-

Direct nadat Duitsland de Eerste Wereldoorlog verloren had en keizer Willem II naar Nederland was gevlucht, ontstond er in het land een machtsvacuüm. Daarin voerden maatschappelijke en politieke krachten een gewelddadige strijd om de heerschappij, van communisten, sociaaldemocraten, monarchisten, militaristische groeperingen tot antidemocraten. Het leek wel een burgeroorlog – naar schatting drieduizend mensen kwamen erbij om het leven.

Vooral in Berlijn en München ging het er hard aan toe – en in deze laatste stad zat Victor Klemperer, die zich toen al als levenstaak had gesteld ‘te observeren, vast te leggen en te bestuderen’. Zijn ooggetuigenverslagen zijn van een ongekende kracht. Zo zag de waarheid er op donderdag uit is zijn verslag van de Duitse revolutie – aangevuld met twintig jaar later geschreven overpeinzingen, waarin hij (met de kennis over de Weimarrepubliek en het naziregime) de ontwikkelingen van die paar turbulente maanden in een breder perspectief heeft geplaatst. Dit is geschiedschrijving in het oog van de orkaan, op de huid van de tijd.

‘Victor Klemperer leidt ons door de wirwar van die bewogen tijd in München met inlevingsvermogen, fijnzinnigheid en een scherpe blik. Onontbeerlijke lectuur.’ – Christopher Clark

‘Die toon van Klemperer, die heeft je meteen in zijn greep.’ – Daniel Kehlmann

‘Klemperer is te vergelijken met Heinrich Heine: even dicht op het gebeuren, even nauwkeurig, en stilistisch even meesterlijk.’ – Martin Walser

-

VICTOR KLEMPERER

Zo zag de waarheid er op donderdag uit

DAGBOEK VAN DE DUITSE REVOLUTIE 1919

MET EEN VOORWOORD VAN CHRISTOPHER CLARK

Vertaald door W. Hansen

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

Voor de Nederlandse editie is het notenapparaat van de oorspronkelijke Duitse editie door de vertaler aangepast.

© 2015 Victor Klemperer

© 2016 W. Hansen

Oorspronkelijke titel Man möchte immer weinen und lachen in einem

Oorspronkelijke uitgeverij Aufbau

Omslagontwerp en e-book Suzan Beijer

Omslagbeeld Hollandse Hoogte/Süddeutsche Zeitung Photo

Foto auteur SLUB Deutsche Fotothek/Ursula Richter

ISBN 978 90 450 3095 1

D/2016/0108/561

NUR 320

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3094 4.

-

De eerste bladzijde van het manuscript van Klemperers herinneringen (1942) aan de revolutie van 1918-1919.

-

Voorwoord

De golf van politieke rellen en revoluties die Duitsland aan het eind van de Eerste Wereldoorlog overspoelde, is een van de belangrijkste gebeurtenissen uit de twintigste eeuw. Een samenleving die was getekend door oorlog en nederlaag schudde opnieuw op haar grondvesten. Het ontstaan van enerzijds een communistisch linkse beweging naar het voorbeeld van de Sovjet-Unie en anderzijds zwaarbewapende contrarevolutionaire en rechts-radicale verenigingen zorgde voor een heftige politieke polarisering. De retorische escalatie ging weldra over in geweld. Vrijkorpstroepen en spartakisten leverden bittere gevechten.

Nergens was de verbreding van het traditionele politieke spectrum dramatischer zichtbaar dan in München. Op 7 november 1918 werd de Beierse koning als eerste Duitse vorst ten val gebracht. Het leger liep over naar de revolutionairen, de koning sloeg op de vlucht. Na de moord op minister-president Kurt Eisner (USPD) op 21 februari 1919 spitste de machtsstrijd tussen linkse en gematigde socialisten zich toe. De regering van de nieuwe minister-president Johannes Hoffmann (SPD) werd op 7 april ten val gebracht en vervangen door een radenrepubliek van pacifistische en anarchistische intellectuelen. Maar na amper een week grepen de communisten onder leiding van Eugen Leviné de macht. Het kabinet-Hoffmann, intussen in ballingschap gegaan, verzocht de regering in Berlijn om hulp. Midden april trokken troepen van het rijksleger en vrijkorpseenheden op tegen de Beierse revolutionairen. Wat volgde was de gewelddadige onderdrukking van de radenrepubliek, waarbij naar schatting tweeduizend – ook vermeende – aanhangers werden vermoord, standrechtelijk geëxecuteerd of tot gevangenisstraffen veroordeeld.

Victor Klemperer leidt ons met empathie, fijnzinnigheid en een scherpe blik door die bewogen chaotische dagen in München. In dit boek zijn reportages die hij in die tijd schreef voor de krant Leipziger Neueste Nachrichten, waar slechts een deel van is gepubliceerd, samengebracht met passages over dezelfde tijd uit een later herinneringswerk, dat hij in 1942 moest afbreken. Dankzij zijn gepubliceerde dagboekaantekeningen uit de tijd van het Derde Rijk, gepubliceerd in 1995 door Aufbau Verlag, is Klemperer een van de meest gelezen ooggetuigen van de twintigste eeuw. Het scherpe oordeel, de blik voor pregnante details en de literaire kwaliteit van die epische tijdskroniek zijn ook terug te vinden in de aantekeningen van de jonge romanist in München, die zich zorgen maakt over zijn academische toekomst.

