Alexander von Humboldt (1769-1859) was een moedige ontdekkingsreiziger en de bekendste wetenschapper van zijn tijd. Hij had een grote honger naar avontuur en ontdekkingen, hij beklom de hoogste vulkaan ter wereld, reisde door Siberië, waar de bevolking aan miltvuur leed, en deed onderzoek in de meest afgelegen gebieden. Met zijn ideeën was hij zijn tijd ver vooruit.

Andrea Wulf beschrijft zijn gedurfde expedities en geeft op toegankelijke wijze inzicht in zijn baanbrekende onderzoek naar de vorming van het landschap op verschillende continenten. Humboldt wist toen al dat menselijk ingrijpen effect heeft op het klimaat.

Zijn gedachten werden aangescherpt door zijn vriendschappelijke relaties met Goethe en Jefferson, en vormden een inspiratiebron voor grootheden uit diverse disciplines, onder wie Darwin, Bolívar, Wordsworth en Thoreau.

Andrea Wulf

De uitvinder van de natuur

Het avontuurlijke leven van Alexander von Humboldt

Vertaald door Mariella Duindam en Fennie Steenhuis

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2015 Andrea Wulf

© 2016 Nederlandse vertaling Mariella Duindam en Fennie Steenhuis

Oorspronkelijke titel The Invention of Nature

Oorspronkelijke uitgeverij John Murray

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld akg-images/Alamy/Bridgeman Images/Mary Evans Picture Library/Wellcome Library

Foto auteur Saskia Manners

E-book Perfect Service, Schoonhoven

Kaart Rodney Paull

==

ISBN 978 90 450 3118 7

NUR 410/320

==

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 450 3117 0

==

www.atlascontact.nl

Voor Linnéa (P.o.P)

Men sluite zijn ogen, opene, spitse zijn oren, en van de lichtste zucht tot het wildste gedruis, van de eenvoudigste klank tot de hoogste harmonie, van de heftigste hartstochtelijke kreet tot de zachtste uiting van de rede is het enkel en alleen de natuur die spreekt, die haar bestaan, haar kracht, haar leven en haar proporties openbaart, zodat een blinde, aan wie het oneindig zichtbare is ontzegd, in het hoorbare greep kan krijgen op iets oneindig levends.

Johann Wolfgang von Goethe

Kaarten

==

Humboldts reis door de beide Amerika’s, 1799-1804

==

==

Humboldts reis door Venezuela, 1800

==

==

Humboldts reis door Rusland, 1829

Proloog

Kruipend bewogen ze zich voort over een hoge, smalle richel, die op sommige plaatsen maar vijf centimeter breed was.1 Het pad, als je het tenminste zo kon noemen, was zanderig en lag vol losse stenen. Links van hen liep een steile rotswand omlaag, bedekt met een korst ijs die begon te glinsteren zodra de zon door het dikke wolkendek heen brak. Het uitzicht aan de rechterkant, een driehonderd meter diepe kloof, was al niet veel opwekkender. Uit de donkere, bijna loodrechte wanden staken talloze rotspunten als messen naar buiten.

Alexander von Humboldt en zijn drie metgezellen kwamen slechts centimeter voor centimeter vooruit. Zonder fatsoenlijke uitrusting en kleding was dit een gevaarlijke klim. Een ijzige wind verkleumde hun handen en voeten, gesmolten sneeuw doorweekte hun versleten schoenen en er hingen ijskristallen in hun haar en baard. Ademhalen kostte moeite in deze ijle lucht, op vijfduizend meter boven zeeniveau. Hun dunne schoenzolen scheurden kapot op de puntige rotsen en hun voeten begonnen te bloeden.

Het was 23 juni 1802, en ze waren bezig met het beklimmen van de Chimborazo, een prachtige koepelvormige dode vulkaan in de Andes, ongeveer honderdvijftig kilometer ten zuiden van Quito in het huidige Ecuador. Destijds geloofde men dat de drieënzestighonderd meter hoge Chimborazo de hoogste berg ter wereld was; geen wonder dus dat hun doodsbenauwde dragers hen bij de sneeuwgrens in de steek hadden gelaten. Humboldt had echter toch doorgezet, al was de top van de vulkaan in dikke mist gehuld.

De inmiddels tweeëndertigjarige Alexander von Humboldt was al drie jaar bezig aan een reis door Latijns-Amerika. Hij was diep doorgedrongen in gebieden waar weinig Europeanen ooit voet hadden gezet. Geobsedeerd als hij was door wetenschappelijke metingen, had hij een hele verzameling van de beste instrumenten uit Europa meegebracht. En hoewel hij het grootste deel van zijn bagage had achtergelaten toen hij aan de beklimming van de Chimborazo was begonnen, bevatte zijn bepakking wel een barometer, een thermometer, een sextant, een kunstmatige horizon en een ‘cyanometer’, waarmee hij de ‘blauwheid’ van de lucht kon meten. Met vingers die stijf waren van de kou haalde hij de instrumenten onder het klimmen tevoorschijn en zette ze op griezelig smalle richeltjes neer om de hoogte en de vochtigheidsgraad te meten en de zwaartekracht te bepalen. Nauwgezet noteerde hij welke levensvormen hij tegenkwam: een vlinder, een bloempje – het werd allemaal opgeschreven in zijn aantekenboekje.

