-

Van kinds af aan heeft Mariëtte Baarda migraine. In Kinderen waaien om beschrijft ze hoe dit haar leven en carrière heeft bepaald. Is het mogelijk een bestaan op te bouwen met een aandoening die je regelmatig veroordeelt tot een verblijf in een verduisterde slaapkamer? Baarda neemt de lezer mee op een avontuurlijke tocht langs bizarre genezers en therapieën. Ze komt erachter dat een confrontatie met je ziekte ook altijd een confrontatie met jezelf is.

Kinderen waaien om is een ontroerend, maar ook lichtvoetig verslag van iemand die kampt met een chronische aandoening en blijft hopen op genezing en verlichting.

‘Mariëtte Baarda schrijft erg goed over ziekte, zonder haar toevlucht te nemen tot cynisme en goedkope ironie. Kinderen waaien om is meer dan een ziektegeschiedenis, het is het levensverhaal van iemand die je wilt leren kennen. En dat gebeurt ook in dit boek.’ - Rob van Essen

‘Een prachtig geschreven zelfportret, bij vlagen genadeloos openhartig, maar nooit larmoyant.’ – Dik van der Meulen

‘Ze schrijft zó persoonlijk en indringend dat ze literatuur maakt van haar lot.’ – Frits Abrahams

-

MARIËTTE BAARDA

Kinderen waaien om

Leven met migraine

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

-

Het hoofdstuk ‘Soefi aan de Eufraat’ verscheen eerder in De Gids

Copyright © 2016 Mariëtte Baarda

Omslagfoto Tim van de Putte/De Fotomeisjes

Omslagontwerp Nanja Toebak

Foto van de auteur Fjodor Buis

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 450 3114 9

NUR 320/860

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3113 2

-

Na hevige schrik, na verandering van de buitentemperatuur, na grote blijdschap of opluchting, na alcohol, na het voltooien van een opdracht, na films met stroboscoopachtige lichteffecten, na een harde knal, na slaaptekort, na te veel slapen, na sport, na een verandering in luchtdruk, na het eten van chocolade, na ruzie, na fietsen in de vrieskou, na een genegeerd hongergevoel, na het sterfbed van een dierbare, na het eten in een druk restaurant met slechte akoestiek, na een les Bikram Yoga, na het uitblijven van een verwachte e-mail, vóór het geven van een presentatie, op mijn eigen feest.

-

1 • BEAUFORT

-

Dit is geen zelfhulpboek

Aan het lezen van gebruiksaanwijzingen heb ik altijd een onvoorstelbare hekel gehad; liever zit ik zelf eindeloos te prutsen om via trial-and-error de werking van een apparaat te ontdekken dan dat ik me een halfuurtje concentreer op de instructies. Om later te ontdekken dat ik het bestaan van een bepaalde functietoets jarenlang over het hoofd heb gezien, eentje die het fotograferen/de was doen/het telefoneren/het werken met de computer veel gemakkelijker zou hebben gemaakt.

Het is het leven zélf: pas na je veertigste heb je jezelf redelijk in kaart gebracht en maken onrust en onvrede, als het goed is, plaats voor berusting en acceptatie. Toch had ik graag íéts van een handleiding meegekregen bij mijn geboorte, al was het maar de waarschuwing dat een klein doch onmiskenbaar gendefect mij een leven lang gevoelig zou maken voor migraine. En dat daar weinig aan te doen was en ik me daarmee dus diende te verzoenen. Dat zou een hoop tijd, geld en kopzorgen hebben gescheeld.

Toen migraine twee decennia geleden, zo rond mijn zevenentwintigste, mijn leven pas echt begon te ontwrichten, zei mijn oma van vaderskant, zelf ooit migrainepatiënt: ‘Let op: na je dertigste wordt het beter.’ Ik werd dertig, en het was slechter geworden. Daarna werd het ‘na mijn veertigste’, en ten slotte hoorde ik vanuit diverse hoeken dat de overgang stellig het eindpunt zou vormen van alle ellende. (Daar zie ik nu al jaren naar uit.)

Iedereen weet raad. Iedereen bedoelt het goed. En altijd is er iemand (een broer van een collega, een tante van een neef van een vriend) wonderbaarlijk genezen na het volgen van een twijfelachtige alternatieve therapie. Jarenlang heb ik dit soort tips serieus genomen. Als iemand een aderlating had gesuggereerd of een uur lang naakt ondersteboven hangen aan een boomtak in de regen, had ik dat geprobeerd. Ik reisde stad en land af, ontmoette de zonderlingste figuren, slikte de vreemdste kruiden. Genezen deed ik niet. Wel leerde ik mijn verwachtingen bij te stellen en deed ik een hoop mensenkennis op.

Zowel in het reguliere medische circuit als in de meer alternatieve hoek werden – soms impliciet, maar meestal expliciet – theorieën geponeerd over mijn steeds chronischer wordende migraineaanvallen; ik was te mentaal ingesteld, te perfectionistisch, zou aan sport of yoga moeten doen (deed ik al jaren), had last van ‘bloedleegte’ of een verzwakte ‘vata-structuur’, had een gluten- en/of melkallergie, leed aan een tweede-generatiekampsyndroom, had eigenlijk een dikkedarmprobleem, hield te weinig van mezelf. Stilzwijgend werd ervan uitgegaan dat ik de migraineaanvallen op een of andere manier zélf organiseerde, dat de ziekte me iets duidelijk probeerde te maken en dat het aan mij was de boodschap te ontcijferen. Migraine was, met andere woorden, een opdracht. Een lange, volhardende queeste zou uiteindelijk moeten leiden naar het antwoord, de duiding, de genezing. Daarna kon het echte leven beginnen.

Dat ik die denkwijze niet direct geërgerd verwierp of op z’n minst met de nodige scepsis bezag, was een erfenis van het gereformeerde nest waaruit ik kwam: Gods plan zou mij immers vroeg of laat geopenbaard worden. En tot die tijd diende ik nederigheid te betrachten. Mensen die alternatieve geneeswijzen met hoongelach naar het land der fabelen verwezen, hadden overigens makkelijk praten. Als ze zélf aan een allesontwrichtende kwaal hadden geleden, jarenlang allerlei medicatievormen hadden uitgeprobeerd die hen respectievelijk te zwaar, suf of libidoloos maakten maar de ziekte niet wegnamen, en hun beloftevolle toekomst ondertussen zagen slinken tot de twijfelachtige kaders van een werklozenuitkering, had ik nog weleens willen zien of ze niet ook voor de bijl waren gegaan.