Ziehier hoe Klemperer het binnentrekken van de troepen beschrijft bij het neerslaan van de radenrepubliek in de Beierse hoofdstad, begin mei 1919:

[…] Vandaag tot laat in de middag, op het moment dat ik deze regels schrijf, woedt er letterlijk een bulderende veldslag. Een heel luchteskader kruist boven München, gericht vurend, zelf beschoten, lichtkogels afwerpend; nu eens veraf, dan weer vlakbij, maar onafgebroken dreunen er mortieren en granaten zo dat de ervan huizen trillen, een stortregen uit machinegeweren volgt op de inslagen, infanterievuur knettert ertussendoor. En onderwijl marcheren, rijden en galopperen er steeds weer nieuwe troepen met mortieren, geschut, foeragewagens en veldkeukens door de Ludwigstraße, soms met muziek, en bij de Siegestor stopt een EHBO-team, en in alle straten verdelen flinke patrouilles en afdelingen verschillende wapens onder elkaar, en op alle hoeken, waar dekking is en toch uitzicht, verdringt het publiek zich, soms met een toneelkijker in de hand.

Levendig gaat de aandacht van de vliegtuigen in de lucht naar de troepen beneden; de blik dwaalt over de vele wapens, mensen en voertuigen, en blijft bij de drommen toeschouwers rusten, die het geheel als een spektakel door toneelkijkers aanschouwen. Klemperer slaagt erin om de theatrale politieke gebeurtenissen, het aspect van de enscenering, pakkend over te brengen. Hij ziet daarin zelfs een wezenlijk kenmerk van de revolutie in München. ‘Bij andere revoluties, in andere tijden en op andere plaatsen,’ schrijft hij begin februari 1919, ‘komen de leiders ervan van de straat, uit fabrieken, uit redactie- en advocatenkantoren. In München zijn ze vaak afkomstig uit de bohème.’ In die omstandigheden lijkt de politiek geen beroep, maar een podium waarop dromen (en nachtmerries) opgevoerd worden. ‘Ik ben een fantast, een dromer, een dichter!’ roept minister-president Kurt Eisner een grote menigte in hotel Trefler toe. Klemperer stelt tot zijn verbazing vast dat Eisner, die hij als ‘een tenger, klein, gebrekkig, gebogen mannetje’ ziet, met die woorden bij het publiek in München laaiend enthousiasme oogst, en hij concludeert daaruit dat het de inwoners van München niet in de eerste plaats gaat om politiek, maar om amusement.

Uniek in dit boek is de overlapping van twee tijdsniveaus: de actuele berichten uit München worden aangevuld met retrospectieve passages uit Klemperers herinneringen. De gebeurtenissen in München worden daarmee in een biografische en historische context geplaatst. Dat heeft een aanzienlijke verdieping van de overdenkingen tot gevolg: wat de jeugdige tijdgenoot in de lente van 1919 soms lachwekkend vindt, ziet de vervolgde Jood in het nationaalsocialistische Dresden eerder in een tragisch licht. In de terugblik ziet Klemperer de groeiende kracht van het opkomende antisemitisme in het naoorlogse Duitsland. ‘Ik wil niet overdrijven: er waren in die tijd in München heel wat docenten en studenten die niets moesten hebben van de opkomende vijandschap jegens de Joden, en persoonlijk heb ik de hele tijd dat ik in München heb gezeten nooit onder antisemitisme te lijden gehad, maar ik voelde me er wel terneergeslagen en geïsoleerd door.’ Dit boek biedt onontbeerlijke lectuur.

Christopher Clark

Mei 2015

-

Opmerkingen bij de tekst

1919, als ‘antibavaricus’ dienstdoend

Victor Klemperer schreef de reportages met de aanduiding Leipziger Neueste Nachrichten fris van de lever in het München van de revolutietijd, tussen februari 1919 en januari 1920, onder het pseudoniem ‘A.B.-medewerker’ (= antibavaricus, letterlijk ‘anti-Beier’) voor de Leipziger Neueste Nachrichten. Een groot deel van de reportages wordt hier voor het eerst toegankelijk gemaakt: in die dagen kon slechts een derde ervan in de krant worden gepubliceerd – de andere bijdragen arriveerden door de troebelen van de revolutietijd te laat op hun bestemming of bereikten die nooit, doordat de postwegen waren afgesneden.

1942, op de revolutie terugkijkend

Teksten met de aanduiding Memoires zijn in 1942 geschreven en zijn deel van Klemperers memoires. Ze zijn niet opgenomen in Curriculum vitae. Herinneringen 1881-1918 (1989, Nederlandse vertaling 2009), omdat ze daarin oorspronkelijk deel uit zouden maken van een groter hoofdstuk (‘Privaatdocent’), dat niet meer kon worden voltooid, omdat Klemperer het werken eraan in 1942 abrupt had moeten staken – het gevaar was te groot geworden dat het manuscript door de Gestapo zou worden ontdekt. Het is tot dusverre niet gepubliceerd.