Op vijfenhalfduizend meter hoogte zagen ze een laatste flintertje korstmos aan een rotsblok kleven. Daarna verdween ieder spoor van organisch leven, want op die hoogte kwamen geen planten of insecten meer voor.2 Zelfs de condors die hen tijdens eerdere klimtochten gezelschap hadden gehouden, lieten zich niet meer zien. In de witte mist, die de lucht tot een spookachtige, lege ruimte maakte, voelde Humboldt zich compleet afgezonderd van de bewoonde wereld. ‘Het was,’ zei hij, ‘alsof we in een luchtballon gevangenzaten.’3 Plotseling trok de mist op en werd de besneeuwde top van de Chimborazo zichtbaar tegen de blauwe hemel. ‘Een schitterend schouwspel,’4 was Humboldts eerste gedachte, maar toen zag hij de reusachtige bergspleet voor hen – een ravijn van twintig meter breed en ongeveer honderdtachtig meter diep.5 Een andere weg naar boven was er niet. Hij mat de hoogte: 5917 meter, en stelde vast dat ze nog geen driehonderd meter onder de top stonden.6

Niemand was ooit zo hoog gekomen, en niemand had ooit zulke ijle lucht ingeademd. Daar, op het hoogste punt van de wereld, uitkijkend over het gebergte aan zijn voeten, begon Humboldt de wereld anders waar te nemen. De aarde kwam op hem over als één groot levend organisme waarin alles met elkaar verbonden was. En zo ontwikkelde hij een volstrekt nieuwe visie op de wereld, een visie die nog steeds ons beeld van de natuur bepaalt.

==

De in 1769 in Pruisen geboren Humboldt, die door zijn tijdgenoten beschreven werd als de beroemdste man ter wereld na Napoleon,7 was een van de boeiendste en inspirerendste mannen van zijn tijd. Hoewel hij uit een welgesteld aristocratisch gezin kwam, gaf hij zijn bevoorrechte bestaan op om zelf te ontdekken hoe de wereld in elkaar zat. Hij was nog vrij jong toen hij een vijf jaar durende ontdekkingsreis naar Latijns-Amerika ondernam, waarbij hij vele malen zijn leven in de waagschaal stelde en waarvan hij terugkeerde met een nieuw begrip van de wereld. Het was een reis die zijn leven en denken vormde, en die hem over de hele wereld grote roem verschafte. Hij woonde in steden als Parijs en Berlijn, maar voelde zich evenzeer thuis aan de meest afgelegen zijriviertjes van de Orinoco en in de Kazachse steppe. Gedurende een groot gedeelte van zijn lange leven was hij de spil van de wetenschappelijke wereld. Hij schreef zo’n vijftigduizend brieven en ontving er minstens tweemaal zoveel. Kennis moest uitgewisseld en voor iedereen toegankelijk gemaakt worden, vond hij.

==

==

Humboldt en zijn reisgenoten beklimmen een vulkaan
(Wellcome Library, London/Alexander von Humboldt, Vues des Cordillères, 2 delen (1810-1813))

==

Humboldt was ook een man van tegenstellingen. Hij was een fel tegenstander van het kolonialisme en steunde de revoluties in Latijns-Amerika, maar werd ook kamerheer van twee Pruisische koningen. Hij bewonderde de Verenigde Staten vanwege de denkbeelden over vrijheid en gelijkheid, maar bleef zijn afschuw uitspreken over het feit dat er geen eind gemaakt werd aan de slavernij. Hij noemde zichzelf een ‘halve Amerikaan’,8 maar vergeleek Amerika intussen met een ‘cartesiaanse draaikolk waarin alles werd weggevoerd en tot een saaie monotonie werd afgevlakt’.9 Hij had een groot zelfvertrouwen, maar snakte voortdurend naar bevestiging. Hij werd bewonderd vanwege zijn brede kennis, maar tegelijkertijd gevreesd vanwege zijn scherpe tong. Zijn boeken werden in meer dan tien talen vertaald en waren zo populair dat mensen hun boekhandelaar soms omkochten om als eerste een exemplaar te kunnen bemachtigen, maar toch stierf hij berooid. Hij kon behoorlijk zelfingenomen zijn, maar was ook in staat zijn laatste geld weg te geven aan een of andere jonge wetenschapper die nauwelijks rond kon komen. Zijn leven bestond uitsluitend uit reizen en keihard werken. Hij wilde voortdurend nieuwe dingen beleven, liefst drie tegelijk, zoals hij het zelf uitdrukte.10

Humboldt was befaamd om zijn kennis en zijn wetenschappelijke geest. Toch was hij niet het prototype van een geleerde. Aan zijn studeerkamer en zijn boeken had hij niet genoeg: hij vergaarde zijn kennis ook via lichamelijke inspanning en vergde daarbij het uiterste van zichzelf. Hij drong diep door in de mysterieuze wereld van het Venezolaanse regenwoud en kroop op grote hoogte over smalle bergrichels in de Andes om de vlammen in het binnenste van een actieve vulkaan te kunnen zien. Zelfs als zestigjarige reisde hij nog meer dan vijftienduizend kilometer naar de verste uithoeken van Rusland, waar hij zijn jongere metgezellen regelmatig met gemak voorbijliep.