De alternatieve therapieën brachten mij in alle delen van het land. Mijn stedentrips bestonden uit een bezoek aan een homeopaat in Utrecht, een klinisch neurofysioloog in Groningen, een acupuncturist in Apeldoorn, een Heilpraktiker in Noord-Duitsland en een Stargatesessie in Soest, waar een curieus apparaat me in contact moest brengen met mijn ‘Hoger zelf’.

Heel lang was ik op dagelijkse basis bezig een causaal verband te ontdekken tussen de aanvallen en mijn levenswijze. Was het dat derde kopje koffie geweest? Een verandering in luchtdruk? Moest ik stoppen met het gebruik van kaneel of ontwikkelde ik onbewust hoofdpijn als ik naar de problemen van vriendin C. luisterde? Ik hield een migrainedagboek bij waarin ik frequentie en intensiteit van de aanvallen noteerde en sloeg, met behulp van de verkregen resultaten, aan het experimenteren met het elimineren van bepaalde voedingsmiddelen en het vermijden van specifieke mensen en omstandigheden.

Ondertussen volgde ik op doktersadvies een heel traject aan bètablokkers, anticonceptiepillen en epilepsiemedicatie; allemaal middelen die erom bekendstonden als ‘bijwerking’ migraine te bestrijden. Simpelweg omdat er nog geen betere medicatie voorhanden was. Ik werd dikker, slomer en moedelozer, maar de migraine namen ze niet weg. Ik schrapte suikers, zetmeel en lactose uit mijn dieet, slikte vitamine B-complex, magnesiumtabletten en probiotica, vermeed ‘migrainetriggers’ als chocolade, rode wijn en Franse kaas, en verhoogde de frequentie van mijn sport- en yogalessen. Migraine was een dagtaak. En intussen raasde het leven gewoon door.

Het idee dat mijn leven pas écht kon beginnen wanneer de migraine overwonnen was, moest ik zo rond mijn veertigste loslaten, omdat het ietwat potsierlijk begon te worden; de carrière en het gezinsleven waren uitgebleven en het was wat laat geworden om deze doelen alsnog na te willen streven. Een pijnlijke realisatie, maar achteraf gezien begon hier iets van loutering. Omdat het hielp een nieuwe houding te ontwikkelen ten aanzien van de ziekte. Na drie decennia waarin ik mezelf dán weer beschouwde als een vat vol scheikundige processen, dan weer als iemand met grote, te dichten leemtes in haar geestelijke en/of spirituele ontwikkeling, ontstond een meer boeddhistische levenshouding van zelfaanvaarding.

Had ik dat maar eerder gedaan! Je identificeren met een ziekte of gebrek is een recept voor wrok. Het punt is alleen dat die aanvaarding pas kan plaatsvinden nadát alles geprobeerd is. Het doet denken aan het verhaal van de man die de wereld afreisde op zoek naar een schat en die, nadat hij de hoop had opgegeven deze te vinden, een pot met goud in zijn eigen tuin aantrof.

De gedachte dat je geluk of verlichting niet buiten jezelf moet zoeken, is het uitgangspunt van vrijwel alle zelfhulpboeken. Maar die kun je dus weggooien, want erover lézen heeft totaal geen zin. Die reis moet je zelf maken; shortcuts bestaan er niet. Als dokter Terlingen, de vroegere huisarts van mijn ouders en de eerste die de migrainediagnose stelde, me destijds had verteld dat ik de ziekte maar het beste kon aanvaarden als een fact of life in plaats van een therapie voor te stellen, had mijn moeder een andere huisarts genomen. En terecht.

Dit boek gaat dus niet over acceptatie, maar over die eindeloze zoektocht naar genezing van migraine, verhalen die als een rode draad door mijn leven lopen. Daarmee heb ik misschien geen handleiding of zelfhulpboek geschreven, maar wél een tekst die ik zelf graag had willen lezen op mijn veertiende – het jaar waarin de migraine begon.

Er is een oud taoïstisch verhaal waarvan op internet allerlei variaties zwerven en ik de bronversie niet ken, maar dat maakt niet uit. De kracht van het verhaal is misschien wel dat iedereen er zijn eigen versie van maakt. Een beetje zoals in zo’n doorfluisterspelletje, waarin een paasei in tien stappen een geitenkaas wordt, en een opera een kokosmakroon.

De inhoud is snel verteld (al kun je je voorstellen dat je er, bij wijze van gezelschapsspel, een zo lang mogelijke versie van probeert te maken): een boer vindt een prachtige wilde merrie op zijn akker. Hij weet het dier te vangen en brengt het naar de stal. De buurman, als altijd over het hek gebogen om de zaken van commentaar te voorzien, prijst het geluk van de boer. ‘Ach,’ antwoordt de boer schouderophalend, ‘geluk of ongeluk, wie zal het zeggen?’

De volgende dag staat de zoon van de boer vroeg op om het paard te temmen. Tijdens een onverwachte manoeuvre schudt de merrie de berijder van zich af. De jongen breekt een been. ‘Wat een ongeluk!’ roept de buurman vanaf het hek. ‘Ach,’ antwoordt de boer weer, ‘geluk of ongeluk, wie zal het zeggen?’ De oorlog breekt uit. Alle oudste zonen in het dorp worden opgeroepen om naar het front te komen, maar de jongen mag thuisblijven. Tijdens het feestmaal dat de boer hierop voor hem aanricht, stikt de jongen in een kippenbotje. Enzovoort, enzovoort; geluk verandert in ongeluk en vice versa.

Wat me in dit verhaal zo aanspreekt, is dat het illustreert hoe we als mens gedoemd zijn achter de feiten aan te lopen en vaak pas later beseffen welke impact een bepaalde gebeurtenis op ons leven heeft. Situaties die ons ooit ontluisterend of zelfs belachelijk toeschenen, kunnen achteraf worden gekoesterd als momenten van inzicht of loutering. Omgekeerd kunnen momenten die het startpunt leken van een opwindende nieuwe periode je het schaamrood op de kaken bezorgen als je eraan terugdenkt.

Jezelf trainen, net als die boer, in een meer onthechte levenshouding is daarom zo gek nog niet. Wat ik maar probeer te zeggen, is dat niets werkelijk bestaat. Niets. Behalve interpretatie. De verhalen die nu volgen, zou ik om die reden op een ander tijdstip misschien heel anders vertellen. Maar dat is niet erg. Waar het om gaat, is dat ze mijn geschiedenis vormen op dit moment. En die geschiedenis is voor een groot deel bepaald door migraine. Daarom moet ik beginnen bij het brandpunt, de kern van het verhaal, het punt waarmee het steeds weer begint: de aanval. Maar daarvoor moet ik eerst iets vertellen over de schaal van Beaufort.