-

Politiek en bohème

(VAN ONZE A.B.-MEDEWERKER)

München, begin februari [1919]

Het raadsel van München – De oer-Beierse Eisner, Mühsam en Levien – De politieke bohème – Het communistengoed met tweeërlei liefdes – De invloed op het buitenland – Eisners vooruitzichten

Het is met de politiek in München op het ogenblik net zo gesteld als met de Münchense kunst. Je vraagt je af: waar zijn de inwoners van München of van Beieren? In de kunst stuitte je op Oost-Pruisische, op Württembergse, op alle mogelijke namen – en toch was het ‘Münchense’ kunst. En nu in de politiek? Het is echt niet nodig de minister-president in de schoenen te schuiven dat hij Galiciër is en aan zijn Duitse naam te twijfelen. [1] Hij heeft zelf toegegeven dat hij een Pruis is, zelfs een Berlijner. En zijn belangrijkste tegenstanders ter linkerzijde, die in sommige kringen evenveel aanzien genieten als Eisner, want hij heeft aanzien, ook nu nog, nu de verkiezingen toch in zekere zin in zijn nadeel zijn uitgevallen! – ook zijn radicale tegenstanders zijn niet Beierser dan hij. [2] Erich Mühsam, de salonanarchist wiens ster in het Berlijnse Café des Westens rees en in München lange tijd een zachte literaire glans heeft uitgestraald (ondanks al het salonanarchistische licht daar) voor hij werkelijk bloedig en politiek rood begon te gloeien, Mühsam, die van nature altijd een sympathiek, behulpzaam, onoorlogszuchtig wezen is geweest en over wiens revolutionaire heldendom je ook nu nog graag zou willen glimlachen, als het tegelijk niet zo’n verwarrende en dreigende indruk maakte, is bekend genoeg als Berlijnse W-plant. [3] Dat wil zeggen, hij is daar eerst naartoe overgeplant. Opgegroeid is hij als zoon van een apotheker in Lübeck in de toentertijd nog zo stille Hanzestad.

Een nieuwe verschijning is doctor Levien – zoals uit München gemeld, is Levien dezer dagen gearresteerd, hij speelt hier in de a.- en s.-raad en in het kamp van Spartakus een hoogst serieuze rol en is voor de regering, die uiteraard geen martelaren wil creëren, meer dan lastig. [4] Om het meteen maar te zeggen: Levien is geen Russische Jood, er stroomt Germanenbloed in zijn aderen, met machtige gebaren schudt hij zijn blonde lokken, zijn ogen schieten vuur vanuit blauwe ogen, hij pulkt met zijn linkerhand aan de dichtst bij het hart zittende knoop van zijn veldgrijze uniform, als hij zich, heftig met zijn omhoog- of vooruitgestoken rechterarm gebarend, tegen de bedenking verweert dat hij een buitenlander is en dus niet mee mag praten. Zo heb ik hem althans gezien en gehoord op een bijeenkomst waar hij tegen de ‘reactionaire’ Eisner tekeerging. Maar toen hij daarna de arme, verketterde bolsjewisten in de juiste kleuren afschilderde, namelijk in de roze zachte kleuren die de mensheid gelukkig zullen maken, en plotseling geconfronteerd werd met de andere bedenking, namelijk waar hij zijn kennis van de Russische omstandigheden vandaan haalde, ging hij even overtuigend en even heftig gebarend als bij zijn eerder geuite ‘Ik heb als Duitser aan het front gestaan!’ nu tekeer met een ‘Ik ben in Rusland geboren!’ Zo Beiers is deze volksleider dus ook niet. Nee, hij is als zoon van een Duitser in Rusland geboren, hij had Russische lucht ingeademd, en ook al snel Russische gevangenislucht. Hij was piepjong in de Russische revolutionaire beweging beland, knoopte in de gevangenis nauwe betrekkingen aan met een Russische revolutionaire vrouw en ging later met haar naar Zürich; beiden studeerden er en gingen helemaal op in de zonderlinge sfeer van het Russische Zwitserland – midden in de bekende Duitse, Franse en Italiaanse delen van het land heeft er altijd een Russisch en Engels Zwitserland bestaan. Net voor de oorlog kwam Levien pas op de gedachte dat hij nu eindelijk, op het allerlaatste ogenblik, zijn militaire dienstplicht eens moest gaan vervullen, wilde hij de Duitse nationaliteit niet verliezen. Een vriend van hem schilderde een aanlokkelijk beeld van München, hij meldde zich aan bij de Leiber hier, en toen brak de oorlog uit. [5] Hij heeft echt even aan het front gestaan en heeft ook een lichte verwonding opgelopen; maar daarna heeft hij lange tijd in het etappegebied in het oosten dienstgedaan, in zijn vaderland. Er wordt gezegd dat hij is teruggeroepen omdat hij in het oosten te goede contacten had met de bolsjewisten. En nu is hij een uiterst radicale volksleider in München.

Het raadsel van München. De Beier is trots op zijn volksaard en staat afwijzend tegenover alles wat vreemd is, vooral alles wat uit het noorden komt en wat hij graag samenvat onder de verzamelnaam ‘Pruisisch’. En nu regeren ze ieder in hun eigen Münchense kring, de heren Eisner, Mühsam en Levien! Er is geprobeerd het raadsel simpel op te lossen. Van Eisner is wel gezegd (en voor Levien geldt hetzelfde in nog sterkere mate) dat hij in München aan de macht is, omdat hij fel ten strijde trekt tegen Berlijn. Dat speelt zeker een rol. Eisner heeft zich, althans een aantal malen, beroepen op het Beierse particularisme; en als Levien tekeergaat tegen de bloedhonden Ebert en Scheidemann, tot wier gelederen nu ook opperbloedhond Noske toegetreden is, dan zijn het Berlijnse moordenaars en bloeddorstige Pruisen. [6] Maar niettemin: het wezen van beide mannen is zo door en door on-Beiers, en vooral ook hun dialect, wat hier een grote rol speelt, dat alleen het anti-Pruisische aspect niet voldoende grond kan zijn voor hun leidende rol.