Niet alleen had hij een voorliefde voor meten en observeren; hij werd ook gedreven door een gevoel van verwondering. Vanzelfsprekend diende de natuur gemeten en geanalyseerd te worden, maar ook zintuigen en emoties speelden een rol bij het waarnemen van onze natuurlijke omgeving. Hij wilde een ‘liefde voor de natuur’ oproepen.11 In een tijd waarin andere wetenschappers op zoek waren naar universele wetten, schreef Humboldt dat de natuur met het gevoel moest worden ervaren.12

Humboldt was uitzonderlijk omdat hij in staat was zelfs de kleinste bijzonderheden jarenlang te onthouden: de vorm van een blad, de kleur van grond, een gemeten temperatuur, de volgorde van gesteentelagen. Dankzij zijn buitengewone geheugen was hij in staat tot het vergelijken van waarnemingen die hij over de hele wereld had gedaan, al lagen daar soms tientallen jaren of duizenden kilometers tussen. Zoals een vakgenoot later zei, was hij in staat om ‘de hele keten van alle verschijnselen ter wereld met één blik te overzien’.13 Terwijl anderen diep in hun geheugen moesten graven, had Humboldt – ‘wiens ogen natuurlijke telescopen en microscopen’ waren,14 zoals de Amerikaanse dichter en schrijver Ralph Waldo Emerson bewonderend opmerkte – ieder brokje informatie over alles wat hij ooit geleerd of waargenomen had te allen tijde tot zijn beschikking.

Terwijl hij daar, uitgeput van de zware klim, hoog op de Chimborazo stond, nam Humboldt het uitzicht in zich op. Hier waren de vegetatiezones recht op elkaar gestapeld. In de valleien had hij door palmbossen en vochtige bamboewouden gelopen, waar kleurige orchideeën zich aan de bomen vastklampten. Een stukje hoger had hij coniferen, eiken, elzen en struikachtige berberissen gezien, die leken op hun soortgenoten in de Europese bossen. Daarna waren er bergplanten verschenen die veel weg hadden van de gewassen die hij in de Zwitserse bergen had verzameld, en korstmossen die hem deden denken aan exemplaren uit de noordpoolcirkel en Lapland. Niemand had ooit op deze manier naar planten gekeken. Humboldt nam de vegetatie niet waar volgens de beperkte classificatiecategorieën, maar in relatie tot groeiplaats en klimaat. Hij beschouwde de natuur als een universele kracht met klimaatzones die zich over alle continenten uitstrekten; een radicale opvatting voor die tijd, maar wel een die nog steeds van invloed is op ons beeld van ecosystemen.

==

==

De indeling van planten in de Andes
(Wellcome Library, London//Heinrich Berghaus, The Physical Atlas (1845))

==

Uit Humboldts boeken, dagboeken en brieven komt een beeld naar voren van een visionair, een denker die zijn tijd ver vooruit was. Hij was de uitvinder van de isothermen – de temperatuur- en luchtdruklijnen op onze huidige weerkaarten – en van de magnetische evenaar. Hij kwam met het idee van de vegetatie- en klimaatzones die in kronkelende banen over de aardbol lopen. En het allerbelangrijkste: hij veranderde op revolutionaire wijze de manier waarop we tegen de natuur aankijken. Overal zag hij verbanden. Niets, zelfs niet het kleinste organisme, bekeek hij alsof het louter op zichzelf stond. ‘In deze lange keten van oorzaak en gevolg kan geen enkel feit als losstaand worden beschouwd,’ zei hij.15 Dat inzicht leidde tot het concept van het ‘web van leven’, het concept van de natuur zoals wij dat tegenwoordig kennen.

Door de natuur te beschouwen als een web worden we ons ook bewust van haar kwetsbaarheid. Alles hangt met elkaar samen. Als één draadje wordt losgetrokken, raakt het hele weefsel ontrafeld. Nadat hij in het jaar 1800 had gezien wat de verwoestende gevolgen waren van de aanleg van koloniale plantages bij het Valenciameer in Venezuela, werd Humboldt de eerste wetenschapper die een door de mens veroorzaakte klimaatverandering aan de orde stelde.16 Door ontbossing werd het land onvruchtbaar, het waterniveau in het meer daalde en als gevolg van het verdwijnen van laaggroeiende gewassen werd de grond op de omringende berghellingen door stortregens weggespoeld. Humboldt was de eerste die het verkoelende effect van het regenwoud – door afgifte van waterdamp aan de atmosfeer – verklaarde, en die benadrukte hoe belangrijk het woud was voor het vasthouden van water en het voorkomen van bodemerosie.17 Hij waarschuwde dat de mens invloed uitoefende op het klimaat en dat dit voor ‘toekomstige generaties’ onvoorziene effecten zou kunnen hebben.18