-

Mijn doordeweekse hoofd

Omdat ik voor een poëziecursus een gedicht aan het maken was dat ‘Mijn doordeweekse hoofd’ moest gaan heten en windkracht acht me wel toepasselijk leek als metafoor voor hoofdpijn, zocht ik naar de precieze omschrijving ervan op internet. Ik belandde bij de bekende schaal van Beaufort. Behalve admiraal en cartograaf had de Britse Francis Beaufort ook dichter kunnen zijn, want zijn schaal laat zich lezen als poëzie.

Zo’n onbedoeld, door de alledaagse werkelijkheid gegenereerd gedicht heet een ‘readymade’, weet ik uit het kunstgeschiedenisbijvak ‘Woord en Beeld’ tijdens mijn studiejaren. Een menukaart, boodschappenlijstje of telefoonalfabet kan, door er op een andere manier naar te kijken, onverwacht ontroeren of verrassen. Dat ook windkrachten in staat bleken de werkelijkheid tot kunst te verheffen, had ik niet verwacht.

In korte zinnen beschrijft Beaufort de windkrachten en hun uitwerking ervan op de omgeving. Aan de hand van een bonte verzameling van voorwerpen, dieren, mensen en de verwarring waaraan ze al waaiend ten prooi vallen, lezen we hoe een windstilte zich in twaalf opeenvolgende stappen ontwikkelt tot een allesverwoestende orkaan. Net als in goede poëzie ontvouwt zich in kort bestek een hele wereld. Maar waar in gedichten meestal iets of iemand verantwoordelijk wordt gesteld voor de ontwrichtingen op het eind, zwijgt Beaufort over een bedoeling of oorzaak. Hierdoor bevangt je de eigenaardige sensatie dat je die orkaankracht zélf, al lezend, in werking stelt. Waarmee niet lezen ineens een vorm van genade wordt omdat je daarmee de boel met rust laat. Misschien is het dit aspect dat de schaal tot kunst verheft.

De mooiste zinnen in de schaal van Beaufort vind ik ‘Spinnen lopen niet meer’ (windkracht 3); ‘Kinderen waaien om’ (windkracht 9) en ‘Vogels blijven aan de grond’ (windkracht 10); onverwachte poëtische formuleringen tussen meer praktische beschrijvingen van de richting van rookpluimen en de draagbaarheid van kapsels, paraplu’s en/of hoofddeksels.

Ik las en herlas de Beaufortschaal, sneed hier en daar wat zinsdelen weg, en wat overbleef leverde ik in als een gedicht, met de voorgeschreven titel ‘Mijn doordeweekse hoofd’. Niemand begreep het, maar dit was mijn hoofd met migraine.

Mijn doordeweekse hoofd

0 · rook stijgt recht of bijna recht omhoog

1 · windrichting af te leiden uit rookpluimen

2 · wind voelbaar in het gezicht

3 · spinnen lopen niet meer

4 · haar raakt verward, geen last van muggen meer

5 · boombladeren ruisen, kleine bomen bewegen

6 · problemen met paraplu’s, hoeden waaien af

7 · vlaggen staan strak, lastig tegen de wind in te bewegen

8 · twijgen van bomen breken af, voortbewegen zeer moeilijk

9 · kinderen waaien om, alleen zwaluwen en eenden vliegen

10 · volwassenen waaien om, vogels blijven aan de grond

11 · grote schade aan bossen

12 · verwoestingen

Ik bleek niet de enige te zijn die betoverd was door de schaal van Beaufort: een paar jaar later attendeerde iemand me op een soortgelijk windkrachtgedicht in de bundel In een handpalm (2008) van K. Michel. In zijn ‘Voorbij de schaal van Beaufort’ was er een windkracht aan toegevoegd: ‘een dertiende windkracht / adembenemend klokstokkend / waarvoor alle dingen / niet meer zijn dan paardenbloempluis’.

Ik zocht K. Michels adres op in het telefoonboek en schreef hem over de schok van herkenning die ik had gevoeld bij het lezen van zijn gedicht. Mijn eigen versie voegde ik erbij. Per kerende post ontving ik een sympathieke, handgeschreven brief waarin hij schreef dat hij de Engelstalige Beaufortschaal als uitgangspunt had genomen, wat meteen de verschillen tussen de gedichten verklaarde. Die toegevoegde windkracht 13, zo besloot hij, stond voor de ontwrichting die de dood van zijn zusje in zijn leven had veroorzaakt.

Dat we bij het beschrijven van pijn of grote menselijke emoties graag onze toevlucht nemen tot metaforen van natuurgeweld (aardbevingen, hittegolven, orkanen), is niet vreemd. Niet alleen staan ze voor een wrede en onverschillige werkelijkheid, ze bieden ook een heel instrumentarium om de chaos aan emoties te classificeren. Richter, Celsius, Beaufort: schalen en getallen schenken houvast in de ellende.

Niet lang na ‘Mijn doordeweekse hoofd’, het gedicht waarin ik voor het eerst windkrachten met hoofdpijn associeerde, kwam ik op het idee de intensiteit van de aanvallen te rangschikken volgens de schaal van Beaufort. Het kwam goed van pas wanneer ik een nieuwe migrainetherapie uitprobeerde en de aard en frequentie van de aanvallen bijhield om te kijken of er veranderingen optraden in het aanvalspatroon.

Op deze schaal van Baarda stond Beauforts ‘windstilte’ (0) voor migrainevrij en ‘orkaan’ (12) voor de meest ontwrichtende vorm van migraine, de aanval die een etmaal of langer uit mijn leven sneed. In tegenstelling tot de spinnen kon ik met windkracht 3 met behulp van ibuprofen de straat nog wel op. Bij de afbrekende twijgen (8) was voortbewegen lastig geworden, maar lukte het nog om thuis te komen of iemand te waarschuwen; bij de omwaaiende kinderen (9) zat er niets anders op dan te wachten tot de storm geluwd was; als ook volwassenen dreigden weg te vliegen (10) was het seconde na seconde wachten op verlossing, en wanneer de orkaan woedde (12), wilde ik een dag lang dood.

De associatie tussen migraine en weersomstandigheden had een onverwacht bijeffect: hoe vaker ik de Beaufortschaal gebruikte, hoe meer ik de aandoening begon te beschouwen als een natuurverschijnsel in plaats van iets waaraan ik persoonlijk schuld had of waarop ik wezenlijk invloed kon uitoefenen. Achteraf bezien was het behalve een eerste voorzichtige stap richting acceptatie ook een eerste poging om zoiets ongrijpbaars als migraine in taal te vatten.

Taal en pijn gaan moeilijk samen. Mijn verhaal zou aan kracht winnen wanneer de lezer de verschillende stormen en hun intensiteit tijdens het lezen aan den lijve zou ondervinden; een beetje zoals in geurbioscopen waarin verstuivertjes aan de wand beginnen te sprenkelen wanneer de hoofdpersoon parfum opdoet.