Nee, het is met de Münchense politiek net zo gesteld als met de Münchense kunst: je hoeft er geen geboren inwoner van Beieren of van München voor te zijn. En dat is meer dan een vergelijking, het is hetzelfde! Daar ligt namelijk de oplossing van het raadsel. Bij andere revoluties, in andere tijden en op andere plaatsen komen de leiders van de straat, uit fabrieken, uit redactie- en advocatenkantoren. In München zijn ze vaak afkomstig uit de bohème. Maar je moet er wel rekening mee houden – en daar ligt een taak voor de toekomstige cultuurhistoricus en de romanschrijver – dat tijdens de oorlog het begrip ‘bohème’ en de connotatie ervan verbreed zijn. Vóór 1914 was je als bohemien schrijver of schilder of journalist of musicus. Dat kun je nu ook nog wel zijn, als hoofd- of als nevenberoep. Maar je bent ook politicus geworden, of econoom; simpeler en duidelijker uitgedrukt: je interesseert je nu ook heel erg voor sluikhandel en zwendel, je interesseert je (meestal in negatieve zin) voor de relatie van het individu en het leger, je richt als het ware je aandacht in het algemeen ook op wat vroeger esthetisch verwerpelijk was en boven de streep in de krant stond. [7] De band tussen bohème en politiek hier in München is nauw. Is Eisner niet op en top bohemien, voelt hij zich geen kunstenaar en schrijver, zoals hijzelf steeds weer benadrukt? Van de bohème verwachten de mensen in München niet dat ze Beiers is; misschien vinden de Münchenaren echt Münchens bloed dan juist wel een nadeel. De bohème in München is een vreemdelingenlegioen, dat erop na gehouden wordt voor het vermaak, voor de lol van de burgers van München. En nu is het artistieke vermaak vervangen door de politieke lol…

Dat klinkt allemaal komisch en hoogst overdreven. Maar wie er ernstig over nadenkt, zal ontdekken dat het zo overdreven nog niet is, dat ik hier alleen aandacht vraag voor een belangrijke factor in de huidige politiek, even helemaal op zichzelf beschouwd, ontdaan van alle franje, naakt, en daarmee, om het op de royale manier van de estheten te zeggen, geprofileerd. En wat het komische betreft, dat is zeker in overvloedige mate aanwezig. In een van die verbrede bohèmekringen, van waaruit de weg naar Eisners spreekkamer makkelijk te vinden is, vertelde onlangs een aardige, frisse, blonde jongen me: ‘Wij zijn communisten, we hebben bij Augsburg een boerenbedrijf gekocht om ervan te gaan leven en het bewijs te leveren dat we in een nieuwe gemeenschap, vredig en zonder geld, paradijselijk kunnen leven.’ Ik vroeg hem of je erbij mocht als je een deel van de kosten zou betalen, als je je in zekere zin zou inkopen, als in een tehuis. Nee, dat kon niet met geld. ‘Maar hoe doet u het dan?’ – ‘We hebben het geleend, we hebben zelf helemaal niets, we zijn al heel lang goede vrienden, en wie een weldoener heeft helpt de anderen een handje.’ – ‘Zitten er onder jullie ook boeren?’ – ‘Een tuinierster; de anderen zijn studenten, kooplieden, en wat de bourgeoisie “ontspoorden” noemt.’ – ‘Er zitten dus ook vrouwen in uw gemeenschap?’ – ‘Tot nu toe twee.’ – ‘Hoe staat uw communisme tegenover de vrouw?’ – ‘We wijzen het wettelijke huwelijk af als een vorm van betaalde prostitutie. Voor de rest kennen we twee stromingen, die het nog niet met elkaar eens zijn. De ene stroming wil een vrije samenleving met stelletjes, in de zin van het oude vrije huwelijk. De andere stroming wil het seksuele helemaal overwinnen, het mag geen wezenlijke rol meer spelen.’ – ‘Hoe dan?’ – ‘We leven allemaal in een vriendschappelijke seksloze gemeenschap; als het beest bij twee mensen losbreekt, dan voeden ze het beest even, en daarna is alles weer als voorheen. Dat is verder niet van belang, het is onbeduidend, maar wel een overwinning op het geslachtelijke. Zo denken wij, vooruitstrevenden. Maar zoals gezegd: er bestaat nog wel verschil van mening over.’ – ‘En hoe denken de twee dames in uw gemeenschap daarover?’ – ‘De tuinierster hoort bij de oude stroming, de studente bij de nieuwe…’