In De uitvinder van de natuur volgen we de onzichtbare lijnen die ons met deze bijzondere man verbinden. Humboldt beïnvloedde veel van de belangrijkste denkers, kunstenaars en wetenschappers uit zijn tijd. Thomas Jefferson noemde hem ‘een van de grootste sieraden van de eeuw’.19 Charles Darwin schreef: ‘Niets heeft ooit mijn geestdrift zo gestimuleerd als het lezen van Humboldts reisverslag’,20 en verklaarde dat hij zich zonder Humboldt nooit op de Beagle zou hebben ingescheept en evenmin On the Origin of Species had kunnen schrijven.* William Wordsworth en Samuel Taylor Coleridge verwerkten Humboldts concept van de natuur in hun gedichten. En Amerika’s meest vereerde natuurschrijver, Henry David Thoreau, vond in Humboldts werken een oplossing voor zijn dilemma hoe hij zowel dichter als natuurwetenschapper kon zijn – zijn Walden was zonder Humboldt een volstrekt ander boek geworden. Simón Bolívar, de revolutionair die Zuid-Amerika van de Spaanse koloniale overheersing bevrijdde, noemde Humboldt de ‘ontdekker van de Nieuwe Wereld’21 en Johann Wolfgang von Goethe, Duitslands grootste dichter, verklaarde dat hij na een paar dagen in Humboldts gezelschap het gevoel had dat hij ‘jaren had geleefd’.22

==

Op 14 september 1869 werd overal ter wereld de honderdste geboortedag van Alexander von Humboldt gevierd. Er waren feesten in Europa, Afrika, Australië en op het Amerikaanse continent. In Melbourne en Adelaide kwamen mensen bijeen om te luisteren naar toespraken over Humboldt. Datzelfde gebeurde in Buenos Aires en Mexico-Stad.23 Er vonden festiviteiten plaats in Moskou, waar Humboldt ‘de Shakespeare van de natuurwetenschappen’ werd genoemd,24 en in het Egyptische Alexandrië, waar de gasten feestvierden onder een hemel die door vuurwerk werd verlicht.25 De grootschaligste herdenkingen werden gehouden in de Verenigde Staten, waar van San Francisco tot Philadelphia en van Chicago tot Charleston optochten, overvloedige diners en concerten plaatsvonden.26 In Cleveland gingen zo’n achtduizend mensen de straat op en in Syracuse, in de staat New York, deden er nog eens vijftienduizend mee aan een optocht van meer dan anderhalve kilometer.27 President Ulysses Grant was aanwezig bij de Humboldtherdenking in Pittsburgh, samen met tienduizend andere bewonderaars, die de stad geheel lamlegden.28

In New York City waren de met kinderkopjes geplaveide straten omzoomd met vlaggen. Het stadhuis was behangen met spandoeken en hele huizen waren aan het zicht onttrokken door reusachtige affiches waarop Humboldts gezicht stond afgebeeld. Zelfs de schepen die over de Hudson voorbijvoeren waren met kleurige vaandels versierd. ’s Ochtends liepen duizenden mensen achter tien muziekkorpsen van de Bowery via Broadway naar Central Park, ter ere van een man ‘wiens faam geen enkel land zich kan toe-eigenen’, zoals de voorpagina van The New York Times berichtte.29 Vroeg op de middag hadden zich vijfentwintigduizend toeschouwers in Central Park verzameld voor diverse toespraken en de onthulling van een groot bronzen borstbeeld. Toen de duisternis inviel, begonnen vijftienduizend deelnemers aan een fakkeloptocht door de met kleurige Chinese lantaarns versierde straten.

Laten we ons voorstellen, zei een van de sprekers, hoe hij daar op de Andes stond, zijn geest verheven boven die van ieder ander.30 In elke toespraak, overal ter wereld, werd die dag benadrukt dat Humboldt een ‘innerlijke samenhang’ had waargenomen tussen alle aspecten van de natuur.31 In Boston hield Emerson de edellieden uit de stad voor dat Humboldt ‘een van de wereldwonderen’ was geweest.32 Zijn roem, zo stond er in de Londense krant The Daily News, was ‘op een bepaalde manier verbonden met het universum zelf’.33 In Duitsland vonden er festiviteiten plaats in Keulen, Hamburg, Dresden, Frankfurt en een groot aantal andere steden.34 De uitvoerigste vieringen werden gehouden in Berlijn, Humboldts geboortestad, waar ondanks de stortregen tachtigduizend mensen bijeenkwamen. Op last van de autoriteiten bleven alle kantoren en overheidsdiensten die dag gesloten. Terwijl de regen met bakken uit de hemel viel en een gure wind de toeschouwers verkilde, gingen de toespraken en liederen urenlang door.35

==

Hoewel Alexander von Humboldt buiten de academische wereld inmiddels grotendeels vergeten is – in ieder geval in het Engelse taalgebied – wordt ons denken nog steeds door zijn ideeën beïnvloed. En terwijl zijn boeken stof staan te vergaren in bibliotheken, leeft zijn naam overal voort:36 van de Humboldtstroom langs de kust van Chili en Peru tot tientallen monumenten, parken en bergen in Latijns-Amerika, waaronder de Sierra Humboldt in Mexico en de Pico Humboldt in Venezuela. Een stad in Argentinië, een rivier in Brazilië, een geiser in Ecuador en een baai in Colombia; allemaal zijn ze vernoemd naar Humboldt.*