Maar de vergelijking met windkrachten komt aardig in de buurt; iedereen die zich een noordwesterstorm in combinatie met springtij kan voorstellen, krijgt een idee van de natuurkrachten waaraan migrainelijders ten prooi zijn wanneer de aanval op z’n hevigst is. De zee is wit, de lucht vol schuim. Waar water was is lucht, waar lucht water; de elementen zijn van plaats verwisseld.

-

De orkaan

05.52 uur. Als ik wakker word weet ik meteen dat het mis is. In mijn onderbewuste waren de alarmbellen al afgegaan, want in mijn dromen was ik koortsachtig op zoek naar mijn medicatie. Ik ben misselijk. In mijn rechteroog is een pulserende pijn die door de rest van mijn lichaam golft, als de kringen in water waarin telkens opnieuw een grote steen wordt geworpen. Mijn nek en hoofd voelen aan alsof ze in een bankschroef vastzitten.

Zeker een uur lang probeer ik zo stil mogelijk te blijven liggen. De kleinste beweging zal tot een uren durend kokhalzen leiden. Het is zaak deze fase zo lang mogelijk uit te stellen. Om de telkens opkomende vlagen van misselijkheid te bedwingen, probeer ik zo rustig mogelijk in en uit te ademen en me te onthechten van de pijn. Maar als het zweten en klappertanden begint en mijn hart met stevige slagen gaat bonzen, weet ik dat het te laat is. Ik kom overeind en strompel naar de badkamer om een emmer te pakken: de gruwelijke, eindeloze en niet te stuiten ‘kots-loop’ is begonnen. Een toestand die een half etmaal kan aanhouden, soms langer.

De combinatie van overgeven en bonkende hoofdpijn is de afschuwelijkste toestand die ik ken. Met een hoofd waarin een ijspriem ritmisch pookt hang ik iedere tien minuten boven een emmer zonder dat er ook maar iets is om over te geven, afgezien van wat vlokjes schuim en gal die van zó diep moeten komen dat het is alsof mijn maag zich onder het kokhalzen binnenstebuiten keert. Dat veroorzaakt zo’n pijn in mijn buik en hoofd dat ik onwillekeurig begin te jammeren, met langgerekte uithalen. Toen ik nog thuis woonde, dreef zo’n aanval mijn moeder soms tegen middernacht naar de overburen om sterke pijnstillers te halen, zetpillen die de buurman innam tegen zijn reuma.

Het is te laat voor het innemen van het migrainemedicijn Maxalt. Dat is een uitstekend middel als je er snel bij bent, dat wil zeggen, zo kort mogelijk na de eerste verschijnselen: de stoornissen in het gezichtsveld, onrust, het geeuwen. Later innemen is zinloos. Ik zou Naproxen, een andere pijnstiller, kunnen proberen, samen met Primperan, een zetpil om het overgeven te stoppen, maar daarvoor is het nu juist weer te vroeg; de werking van Primperan is erop gebaseerd dat het de maaginhoud sneller doorvoert naar de darmen. Maar als je wakker wordt met migraine, heb je een lege maag. En als je eenmaal aan de kots-loop bent overgeleverd, is het innemen van pijnstillers zinloos: ze zouden er direct weer uitkomen. Daarbij mag Naproxen niet eens op een nuchtere maag worden ingenomen.

Heel soms lukt het me om twee (verpulverde) paracetamols tussen twee kotsbuien door zo lang binnen te houden dat er iets van de werkzame stof in mijn lichaam wordt opgenomen. Maar migraine bestrijden met paracetamol is als de vloer dweilen met een keukendoekje of het huis verven met een aquarelpenseel.

Telkens wanneer mijn hart als een razende begint te bonken en ik begin te klappertanden schiet ik overeind, zet de emmer voor me op bed, buig me voorover en kokhals. Een scheut van pijn trekt door mijn middenrif en slokdarm, een gevoel alsof het bovenste deel van het maagdarmkanaal vacuüm wordt gezogen. Er komt niks. Ik zet de emmer op de grond. Nu ga ik erboven hangen, in de hoop dat de zwaartekracht een handje zal helpen.

Nadat ik eindelijk een vlokje bitter schuim heb weten te produceren, bonkt mijn hoofd zo verschrikkelijk dat liggen onmogelijk geworden is. Ik ga op mijn knieën zitten en leg mijn hoofd op twee opeengestapelde kussens. Als mijn onderbenen beginnen te slapen, laat ik me voorzichtig zijwaarts zakken en trek mijn benen op in foetushouding. Zo schemerslaap ik een minuut of tien, tot mijn hart opnieuw begint te bonken en de procedure zich herhaalt; de emmer, de wanhoop, het schuim.

Ik ga weer liggen en probeer me niet te verroeren en geen speeksel door te slikken; één milliliter vloeistof is in staat het maagslijmvlies te prikkelen en tot overgeven aan te zetten.

Ik probeer niet in paniek te raken. Als de orkaan opsteekt, zit er niets anders op dan te wachten tot hij voorbijgeraasd is. Het overgeven, de episodes van extreme hitte waarin het zweet je uitbreekt en je je T-shirt en sokken uittrekt en daarbij zo min mogelijk probeert te bewegen, afgewisseld met periodes waarin je het zo koud hebt dat extra dekens geen soelaas bieden. De martelende pijn; de uren boven de emmer; de wanhoop; de dorst; de vernedering van dit alles.

Iedere seconde is een afgrond van radeloosheid en walging. Het enige waaraan je je kunt vastklampen, is de wetenschap dat – hoe ongelooflijk het je op dat moment ook toeschijnt – over een etmaal alles voorbij is, je rondloopt, douchen kan, en zelfs weer in staat bent om te eten. Soms, als ik jankend, zwetend en klappertandend boven een emmer hang, realiseer ik me dat ik nog blij mag zijn dat ik me niet in een oorlogsgebied bevind of op de vlucht ben. Want dan zou ik mijn medevluchtelingen op het hart moeten drukken om mij achter te laten; migraine eist je volledige en onverdeelde aandacht op.

Zelfs voor de drie katten die hier sinds jaar en dag wonen heb ik geen oog, hoe dierbaar ze me ook zijn. Een milde migraineaanval betekent een verlenging van de tijd die ze samen met mij op bed kunnen doorbrengen voor ze, maar het huilen en overgeven tijdens de orkaan maakt ze onrustig en bang.