Inderdaad, dat is heel komisch, en het is slechts één voorbeeld uit vele. Maar er zit wel degelijk bittere ernst in die vermenging van bohème en politiek. Ook daarvan een voorbeeld. Een Italiaanse journalist, verslaggever van een grote krant, is van Innsbruck naar München gereisd en beweegt zich hier vrijelijk om verslag te doen van de Duitse sfeer en de Duitse toestanden. Duits kan hij niet, maar in die bohèmekringen begrijpt menigeen Italiaans. In die kringen heeft de man een behulpzame gids gevonden, in die kringen verzamelt hij indrukken, waarover hij reportages zal schrijven, die hij trouw naar Turijn stuurt. Ik was erbij toen een enthousiaste Spartakusman bij de thee de Duitse toestanden uitlegde. Wij moeten en zullen de dictatuur van het proletariaat krijgen. Er moet alleen nog wat voorlichtingswerk verricht worden. Dan zullen alle imbeciele ambachtslieden, boeren, artsen en geleerden – kortom, iedereen die zich nu nog burgerlijk noemt – verbaasd en verrukt inzien dat ze helemaal geen burgers zijn, dat ze in werkelijkheid zelf proletariërs zijn, dat ze dus deelnemen aan de ten onrechte gevreesde en geminachte dictatuur van het proletariaat. In Duitsland hebben we hoogstens 100.000 burgers, bourgeois, kapitalisten. Zij hebben al het stemvee, dat het reactionaire nationale parlement gekozen heeft, deels gekocht en deels in domheid en onwetendheid gehouden. De dictatuur is alleen tegen die 100.000 gericht, en er mag dan misschien wel wat bloed vloeien, op een paar druppels meer of minder komt het niet aan. Daar moeten we doorheen op weg naar het zuivere socialisme, net als de voorbeeldige bolsjewisten, die door een leugenachtige pers zwart worden gemaakt… En dat allemaal bij de thee, en dat allemaal in zeer gebrekkig Italiaans, en dat allemaal aan het buitenland gericht…

Overigens heeft Kurt Eisner het wellicht aan dat radicalere deel van de politieke bohème te danken als hij – waar het erg naar uitziet – ook na het bijeenkomen van de Landdagvergadering het roer in handen blijft houden, hoewel de stemverhouding niet gunstig voor hem is. [8] Hij is al een beetje naar rechts opgeschoven om niet bij voorbaat de mogelijkheid te verprutsen verder te regeren. Hij wordt anderzijds ook flink op de huid gezeten door Spartakus. Maar ondanks alle vijandschap kan hij toch overweg met die radicalen, want ze vinden elkaar door hun afkomst, door hun voormalige kring, door hun bohemiennatuur. En zo kan er waarschijnlijk een soort vrede bewaard blijven, zolang Eisner, zelfs een gematigde Eisner, regeert. En dat terwijl tussen alle burgerlijke partijen en de Münchense bohèmeradicalen op geen enkel moment vrede kan heersen. Als Eisner blijft, mag hij Levien en Mühsam dankbaar zijn. Ze hebben hem door hun oppositie nader tot de burgerij gebracht. Tegelijk voelt de burgerij dat Eisner beschermend tussen hen en de mensen om Levien en Mühsam in staat. Die ruziën alleen maar wat met hem, maar vallen hem niet serieus aan. Daarvoor voelen ze zich toch te zeer met hem verwant. Vijandige broeders, maar broeders in de bohème.

~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~ · ~

[1] - De minister-president: Eisner (zie volgende noot) had te lijden onder antisemitische aanvallen. Galiciër: Verwijzing naar Galicië, een streek die tegenwoordig tot Polen en Oekraïne behoort. Er woonden veel Joden, vandaar het (pejoratieve) gebruik van het woord ‘Galiciër’ voor Jood.

[2] - Eisner, Kurt (1867-1919): Journalist en politicus. Werkte aanvankelijk als redacteur bij het socialistische Vorwärts in Berlijn. In 1917 sloot hij zich aan bij de Unabhängigen (radicale afsplitsing van de sociaaldemocratische SPD) en was een van de vooraanstaande figuren bij de val van de monarchie in Beieren. Hij was voorzitter van de arbeiders- en soldatenraad en werd op 8 november 1918 premier van Beieren. Hij werd in februari 1919 vermoord. Nu de verkiezingen…: Eisner had de verkiezingen verloren, zie noot 8.

[3] - Erich Mühsam (1878-1934): Schrijver en politicus. Werd in 1919 lid van de Centrale Raad van de ‘radenrepubliek Beieren’. Na het neerslaan van de revolutie werd hij tot vijftien jaar gevangenisstraf veroordeeld, waarvan hij zes jaar uitzat. Werd in 1933 door de nationaalsocialisten gevangengenomen en in juli 1934 in concentratiekamp Oranienburg vermoord. W-Plant: Buurt in West-Berlijn waar veel journalisten, schrijvers en kunstenaars woonden.

[4] - Levien, Max (1885-1937): Voorzitter van de soldatenraad en van de Münchense afdeling van Spartakus; geboren en opgegroeid in Rusland als zoon van een Duitse handelaar; samen met andere leiders van links werd hij op 10 januari 1919 gearresteerd, maar onder druk van demonstranten de volgende dag vrijgelaten; op 7 februari van dat jaar werd hij opnieuw voor korte tijd gearresteerd; vanaf 13 april 1919 een van de leiders van de radenrepubliek in München; op 7 oktober 1919 in Wenen gearresteerd, maar niet aan Duitsland uitgeleverd; vanaf juni 1921 in Rusland werkzaam als redacteur en docent; in het kader van de zuiveringen van Stalin in 1936 gearresteerd en in 1937 ter dood gebracht. A.- en s.-raad: Afkorting van Arbeiter- und Soldatenrat. Eind 1918 sloten arbeiders en soldaten zich aaneen om op lokaal, regionaal en nationaal niveau arbeiders- en soldatenraden te vormen, die als revolutionaire machtsorganen de plaats moesten innemen van de oude machten. Spartakus: Verenigde marxistische socialisten in Duitsland met als doel vast te houden aan de internationale revolutie tegen het kapitalisme, het imperialisme en het militarisme. Vanaf de novemberrevolutie van 1918 werd de zogenoemde Spartakusbund een partijonafhankelijke organisatie met als doel in Duitsland een radenrepubliek te stichten. Op 1 januari 1919 ging de Spartakusbund op in de nieuw opgerichte Kommunistische Partei Deutschlands (KPD). Belangrijkste leden: Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht.

