-

Indra Devi (1899-2002), bekend als ‘de first lady van de yoga’, was een onafhankelijke powervrouw avant la lettre. Dat yoga tegenwoordig overal in het Westen wordt beoefend, hebben we aan haar te danken.

Devi werd in Rusland geboren als Jevgenia Peterson. Deze biografie volgt haar onwaarschijnlijke leven door vele landen, historische gebeurtenissen, twee huwelijken en Hollywoodroem in de jaren vijftig, toen ze yogales gaf aan de grootste sterren en er zo voor zorgde dat yoga ook daar razend populair werd. Michelle Goldberg tekent haar levensverhaal met veel oog voor detail op, en schrijft daarmee ook een geschiedenis van de yoga in het Westen. Indra Devi is een fascinerende biografie van een inspirerende, onverschrokken vrouw in een bewogen eeuw.

-

Michelle Goldberg

Indra Devi

De vrouw die yoga naar het Westen bracht

Een biografie

Vertaald door Henny Corver en Pon Ruiter

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

© 2015 Michelle Goldberg

© 2016 Nederlandse vertaling Henny Corver en Pon Ruiter

Oorspronkelijke titel The Goddess Pose

Oorspronkelijke uitgeverij Knopf

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld © c. 1910 Ohara Koson/Private Collection/Bridgeman Images

Foto auteur © Matt Ipkar

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 3097 5

D/2016/0108/592

NUR 720/320

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3096 8

-

Voor Zev en Lucie

-

Vraag: hoe valt de overtuiging dat de wereld voor een groot deel een illusie is, te rijmen met de overtuiging dat het niettemin van wezenlijk belang is die illusie te verbeteren? Hoe kun je tegelijkertijd afstandelijk en niet onverschillig zijn, sereen als een grijsaard en actief als een jong mens?

– ALDOUS HUXLEY, EYELESS IN GAZA

-

Inleiding

Ik zou nooit aan yoga zijn begonnen als ze in de Himalaya ook aerobics hadden gegeven, maar ik moest toch wat.

De paar keer dat ik tijdens mijn studie yogalessen had gevolgd, had ik me nooit echt kunnen ontspannen. Dat leverde dus dubbel zoveel stress op. Elke houding was een herinnering aan de onbuigzaamheid die me al mijn hele leven parten had gespeeld. Ik had me er vaak voor gegeneerd. Als klein meisje was ik door een sadistische balletjuf geweigerd voor een feestje van de balletschool omdat ik zo slecht was in de spagaat. Op de basisschool had ik de pest aan de opdracht om ‘op z’n Indiaas’ te gaan zitten, omdat ik daar enorme pijn in mijn heupen en rug van kreeg. Toen ik me later aan yoga waagde, moest ik mijn rug en mijn benen recht houden en tegelijk mijn tenen aanraken. Dat ging gewoon niet. Ook doordat ik niet eens een halve lotuszit voor elkaar kreeg, raakte ik gespannen en vond ik het ook allemaal maar gênant. Yoga, besloot ik, was iets voor mensen die van nature al kalm, soepel en gracieus waren.

Verder vond ik de caleidoscopische religieuze rijkdom van India, waar ik maanden doorheen had gereisd, heel fascinerend, maar ik moest niets hebben van mensen die pretendeerden goedgelovige westerlingen geestelijke verlichting te kunnen verkopen. Op mijn eerste reis door het land, een korte rugzakvakantie eind jaren negentig, had ik met veel plezier Karma Cola van Gita Mehta gelezen, een ironische Indiase kijk op de spirituele toeristen uit het Westen die naar het subcontinent trekken, en de ondernemende Indiase wijzen die handig op die vraag inspelen. ‘Deze branche neemt hand over hand toe,’ schrijft ze, ‘en eindelijk maken wij nu eens dubbele groeicijfers mee.’1 Vanuit journalistiek oogpunt vond ik die hippiescene wel interessant, maar ik was bepaald niet van plan om me er zelf in te storten. Ik wist niet eens of ik mijn gezicht wel in de plooi zou kunnen houden bij het ‘Om’ chanten.

Toch wilde ik fysiek bezig zijn. Ik verbleef in McLeod Ganj, een bergdorp in de buurt van de stad Dharamsala, waar zich het hoofdkwartier van de Tibetaanse beweging in ballingschap bevindt. Ik was het rondtrekken beu. Mijn man en ik – we waren er het jaar daarvoor samen vandoor gegaan, toen ik vierentwintig was en hij achtentwintig – waren nu op de helft van wat een reis van een jaar door Azië zou worden. Voor ons vertrek werkte hij voor een net opgericht internetbedrijf. Hij had zijn opties te gelde gemaakt vóór de aandelenmarkt aan het eind van de jaren negentig instortte, en dus hadden we een paar ton tot onze beschikking. Indertijd leek dat een vermogen. We waren allebei dol op reizen. Kortom, we sloegen onze spullen op en vlogen naar Ho Chi Minhstad.

Na drie maanden door Zuidoost-Azië te hebben gezworven, vlogen we van Singapore naar de zuidpunt van de Indiase deelstaat Tamil Nadu, en vandaar verder naar het westen, naar het relatief idyllische Kerala. Daar werden we op het strand aangesproken door een filmproducer die figuranten zocht voor een Indiase musical. Een van de scènes speelde in een ashram, en omdat geen Indiase ashram compleet is zonder een paar maffe westerlingen, vroegen ze of wij mee wilden doen. Het leek ons geweldig. Op de set kwamen we een tweeëndertigjarige Argentijnse volgelinge tegen van een echte goeroe, Sai Baba, over wie ik al tijden meer wilde weten. Zijn volgelingen geloofden dat hij God was, en zijn stralende gezicht, onder een verrassende bos kroeshaar, had ik in het hele land op stickers en prullaria gezien. De Argentijnse had medicijnen gestudeerd, maar na een droom waarin Sai Baba haar opdroeg naar India te komen had ze haar studie en haar appartement in Buenos Aires opgezegd.

Toen we later naar het noorden trokken, zochten we haar op in Sai Baba’s enorme Prasanthi Nilayam-ashram in een troosteloos deel van Andhra Pradesh, een van de armste deelstaten van India. De ashram kon zich beroemen op een blinkend planetarium, twee ziekenhuizen waar patiënten gratis werden behandeld, een muziekschool en een splinternieuw vliegveld voor rijke volgelingen met een eigen vliegtuig. Eromheen maakten lemen hutten plaats voor luxueuze flats. We maakten geen gebruik van de slaapplaatsen in de ashram – er zijn er tienduizend – maar namen onze intrek in een hotel. Elke middag was er via een luidspreker muziek te horen waarmee de goeroe lof werd toegezongen. Toen ik in een winkeltje een pen kocht om aantekeningen te maken, was die voorzien van zijn glimlachende gezicht.

Overal in Prasanthi Nilayam heerste een soort spirituele hysterie. Een keer zaten we ’s avonds te eten, toen een volgeling met wie we bevriend waren geraakt ons op een Oostenrijkse wees, die haar lusteloze zoontje van zeven achter zich aan sleepte. Ze verkeerde in een geestelijke crisis omdat ze een droom had gehad waarin Sai Baba haar opdroeg het jongetje aan zijn lot over te laten en als bedelares op straat te gaan leven. Ze wist niet of ze daar de ‘kracht’ voor had. Voor zover ik kon zien, probeerde niemand haar op andere gedachten te brengen.

Ik had ook geruchten gehoord over seksueel misbruik en reageerde geschokt toen ik mensen tegenkwam die al tijden in de ashram zaten, die zeiden dat die verhalen klopten, al verklaarden ze het misbruik als onderdeel van Sai Baba’s goddelijke missie. Eén man, een Amerikaan die vroeger peptalks had gehouden op congressen, dacht dat die verhalen deel uitmaakten van Baba’s plan om zijn gedachtegoed te verbreiden. ‘Kennelijk horen meer mensen wie je bent als je van pedofilie wordt beschuldigd dan wanneer je zegt dat je een incarnatie van God bent,’ zei hij. Uiteindelijk verwerkte ik al deze informatie in een artikel voor Salon.2 De lust om op zoek te gaan naar een goeroe was me inmiddels allang vergaan.

Toen mijn man en ik weken later in McLeod Ganj terugkwamen, zagen we een folder waarin vrijwilligers werd gevraagd op een school voor Tibetaanse vluchtelingen Engelse les te geven. We hadden maandenlang geen steek uitgevoerd, en dus grepen we deze kans om ons nuttig te maken met beide handen aan. We stelden ons in op een klus van een paar maanden in dit vriendelijke, vredige stadje, heerlijk koel na het gloeiend hete laagland, en ik vond dat ik wat aan mijn conditie moest gaan doen. De meeste mensen die met weinig geld door India trekken, vallen af, maar ik heb een maag van gietijzer en ben dol op naan en paneer tikka masala. Vroeg in de ochtend werd er in een gymzaal in het centrum van de stad ashtanga-yoga gegeven, elke dag drie uur, en daar schreef ik me voor in.