Tien tot twintig uur zonder voedingsstoffen is een uitputtingsslag van vochttekort, gebrek aan glucose en mineralen en, in mijn geval, cafeïne. In een ziekenhuis word je voor minder aan een infuus gelegd. Windkracht 12 is geen situatie die je boeddhistisch tegemoet kan treden door in het oog van de orkaan te gaan zitten, koude kompressen in de nek te leggen of een toestand van vredigheid te visualiseren. Gedurende de uren dat de orkaan buldert, moet je jezelf bijeen zien te houden in een chaos van gebeurtenissen.

Niemand weet hoe ziek ik ben. Ik probeer mezelf gerust te stellen: er zullen geen aders in mijn hoofd knappen, ik zal mijn bewustzijn niet verliezen, morgen loop ik rond alsof er niets gebeurd is. En mocht ik morgen nog steeds zo ziek zijn dat ik geen vocht kan opnemen, dan bel ik de dokter. Ik schuifel uit bed om de telefoon uit de woonkamer te pakken. De plotselinge activiteit doet me meer dan twintig minuten boven de emmer hangen.

Twee uur later. De pijn wordt onhoudbaar. Ik kruip met een arm rond mijn hoofd geslagen naar de badkamer, open de warmwaterkraan boven het kunststoffen zitbad, doe de stop erin en laat me langs de koude muurtegels op de grond zakken. Het licht laat ik uit. Dan is er alleen nog het gebulder van water op plastic en de echo ervan tegen de badkamermuren. Boven mijn hoofd is de vage omtrek te zien van kleren op het wasrekje aan de hoge verwarming. Ik draai de kraan dicht. Een bevrijdende stilte, gevolgd door het nadruppelen van de mengkraan. Kleren uit, het bad in. Kippenvel schiet over mijn rug wanneer ik me in het hete water laat zakken. Ik leg mijn hoofd op de badrand en doe mijn ogen dicht.

Het warme water omsluit mijn lichaam, een veilig gevoel. Ik concentreer me op het epicentrum van de pijn, het membraan waarop migraine haar paukenslagen slaat: mijn rechteroog. Zo blijf ik een tijd zitten.

Langzaamaan raak ik in een wonderlijke toestand die – als ik deze op een later tijdstip aan een vriend probeer te omschrijven – fascinerender klinkt dan hij is: er is alleen nog pijn. Er zijn geen woorden meer. Gedachten komen aanrollen als golven. Er ontstaan verbanden die ik later vergeten ben, maar die me het gevoel geven dat er werk wordt verricht, al kan ik niet zeggen hoe. Een lucide, woordloze staat met gedachten van een ander soortelijk gewicht. Alles wat ik erover opschrijf, mist die taalloze essentie.

Zonder taal is een mens een natuurverschijnsel, een toevallige aanwezigheid in de schepping, verdwaald in een buitentalig land waarin logica geen uitkomst biedt. Het bouwwerk van aannames waarop ik mijn identiteit baseer, wordt langzaam maar zeker weggevaagd. Is migraine de uitknop?

Soms val ik in slaap. Als het water te koud wordt, leg ik de douchekop in het bad en voel het hete water langs mijn benen woelen. Van tijd tot tijd trek ik de stop onder mijn billen uit het bad en laat ik het koudere water afvloeien. Zo zit-slaap ik een uur of twee, tot ik naar mijn bed begin te verlangen. Maar als ik me overeind hijs en de koude lucht tegen mijn lichaam voel, begint het kokhalzen opnieuw. Ik laat me weer in het bad zakken. Opnieuw val ik in slaap. Wanneer ik kramp in mijn nek krijg, leg ik mijn hoofd op de rand aan de andere kant van het bad. Eindelijk begint de misselijkheid minder te worden. Ik begin te verlangen naar zachte kussens, naar een dekbed in plaats van water. Minder druk op mijn huid.

Terug in bed krijg ik het koud; zó koud, dat het lijkt alsof ik naakt in de sneeuw lig. Sinds ik wakker werd zijn er zeven uur verstreken. Ik ben in de volgende spiraal van koude- en hittegolven terechtgekomen. De komende uren zal ik telkens de dekens over me heen trekken en weer van me af gooien, zullen episodes van boven de emmer hangen afgewisseld worden door fases van diepe slaap.

Migraine is het heen en weer bewegen tussen polen, tussen eb en vloed, kou en hitte, taal en taalloosheid, tot de slinger niet meer beweegt en de helse machine eindelijk tot stilstand is gekomen.

Het is tien uur ’s avonds. Ik heb het bed verruild voor de bank waarop ik telkens een halfuur slaap. De frequentie van het kokhalzen is verder afgenomen. Om de twee uur buig ik me over de emmer, waarin de slokjes bouillon verdwijnen die ik even daarvoor heb genomen in een poging mijn zoutbalans te herstellen. De komende uren zal ik steeds opnieuw proberen om voedingsstoffen in de vorm van zout en glucose binnen te krijgen: drinkbouillon ontbreekt nooit in mijn voorraadkast. Hetzelfde geldt voor cola. Cola bevat alles wat een ziek mens nodig heeft om op krachten te komen: vocht tegen uitdroging, glucose om het bloedsuikergehalte op peil te brengen, koolzuur tegen de misselijkheid, cafeïne tegen de koffiekater. Soms duurt het uren voordat ik de cola en de bouillon binnenhoud, maar ik blijf het proberen.

Aan de geluiden in en rond het pand lees ik de tijd af. In de ochtend is er het ruisen van waterleidingen, de zachte brom van koffiemachines, voordeuren die in het slot worden gegooid, voetstappen in het trapportaal, kinderstemmen, het dichtslaan van autoportieren. Geluiden die zich aan het eind van de dag in omgekeerde volgorde voltrekken. Alleen wanneer je je doodstil ophoudt in je eigen huis, word je je ervan bewust dat je tijd kunt hóren; het zijn de momenten waarop de afstand tussen jezelf en de buitenwereld het grootst is.

Het is drie uur ’s nachts. De cola en de bouillon zijn al een halfuur binnengebleven. Nu kan het snel gaan. Het verbaast me iedere keer weer hoe snel je herstelt wanneer je voedingsstoffen kunt binnenhouden. De bonzende hoofdpijn is er nog steeds, maar niet meer zo allesoverheersend; het verschil tussen een schroeiplek en een brandwond, tussen een kneuzing en een botbreuk.

Als de zon opkomt, zit ik op de bank. De katten liggen op schoot. Voor het eerst sinds het begin van de aanval verdraag ik hun aanraking weer. Ik eet en drink aandachtig, vol ontzag. Een zacht eitje. Bouillon. Yoghurt met bosvruchten en muesli. Een kop thee. De gloed waarmee alles omgeven is, de smaak en textuur van het eten, de troost en de dankbaarheid jezelf te kunnen voeden wanneer je honger hebt; het is een cadeautje van de endorfine, de pijnstiller die mijn lichaam de afgelopen uren aanmaakte, een morfineachtige stof die pas actief wordt bij langdurig pijn lijden.