[5] - Leiber: Benaming voor het Infanterie-Leib-Regiment, het garderegiment van de Beierse koning.

[6] - Ebert, Friedrich (1871-1925): Sociaaldemocratisch politicus, voorzitter van de SPD. Na de oorlog streed hij tegen elke poging om in Duitsland een radenrepubliek in te voeren. Hij was van 1919 tot aan zijn dood rijkspresident. Scheidemann, Philipp (1865-1939): Sociaaldemocratisch politicus. Riep op 9 november 1919 de Duitse republiek uit. Van februari tot juli 1919 premier aan het hoofd van de ‘Weimar-coalitie’. Noske, Gustav (1868-1946): Sociaaldemocratisch politicus. Onder zijn leiding werd in 1919 de januariopstand in Berlijn neergeslagen; van februari 1919 tot maart 1920 was hij rijksminister van Oorlog.

[7] - Boven de streep: Vroeger was in de krant de ruimte ‘onder de streep’, een horizontale lijn over de hele breedte van de pagina, bedoeld voor literaire bijdragen, columns, bladvulling en dergelijke. ‘Boven de streep’ was gereserveerd voor de politieke en maatschappelijke actualiteit.

[8] - Landdagvergadering: De op 12 januari 1919 nieuw gekozen Beierse Landdag. Van de 180 zetels behaalde de SPD van Kurt Eisner er 61. De Bayerische Volkspartei behaalde 66 zetels, de DDP (Deutsche Demokratische Partei) 25, de Bayerischer Bauernbund 16, de Nationalliberalen 9 en de USPD 3.

-

Revolutie

[November 1918]

Ik sliep ongestoord tot vroeg in de ochtend, toen we de Duitse grens bereikten. [9] Vanaf dat moment had ik de hele dag wisselend en veelsoortig gezelschap. Burgers, soldaten, diverse legereenheden, matrozen. Iedereen praatte natuurlijk over de revolutie, en ik kon uit alle verhalen afleiden dat het er niet overal zo vredig aan toegegaan was als in Leipzig en Vilnius; de meesten meenden ook dat de zwaarste onlusten nog moesten komen, dat de Spartakusgroep zich zeker niet zomaar gewonnen zou geven. Twee matrozen meenden zeker te weten dat er de volgende dag in Berlijn iets zou gebeuren. Ik vertelde van mijn plan daar te overnachten, enerzijds om mijn familie op te zoeken, anderzijds om mijn vrouw niet uit haar slaap te halen. [10] ‘U kunt beter doorreizen,’ werd er gezegd, ‘wie weet rijdt er morgen geen trein meer.’ Daarom ging ik meteen van het Friedrichs- naar het Anhalterstation, een oude spraakzame kruier bracht mijn bagage naar de tram in de Dorotheenstraße en wees huizen aan van waaruit geschoten was. ‘Ik had koud een vrachtje, en toen begon er krek zo’n machinegeweer te knallen. Ik schoot een portiek in, werd er ook van de andere kant gepaft! Mensen uit de tram stoven ook naar binnen, potje met pieren. Later hebben ze er drie officieren en iemand van de Jugendwehr uit gepikt, meteen tegen de muur gezet en in de Spree gegooid.’

Het was vanzelfsprekend mijn bedoeling geweest na een korte onderbreking vanuit Leipzig door te reizen en me daarna te melden bij mijn regiment in München. [11] Op de leerzame reis kwam ik er ook achter dat het voor een soldaat helemaal niet meer vanzelfsprekend was naar het voorgeschreven reisdoel te gaan; als hij eenmaal buiten het bereik was van zijn compagnie of batterij, kon hij gewoon zomaar ergens naartoe reizen en zich ontslagen voelen, tenzij hij aanspraak op soldij of buit wilde blijven maken – want welke autoriteit zou die ene persoon uit de algehele chaos oppikken? We gingen geen van beiden graag naar München en we hadden zeeën van tijd voor het semester zou beginnen; anderzijds wilde ik mijn militaire papieren geregeld hebben, dus ik wilde proberen mijn ontslag vanuit Leipzig te organiseren. Ik zou aanvoeren dat familieaangelegenheden en mijn beroep me voor enige tijd aan Leipzig bonden. Maar in het begin leek het erop dat dit zou gaan mislukken. Op het bureau van de commandant op het station en het legerhoofdcommando, die ik achtereenvolgens bezocht, trof ik dezelfde situatie aan. Veldgrijze uniformen dromden samen om de tafels van gewone soldaten met een rode mouwband om. De soldaten schreeuwden onafgebroken, en tussendoor, zonder op te zien of de pen neer te leggen, wezen ze af, ze scholden en scholden en wezen af. Natuurlijk werd vanuit de opdringende kluwen teruggescholden, het was één groot spektakel. ‘Ze doen niets anders,’ zei een afgewezene tegen mij, ‘ze doen niets anders dan vervoersbewijzen voor reservetroepen uitschrijven en verlof weigeren. Voor een dergelijk ja en nee zijn ze beëdigd, iets anders kun je niet krijgen. Uitzonderingen bestaan niet.’ Ik ging berustend weg. Maar op de trap kwam ik een soldaat eerste klasse tegen, een oudere man aan wie je kon zien dat hij een intellectueel was. Hij moest binnen het revolutionaire bestuur een functie hebben, want ook hij droeg een rode mouwband. ‘Kameraad,’ zei ik, ‘er is geen beginnen aan daar binnen, die houden zich aan hun regeltjes – weet u geen raad?’ Ik vertelde hem kort waar het me om te doen was. ‘Dat komt voor mekaar,’ antwoordde hij. ‘Stelt u het maar op schrift als verzoekschrift aan het Beierse ministerie van Oorlog, en breng me dat vanmiddag bij het informatiebureau op het station – soldaat eerste klasse Hermann.’ Daar schreef hij onder aan mijn verzoekschrift: ‘Arbeiders- en soldatenraad Leipzig verzoekt om prompte afwikkeling’, stempelde het verzoekschrift en de envelop, stempelde ook mijn vervoersbewijs en wees me ‘tot nader order’ voedselbonnen toe.