Het werd een fysieke slijtageslag. Toen ik begon, wist ik niet dat ashtanga gebaseerd was op lichamelijke oefeningen voor tienerjongens. De achterwaartse sprongen tussen de verschillende houdingen – een soort squat-thrusts gevolgd door halve push-ups – maakten een dierlijke energie vrij waarvan ik niet wist dat ik die had. De kronkelingen die nodig waren voor de verbindende houdingen lagen buiten mijn bereik, de omgekeerde houdingen vond ik doodeng en een spagaat kon ik nog steeds niet. Maar ik bleef gaan, eerst omdat ik wilde afvallen, toen omdat mijn vriendinnen ook gingen en uiteindelijk omdat ik me er fantastisch bij voelde.

Dat kwam voor een groot deel door mijn leraar Vijay, een man uit het zuiden van India met een lijf van elastiek, die met even groot gemak zijn enkel achter zijn nek legde als een zakdoek opraapte. Vijay was wars van pretenties. Toen hij me een keer met een sigaret betrapte, griste hij die uit mijn vingers, om hem vervolgens zelf op te roken. ‘Vijay, wat doe je nou? Je bent een yogi!’ riep ik. ‘Michelle,’ zei hij met een glinstering in zijn ogen, ‘ik ben geen yogi. Ik ben zakenman.’ Dat soort openhartigheid kon ik wel waarderen.

Voor ik uit India vertrok, zei Vijay: ‘Roken is geen belemmering voor je yoga, maar yoga is wel een belemmering voor je roken.’ Dat bleek waar te zijn: een jaar later stopte ik. Mijn man en ik woonden toen inmiddels in Brooklyn. Ik werkte als journalist en schreef stukken over politiek, waardoor ik me vaak gespannen en boos voelde. Yoga werd mijn manier om daaraan te ontsnappen. Soms deed ik het vier of vijf keer per week. In de rituelen en de gemeenschapszin van de groep begon ik iets te vinden van de troost die anderen in het geloof vinden. Ik geloofde nog steeds niet in bovennatuurlijke dingen, maar voelde wel dat het voordelen had om even uit de drukte van het dagelijks bestaan te stappen en te proberen je open te stellen voor een hogere staat van bewustzijn, hoe pril en vluchtig ook. De discipline waarmee je aandacht besteedt aan de manier waarop je bewustzijn zich ontvouwt, aan de vertrouwde patronen van je geest, leek wel cognitieve therapie, maar dan goedkoper. Ik vond het geweldig dat ik psychologische troost kon ontlenen aan een lichamelijke work-out.

Lenig of soepel zou ik nooit worden, maar ik leerde dingen te doen met mijn lichaam die ik niet voor mogelijk had gehouden. Af en toe vond ik zelfs dat de afkeer die ik altijd voor mijn nimmer slanke lichaam had gevoeld ook iets positiefs had, want zonder die afkeer zou ik nooit aan yoga zijn begonnen.

Maar yoga was niet alleen fijn, het riep ook vragen op. De beweringen over bepaalde houdingen – dat een bepaalde schikking van lichaamsdelen goed was tegen depressie, en een andere tegen hoofdpijn of PMS – leken bijna magische waarde te hebben. Ik werd ibbel van het romantische beeld dat sommige docenten schetsten van India, een land dat ondanks zijn religieuze pracht ook van een verbijsterende gruwelijkheid kan zijn. En ik wist dat houdingsyoga wel wordt gezien als een echt Indiase discipline, maar dat de zweterige, snelle stijl die ik in New York beoefende, in India vrijwel niet te vinden was buiten de plekken waar veel toeristen kwamen. In McLeod Ganj kwam iedereen met wie ik yoga deed uit de Verenigde Staten, Europa, Australië of Israël. Vijay vertelde me dat zijn eigen leraar een Fransman was geweest. De Indiase yogi’s die ik tegenkwam, waren zwervers met dreadlocks, die zich bezighielden met fysieke bijna-onmogelijkheden, zoals dagen op één been staan of op een spijkerbed slapen, dingen die mijlenver af leken te staan van wat je bij de moderne yoga leert.

De standaardverklaring onder westerse yogi’s voor het feit dat hun stijl in India vrij weinig voorkomt, is dat de meeste mensen daar het contact met hun afkomst verloren hebben. Toch wilde ik graag weten wat het verband was tussen de met as ingesmeerde sadhoes die ik zich in onmogelijke bochten had zien wringen op de oever van de Ganges in Benares, en de sportieve rek-, strek- en draaibewegingen en handstanden die ik eerst in McLeod Ganj en daarna in sessies van anderhalf uur in Brooklyn had beoefend. En dus ging ik op zoek naar een boek of artikel dat dat kon verduidelijken. Bij die zoektocht stuitte ik op het overlijdensbericht van Indra Devi in The New York Times.

‘Indra Devi, dochter van Europese adellijke ouders, die de oeroude yogatechniek heeft onderwezen aan Sovjetleiders, Hollywoodsterren als Gloria Swanson en zelfs aan leerlingen in India, is donderdag op 102-jarige leeftijd in Buenos Aires overleden,’ zo begon het artikel. Verderop stond dat ze les had gehad van dezelfde goeroe als B.K.S. Iyengar en K. Pattabhi Jois, leermeesters over wie ik serieuze beoefenaars van yoga in India had horen praten. Er stond ook nog in dat ze in Berlijn in cabarets had opgetreden en actrice was geweest in vroege Indiase films. Volgens het artikel gaf ze ‘waarschijnlijk de eerste yogalessen in het moderne China’ en schreef ze het eerste door een westerling geschreven boek over yogabeoefening dat in India werd uitgegeven.3

Ik dacht: Indra Devi’s verhaal, dáár zitten alle antwoorden in die ik zoek. En zo begon ik de loop van haar vreemde, af en toe ondoorgrondelijke en vaak epische leven na te gaan. Zoals ik hoopte, biedt dat leven inderdaad inzicht in de manier waarop de yoga die wij in het Westen beoefenen, is ontstaan. Bovendien laat het zien dat er verbanden zijn met de oude Indiase tradities, maar dat de westerse yoga daarnaast ook een volstrekt eigen koers heeft gevaren. Uit haar leven wordt duidelijk dat deze yoga het resultaat is van een lange gedachtewisseling tussen India, Europa en Amerika. Toen ik de kronkelige weg volgde van Devi’s leven en leer bleek merkwaardig genoeg dat ik de twijfels die ik had gehad over de authenticiteit van de moderne yoga met een gerust hart vaarwel kon zeggen, omdat duidelijk werd dat er nooit een ongerepte, tijdloze traditie heeft bestaan.

Maar het verhaal van Devi’s leven is veel meer dan de geschiedenis van yoga in het Westen. Toen ik erin dook, merkte ik dat er allerlei merkwaardige zijsporen van de geschiedenis van de twintigste eeuw boven water kwamen. Devi was een Zelig-achtige figuur, een esoterische vrouwelijke versie van Forrest Gump die overal lijkt te zijn opgedoken waar gewichtige gebeurtenissen plaatsvonden. Haar verhaal heeft raakvlakken met de Russische Revolutie, de cabarets van het Berlijn van de Weimarrepubliek, de Indiase onafhankelijkheidsbeweging, de Japanse bezetting van Shanghai in de Tweede Wereldoorlog, en Hollywood in de hoogtijdagen van de jaren vijftig. Ze duikt puur bij toeval op in Dallas als Kennedy wordt doodgeschoten en in Saigon als de oorlog in Vietnam op zijn hoogtepunt is. De ashram waar ik in Andhra Pradesh ben geweest – Devi blijkt de faam van Sai Baba in het Westen te hebben verbreid. Ze heeft het pad gekruist van mensen als Gandhi, Greta Garbo en John Lennon. Ze was geestelijk adviseur van de tweede man van Manuel Noriega, en haar naam duikt voortdurend op in verslagen van de Amerikaanse inval in Panama.

Een fascinerend levensverhaal, kortom, maar toen ik het begon op te schrijven, begreep ik waarom niemand dat ooit eerder had gedaan. Wat er aan bronnenmateriaal is, zit verspreid in archieven, oude kranten, overheidsdossiers en huizen van vrienden over de hele wereld. Het is deels in het Engels geschreven, maar ook in het Russisch, Tsjechisch, Duits, Pools en Spaans, en die laatste taal is de enige die ik naast het Engels enigszins beheers. Devi heeft diverse boeken uitgebracht, waaronder, toen ze honderd was, haar in het Spaans geschreven memoires getiteld Una mujer de tres siglos (Een vrouw van drie eeuwen). Haar autobiografische teksten zijn echter uiterst selectief en bevatten grote lacunes. In haar memoires wijdt ze nog geen acht pagina’s aan haar acht jaar in China; belangrijke gebeurtenissen blijven soms volledig onvermeld.