De taal is terug, ik kan weer vooruitdenken. Als dit lijden iets van een loutering met zich meebrengt, dan is het deze toestand: het opnieuw geboren worden in de taal, verwonderd en met nieuwe smaakpapillen.

-

2 • OMWAAIENDE KINDEREN

-

Brokkenpiloot

Als kind was ik vaak ziek. En als ik niet ziek was, had ik voortdurend ongelukjes (een vingertopje tussen de deur, een gebroken middenvoetsbeentje, een gat in mijn hoofd, een verstuikte enkel, een ijsbal in mijn oog waardoor ik een tijdlang met verband om mijn hoofd liep). Niemand was verbaasd als ik weer eens wat had. Behalve onhandig was ik overgevoelig voor licht en geluid. Op een oud 8mm-filmpje, tijdens een familiedag in de tuin bij mijn grootouders geschoten, kijkt iedereen lachend in de lens. Ik probeer dat ook, maar bedek mijn ogen met mijn hand om het zonlicht af te schermen. Ook op foto’s van vroeger is er telkens die hand, die samengeknepen blik.

Volgens de overlevering vroeg mijn moeder me een keer waarom ik toch altijd huilde als ze me ophaalde uit de kerkcrèche waar ik anderhalf uur verbleef terwijl zij, mijn vader en mijn broers de dienst bijwoonden. Ik schijn toen te hebben geantwoord dat ik dacht dat het zo hoorde omdat de andere kinderen ook huilden, een anekdote die telkens weer voor hilariteit zorgde.

Het is mogelijk dat ik zoiets heb gezegd, maar ik weet nog goed waarom ik écht huilde. Zelfs nu kan ik me nog moeiteloos de kakofonie van geluiden in dat hoge rechthoekige crèchelokaal voor de geest halen. De brom van de hardplastic wielen van kuipkarretjes tegen de met zeil beklede betonnen vloer, het niet-aflatende gegil van kinderstemmen, de echo van vallende blokken tegen de muren; geluiden die zich met elkaar vermengden tot iets wat bijna fysiek pijn deed.

Misschien zorgde die aanleg voor overprikkeling ervoor dat ik gedesoriënteerd raakte juist op momenten dat ik moest opletten (met alle gevolgen van dien voor mijn vingertopje, middenvoetsbeentje en andere lichaamsdelen). Wie weet maakte het me ook kwetsbaarder voor ziekte (en op latere leeftijd ontvankelijker voor een neurologische aandoening als migraine).

Zo kreeg ik op mijn zesde, een dag voor een gezinsvakantie naar Schotland, opeens zweren in mijn mond, een kwaal die door de dokter gediagnosticeerd werd als een menselijke variant van mond-en-klauwzeer. Eten was vrijwel onmogelijk. Op de veerboot naar Hull keek ik met een brandende mond toe hoe mijn broers bij het ontbijtbuffet hun dienbladen vollaadden met wel tien soorten cornflakes, mijn favoriete ontbijt. Twee jaar daarvoor had ik roodvonk gekregen, een weinig gangbare infectieziekte die het gezin een poos in quarantaine hield, tot verdriet van mijn moeder die nu niet één kind thuis moest houden maar vijf, omdat besmetting bij zwangere vrouwen gevaarlijk kon zijn voor de vrucht.

Een psycholoog noemde die vroegere aaneenschakeling van ellende ooit gekscherend een vorm van accident-proneness. Volgens deze accident-proneness theory (in het Nederlands: brokkenmakerstheorie) spelen gedrag en persoonlijkheidsstructuur een rol bij persoonlijke rampspoed. Hoewel het een grapje was, ben ik die opmerking nooit vergeten. Kon er ook zoiets bestaan als een onhandig immuunsysteem?

Toen ik een paar jaar geleden het dagboek las van de gebroeders Goncourt schoot me die brokkenmakerstheorie weer te binnen. Bij de Goncourts leek er bijna een een-op-eenverband te bestaan tussen psychisch en lichamelijk ongemak en hun hypersensitiviteit. De vraag rees of de gevoeligheid van Edmond de Goncourt (die na de vroege dood van zijn broer Jules het grootste deel van het dagboek voor zijn rekening nam) ervoor zorgde dat hij elk krampje ervoer als een ernstige koliek, of dat de voortdurend opspelende sinussen, ingewanden en zenuwen ervoor zorgden dat het systeem op een gegeven moment bij het minste of geringste op hol sloeg.

In ieder geval kreeg ik al lezend het troostrijke gevoel dat er meer mensen waren die, net als ik, voortdurend last van buik- of hoofdpijn hadden en hun huis met het klimmen der jaren steeds meer als een burcht begonnen te beschouwen die de buitenwereld op een afstand moest houden.

Wat een geluk dat de Goncourts – behalve over die hypersensitiviteit – beschikten over een schrijftalent dat hen in staat stelde hun tot in detail beschreven ongerief tot literatuur te verheffen. Dat ze erover schreven was logisch; als een ziekte je op gezette tijden dwong de buitenwereld de rug toe te keren, werd automatisch de binnenwereld decor; isolement spoorde aan tot zelfonderzoek.

Hoe verhoudt taal zich eigenlijk tot ziekte? Een beschreven migraineaanval is een onschadelijk gemaakte migraineaanval, geneutraliseerd door grammatica en inbedding in het relaas. Bevrijd van zijn eigenaar kan hij daarbij bovendien nog tot enig nut dienen voor de lezer.

Toen de roodvonk achter de rug was, kreeg ik mazelen en rodehond, en nadat ik daarvan hersteld was, liep ik bronchitis op. Ik geloof dat ik al met al een halfjaar niet naar de kleuterschool ben geweest. De dagen bracht ik door in bed op mijn zolderkamertje van ons rijtjeshuis in Amstelveen.

Dokter Terlingen kwam wekelijks op bezoek, nam mijn temperatuur op, beluisterde mijn rug en borstkas en liet me een plas doen op de po. Ik schaamde me om in zijn bijzijn te moeten plassen, vooral als ik daarbij per ongeluk windjes liet. Terlingen vulde een meegebracht potje met de nog warme urine, pakte zijn instrumenten in en zei op quasi-dreigende toon: ‘Zo, en nú naar bed jij!’

Wanneer ik migraineaanvallen heb die hoog scoren op de schaal van Baarda, moet ik soms terugdenken aan die episode uit mijn kindertijd: net als de ziektes destijds eist zo’n aanval de volledige aandacht op.