Nu kon ik een paar weken lang op mijn oude vertrouwde wijze en in mijn oude vertrouwde kring leven, en nog beter dan tevoren ook! [12] De oorlog was ten einde, ik had nu echt tijd voor mijn werk, en dat had een zeker doel; want al had ik weinig hoop voor mijn docentschap in München, ik hád dat tenminste nog wel en ik kon het niet kwijtraken, zoals de leerstoel in Gent. [13] En de revolutie zou mij niet raken. Ik wilde werken, alleen maar werken, de ‘Astrée’ afronden, een groot literair-historisch college voorbereiden. [14] Door de bank genomen heb ik dat ook gedaan, maar de revolutie liet zich niet echt uitschakelen, ze was er altijd, van ’s ochtends tot ’s avonds. In de ochtend vertelde de kapper mij hoeveel geweren hij had gekocht voor tien mark per stuk van soldaten die op eigen houtje ontwapenden, en hoe hij de wapens makkelijk voor het dubbele kwijtraakte. In de avond ging ik naar een lezing van de Neuphilologischer Verein. Becker, nog altijd de vriendelijkheid zelve, had me persoonlijk uitgenodigd. [15] Ik ging in uniform, er bestond geen groetplicht meer en er was geen avondklok meer, en je moest zuinig zijn op je burgerkleren. Op de trap kwam een zenuwachtige student me tegemoet; hij vroeg of ik lid was van de soldatenraad, of ik me wilde overtuigen van de onschuld van de bijeenkomst. Eén uur eerder was de lezing verboden en was de toegang tot het instituut door het leger afgesloten, en pas twintig minuten voor aanvang was de ten onrechte genomen maatregel na telefonische bezweringen opgeheven. De soldatenraad had vermoed dat het een contrarevolutionaire bijeenkomst zou zijn, omdat in die dagen gevochten werd om het hijsen van de rode vlag op de universiteit en de rector afgetreden was. Later besprak Becker in een Frans dat hem vlotter over de lippen kwam dan Duits, ten overstaan van een handjevol studenten en docenten heel onpolitiek drie symbolische gedichten van Victor Hugo. Bij die gelegenheid hoorde ik trouwens voor het eerst over de mij geheel onbekende academische verhoudingen in Dresden. Becker had voor zijn lezing een papier met de drie gedichten van Hugo laten verdelen als de liedtekst van een concertprogramma. Die was oorspronkelijk gedrukt voor een vakantiecursus in Dresden, die door de oorlog niet kon doorgaan. Daar was een technische hogeschool met allerlei literair-filosofische ambities, onder andere met een echte romanistische leerstoel. De man die de leerstoel bekleedde, Heiß, was in de oorlog naar een administratieve eenheid in Dorpat in Estland gestuurd en was in Dresden door Becker vervangen. [16] Dat soort kleine herinneringen aan de revolutie, zoals de geweerhandel van de kapper of de obscuriteit van de Neuphilologischer Verein, kwam dag in dag uit voor, en uit de krant en via gesprekken met Harms en Kopke kwam ik erachter hoe de spanningen overal in Duitsland toenamen en hoe je overal en dus ook in Leipzig elk ogenblik rekening moest houden met het uitbreken van een burgeroorlog. [17] Maar Harms en Kopke observeerden de situatie heel koel, alsof ze er zuiver beroepsmatig naar keken, en Hans Scherner, als altijd onpolitiek, was alleen maar bezig met zijn huiswerk voor het eindexamen, en mijn vrouw droomde elk uur dat haar in Leipzig nog was gegund van haar orgelstudie; ik onderdrukte dus ook al mijn emoties en afleiding, en concentreerde me des te meer op de voorbereiding van mijn colleges, en toen begon de discussie over speciale cursussen voor studenten die van het front naar huis kwamen. [18] Ik ben één keer naar een politieke bijeenkomst geweest, ik wilde de radicaalste mensen leren kennen. De mensen van Spartakus vergaderden in de Coburger Hallen, een armetierige zaal aan de Brühl. Te oordelen naar de afbeeldingen aan de muur was de lange rokerige ruimte ooit de vakbondskamer van een vereniging van spoorwegbeambten geweest; boven vele groepsfoto’s van treinbestuurders en conducteurs hing een groot schilderij van de keizer, Willem met helm en Haby-snor. [19] Aan twee lange tafels zaten zo’n 250 mensen dicht op elkaar, merendeels mannen van verschillende leeftijd, waarschijnlijk hoofdzakelijk arbeiders, die rookten en bier dronken. Het ging er zo vredig aan toe dat het nog altijd de stamtafel van de spoorwegmensen had kunnen zijn, of een lezing van een vereniging van konijnenfokkers of tuiniers. En ook de zakelijke toon van de man die de lezing hield paste bij die veronderstelling, als je alleen afging op de klank van de traag en bedachtzaam geformuleerde zinnen. Des te sterker was de uitwerking van de inhoud op mij. De spreker, een