Voor sommige delen van dit boek kon ik alleen afgaan op Devi’s eigen versie van de gebeurtenissen. Maar ik heb ook oude brieven weten te vinden, en aan haar gewijde passages in vergeelde boeken. Ik heb de hand weten te leggen op haar vertrouwelijke FBI-dossier – J. Edgar Hoover hield haar in het oog, daarover hoeven we ons natuurlijk niet te verbazen – en het dossier van haar eerste man, een diplomaat. Ik heb iemand ingehuurd om me te helpen bij onderzoek in de archieven van Riga in Letland, waar ze is geboren, en in Berlijn. Naast Letland en Duitsland heb ik ook India, Argentinië, Mexico en Panama bezocht. Ik heb flinke bedragen uitgegeven aan vertalers, soms zonder te weten of ik iets aan het materiaal zou hebben; dat kon ik pas zien als het vertaald was. Ook nu nog zijn er lacunes. De meeste mensen die Devi bij leven hebben gekend, vonden haar op de een of andere manier ongrijpbaar, en ook na haar overlijden is ze dat nog steeds.

Voor een deel komt dat doordat ze zoveel verschillende identiteiten had. Keer op keer bouwde ze een nieuw bestaan op, om het weer overboord te zetten als het haar niet langer uitkwam, kennelijk zonder moeite of spijt. Je kunt haar talent voor dat steeds opnieuw geboren worden afleiden uit de vele namen die ze heeft gevoerd. Ze werd geboren als Jevgenia Peterson, maar liet zich ook Eugenie en Jane noemen, en later Indira en Indra, dat alles gecombineerd met uiteenlopende achternamen. Voor haar was het voortdurend openstaan voor verandering een spirituele grondregel, al typeert het haar ook als een zeer modern soort beroemdheid. Hieronder zal ik haar verder Jevgenia noemen, tot ze in Hollywood belandt en officieel Indra Devi wordt.

Ik heb met tal van mensen gepraat die haar hebben gekend, onder wie twee intieme vrienden die zelf haar levensverhaal hadden willen schrijven, maar daar niet in slaagden en zo genereus waren om wat ze te weten waren gekomen met mij te delen. (Uiteindelijk wist een schrijfster, Natalia Apostolli, in 1992 met een Spaanstalige biografie van Devi te komen. Haar Una vida, un siglo ((Een leven, een eeuw)) is vrijwel geheel gebaseerd op verhalen en herinneringen van Devi zelf.)

Sommige mensen die van haar hebben gehouden en me hebben geholpen, zullen teleurgesteld zijn over dit boek. Voor hen was ze bijna goddelijk. Ik zie haar als een complexe, gewaagd moderne, soms inspirerende en soms gekmakend onverantwoordelijke vrouw, niet als een spiritueel voorbeeld.

Sterker, hoe meer ik over Devi te weten kwam, hoe meer ik eraan twijfelde of haar ethiek van ‘je aan niets en niemand binden’, een gedachte die bij yoga vaak opgeld doet, wel echt te combineren valt met hartstochtelijke loyaliteit jegens anderen. In ‘Reflections on Gandhi’, geschreven een jaar nadat de Mahatma was vermoord, zegt George Orwell: ‘In deze van yoga vergeven tijd gaat men er maar al te makkelijk van uit dat niet-hechten beter is dan […] volledige acceptatie van het aardse bestaan. […] Als je die gedachte naar de oorsprong zou kunnen volgen, zou je volgens mij ontdekken dat het voornaamste motief voor niet-hechten een verlangen is om te ontkomen aan de pijn van het leven, en bovenal aan liefde, die, seksueel of niet-seksueel, hard werken is.’4 Dat is een reductionistische visie, maar na jaren onderzoek naar Devi’s leven, dat op veel manieren een triomf van niet-hechten is, denk ik dat Orwell er niet ver naast zat.

Toch is yoga nog steeds even belangrijk voor me. Mijn yogalessen hielpen me zelfs om te gaan met de twijfels over yoga die tijdens het schrijven van dit boek af en toe boven kwamen drijven. Dat is volgens mij ook de reden dat yoga zoveel rust geeft aan niet-gelovige stadsmensen zoals ik: het is een techniek, geen religie. Je hoeft nergens in te geloven, ook niet in yoga, om toch vreugde en troost te vinden in de bewuste koppeling van ademhaling en beweging, of opluchting te ontlenen aan het vertragen van je rondtollende gedachten. Het is gewoon een kwestie van doen.

Devi is van groot belang geweest voor de wereldwijde verbreiding van yoga. Om die reden ben ik niet alleen gefascineerd door haar, maar ben ik haar ook dankbaar. Meer dan in een grot wonende asceten of brahmaanse wijzen is zij de stuwende kracht geweest achter een praktijk die een enorme invloed heeft gehad op de hedendaagse cultuur en op mijn eigen geheel wereldse leven.

-

Deel 1 ~ Jevgenia

-

1

Indra Devi heeft twee echtgenoten en een aantal minnaars gehad, maar de grote, ongrijpbare liefde van haar leven is haar moeder geweest. In de verhalen over haar jeugd en adolescentie speelt haar moeder de rol van toverfee, die plotsklaps verschijnt in een flonkering van glamour en avontuur, en dan net zo snel weer verdwijnt. Later, in de jaren na de Russische Revolutie, leek Devi voortdurend naar haar op zoek te zijn in de steden van het uiteenvallende rijk. Ze reisde van de ene plaats naar de andere waar haar moeder zou zijn gezien, en vond haar en de bohemiens met wie ze bevriend was af en toe terug, om haar vervolgens weer uit het oog te verliezen.

Devi stond wantrouwig tegenover psychoanalyse en hield zich nooit, ook niet in haar laatste jaren, met het verleden bezig. Het idee dat haar moeder haar ernstig had gekwetst zou ze verontwaardigd van de hand hebben gewezen. Ze zei juist dat haar moeder haar had laten zien hoe belangrijk het was om onafhankelijk te zijn en je passies na te jagen. ‘Als kind had ik intuïtief door dat geluk alleen maar mensen overkomt die hun eigen weg durven gaan,’ schreef ze. ‘Ik smeedde mezelf tot een onafhankelijk wezen, en heb me nooit laten binden aan een plek of een geloof.’1 Vaak had ze het over de noodzaak om liefde en afstandelijkheid met elkaar in evenwicht te brengen, een les die ze evenzeer van haar moeder had geleerd als later van haar Indiase goeroes.

Maar hoewel het zeker waar is dat Devi’s moeder haar een onafhankelijke geest heeft meegegeven, werd Jevgenia’s jeugd ook gekenmerkt door perioden van eenzaamheid, leegte en angst, waardoor ze als jong meisje op zoek ging naar spirituele troost. In haar memoires komt een onbedoeld hartverscheurend moment voor wanneer ze vertelt hoe ze samen met haar moeder wordt gearresteerd en in de cel gezet nadat ze stiekem een dichtgevroren rivier tussen Rusland en Polen zijn overgestoken. Het droevige zit hem in het feit dat Jevgenia juist niet getraumatiseerd raakte door wat ze meemaakte, maar er heimelijk van genoot. Eindelijk, schreef ze, hadden zij en haar moeder contact met elkaar, konden ze uitgebreid praten en elkaar tot steun zijn in hun ellende.2

Sasja Zitovitsj, een zestienjarige Russische aristocrate, beviel in het voorjaar van 1899 van Jevgenia Vasiljevna. Dat gebeurde in de Letse stad Riga, dat destijds deel uitmaakte van het Russische tsarenrijk. Volgens de achterhaalde juliaanse kalender, die voor de revolutie in Rusland werd gehanteerd, was het 12 mei, 30 april op de gregoriaanse kalender van tegenwoordig. Haar vader was Vasili Pavlovitsj Peterson, een bankier van middelbare leeftijd met Zweedse wortels. Kennelijk was Sasja’s vader, graaf Vasili Michailovitsj Zitovitsj, van mening dat Peterson een stabiele partner zou zijn voor zijn eigengereide dochter. Maar het huwelijk liep algauw op de klippen, en niet lang na Jevgenia’s eerste verjaardag gingen haar ouders uit elkaar en keerde Sasja terug naar haar ouderlijk huis.

Jevgenia woonde toen al bij haar grootouders.3 Sasja had ermee ingestemd dat zij voor haar kind zorgden toen het ziek werd. Toen Jevgenia weer beter was, smeekten ze Sasja week in, week uit of ze nog heel even mocht blijven. Uiteindelijk, om redenen die niet helemaal duidelijk zijn, werd besloten dat Jevgenia bij Sasja’s ouders zou blijven, en ze heeft het daar die eerste jaren heerlijk gehad.