Omdat ik niet naar school hoefde en het gezinsleven gewoon doordraaide, moest ik wachten tot iedereen opgestaan was en ontbeten had voordat mijn moeder mij kwam verzorgen. In de geluiden in en om het huis probeerde ik aanwijzingen te ontdekken voor hoe lang het nog zou duren voor ze naast mijn bed zou staan.

Eerst was er de ketel die aansloeg wanneer mijn moeder beneden de verwarming aanzette, gevolgd door het fluiten van de theeketel en het gekletter van bestek en borden. Dan was er het wekken van mijn broers in de kamer naast me, hun protesten, mijn moeders onverbiddelijke stem, het gestommel op de trap en hun hoge stemmen aan de ontbijttafel, afgewisseld door de lagere van mijn vader, mijn moeder die al pratend tussen de woonkamer en keuken heen en weer liep en ten slotte – eindelijk – de voordeur die dichtviel achter de laatste broer.

De verwarmingsketel sloeg opnieuw aan. Mijn moeder deed de afwas. Ik telde de overvliegende vliegtuigen, tuurde naar de voortdurend veranderende lichtinval tussen de zacht wiegende gordijnhaakjes en probeerde uit de geluiden in de achtertuinen – fietsen die uit schuurtjes werden gehaald, klappende tuinhekjes, wegstervende kinderstemmen – op te maken wie ze veroorzaakten.

Wanneer ik mijn moeder op de trap hoorde, luisterde ik ingespannen. Kwam ze hierheen? De voetstappen hielden stil op de tussenverdieping. Het geluid van scharnierende ramen in de slaapkamer van mijn oudste broers en die van mijn ouders, bedden die werden verschoven, dekens die werden uitgeklopt. Haar voetstappen verplaatsten zich naar de badkamer. Ik liet mijn hoofd terugzakken op het kussen. Dit kon lang duren, vooral als ze de was ging doen.

Ik viel in een halfslaap maar schrok op van een lang en doordringend belsignaal. Alleen de bakker en de melkboer durfden zo hard aan te bellen. Of was er misschien iets aan de hand? Ik glipte uit bed en probeerde de klemmende deur van mijn kamer zo geruisloos mogelijk te openen; het was ten strengste verboden om uit bed te komen en mijn moeder had uitstekende oren voor ongehoorzaamheid.

De geur van Van Nelle-shag bereikte mijn neusgaten nog voor ik de stem van de melkboer herkende. De rokershoest, de graai naar het wisselgeld in de heupgordel, zo te horen was het tijd voor de maandelijkse afrekening. Met vijf opgroeiende kinderen moet het voor mijn moeder een zegen zijn geweest dat hij en de bakker aan huis kwamen. Voor de rest van de boodschappen moest ze soms wel twee keer op en neer naar het winkelcentrum.

Opnieuw besteeg mijn moeder de benedentrap. Zo behoedzaam mogelijk sloot ik mijn kamerdeur en kroop mijn bed weer in. Een tijdlang hoorde ik haar heen en weer lopen tussen de kamers en de overloop. Ineens klonk de doffe klik van het wasmachinedeurtje, gevolgd door het geruis van waterleidingen. Ik schoot overeind; meestal luidde dit geluid het einde in van het eerste lange wachtveld van de dag. Maar toen het geloei van de stofzuiger opklonk, zonk ik terug in mijn bed.

Ik moet in slaap gevallen zijn, want ik schrok wakker van het kraken van de met tapijt beklede traptreden naar de zolderverdieping. Een feestelijker geluid bestond er niet. Even later stond ik te rillen op de koude badkamertegels. Mijn moeder had me uit mijn pyjama geholpen en dirigeerde me naar de met warm water gevulde wasbak.

Ik hield van het gevoel van de zepige, warme washand tegen mijn koortsige huid, hoe mijn moeder mijn gezicht, nek en bovenlichaam waste, daarna doorging met mijn arm en hoe ze altijd kort in de vingers van mijn hand kneep voordat ze aan mijn andere arm begon. Handelingen die zonder veel omhaal of commentaar werden uitgevoerd, doen wat er gedaan moest worden, met aandacht die in de eerste plaats gericht was op de taak en minder op de persoon die de handeling onderging.

Mijn moeder wrong het washandje uit en gaf het me; van onderen mocht ik het zelf doen. Terwijl ik me waste, pakte ze de handdoek die al klaarlag op de ronkende wasmachine. Ik liet de washand in het warme water zinken en stak mijn armen omhoog om me te laten afdrogen.

‘Zal ik het gordijn een stukje opendoen?’ vroeg mijn moeder toen ik onder de dekens kroop. Ik schudde mijn hoofd. Nu was het wachten tot ze opnieuw bovenkwam met mijn ontbijt. Dat zal hooguit een kwartier hebben geduurd, maar na haar fysieke nabijheid van even daarvoor voelde het als een eeuwigheid.

Soms streek ze me over mijn haar terwijl ik at of prees ze me wanneer ik de roze penicillinepap zonder tegensputteren opat. Daarna keek ze op haar horloge; ze moest opschieten, want over een uur kwamen de jongens weer uit school voor het middageten. Ze pakte het lege blad van mijn nachtkastje, drukte me op het hart om niet uit bed te komen wanneer de telefoon ging of iemand aanbelde en sloot de deur achter zich.

Wanneer ik haar even later de fiets uit de schuur hoorde pakken, glipte ik uit bed en tuurde naar haar door een kier in het gordijn. Ze keek nooit omhoog.

-

De schokmachine van mevrouw Dessing

De overgang van de buurtschool naar een leerfabriek met tweeduizend leerlingen was groot. In een poging de enorme hoeveelheid nieuwe indrukken het hoofd te bieden, begon ik dwangmatig uittreksels te maken van alle vakken. Hierbij nam ik hele grafieken en tabellen over uit mijn lesboeken, en omdat ik mezelf doorhalingen verbood, moest ik het bij elke schrijffout weer helemaal overdoen.

Ik herinner me hoe ik de Franse onregelmatige werkwoordsvormen blééf overschrijven. Telkens was ik ontevreden en scheurde ik bladzijden uit mijn schrift om opnieuw te beginnen, tot het te dun geworden was en ik op zoek moest naar een nieuw schrift. Toen de werkwoorden eindelijk op papier stonden, besloot ik dat zwarte inkt mooier was dan blauwe en begon ik van voren af aan. Het moet een vorm van bezweren zijn geweest, denk ik achteraf; met het ritueel van steeds weer overschrijven zal ik gevoelens van overprikkeling en eenzaamheid hebben geblokkeerd.

Omdat ik vaak hoofdpijn had en mijn moeder dat niet normaal vond voor een kind van twaalf, stuurde ze me naar iemand over wie ze via via gehoord had, een vrouw die naast fysiotherapie ook ‘ontspanningstherapie’ gaf: mevrouw Dessing.