ongeveer veertigjarige omvangrijke man in veldgrijs uniform, qua accent een Oost-Pruis, toonde tegenover zijn stille toehoorders de noodzaak van de burgeroorlog aan zoals de leraar op school een wiskundige stelling uiteenzet. ‘Wij zijn de armen,’ zei hij, ‘en de onontwikkelden. De revolutie heeft ons niets geholpen, er is een burgerlijke republiek ontstaan, de regeringssocialisten hebben ons verraden, ze zijn ons minstens zo vijandig gezind als de andere rechtse partijen. De pers is in handen van de bezittende en ontwikkelde klassen, onder de algehele persvrijheid zijn alleen wij niet vrij. Het geplande nationale parlement zal een meerderheid van de bezittende en ontwikkelde klassen opleveren, wij zullen er in de minderheid zijn en even weinig invloed hebben als nu in de pers. [20] Er is geen algehele vrijheid, die ons kan helpen, althans voorlopig niet. We moeten de totstandkoming van het nationale parlement verhinderen, we moeten de pers geheel in onze macht krijgen, alleen in onze macht, we moeten de dictatuur van het proletariaat invoeren en handhaven, totdat alle bezit genationaliseerd is en totdat de ons onthouden cultuur van ons is. Dat kunnen we alleen met geweld bereiken. En waarom zouden we geen geweld gebruiken? Er is zoveel bloed voor de zaak van het kapitalisme gevloeid, waarom zou er dan niet een beetje bloed voor de zaak van het proletariaat vergoten mogen worden?’ Het publiek knikte, riep bravo, applaudisseerde, en dat allemaal in volle ernst, met overtuiging, zonder uitbundigheid. Een tweede spreker, ditmaal een burger, vast en zeker een meestervakman uit Leipzig, begon de uiteenzetting van de Oost-Pruis te parafraseren. Ik dacht: weerzinwekkende tijdverspilling, en ik vertrok. Ik voelde niet de geringste sympathie voor die mensen. Ik hoopte dat de regering erin zou slagen hen zonder bloedvergieten in toom te houden. En als het niet zonder geweld ging, dan zou de regering hopelijk sterk genoeg zijn om zich te handhaven en de verkiezing van het nationale parlement door te zetten. Wat de spartakist als burgerlijke vrijheid veracht had, was voor mij het summum van het politiek goede, en die vrijheid moest iedereen, ook de proletarische arbeider, recht laten wedervaren, alleen vanuit het midden kon de vrijheid zich over het hele volk verspreiden. Misschien was de revolutie op een ongeschikt moment uitgebroken, maar ik stemde van harte in met de principes van de nieuwe regering (zoals ik ook nu nog gehecht ben aan de grondwetconstructie van Weimar). [21] Ik bracht alleen enig begrip op voor de tegenstanders van de republiek in verband met de rechtse oppositie. We hebben zoveel vreselijks van onze tegenstanders moeten verduren; misschien zouden we zonder de revolutie niet zo weerloos aan hen zijn overgeleverd. Of we haar zonder de binnenlandse ineenstorting niet toch hadden kunnen vermijden? ‘In Aken (of in Jülich),’ noteerde ik, ‘heeft een Belgische commandant op straffe van standrechtelijke executie gelast dat Duitse burgers de bezettingsofficieren eer moeten bewijzen door het trottoir af te gaan en de hoed af te nemen. Zeker, Beyerlein vertelde me van de zomer dat wij in Roemenië hetzelfde hebben gedaan, en vandaag krijg ik van Kopke te horen: ook in Polen – maar ik word er beroerd van als ik aan die vernedering denk.’ [22] Maar als ik toch een heel klein beetje met de rechtse oppositie sympathiseerde, gebeurde dat vanuit de gedachte dat de nieuwe staatsvorm niet door hen in gevaar zou worden gebracht. Ze zouden, meende ik, de rechtervleugel van het nationale parlement vormen, maar niet uit zijn op de ondergang van de republiek. Het viel me echter niet zwaar al die gedachten terzijde te schuiven en me geheel te wijden aan de preklassieke en klassieke Franse literatuur: ondanks alle artikelen op de voorpagina en alle bijeenkomsten was Leipzig in diepe vrede gehuld, en in hotel Merkur vermengde het geritsel van de kranten zich met het vallen van de skaatkaarten. Maar die toewijzing kon me niet geheel bevrijden van de actualiteit. ‘De wreedheden van de Fransen!’ luidt een andere dagboekaantekening uit die dagen. ‘Hoe is het mogelijk dat een en hetzelfde volk zoveel wrede wraakzucht en laaghartigheid aan den dag kan leggen en zo’n glorieuze menselijke literatuur kan voortbrengen?’ Daarmee was het vraagstuk geformuleerd van waaruit mijn literair-historische en kulturkundliche programma van de daaropvolgende jaren zich zou ontwikkelen – ik kende dat woord toen nog niet, en ik weet tot op de dag van vandaag niet wanneer en door wie het voor het eerst is gebruikt. [23]