Jevgenia’s grootvader was ambtenaar bij de politie van de tsaar. Het echtpaar woonde in een chic huis dat bij een van de districtshoofdkwartieren hoorde. Het was een imposant, uit baksteen opgetrokken gebouw in een lommerrijk deel van de stad, niet ver van de oever van de Daugava, die in die tijd nog zo schoon was dat je erin kon zwemmen. Het complex bestaat nog steeds, al is het nu vervallen. Binnen ligt overal afval, de gevel is ontsierd door graffiti en de omgeving is verlaten.4 Maar indertijd werd het omgeven door kleine houten huizen aan straten met kinderkopjes. Voor Jevgenia was het een paleis.5

Riga was in die tijd een kosmopolitische en snel groeiende stad, de grootste van de Baltische landen. Er woonden Letten, Russen, Duitsers, Polen, Litouwers en Joden. De haven was een van de belangrijkste van het tsarenrijk, een centrum voor de handel in grondstoffen en delicatessen uit de Europese kolonies: koffie, cacao, specerijen, vruchten. Op straat werden diverse Europese talen gesproken. In de stad woonden tal van belezen mensen, die in wel tweehonderd winkels boeken konden kopen. Er was ook een levendige en snel uitdijende theatercultuur, die werd gevoed door plaatselijk talent en gezelschappen uit Moskou, Sint-Petersburg en Berlijn. Aan de overkant van de rivier waaraan de familie Zitovitsj woonde, werden langs brede avenues prachtige art-nouveaugebouwen opgetrokken, met rijk bewerkte gevels voorzien van bloemen, engelen, groteske waterspuwers en godinnen.

Op Sasja, opgesloten in het door haar als verstikkend ervaren ouderlijk huis, haar romantische bestaan officieel al voorbij voor ze achttien was, moet de stedelijke drukte aan de andere kant van de Daugava een onweerstaanbare aantrekkingskracht hebben uitgeoefend. Devi herinnerde zich het leven bij haar grootouders echter als een permanent feest. Er was een voortdurende stroom bezoekers en er waren aan de lopende band feesten en ontvangsten.6 De zomers werden doorgebracht in Jūrmala, een badplaats dicht bij Riga, met een lang zandstrand.

Niet lang nadat Sasja naar haar ouders was teruggekeerd, ontvluchtte ook haar zuster Maroesia haar ongelukkige huwelijk en kwam weer thuis wonen. Ze nam haar pasgeboren zoontje Nikolaj mee, zodat Jevgenia een speelmakkertje had. Werk hoefde Jevgenia niet te doen; daar waren de bedienden voor. Haar grootvader was dol op haar en verwende haar met poppen en jurken. Het enige waar hij op hamerde, was dat ze goed moest leren; toen ze op haar tiende naar school ging, kon ze naast Russisch ook al Duits en Frans lezen.

Jevgenia’s vader was volkomen uit haar leven verdwenen; ze wist niet eens meer hoe hij eruitzag. Een keer liet haar kinderjuf haar een foto zien van Leonid Sobinov, een beroemde Russische operazanger, en zei dat dat haar vader was. Haar grootmoeder hielp haar algauw uit de droom, maar als Jevgenia aan haar vader dacht, zag ze altijd Sobinovs knappe, donkere gezicht en zijn dromerige ogen voor zich. Ze zat er niet erg mee dat haar vader afwezig was. Sterker, ze zag ertegen op om hem ooit te ontmoeten, omdat hij een volkomen vreemde voor haar was.

Het vertrek van haar moeder was wel een zware klap voor haar. Sasja had er altijd van gedroomd actrice te worden, maar haar vader moest er niet aan denken dat zijn dochter op het toneel zou staan. In aristocratische kringen gold acteren als een oneerzaam beroep, net iets minder erg dan de prostitutie. Maar Sasja had haar zinnen gezet op het toneel, en toen Jevgenia nog klein was, pakte ze haar koffers en liep van huis weg om zich aan te sluiten bij een klein reizend toneelgezelschap in een andere stad.

In haar memoires zegt Devi dat ze ook toen al haar moeder bewonderde ‘omdat ze dwars inging tegen de conventies van die tijd en deed wat haar hart haar ingaf’.7 Maar toen haar moeder weg was, kreeg ze niettemin last van onverklaarbare angstaanvallen en een permanent gevoel van beklemming. Ze was bang voor de dood, bang dat haar moeder zou sterven, doodsbang dat haar kinderjuf haar in de steek zou laten. Af en toe kwam er bij haar grootouders een orgeldraaier langs met een tam aapje met een rode tas om en een militaire pet op zijn kop. In Jevgenia’s nachtmerries werd de aap een moorddadig beest. Een mand die ze in de rivier langs zag drijven deed haar aan een lijk denken. Helemaal panisch was ze voor doodskisten. Die zouden haar haar leven lang kwellen: als ze er een zag, overviel haar een verlammende angst om levend begraven te worden.

Sasja had weinig contact met haar ouders en haar dochter, tot ze ernstig ziek werd, en haar moeder, Jevgenia’s grootmoeder, in het ziekenhuis aan haar bed kwam. Ouders en dochter verzoenden zich met elkaar en Sasja’s ouders zetten zich met enige moeite over hun bezwaren tegen haar acteursbestaan heen. Daarna kwam Sasja, als ze niet op tournee was, thuis wonen, wat haar dochter prachtig vond. Ze had de artiestennaam Aleksandra Laboenskaja aangenomen, en Jevgenia zag haar als een grote ster. Waarschijnlijk was dat overdreven, al was het ongetwijfeld waar dat Sasja bewonderaars had. Jevgenia zou altijd tenger blijven, maar haar moeder had brede schouders en was ook verder stevig gebouwd. Ze had een volle mond en een vrijmoedige, flirtende blik. In een recensie werd haar decolleté geprezen, en in een andere haar ‘verleidelijk kokette gebaren’.8

Net als veel meisjes uit de aristocratie kreeg Jevgenia thuis onderwijs, al wilde ze zelf graag naar school. ’s Middags ging ze bij het raam zitten en luisterde dan afgunstig naar de stemmen van schoolkinderen die op weg naar huis waren. Uiteindelijk gingen haar grootouders overstag en mocht ze naar de middelbare school. Daar zei ze dat ze Jevgenia Laboenskaja heette, niet Peterson, en dat niemand haar bij de naam van haar vader mocht noemen.9 Het was de eerste keer dat ze zichzelf opnieuw uitvond; er zouden nog vele keren volgen.

Ze vond het heerlijk op school, en op wiskunde na had ze geen moeite met haar vakken, al aten zij en haar vriendinnen – je weet maar nooit – voor een overhoring seringenblaadjes, want het bijgeloof wilde dat je dan een hoog cijfer haalde. Na school liep Jevgenia met haar beste vriendin, Nina Tretjakova, en Nina’s oudere broer Vava, die op een school in de buurt zat, naar huis. Jevgenia was dol op hun grote, levendige huis, waar de kinderen, zeven in totaal, blijkbaar mochten doen en laten wat ze wilden. Meestal was ze nogal verlegen, maar daar liet ze al haar schroom varen. Vava had talent voor woordgrapjes en bedacht aan de piano vrolijke liedjes, terwijl Nina en Jevgenia om hem heen dansten.

Niemand zou toen hebben gedacht dat Jevgenia, beurtelings onzeker en koppig, ooit zou worden bewonderd om haar spirituele leiderschap. Ze kon af en toe onuitstaanbaar zijn, en werd woedend van ongeduld als ze moest wachten tot de bedienden haar kleren hadden gewassen of gestreken. Voor een enig kind uit de aristocratie was dat geen ongebruikelijk gedrag, maar toen ze er bijna een eeuw later op terugkeek, schreef ze: ‘Ook wil ik hierbij erkennen dat ik maar al te menselijk ben, met alle zwakheden die bij dat mens-zijn horen. Ik heb niets van een heilige.’10

In de zomer van 1910 ging Jevgenia’s kinderjuf met haar en haar neefje Nicolas op bezoek bij haar moeder, in Sebastopol, een badplaats op de Krim aan de Zwarte Zee. Jevgenia vond het geweldig dat haar moeders bewonderaars onder het raam van haar hotelkamer samendromden, dat ze in de theaters stormachtig werd toegejuicht en dat na elke voorstelling het toneel bezaaid lag met bloemen.

Toen Jevgenia twaalf werd, begon de knusse, beschermende wereld die ze tot dan toe had gekend af te brokkelen. Haar grootvader overleed aan een beroerte, en de beklemming die ze voortdurend voelde, werd sterker. Nicolas vertrok naar de militaire academie. Toen hij in de vakantie terugkeerde, was hij van een aardige speelkameraad veranderd in een opschepperige, verwaande pestkop, die niets liever deed dan haar vernederen door uit volle borst obscene liedjes te zingen. Toen ze aldus de mensen om zich heen kwijtraakte, werden de bezoeken van haar moeder steeds belangrijker. Jevgenia vond het heerlijk om in de salon naast haar te staan als ze achter de piano zat, en genoot dan van het timbre van haar moeders stem.

