een netwerk van mensen dat langzaam vervaagt en een ander dat in beeld komt. De vrouwen van de cafetaria zijn verdwenen. Hun samenwerking was niet bedoeld voor noodgevallen. Hun gezamenlijke streven was overleven, en een gewonde vrouw was van geen enkel nut. Het netwerk dat als uit het niets verscheen, was familie: van de kant van Yindy’s vader. Asad had niemand van hen gezien toen het goed ging met Yindy. Hij wist niet eens dat ze bestonden. Ze kwamen omdat dit een kwestie van leven of dood was. Het leek alsof er ergens diep vanuit de levens van de vluchtelingen een stel ongeschreven gedragsregels naar boven kwam. Regels die niemand had uitgedacht of hardop had uitgesproken, maar die zich rond elk nieuw voorval vormden. Yindy’s eventuele dood had hen overal vandaan opgetrommeld. Ze kwamen en namen de leiding.

Er was geen dokter te vinden en dus begon er een zoektocht naar antibiotica. Soms vonden ze die en dan werden ze Yindy prompt met tussenpozen toegediend, maar het duurde niet lang voor ze alles ophad. Dan kwamen ze weer bijeen voor een nieuwe zoektocht. Er werd gezegd dat op het platteland rond Afmadow nomaden leefden. Die gebruikten nooit westerse medicijnen, maar hadden wel vaak diepe wonden, dus zij zouden wel weten wat ze moesten doen.

Enkele dagen nadat Yindy was beschoten, verscheen een oude man die de zorg voor de patiënte overnam. Hij stonk verschrikkelijk; een muffe, smerige lucht waarvan Asad moest kokhalzen. Zijn tas was gemaakt van dezelfde stof als de kleren die hij droeg. Zo ging dat bij de nomaden, mensen die al hun spullen van hetzelfde materiaal maakten en weinig wisten van baden en zeep.

De oude man klapte zijn tas open tot die als een plat vierkant op de grond lag. Er zaten allerlei vakjes in. Uit een ervan nam hij een mes, uit een ander verscheidene stokjes. Uit weer een ander vak kwam een lang stuk touw tevoorschijn. Hij hield het mes een paar tellen in een vlam en haalde het toen langs elke zijde van Yindy’s gewonde been. Dat liet twee lange strepen helderrood bloed achter.

Er stonden nu wel zes mensen om haar heen en het enige wat Asad kon zien waren haar benen. Langzaam drong het tot hem door dat die mensen stonden te wachten. Ze wachtten tot Yindy zo veel pijn kreeg dat ze haar moesten neerhouden. Zouden er zes mensen nodig zijn om Yindy stil te houden? Ging die oude man haar zo veel pijn doen?

Als op een teken zei de oude man tegen iedereen dat ze Yindy goed moesten vasthouden. Zijn stem was heel hoog, als van een vogel, maar toch klonk hij bevelend. Hij tilde Yindy’s been een klein stukje op, nam haar teen in zijn hand en trok er hard aan. Ze gilde.

‘Het was heel gemeen,’ herinnert Asad zich. ‘Hij pakte haar heel hardhandig aan. Hij behandelde haar niet als iemand die gewond was. Ik kon haar gezicht niet zien, maar haar geschreeuw was vreselijk om aan te horen, ontzettend. De oude man probeerde van alles. Hij masseerde haar been. Hij tikte ertegen met zijn stok. Uiteindelijk plaatste hij een stuk karton aan beide zijden van haar kuit. Daarna zette hij een stok tegen elk stuk karton en bond hij de hele boel bij elkaar met touw.’

Hij gaf instructies dat niemand aan dat bouwsel mocht komen tot hij terug was, vouwde zijn tas op, stopte hem onder zijn arm en liep kwiek de straat op. Hij had niet gezegd wanneer hij zou terugkomen. Asad staarde naar het gerei dat de oude man op Yindy’s been had achtergelaten: het karton, de stokjes, het touw. In de spullen die de nomade had achtergelaten hing zijn geur nog. Nu zat Yindy ermee. Bij elke ademhaling zou ze via haar neus en mond herinnerd worden aan deze vreselijke man.

De klank van Asads stem brengt de boosheid die zijn jongere ik heeft gevoeld, mijn auto in. Hij was een jongen uit Mogadishu, een stadsjongen. Tussen hem en de mensen die op het platteland woonden, wilde hij een dikke streep trekken. En toch zat tussen zijn herinneringen aan Mogadishu ook een fragment van een familiegedicht. Hij kent het niet erg goed meer. Het ging ongeveer zo: ‘We waren moe van het rondtrekken, het altijd maar rondtrekken. En dus vestigden we ons ergens. We vestigden ons op één plaats zodat we landbouwers konden worden. Die plaats heette Fadhadhi.’

‘Het gedicht verwijst naar de tijd van mijn grootvader,’ vertelt Asad me. ‘Mijn grootvader Abdullahi was degene die zich op de plaats vestigde die Fadhadhi heette. Hij was de eerste van onze familie die geen nomade was. Hij stond zodoende aan het begin, aan het begin van wat we nu zijn.’

‘Waar ligt Fadhadhi?’ vraag ik.

‘Ik heb geen flauw idee, maar ik weet dat ik daar, als ik er op een dag naartoe ga, familieleden vind. Misschien niet van de Abdullahi of de AliYusuf. Misschien is het familie van moederszijde. Maar Fadhadhi, waar dat ook ligt, is onze plek.’

Er bestonden dus twee nomadenwerelden naast elkaar in zijn hoofd. In de ene zetelde de geschiedenis van zijn familie. In de andere bevond zich een achterlijke, barbaarse man die met zijn stoffen tas naar Afmadow kwam en het Yindy liet uitschreeuwen van de pijn.