Op een woensdagmiddag belde ik aan bij een rijtjeshuis aan de Ouderkerkertrekvaart. Een lange vrouw deed open. Ze gaf me een koude, benige hand terwijl ze me vorsend opnam.

‘We gaan naar beneden,’ zei ze toen ik me losmaakte uit haar blik. Ze maakte een handgebaar naar het trapgat achter de voordeur. Een geur van verse verf en linoleum kwam me tegemoet. Ik stommelde achter haar aan de trap af. Met een sleutel opende ze een deur waarop een bordje hing met de tekst PRAKTIJK. Daarachter bevond zich een door tl-buizen verlicht vierkant vertrek. De souterrainramen aan de tuinzijde waren afgeschermd met houten luiken. Midden in de ruimte lag een gladde, kunststoffen mat. Verder waren er een bureau, een wandrek, een hoek met hoepels en schuimrubberen ballen, en een soort wasmachine. Aan de zijkant ervan hing een pistoolachtig ding aan een snoer.

‘Wat is dat?’ vroeg ik, wijzend op de machine.

‘Dat is een apparaat om schokken mee toe te dienen,’ zei de vrouw. Onwillekeurig deinsde ik achteruit. Ik bestudeerde haar gezicht. Het was geen grapje. Ze draaide de deur achter ons in het slot. ‘Dan worden we niet gestoord.’

Tot nu toe was de Ouderkerkertrekvaart gewoon het water geweest waarlangs ik naar het winkelcentrum fietste en waarin ik ’s zomers met mijn oranje opblaasbootje ronddobberde. Dat er zich een mevrouw met schokapparatuur achter de huisgevels bleek te bevinden, had ik nooit kunnen bedenken.

Mevrouw Dessing nam plaats achter het bureau en begon iets op te schrijven in een kladblok. Ik leunde tegen het wandrek achter me. Ze keek verstoord op en gebaarde me het wandrek met rust te laten. Geschrokken ging ik rechtop staan.

‘Je komt hier vanwege hoofdpijnklachten,’ zei mevrouw Dessing, mijn verwarring negerend. ‘We gaan kijken of ontspanningstherapie je kan helpen. Ben je daarmee bekend?’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Hoofdpijn kan ontstaan doordat spieren van de nek, schouders of van het gezicht onbewust worden aangespannen,’ vervolgde ze toonloos. ‘Ontspanningstherapie maakt je bewust van deze spiergroepen.’

Ik staarde naar het opgestoken haar waarin strengen grijs schemerden en knikte. Niets in haar voorkomen deed denken aan de fysiotherapeut die ik jaren daarvoor had bezocht vanwege een voortdurend zwikkende enkel. Deze ontspanningstherapeute was oud en droeg ook geen witte jas. Ze leek eerder op de vrouwen die op zondag in de kerk waren; rok tot over de knie, suède laarzen, een hooggesloten blouse met daarover een crèmekleurig jasje. Ze stond op van haar bureau en wees naar de mat in het midden van de kamer.

‘Laten we maar meteen beginnen.’

Ik knikte, niet gerust op wat ging volgen.

‘Kleed je maar uit,’ sommeerde ze. Ik probeerde mijn verwarring te verbergen. Waarom moest ik me uitkleden om me te ontspannen? Ik keek haar vragend aan. Ze knikte nadrukkelijk.

Onder haar toeziend oog hing ik mijn blauwe nylon jack aan een haakje aan de wand en ontdeed ik me van mijn gympen. Daarna was het de beurt aan mijn donkerblauwe coltrui. Opnieuw wierp ik haar een vragende blik toe, die ze beantwoordde met een wat ongeduldig: ‘Toe maar!’ Ik trok mijn spijkerbroek met neplederen kniestukken uit, mijn witte hemd en mijn gebreide sokken.

Om tijd te winnen vouwde ik mijn kleren op en legde ze in een stapeltje op de stoel achter me.

‘Ook je bh,’ maande ze.

Ik bleef roerloos staan. Alleen mijn moeder had mijn beginnende borsten gezien – eigenaardige welvingen rond mijn tepels die niet bij mijn lichaam leken te horen.

Mevrouw Dessing zuchtte hoorbaar. Ik trok het kleine katoenen bh’tje over mijn hoofd uit. Met gebogen hoofd stond ik voor haar in mijn verwassen witte onderbroek.

Het bleef zo lang stil dat ik opkeek. Vanaf meer dan twee meter afstand zat mevrouw Dessing me geconcentreerd op te nemen. Onwillekeurig spande ik mijn dijbenen aan.

‘Nu mag je gaan liggen,’ zei ze, wijzend op de mat.

Gehoorzaam strekte ik me uit op de koele mat. Mijn tepels reageerden op de kou door samen te trekken.

‘Doe je ogen maar dicht,’ klonk haar stem vanaf het bureau.

Ik probeerde niet in paniek te raken en concentreerde me op de kinderstemmen uit een nabije tuin. Knikkeren, of elastieken. Stiltes, gevolgd door vreugdevolle uitroepen.

Ik hoorde de bureaustoel mijn richting uit rollen.

‘Nu ga je je ontspannen.’ Haar stem was ineens vlakbij. Ik verborg mijn schrik. ‘Word je bewust van het contact met de mat en ga met je aandacht naar je voeten. Ontspan nu je tenen, je wreven, de onderkant van je voet…’

Haar stem had een vreemde zangerigheid gekregen. Ik tuurde door mijn oogharen naar opzij. ‘Ogen dicht,’ klonk het direct. De normale stemklank was ineens terug. Over mijn armen trok een vlaag kippenvel.

‘Ga nu met je aandacht naar je enkels en naar je onderbenen en laat ze als het ware ádemen.’ Ik probeerde deze curieuze aanwijzing zo goed mogelijk op te volgen, maar in plaats van ontspanning voelde ik een vage misselijkheid opkomen. ‘Ga nu door naar je knieën, naar je dijen…’ vervolgde ze zangerig, waarbij ze de klemtoon telkens op de eerste lettergreep van elk lichaamsdeel legde.

Ze was aangekomen bij mijn buik. Ik schaamde me voor het bleke, zachte vel en probeerde mijn buik onder het ademen in te houden. Ik deed mijn best om mijn borst, schouders, armen, handen en vingers te laten ademen, maar het enige wat er gebeurde was dat ik het koud kreeg. Eindelijk waren we aangekomen bij mijn hoofd. Nu zou het wel snel afgelopen zijn.

Mevrouw Dessing had al enige tijd niks gezegd. Wat deed ze? Ik weerstond de verleiding om mijn ogen te openen. In plaats daarvan wipte ik met mijn tenen. In de tuin van de buren stuiterde een tennisbal.