In haar vroege tienerjaren mocht Jevgenia bij Sasja logeren als die in Moskou een uitvoering had. Dan verbleven ze in het beroemde Hotel Metropol, een weelderig art-nouveaupaleis vol gotische pinakels en hoge atriums, met ultramoderne voorzieningen als telefoon en warm stromend water. ’s Avonds bezochten ze wel eens het nabijgelegen Bolsjojtheater. Jevgenia herinnerde zich later hoe spannend ze het vond om hand in hand met Sasja door de stad te slenteren en af en toe een restaurant of een café voor bohemiens binnen te lopen. Ze genoot ervan als wildvreemden haar moeder herkenden. Lopend naast Sasja, haar kin omhoog en glimmend van trots, voelde ze zich zelf ook een beetje een ster.11

In de winter van 1914 kwam Jevgenia in Moskou voor het eerst het woord ‘yoga’ tegen. In juli was de Eerste Wereldoorlog uitgebroken, en aan het front waren al honderdduizenden Russische soldaten gesneuveld. Maar die ellende leek ver weg. In Moskou gleden arrensleeën door de besneeuwde straten, en in de middag ging Jevgenia samen met haar moeder op bezoek bij vrienden, waar uren thee werd gedronken bij een knapperend haardvuur.

Toen ze op een dag bij een acteur op bezoek waren met wie Sasja bevriend was, liep Jevgenia door het huis. Ze kwam terecht in een enorme bibliotheek, met kasten die van de vloer tot het plafond reikten en volgestouwd waren met boeken. Op een bureau lagen er twee die er erg beduimeld uitzagen. Het ene was van de hand van de Indiase dichter en schrijver Rabindranath Tagore, die het jaar daarvoor als eerste Zuidoost-Aziatische auteur de Nobelprijs voor de Literatuur had gekregen. Het tweede was Fourteen Lessons in Yogi Philosophy and Oriental Occultism van Yogi Ramacharaka.

Zoals uit de titel al op te maken valt, gaat het boek meer over filosofie en occultisme dan over de beoefening van yoga; een van de hoofdstukken heeft als ondertitel ‘Helderziendheid, Helderhorendheid, Psychometrie, Telepathie etc. – Hoe ontwikkelt u uw spiritistische krachten’. Het boek biedt wel een inkijkje in de wereld die Jevgenia’s leven een heel andere wending zou geven. ‘De verzorging van het lichaam, onder de intelligente controle van de geest, is een belangrijk bestanddeel van de yogafilosofie en staat bekend als “hathayoga”,’ schrijft Ramacharaka. ‘Er wordt gewerkt aan een boekje over hathayoga. Dat zal binnenkort verschijnen, met daarin lessen over deze zeer belangrijke wijze van zelfontwikkeling.’12

Net toen Jevgenia Ramacharaka’s boek wilde gaan lezen, liep de vriend van haar moeder de bibliotheek binnen. ‘Aha, ik zie dat je het kostbaarste boek in mijn verzameling hebt ontdekt,’ zei hij. Hij nam het boek uit haar handen en begon het voor te lezen. Het dansende licht van het haardvuur flakkerde door de kamer, en terwijl de acteur de vreemde, geheimzinnige woorden uitsprak, voelde Jevgenia haar wangen gloeien. Opeens flapte ze, verbaasd over haar eigen hartstocht, eruit: ‘Ik moet naar India!’

Haar bedachtzaam aankijkend sloeg hij het boek dicht. ‘Je bent te emotioneel, lieve kind,’ zei hij.13

In feite kwam de auteur van Fourteen Lessons in Yogi Philosophy and Oriental Occultism helemaal niet uit India. Yogi Ramacharaka was een pseudoniem van William Walker Atkinson, ingezetene van Chicago. Atkinson was een van de voormannen van New Thought, een zelfhulpbeweging avant la lettre die beweerde dat de kracht van de geest invloed kon uitoefenen op externe gebeurtenissen. Zijn boeken dragen titels als Thought-Force in Business and Everyday Life en Dynamic Thought or the Law of Vibrant Energy. De oefeningen die hij in zijn boek over hathayoga beschrijft, lijken in vrijwel niets op de traditionele asana’s (yogahoudingen). ‘Zwaai de handen naar boven tot de armen recht boven het lichaam staan,’ schrijft hij. ‘Dat zwaaien dient snel en energiek te geschieden. Val niet in slaap bij deze arbeid, of liever gezegd dit spel.’14

Het was wel passend dat uitgerekend dit boek in Jevgenia’s handen viel; deze vreemde combinatie van Indiase spiritualiteit en westerse zelfverbetering zou immers een van de grote thema’s in haar leven worden.

Zo’n boek was geen vreemde eend in de bijt in de bibliotheek van een Russische acteur uit die tijd. De Zilveren Eeuw van Rusland, een uitzonderlijk rijke, romantische periode van artistieke vernieuwing die rond de eeuwwisseling was begonnen, was doordesemd van spiritualisme, oosterse religies en esoterische magie. ‘In Russische boekwinkels bogen de planken door van de werken over oosterse mystiek, boeddhisme, vedanta en yoga, terwijl in West-Europa nog maar heel weinig bekend was over deze onderwerpen,’ schrijft Sir Paul Duke, een beroemde Britse spion en yogaliefhebber, wiens eigen metafysische verkenningen waren begonnen in Riga en Sint-Petersburg, nog voordat de revolutie daar uitbrak.15

Tussen 1881 en 1918 verschenen er in Rusland meer dan achthonderd boeken over occulte onderwerpen.16 Het werk van de vooraanstaande Franse occultist Papus was overal verkrijgbaar. Hij werd een belangrijke adviseur van tsaar Nikolaas en tsarina Aleksandra (zij het lang niet zo belangrijk als de verdorven monnik Raspoetin).17 In Sint-Petersburg kwamen honderden mensen af op theosofische lezingen in de Tenisjevschool, een prestigieuze particuliere middelbare school – Vladimir Nabokov is er leerling geweest – met een van de beste auditoria van de stad.

Van alle esoterische spirituele bewegingen die in Jevgenia’s tienertijd in Rusland bestonden, was de theosofie, de grootmoeder van de hedendaagse new-agebeweging, het wijdst verbreid, vooral onder de elite. Deze beweging was in Amerika ontstaan, maar had Russische wortels: Helena Petrovna Blavatsky, de grondlegster, was net als Jevgenia een kind van Russische aristocraten. Madame Blavatsky, zoals iedereen haar noemde, was een dikke, kettingrokende, buitengewoon ordinaire spiritualiste, die gewoonlijk gekleed ging in vormeloze zwarte gewaden, en behangen was met sjaals en snuisterijen. Haar vader was een Russische militair, afkomstig uit de lage Duitse adel; haar moeder was van hogere komaf, schreef romans en was een van de eerste feministes. Toen Blavatsky in 1873 via Parijs in de Verenigde Staten arriveerde, was het verhaal dat ze over haar leven vertelde een fantastisch ratjetoe van feiten en verzinsels. Het was een feit dat ze in 1849, toen ze zeventien was, in het huwelijk was getreden met Nikifor Blavatsky, de plaatsvervangend gouverneur van Jerevan, de hoofdstad van Armenië, en dat ze er een paar maanden later vandoor ging en liever in haar eentje naar Constantinopel reisde dan naar haar vader terug te keren. Daarna raken mythe en historie te veel met elkaar verweven om de waarheid te kunnen achterhalen.

Blavatsky beweerde over de hele wereld te hebben gereisd en in de leer te zijn geweest bij diverse spirituele leraren, onder wie soefische pirs, Egyptische kabbalisten en voodoopriesters in New Orleans. De belangrijkste was een Tibetaan, meester Morya, bij wie ze naar eigen zeggen zeven jaar had doorgebracht, uiteraard in de Himalaya. Tussendoor beleefde ze ook meer wereldlijk getinte avonturen. In zijn heerlijke boek Madame Blavatsky’s Baboon schrijft de historicus Peter Washington: ‘Ze beweerde dat ze ongezadelde paarden had bereden in een circus, als concertpianiste in Servië op tournee was geweest, in Odessa een inktfabriek was begonnen, in Parijs struisvogelveren had geïmporteerd, en als binnenhuisarchitect had gewerkt voor keizerin Eugénie.’ Ze had littekens, die ze naar eigen zeggen had opgelopen toen ze aan de zijde van Giuseppe Garibaldi voor de bevrijding van Italië had gestreden. Af en toe verdiende ze de kost als helderziende. ‘Misschien, maar misschien ook niet, heeft ze minnaars gehad,’ schrijft Washington, ‘onder wie de Duitse baron Meyendorf, de Poolse prins Wittgenstein en een Hongaarse operazanger, Agardi Metrovich.’ Mogelijk heeft ze een of twee buitenechtelijke kinderen op de wereld gezet, maar als dat zo is, is onbekend hoe het hun is vergaan.18

In New York probeerde Blavatsky zich als medium te vestigen. Volgens de meeste bronnen was haar geloof in verborgen werelden en esoterische geheimen oprecht, maar ze was ook geslepen, ambitieus en maar al te graag bereid zich van trucs te bedienen om anderen te overtuigen van haar vaardigheden. Voor een vrouw die, op eclectische religieuze kennis, charisma en durf na, niet veel in huis had, was het spiritisme een van de schaarse potentieel lucratieve manieren om aan de kost te komen. Het was een van de weinige gebieden waarop vrouwen met hun vermeend grotere intuïtie dan mannen in het voordeel waren.