In Groenland is een Kap Humboldt en een Humboldtgletsjer, en in Noord-China, Zuid-Afrika, Nieuw-Zeeland en Antarctica zijn bergketens naar hem genoemd. Datzelfde geldt voor rivieren en watervallen in Tasmanië en Nieuw-Zeeland, en voor parken in Duitsland. Dan is er nog de rue Alexandre-de-Humboldt in Parijs. En in Noord-Amerika alleen al dragen vier county’s, dertien steden, een aantal bergen, baaien, meren en een rivier zijn naam, evenals het Humboldt Redwoods State Park in Californië en de Humboldtparken in Chicago en Buffalo. De staat Nevada had bijna de naam Humboldt gekregen, toen er tijdens de Constitutional Convention van 1861 over naamgeving werd gediscussieerd.37 Bijna driehonderd planten en meer dan honderd diersoorten zijn naar hem genoemd – waaronder de Californische humboldtlelie (Lilium humboldtii), de Zuid-Amerikaanse humboldtpinguïn (Spheniscus humboldti) en de wrede, roofzuchtige humboldtinktvis (Dosidicus gigas) die voorkomt in de Humboldtstroom. Ook verschillende mineralen – zoals humboldtiet en humboldtien – dragen zijn naam, en op de maan bevindt zich een gebied dat ‘Mare Humboldtianum’ heet. Er bestaat geen enkele persoon naar wie zo veel plaatsen zijn genoemd.38

Ecologen, milieudeskundigen en natuurschrijvers verlaten zich op Humboldts inzichten, al zijn de meesten zich daar niet van bewust. Het boek Silent Spring* van Rachel Carson is gebaseerd op Humboldts concept van onderlinge verbanden, en de beroemde Gaia-hypothese van de Britse wetenschapper James Lovelock, over de aarde als levend organisme, vertoont er ook opvallende gelijkenissen mee. Toen Humboldt de aarde beschreef als ‘een natuurlijk geheel dat door inwendige krachten wordt aangestuurd en bezield’,39 liep hij daarmee honderdvijftig jaar op Lovelocks ideeën vooruit. Het boek waarin hij dit concept introduceerde, noemde hij Kosmos, hoewel hij eerst de titel ‘Gäa’ overwogen had.40

Wij worden gevormd door ons verleden. Nicolaas Copernicus toonde ons onze plaats in het universum, Isaac Newton legde ons de natuurwetten uit, Thomas Jefferson schonk ons een aantal denkbeelden over vrijheid en democratie en Charles Darwin bewees dat alle soorten uit gemeenschappelijke voorouders ontstaan. Al deze ideeën definiëren onze relatie tot de wereld.

Het was Humboldt die ons het concept van de natuur zelf aanreikte. Ironisch genoeg zijn zijn denkbeelden intussen zo vanzelfsprekend geworden dat we de man erachter zo goed als vergeten zijn. Toch bestaat er, via zijn ideeën en de vele mensen die erdoor beïnvloed werden, een onzichtbare verbindingslijn tussen hem en ons.

De uitvinder van de natuur is mijn zoektocht naar Humboldt. Een zoektocht die me over de hele wereld voerde en me naar archieven in onder andere Californië, Berlijn en Cambridge leidde. Ik las duizenden brieven, maar volgde tevens Humboldts voetspoor. Ik bezocht de anatomietoren in het Duitse Jena, waar Humboldt zich wekenlang bezighield met het ontleden van dieren, en op zesendertighonderd meter hoogte op de Antisana in Ecuador vond ik, terwijl er vier condors boven mijn hoofd cirkelden en ik omringd werd door een kudde wilde paarden, de vervallen hut waarin hij in maart 1802 een nacht had doorgebracht.

In Quito hield ik Humboldts originele Spaanse paspoort in mijn handen – het document dat hem in staat gesteld had door Latijns-Amerika te reizen. In Berlijn opende ik de dozen met zijn notities – fantastische collages van duizenden blaadjes papier, schetsen en getallen – en begreep ik eindelijk hoe zijn geest gewerkt had. Dichter bij huis, in de British Library in Londen, bracht ik vele weken door met het lezen van Humboldts gepubliceerde werken, waarvan er sommige zo dik en zwaar waren dat ik ze nauwelijks uit de kast kreeg. In Cambridge bekeek ik Darwins persoonlijke exemplaren van Humboldts boeken, die aan boord van de Beagle op een plankje naast zijn hangmat hadden gestaan. Ze stonden vol potloodaantekeningen. Het lezen van die boeken gaf me het gevoel dat ik luistervinkje speelde terwijl Darwin tegen Humboldt sprak.

Ik heb ’s nachts in het Venezolaanse regenwoud naar het merkwaardige geschreeuw van de brulapen liggen luisteren en tijdens de orkaan Sandy zonder elektriciteit vastgezeten in Manhattan, waar ik naartoe gereisd was om een aantal documenten te lezen in de New York Public Library. Ik heb in het dorpje Piobesi, vlak bij Turijn, het oude landhuis met zijn tiende-eeuwse toren bewonderd, waar George Perkins Marsh in 1863 delen schreef van Man and Nature – een boek dat geïnspireerd was op Humboldts ideeën en dat het begin van de Amerikaanse milieubeweging zou inluiden. Ik heb in een dik, versgevallen pak sneeuw rondom het Waldenmeer van Thoreau gelopen en wandeltochten gemaakt in Yosemite, waar ik moest denken aan de woorden van John Muir: ‘De wildernis is de snelste route naar het universum.’41

De opwindendste momenten beleefde ik toen ik eindelijk de Chimborazo beklom, de berg die zo’n belangrijke rol had gespeeld bij het tot stand komen van Humboldts visie op de natuur. De lucht was zo ijl toen ik de doodse berghelling op liep, dat iedere stap een eeuwigheid leek te duren. Mijn benen voelden loodzwaar aan en leken op een of andere manier geen deel meer van mijn lichaam uit te maken. Moeizaam sleepte ik me voort. Mijn bewondering voor Humboldt werd bij iedere stap groter. Hij had de Chimborazo beklommen met een verwonding aan zijn voet (en uiteraard zonder de stevige, comfortabele wandelschoenen die ik droeg) terwijl hij beladen was met instrumenten en voortdurend halt hield om metingen uit te voeren.