In de Verenigde Staten ging Blavatsky al snel een verbond aan met Henry Steele Olcott, landbouwdeskundige, jurist, veteraan uit de Burgeroorlog en journalist. Olcott was een geslaagd man, die maatschappelijk aanzien genoot. Zo was hij een van de drie personen die werden aangewezen om een onderzoek in te stellen naar de moord op Abraham Lincoln. Dat hij bij Madame Blavatsky betrokken raakte, is minder vreemd dan het op het eerste gezicht lijkt. Indertijd werd spiritisme door veel weldenkende mensen serieus genomen. In 1854 bood senator James Shields, een Democraat uit Illinois, in de Senaat een door vijftienduizend aanhangers ondertekende petitie aan waarin werd geëist dat er een ‘wetenschappelijke commissie’ werd ingesteld om onderzoek te doen naar communicatie met de doden. Na de Burgeroorlog werd spiritisme zo mogelijk nog populairder doordat mensen maar al te graag iets van hun gesneuvelde geliefden wilden horen. First Lady Mary Lincoln hield seances in het Witte Huis in een poging contact te krijgen met haar overleden zoon. Vooraanstaande kranten meldden berichten over spiritistische verschijnselen.

Op een septemberavond in 1875 kwam een kleine groep, onder wie Olcott, bijeen in de salon van Madame Blavatsky’s appartement aan Irving Place in Manhattan. Ze waren daar voor een lezing over ‘De verloren canon van proportie’, een soort esoterische Egyptische geometrie. (In de westerse verbeelding was Egypte een nog oudere bron van mysterieuze geheime kennis dan India, en door de kabbala geïnspireerde speculatie over quasi-magische wiskundige formules was populair in occulte kringen.)

Later zou Olcott schrijven dat hij tijdens die lezing spontaan op het idee kwam om een groep op te zetten die zich zou wijden aan onderzoek naar oude mysteries, geheime genootschappen en magie. Hij gaf Blavatsky een briefje waarin hij dat voorstelde, zij was het met hem eens, en daarna stelde hij het aan alle aanwezigen voor. ‘Ik roerde de materialistische tendensen van onze tijd aan en het verlangen van de mensheid om het absolute bewijs van onsterfelijkheid te krijgen, en wees op de enorme groei van de spiritistische beweging als het sterkste bewijs daarvoor,’ schreef hij.19 Alle aanwezigen waren het met hem eens en het Theosofisch Genootschap was geboren.

Eind november waren er statuten en een bestuur. Olcott was voorzitter, Blavatsky secretaris (en officieus spiritueel adviseur). De groep wijdde zich aan drie zaken: het bevorderen van verbroedering onder de mensen, het doen van vergelijkend religieus onderzoek en onderzoek naar ‘onverklaarbare natuurwetten en latent in mensen aanwezige krachten’. Het waren doelen die vaag genoeg waren om lieden van allerlei pluimage aan te trekken: naast spiritisten kwamen ook vrijdenkers en progressieve christenen op de theosofie af.

Blavatsky en Olcott huurden een appartement aan West 47th Street, dat behalve als woning ook als hoofdkwartier en salon fungeerde. Het was chaotisch en extravagant ingericht, en werd door journalisten spottend ‘de Lamagrot’ gedoopt. Naast de pompeuze victoriaanse meubels, Perzische tapijten, een overdaad aan Aziatische iconen en ornamenten en wiebelige stapels boeken en paperassen stonden ook overal opgezette dieren, met als opvallendste exemplaar een baviaan met een bril op en een overhemd met stropdas aan. Onder zijn arm had hij de handgeschreven tekst van een lezing over Darwin. Volgens Peter Washington symboliseerde hij ‘de dwaasheid van de wetenschap versus de wijsheid van de religie’.20

Maar het Theosofisch Genootschap was niet gekant tegen de wetenschap, zoals de christelijke fundamentalisten van vandaag. Men beoogde een synthese van geloof, wetenschap en filosofie, een ‘theorie over alles’ à la Einstein, maar dan geworteld in de geheime kennis van de Ouden. Mystieke krachten moesten worden onderzocht, begrepen en gebruikt, evenals de principes van de fysieke wereld. In brede kring dacht men optimistisch dat traditionele religies weliswaar aan prestige inboetten, maar dat met een wetenschappelijke aanpak bovennatuurlijke gebieden konden worden blootgelegd en begrepen. De jonge uitvinder Thomas Edison, ook een theosoof, die bijeenkomsten bij Blavatsky bijwoonde, droomde zelfs over machines om psychische vermogens te testen en met de doden te communiceren.

Naar eigen zeggen richtte de theosofie zich op het met elkaar verbinden van de essentiële waarheden die ten grondslag liggen aan alle religies, maar in het spoor van Blavatsky zelf hield het genootschap zich toch vooral met het Oosten bezig. Als kind was Blavatsky in contact gekomen met de Kalmukken, een Mongools volk dat in Rusland leefde en het Tibetaanse boeddhisme aanhing. Haar grootvader was Russisch bestuursambtenaar voor de Kalmukken geweest, en haar moeder had over dat volk een roman geschreven.21 Op haar omzwervingen tussen haar dertigste en veertigste is ze vrijwel zeker met boeddhistische en hindoeïstische leermeesters in aanraking gekomen, en mettertijd zou het oosterse element een steeds prominentere plaats in haar denken innemen.

Blavatsky noemde zichzelf boeddhist en beweerde in contact te staan met een pantheon van bovenmenselijke ‘Meesters’, onder wie meester Morya, die in de Himalaya resideerden. Brieven van die meesters bleken plotsklaps in haar bezit te zijn, al gaven die blijk van een voorliefde voor hetzelfde Amerikaanse slang dat Madame Blavatsky zelf graag bezigde. Toch heeft K. Paul Johnson, een wetenschapper die positief tegenover haar staat, betoogd dat het te simplistisch is om haar weg te zetten als een oplichtster. Volgens hem waren haar ‘Meesters’ gemythologiseerde versies van echte leermeesters, onder wie een aantal hervormers en revolutionairen. Blavatsky correspondeerde inderdaad met de Arya Samaj, een hindoeïstische hervormingsbeweging die ernaar streefde religie te ontdoen van uitwassen als kastendiscriminatie, kinderhuwelijken en afgoderij.

In 1878 verkondigde Blavatsky dat ze van de meesters opdracht had gekregen om naar India te verhuizen, en zij en de immer toegewijde Olcott maakten meteen hun bezit te gelde en vertrokken. Het was een besluit dat van een vooruitziende blik getuigde: India kwam in het Westen steeds meer in het brandpunt van de religieuze belangstelling te staan en zou kort daarna dé plek worden waar Amerikaanse en Europese pelgrims op zoek gingen naar de transcendentie die ze in hun eigen traditie niet konden vinden. Maar net als alle pioniers namen Blavatsky en Olcott ook een groot risico. Zoals Washington schrijft: ‘Ze roeiden tegen de traditionele emigratiestroom van oost naar west in, ze waren niet jong meer en ze hadden vrijwel geen financiële middelen.’22

Na Blavatsky’s vertrek naar India werden haar gloedvolle verhalen over haar avonturen daar gepubliceerd in de Russische pers. Sir Paul Dukes schrijft: ‘In eigen land had Madame Blavatsky tal van volgelingen. Veelal verlustigden die zich in theorieën over andere werelden omdat ze niet erg thuis waren in deze.’23 Een van hen was Jevgenia, die later alles van Blavatsky las wat ze te pakken kon krijgen.

‘De mensen daar aanvaardden haar meteen als een van hen,’ zou Jevgenia later over Blavatsky’s avonturen in India schrijven. ‘Ze zagen in haar geen hooghartige buitenlander, maar een liefhebbende vriendin.’ En bij zichzelf dacht ze: zo zal het ook gaan als ik daarheen ga.24

Blavatsky was niet het enige kopstuk van het westerse esoterisme dat afkomstig was uit het Rusland van voor de revolutie. George Ivanovitsj Gurdjieff, een geheimzinnige, ietwat diabolische figuur uit de Kaukasus, die een legende om zich heen had verzonnen die niet voor die van Blavatsky onderdeed, had zich in 1912 als tapijtenhandelaar in Rusland gevestigd. Dukes ontmoette hem daar toen hij op het conservatorium van Sint-Petersburg piano studeerde, nog voor hij de spionage in ging. Hun eerste ontmoeting vond plaats in Gurdjieffs bescheiden appartement, dat was ingericht in de voor hem karakteristieke weelderige oosterse stijl – tapijten met complexe patronen, smeedijzeren lampen, iconen, waterpijpen en stapels bontgekleurde kussens. Gurdjieff was stevig gebouwd, had een uitbundige zwarte baard en twinkelende donkere ogen. Hij droeg een bedrukte zijden kamerjas en had een tulband op zijn hoofd. Hij bracht Dukes ademtechnieken en chanten bij, en het duurde niet lang voor ze in de woorden van Dukes chela en goeroe waren geworden, ‘leerling en leermeester’.25

P.D. Oespenski, een journalist uit de intelligentsia van Sint-Petersburg, ontmoette Gurdjieff in 1915 in een café in Moskou, niet lang nadat hij zelf uit India was teruggekeerd. Ook hij werd een leerling van Gurdjieff en nog later een beroemd occult filosoof. Rudolf Steiner, de briljante Oostenrijker wiens beweging, de antroposofie, een wat eurocentrischer versie was van de theosofie, had aanhangers onder de grootsteedse elite van Rusland. Tot hen behoorden de acteur Michail Tsjechov en de Russische dichter en romanschrijver Andrej Bely, alsook de man die later Jevgenia’s tweede echtgenoot zou worden.

Het yoga-gedachtegoed maakte in de nadagen van het tsaristische Rusland dus deel uit van een bruisende mystieke beweging. Konstantin Balmont, een van de belangrijkste dichters van de Zilveren Eeuw, verwerkte in zijn teksten tal van hindoeïstische begrippen en beelden. In zijn gedicht ‘Maja’ schrijft hij: ‘Voor onwetenden is het leven een begoocheling; voor de yogi / is het een illusie, een zielloze oceaan van stilte!’26 Eind 1914 opende het experimentele Kamerny-theater in Moskou met een uitvoering van het klassieke hindoe-drama Shakoentala, dat door Balmont uit het Sanskriet was vertaald.

Op een dromerig, avontuurlijk, artistiek Russisch meisje kon India heel gemakkelijk overkomen als een ideale plek om te leven. Blavatsky had laten zien dat je er ook daadwerkelijk kon komen. Jevgenia’s fictieve India werd een droom die haar zou helpen te overleven tijdens de apocalyptische gebeurtenissen die kort daarop zouden volgen.

-

2

In de lente van 1915 waren de Russische troepen tot Letland teruggedrongen. De Duitsers zouden kort daarop Koerland bereiken, dat vanuit Letland werd bestuurd. Jevgenia’s grootmoeder, die in Sint-Petersburg was geboren, maakte zich zorgen over een Duitse opmars in de richting van Riga en besloot met haar kleindochter naar haar geboortestad te verhuizen. Die was inmiddels omgedoopt tot Petrograd, omdat men Sint-Petersburg te Duits vond klinken. Waarschijnlijk was Jevgenia blij met hun vertrek, omdat ze daardoor dichter dan ooit bij haar moeder zou zijn.

Ze wilde zelf ook graag bij het toneel, net als haar aanbeden moeder,1 en dus ging ze op haar zestiende een opleiding doen bij Claudia Isatsjenko, die in Moskou actrice was geweest bij het Kunsttheater van Konstantin Stanislavski en zich nu, geïnspireerd door Isadora Duncan, op de moderne dans had gestort. Ze bleef ook naar de middelbare school gaan: haar school was met docenten en al naar Petrograd verhuisd, zodat er geen gat viel. In 1916 deed ze met goede cijfers eindexamen.

Het leven in Petrograd was lichtzinnig en afschuwelijk tegelijk. Het was de koudste winter in jaren. Vanwege de oorlogsellende trokken massa’s vluchtelingen naar de steden. Door de gierende inflatie en het steeds verder in verval rakende spoorwegnet was er in de steden keer op keer gebrek aan voedsel. ‘Iedereen had er last van: arbeiders, kantoorpersoneel, en na een tijdje ook lagere bureaucraten en zelfs de politie,’ schrijft de historicus Richard Pipes.2 Overal zwierven kindprostituees rond. Voor winkels waar eten te krijgen was, lagen mensen te slapen.

Onder de rijken heerste een sfeer van vrolijk nihilisme. Ze feestten met champagne en kaviaar, gingen vreemd zonder erbij na te denken en smeten in de casino’s hun geld over de balk. ‘Hij laat ons koud, de zege / de oorlog is steeds ongewis / onze enige zorg is deze / of er vanavond nog wodka is,’3 zo luidde een anoniem gedichtje uit dat jaar. Alle andere Russen waren er ellendig aan toe. Ze waren bang dat de totale ineenstorting ophanden was of koesterden wilde verwachtingen over een geestelijke en politieke renaissance.

In 1917 werd het verzet tegen de decadente, onverschillige, incompetente monarchie vrijwel universeel gedragen, en in februari, toen een broodoproer uitgroeide tot de volksrevolutie die de Romanovs van de troon stootte, heerste er universele extase. Cafés openden hun deuren en gaven gratis drank weg.4 Mensen kusten elkaar op straat en bedreven er zelfs de liefde. In een brief aan zijn moeder schreef de dichter Aleksandr Blok opgetogen: ‘Er is een wonder geschied en we kunnen er nog meer verwachten.’ Er heerste een ongewone stemming, schreef hij, ‘alsof niets nog verboden is, en bijna alles mogelijk’.5

De stemming onder de mensenmassa’s op straat wisselde sterk. Er heerste extatische vreugde, maar agressie was er ook. Vooral de gehate politie van de tsaar werd het doelwit van lang onderdrukte woede. Gewapende groepen overvielen politiebureaus en gevangenissen, bevrijdden gevangenen en brandden vaak de gebouwen plat. Politiearchieven gingen op straat in vlammen op.6

Jevgenia was opgegroeid in een politiehoofdkwartier en zal zeker hebben begrepen dat haar geliefde grootvader deel had uitgemaakt van het systeem dat nu in een orgie van geweld werd vernietigd. Toch vond ook zij die februari een fascinerende tijd. ‘Ieder van ons die dromen en plannen had,’ schrijft ze, ‘werd meegesleept door de fel oplaaiende geest van de tijd.’7 De laatste aristocratische barrières voor haar artistieke ambities waren weggevaagd. Nu kon niets haar er nog van weerhouden om net als haar moeder actrice te worden.

Toen haar grootmoeder bij Sasja in Moskou introk, volgde Jevgenia al snel. Tot haar grote vreugde werd ze aangenomen op de toneelschool van de tengere, gedreven Fjodor Komisarjevski, die een heel andere kant uit wilde dan Konstantin Stanislavski, de grote man van het Russische toneel. Hij verwierp diens naturalisme en sterk psychologisch onderbouwde manier om vorm te geven aan een personage, en stond een veel meer gestileerde aanpak voor. Na de revolutie durfde hij nog gewaagder te werk te gaan. In maart 1917 bracht hij Over Aleksis, man van God, een religieuze komedie van Michael Koezmin, de eerste openlijk homoseksuele schrijver in Rusland, wiens werk eerder door de kerkelijke censuur was verboden.8

Komisarjevski was een veeleisende docent, die ongeduldig reageerde als leerlingen niet meteen begrepen wat hij bedoelde. Tijdens een college improviseren blafte hij tegen een vriendin van Jevgenia: ‘Je draait als een ledenpop rond en denkt dat dat acteren is.’9 Toen Jevgenia aan de beurt was, was ze doodsbenauwd. Maar angst bleek juist nodig te zijn: het thema waarop ze moest improviseren was ‘schrik’, met als decorstukken alleen een tafel en stoelen. Haar scenario komt niet erg geïnspireerd over: ze speelt dat ze zich aankleedt voor een avondje uit en daarbij een deur opendoet om zich in de spiegel te bekijken. Er schiet een muis naar buiten en daar schrikt ze zo van dat ze gillend op tafel klimt.10

Even later kwam haar leraar met zijn oordeel. Haar improvisatie was, zei hij, ‘min of meer…’11 De rest van de zin liet hij wegsterven. Daar moest ze het mee doen. Eerst zat Jevgenia in zak en as, maar haar vriendinnen maakten haar duidelijk dat elke reactie die niet doordrenkt was van minachting reden tot vreugde was.

Haar grootmoeder vond het maar niets dat ze nog een familielid kwijtraakte aan het toneel, maar berustte uiteindelijk in de carrière van haar kleindochter, misschien wel omdat dat nog wel de minste was van haar zorgen. De voorlopige regering van Rusland was zwak en stond machteloos tegenover de vele stakingen. Inflatie en wetteloosheid verlamden het land. Op straat heerste anarchie, af en toe getemperd door spontane volksgerichten. Net als iedereen stond Jevgenia eindeloos in de rij om aan eten te komen; vaak kwam ze met lege handen thuis.

In oktober pleegden de bolsjewieken hun staatsgreep. In de straten van Moskou braken vuurgevechten uit, de opmaat voor de Russische burgeroorlog. Een paar dagen durfden de mensen bijna hun huis niet uit, maar ook thuisblijven kon gevaarlijk zijn: toen Jevgenia in hun gebouw de trap op liep, werd ze bijna geraakt door een verdwaalde kogel die de ruit vernielde, langs haar hoofd floot en naast haar in de muur drong.