Het resultaat van deze onderzoekingstocht door gebieden en geschriften, door denkbeelden en dagboeken, is De uitvinder van de natuur. Met dit boek heb ik gepoogd Humboldt te herontdekken en hem zijn rechtmatige plaats in de eregalerij van natuurwetenschappers terug te bezorgen. Het is ook de uitkomst van mijn zoektocht naar de oorsprong van de huidige denkbeelden over onze natuurlijke omgeving.

* In het Nederlands verschenen onder de titel Het ontstaan van soorten – vert.

* Tot op de dag van vandaag worden er op een groot aantal Duitstalige scholen in Latijns-Amerika iedere twee jaar atletiekwedstrijden gehouden met de naam Juegos Humboldt (Humboldtspelen).

* In Nederland uitgegeven onder de titel Dode lente – vert.

Deel I
Vertrek: ideeën opdoen

1 Jeugdjaren

Alexander von Humboldt werd op 14 september 1769 geboren als zoon van rijke Pruisische aristocraten die hun winters doorbrachten in Berlijn en hun zomers op het familielandgoed Tegel, een bescheiden slot ongeveer vijftien kilometer ten noordwesten van de stad. Zijn vader, Alexander Georg von Humboldt, was officier in het leger, kamerheer aan het Pruisische hof en vertrouweling van de toekomstige koning Frederik Willem II. Zijn moeder, Marie Elisabeth, was de dochter van een rijke fabrikant die grond en kapitaal in de familie bracht.1 De familie Humboldt stond in Berlijn in hoog aanzien; de toekomstige koning was zelfs Alexanders peetvader.2 Ondanks hun bevoorrechte opvoeding kenden Alexander en zijn broer Wilhelm echter geen gelukkige jeugd.3 Hun geliefde vader stierf een plotselinge dood toen Alexander negen was, en hun moeder toonde haar zoons weinig genegenheid.4 Terwijl hun vader een vriendelijk, innemend karakter had gehad, was hun moeder formeel, koud en afstandelijk. In plaats van moederlijke warmte gaf ze haar zoons het beste onderwijs dat er destijds in Pruisen beschikbaar was: ze huurde een hele reeks verlichte denkers in, die de beide kinderen privéles gaven en hun een passie voor waarheid, vrijheid en kennis bijbrachten.

Binnen deze wat ongebruikelijke verhoudingen zagen de jongens sommige leermeesters als een vaderfiguur. Eén leraar, Gottlob Johann Christian Kunth, een man die jarenlang verantwoordelijk was voor hun onderricht, had de gewoonte regelmatig uiting te geven aan zijn ongenoegen en teleurstelling, terwijl hij tegelijkertijd een zekere afhankelijkheid stimuleerde.5 Terwijl de broers sommen maakten, Latijnse teksten vertaalden of Franse woordjes leerden, keek hij over hun schouder mee en wees hen voortdurend terecht. Hij was nooit echt tevreden over hun vorderingen. Bij ieder foutje reageerde hij alsof ze hem opzettelijk hadden willen kwetsen. Voor de jongens was dit pijnlijker dan wanneer hij hen met een Spaans riet had geslagen. Wilhelm vertelde later dat ze altijd wanhopig hun best deden om het Kunth naar de zin te maken en daardoor ‘eeuwig zorgen’ hadden.6

Voor Alexander was het extra moeilijk; hij kreeg dezelfde lesstof als zijn opmerkelijk intelligente broer, hoewel hij twee jaar jonger was. Als gevolg daarvan raakte hij ervan overtuigd dat hij minder begaafd was dan Wilhelm. Terwijl Wilhelm uitblonk in Latijn en Grieks, voelde Alexander zich dom en traag; het kostte hem allemaal zoveel moeite dat zijn docenten ‘eraan twijfelden of hij ooit zelfs maar een normale intelligentie zou ontwikkelen’, zo vertelde hij later aan een vriend.7

==

==

Slot Tegel en het omringende landgoed
(Herman Klencke, Alexander von Humboldt’s Leben und Wirken, Reisen und Wissen (1870))

==

Wilhelm verloor zich in de Griekse mythologie en in verhalen over het oude Rome,8 maar Alexander werd rusteloos van boeken. Zodra hij de kans kreeg, ontsnapte hij uit het klaslokaal de bossen in, op zoek naar planten, dieren en stenen om na te tekenen. Omdat hij steevast terugkwam met zijn zakken vol insecten en planten, kreeg hij thuis de bijnaam ‘kleine apotheker’,9 maar niemand nam zijn belangstelling serieus. Volgens de familieoverlevering vroeg de Pruisische koning, Frederik de Grote, hem eens of hij ook van plan was de wereld te veroveren, net als zijn naamgenoot Alexander de Grote. De kleine Humboldt antwoordde: ‘Jawel, meneer, maar dan met mijn hoofd.’10

Later vertelde Humboldt aan een goede vriend dat hij een groot deel van zijn jeugd had doorgebracht tussen mensen die wel van hem hielden, maar hem niet begrepen. Zijn leermeesters waren veeleisend en zijn moeder, Marie Elisabeth, leidde een teruggetrokken leven. Volgens Kunth was haar hoogste prioriteit om bij Wilhelm en Alexander een ‘intellectuele en morele perfectie’11 te cultiveren – hun emotionele welzijn was blijkbaar van geen belang. ‘Er werden mij talloze beperkingen opgelegd,’ zei Humboldt.12 Hij werd eenzaam en trok een beschermende muur rond zichzelf op; omdat hij het gevoel had dat hij nooit zichzelf kon zijn in de buurt van die strenge moeder, die hem voortdurend haarscherp in de gaten hield, hield hij zijn ware aard verborgen. Uitingen van opwinding of vreugde werden in huize Humboldt als onacceptabel beschouwd.

Alexander en Wilhelm waren totaal verschillende persoonlijkheden.13 De avontuurlijk aangelegde Alexander was het liefst buiten; Wilhelm daarentegen was ernstig en ijverig. Alexander werd regelmatig heen en weer geslingerd tussen verschillende emoties, terwijl Wilhelm een grote zelfbeheersing aan de dag legde.14 Elk trok zich terug in zijn eigen wereldje. Wilhelm verdween in zijn boeken en Alexander maakte eenzame wandeltochten door de bossen van Tegel – uitgestrekte, aangeplante wouden van ingevoerde Noord-Amerikaanse boomsoorten.15 Tijdens die wandelingen tussen fraai gekleurde suikeresdoorns en statige witte eiken ervoer Alexander de natuur als kalmerend en troostend.16 Toch was het hier, tussen al die bomen uit een andere wereld, dat hij begon te dromen over verre landen.

Alexander groeide op tot een knappe jongeman. Langer dan één meter tweeënzeventig werd hij niet,17 maar omdat hij altijd fier rechtop liep, leek hij groter. Hij was tenger en lenig, snel en behendig.18 Zijn handen waren klein en rank, bijna vrouwelijk,19 zoals een van zijn vrienden opmerkte, en zijn blik was onderzoekend en altijd alert. Zijn uiterlijk voldeed in hoge mate aan de idealen van zijn tijd: warrig haar, volle, expressieve lippen en een kuiltje in zijn kin. Maar hij was vaak ziek. Hij leed aan koortsen en zenuwzwakten, die zijn broer toeschreef aan een ‘vorm van hypochondrie’, want, zo zei Wilhelm: ‘Die arme jongen is niet gelukkig.’20

Om zijn kwetsbaarheid te verbergen verschool Alexander zich achter een façade van gevatheid en eerzucht. Als jongen werd hij al gevreesd vanwege zijn venijnige opmerkingen. Eén vriend van de familie noemde hem ‘un petit esprit malin’21 – een kleine kwelgeest – een benaming die hij de rest van zijn leven eer zou aandoen. Zelfs zijn beste vrienden gaven toe dat hij nu en dan iets kwaadaardigs had,22 maar volgens Wilhelm had zijn broer nooit echt de bedoeling om te kwetsen; hij was hooguit een beetje ijdel en had een sterke drang tot schitteren en excelleren.23 Vanaf zijn jeugd lijkt Alexander heen en weer geslingerd te zijn geweest tussen ijdelheid en eenzaamheid, tussen een sterk verlangen naar lof en een hunkering naar onafhankelijkheid.24 Onzeker, maar tegelijkertijd overtuigd van zijn intellectuele capaciteiten, zwenkte hij heen en weer tussen zijn behoefte aan bevestiging en zijn gevoel van superioriteit.

==

Humboldt, geboren in hetzelfde jaar als Napoleon Bonaparte, groeide op in een wereld die steeds kleiner en toegankelijker werd. Toepasselijk genoeg kwam enkele maanden voor zijn geboorte voor het eerst een internationale wetenschappelijke samenwerking tot stand – een samenwerking tussen astronomen uit tientallen verschillende landen, die hun waarnemingen van de Venusovergang uitwisselden en op elkaar afstemden. Het probleem van de geografische lengtebepaling was eindelijk opgelost en de lege plekken op achttiende-eeuwse kaarten werden in snel tempo ingevuld. De wereld was aan het veranderen. Net voordat Humboldt zeven werd, verklaarden de Amerikaanse revolutionairen zich onafhankelijk, en kort voor zijn twintigste verjaardag, in 1789, volgden de Fransen dat voorbeeld met hun eigen revolutie.

Duitsland maakte nog steeds deel uit van het Heilige Roomse Rijk, dat volgens de Franse denker Voltaire noch heilig, noch rooms en al evenmin een rijk was. Het bestond uit een groot aantal staten – sommige daarvan slechts kleine prinsdommen, andere geregeerd door grote en machtige dynastieën als de Hohenzollerns in Pruisen en de Habsburgers in Oostenrijk, die een voortdurende strijd voerden om heerschappij en grondgebied. Halverwege de achttiende eeuw, tijdens de regering van Frederik de Grote, was Pruisen uitgegroeid tot Oostenrijks grootste rivaal.