Net als andere aristocratische families waren ze van de ene dag op de andere al hun geld kwijt. Als student had Jevgenia recht op een klein rantsoen brood, olie en suiker. Dat deelde ze met haar grootmoeder, zodat die eindelijk moest erkennen dat een actrice in de familie ook voordelen had.

Ondanks alle angst en onzekerheid vond Jevgenia de losgeslagen sfeer ook heel spannend. Voor het eerst in haar leven was ze op zichzelf aangewezen, en op de een of andere manier wist ze de lamlendige gespannenheid uit haar jeugd om te zetten in energie. Ze vond het heerlijk dat ze nu de vrijheid had om er ’s avonds in haar eentje op uit te gaan. Ze bezocht toneelpremières en literaire cafés, waar ze dichters van de futuristische beweging ontmoette: Vadim Sjersjenevitsj en Igor Severjanin, een decadente, flamboyant-cynische fat die zich nergens vertoonde zonder een lelie in zijn hand.

Later, toen Jevgenia Indra Devi was geworden, benamen haar gewoonte om altijd maar weer de positieve kant van dingen te zien en haar opgewekte, argeloze instelling haar weleens de juiste kijk op zaken. In haar memoires komen maar heel weinig duistere momenten voor, ook als ze het over ellendige gebeurtenissen heeft. Er wordt haar voortdurend lof toegezwaaid en zelfs bij de ergste dingen komt altijd alles op zijn pootjes terecht. Het is zeker waar dat ze over een verbazingwekkend vermogen beschikte om langs de rand van wereldschokkende gebeurtenissen te scheren, maar het is uiterst onwaarschijnlijk dat ze de revolutie volledig ongeschonden heeft doorstaan. Om haar heen veranderde haar land in een hel en daarbij leerde ze iets wat haar de rest van haar lange leven van pas zou komen: hoe ze het ineenstorten van haar wereld kon overleven door zichzelf opnieuw uit te vinden.

Antony Beevor schrijft dat er in de winter van 1918 ‘zoveel paarden waren geslacht voor hun vlees dat karren en drozjki’s werden getrokken door vrouwen en kinderen’.12 Leden van de intelligentsia verstookten hun boeken om warm te blijven. In de jaren daarna, schrijft Beevor, ‘zagen de meeste jonge actrices zich gedwongen om parttime prostituee te worden; geslachtsziekten waren wijdverbreid’.13

Er zijn geen aanwijzingen dat Jevgenia zich heeft moeten prostitueren, maar ze moet veel meer ellende hebben meegemaakt dan ze later beschreef. Komisarjevski heeft in zijn boek Myself and the Theatre (Ik en het theater), dat in 1929 verscheen, een paar voorbeelden gegeven van wat acteurs in Moskou tijdens de revolutie te verduren kregen: ‘Op een ochtend, toen een jonge actrice niet op de repetitie verscheen, ontdekten we dat ze was overleden aan tyfus, ’s nachts, alleen, in een steenkoude kamer. […] Een decorontwerper verdween opeens spoorloos. Later hoorden we dat hij als ex-officier betrokken was geweest bij een samenzwering en door de Tsjeka [de geheime politie] was gearresteerd en doodgeschoten. Een van de grootste vertolksters van karakterrollen van Rusland, O.O. Sadovskaja, is overleden door ongedierte.’14

Jevgenia’s moeder was de ontberingen in Moskou ontvlucht door op tournee te gaan, en woonde kort daarop al in Kiev, in Oekraïne, dat niet lang daarvoor was bezet door de Duitsers. In de zomer van 1918 besloot Jevgenia zich bij haar te voegen. In eerste instantie probeerde ze bij de Duitse ambassade in Moskou een laissez-passer te krijgen, maar de wanordelijke menigte daar joeg haar schrik aan – ze zou haar hele leven niet in staat zijn om met bureaucratieën om te gaan – en dus ging ze zonder papieren op reis. Later zou ze over deze reis een verhaal vertellen dat, als het waar is, typerend is voor haar combinatie van durf, roekeloosheid en geluk, en haar vermogen om potentiële rampen ongedeerd te boven te komen.

Met een door haar moeder geregelde gids reisde Jevgenia naar de grens van Oekraïne, deels te voet en deels in een overvolle derdeklas treincoupé. Als hun honger te erg werd, las de gids verlekkerd voor uit een kookboek dat hij bij zich had, alsof het pornografie was.

In Oekraïne stapte ze over op een trein die naar Kiev ging. Algauw verscheen er een Duitse conducteur die de papieren van de passagiers begon te controleren. Even wist ze niet wat er zou gebeuren als hij bij haar was. Toen kreeg ze een idee. Ze stond op en liep kalm en resoluut naar de wagons die waren gereserveerd voor Duitse officieren, ging zitten alsof ze daar hoorde, en deed alsof ze diep verzonken was in een boek. Toen de conducteur de coupé betrad, dacht hij kennelijk dat ze de vriendin van een hoge officier was. Hij knipte haar kaartje zonder haar om haar papieren te vragen.15

In Kiev zocht ze haar moeder op; die verbleef in een schitterend hotel waar voedsel in overvloed te krijgen was. Halverwege 1918 wemelde het in Kiev van mensen die voor de revolutie waren gevlucht. ‘Er heerste een sfeer van uitzinnige opwinding, en iedereen leefde erop los, alsof het de laatste dag van hun leven was,’ schrijft de historicus Orlando Figes.16 Michail Boelgakov beschrijft in zijn semi-autobiografische roman De witte garde hoe het er in Kiev aan toeging:

De hele lente […] waren er nieuwe mensen de stad binnengestroomd. Ze sliepen in appartementen op banken en in stoelen. Ze dineerden in grote groepen aan tafels in luxueuze appartementen. Er gingen ontelbaar veel winkels open waar tot laat in de avond eetwaren werden verkocht, en cafés waar koffie werd geschonken en je een vrouw kon kopen, en er waren nieuwe theaters […] waar steeds vaker beroemde acteurs die de twee hoofdsteden waren ontvlucht het publiek vermaakten. […] In de clubs speelden ’s avonds strijkjes, en de gezichten van bleke, uitgemergelde, aan cocaïne verslaafde prostituees straalden van een onaardse schoonheid.17

Hoe sjofel het bestaan in Kiev ook was, vertrouwd was het wel en voor Jevgenia en Sasja moet het een hele opluchting zijn geweest om daar te zijn. Ze bleven er die hele zomer en een deel van de herfst. Toen kreeg Sasja een rol in een andere Oekraïense stad, Charkov, en Jevgenia ging met haar mee. Daar raakte ze bevriend met jonge dichters en schilders, onder wie de cabaretzanger Aleksandr Vertinski en Valentina Sanina, een ravissante jonge actrice. Vertinski, die voor de revolutie naam had gemaakt in de cabarets van Moskou, was een slanke, elegante man, die zijn gezicht poederde en rond zijn ogen kohl aanbracht als een Russische pierrot. Hij was befaamd om zijn liedjes, waarin hij melancholie en melodrama afwisselde met louche ironie en een exotische toets; ze hadden titels als ‘Cocaine lady’ en ‘Je vingers ruiken naar wierook’.18 Vertinski was hopeloos verliefd op de betoverende maar afstandelijke Sanina. In zijn memoires verliest hij zich in bloemrijke beschrijvingen van haar ‘grote, serene blauwe ogen met hun lange wimpers […] een slanke hand met fraaie lange vingers’.19 Op zijn aandringen namen hij en Jevgenia voortdurend een trojka, een met drie paarden bespannen slee, om bij haar langs te gaan.20 Die vriendschap kwam haar later goed van pas: Sanina zou een kleine, maar essentiële rol spelen in Jevgenia’s latere leven.

In 1919 haalde de oorlog Jevgenia in, want toen bezette het Rode Leger de stad. Voor Jevgenia, Sasja en hun collega’s die niet waren gevlucht, moet het een angstige tijd zijn geweest. Weer was er van de ene op de andere dag niets meer te krijgen. Van de Tsjeka was bekend dat ze de handen van hun slachtoffers in kokend water hielden en er dan de huid van afpelden. De geheime politie bedacht ook andere martelmethoden die zo uit Jevgenia’s ergste nachtmerries hadden kunnen komen: mensen werden levend begraven of samen met een lijk in een doodskist gestopt.21 Ondanks de chaos en de terreur schijnt het normale leven min of meer te zijn doorgegaan, zoals dat bijna altijd gebeurt. Er waren nog steeds toneelvoorstellingen, wat betekende dat er nog steeds werk was. In mei deed zelfs een reizend gezelschap van het legendarische Moskouse Kunsttheater Charkov aan. De voorstellingen begonnen al om zes uur, zodat het publiek thuis kon zijn voordat om negen uur de avondklok inging.22

Sasja en haar toneelvrienden deden hun best om de stemming erin te houden. ’s Avonds veranderden ze hun deprimerende hotelkamers in kleine salons, waar bij het licht van een schemerlamp poëzie werd voorgedragen en scènes werden nagespeeld, alsof ze nog zorgeloos in Moskou zaten.23