Ten tijde van Humboldts geboorte stond Pruisen bekend om zijn reusachtige staande leger en zijn effectieve bestuur. Hoewel Frederik de Grote als absoluut vorst regeerde, voerde hij toch een aantal hervormingen in, waaronder een systeem voor lager onderwijs en enkele bescheiden landbouwhervormingen. Daarnaast werden ook de eerste stappen gezet naar religieuze tolerantie. Behalve om zijn kundigheid op militair gebied stond Frederik de Grote ook bekend om zijn liefde voor muziek, filosofie en boeken. En hoewel Franse en Engelse tijdgenoten de Duitsers vaak wegzetten als lomp en achterlijk, stonden er in de Duitse staten meer universiteiten en bibliotheken dan elders in Europa.25 Uitgevers deden goede zaken, het tijdschrift maakte opgang en het aantal geletterden nam razendsnel toe.

Ondertussen ging het Groot-Brittannië economisch voor de wind. Vernieuwingen in de landbouw, zoals wisselbouw en nieuwe irrigatiesystemen, leverden grotere oogsten op. De Britten raakten bevangen door de ‘kanaalkoorts’ en legden over het hele eiland een net van wegen en kanalen aan. De Industriële Revolutie bracht weef- en andere machines, en productiecentra groeiden in hoog tempo uit tot steden. Britse boeren schakelden van landbouw voor eigen gebruik over op voedselproductie voor de bevolking van de nieuwe industriesteden.

Met nieuwe technologieën – zoals de stoommachines van James Watt – en ontwikkelingen op medisch gebied – in Europa en Noord-Amerika werden de eerste mensen tegen de pokken gevaccineerd – begon de mens de natuur aan zijn wil te onderwerpen. Toen Benjamin Franklin halverwege de achttiende eeuw de bliksemafleider uitvond, kon men verschijnselen temmen die voorheen als tekenen van Gods toorn waren beschouwd. Met deze nieuwe macht verloor de mens zijn vrees voor de natuur.

Tijdens de twee voorafgaande eeuwen had in de westerse maatschappij het idee overheerst dat de natuur een soort ingewikkeld apparaat was, een ‘grote en gecompliceerde machine’, zoals een wetenschapper het uitdrukte.26 Want als de mens al ingewikkelde klokken en apparaten kon maken, wat voor grootse dingen zou God dan wel niet kunnen scheppen? De Franse filosoof René Descartes en zijn volgelingen waren van mening dat God deze mechanische wereld in beweging had gezet, terwijl Isaac Newton het universum eerder beschouwde als een goddelijk uurwerk waarin God, de maker, nog regelmatig ingreep.

Uitvindingen als telescopen en microscopen brachten nieuwe werelden in beeld, en daarmee groeide de overtuiging dat de natuur aan wetmatigheden onderhevig was. Aan het einde van de zeventiende eeuw kwam de Duitse filosoof Gottfried Wilhelm von Leibniz met ideeën over een algemene natuurwetenschap, gebaseerd op wiskundige principes. Tezelfdertijd paste Newton in Cambridge mathematische theorieën op de natuur toe en verklaarde daarmee de werking van het heelal. Als gevolg daarvan leek de wereld aangenaam voorspelbaar te worden, zolang de mensheid de natuurwetten tenminste kon bevatten.

Met behulp van mathematica, objectieve waarnemingen en gecontroleerde experimenten werd de weg van de rede in de westerse wereld gebaand. Wetenschappers werden ingezetenen van de door henzelf uitgeroepen ‘republiek der letteren’,27 een gemeenschap van intellectuelen die lands-, taal- en godsdienstgrenzen oversteeg. Hun brieven zigzagden door heel Europa en staken ook de Atlantische Oceaan over, waardoor wetenschappelijke ontdekkingen en nieuwe ideeën zich wijd verspreidden. Deze republiek der letteren was een land zonder grenzen dat niet door een heerser, maar door de rede werd bestuurd. Het was in dit nieuwe tijdperk van de Verlichting dat Alexander von Humboldt opgroeide, een tijdperk waarin de westerse samenlevingen vol zelfvertrouwen de weg van de vooruitgang leken te bewandelen. Vooruitgang, dat was het sleutelwoord in deze periode waarin iedere generatie de volgende benijdde. Niemand maakte er zich zorgen over dat de natuur zelf wel eens verwoest zou kunnen worden.

==

Als jongemannen waren Alexander en Wilhelm von Humboldt toegetreden tot de intellectuele kringen in Berlijn, waar ze discussieerden over het belang van onderwijs, tolerantie en onafhankelijk denken. Ze waren lid van allerlei leeskringen en filosofische salons; het vergaren van kennis, iets wat ze voorheen in Tegel alleen in eenzaamheid hadden gedaan, was nu een sociale bezigheid geworden. Marie Elisabeth bracht de zomers vaak op het landgoed door en liet haar zoons dan onder de hoede van hun leermeesters achter in het huis in Berlijn.28 Aan die vrijheid zou echter snel een einde komen: hun moeder stuurde voor allebei aan op een carrière in staatsdienst.29 En omdat ze financieel van haar afhankelijk waren, moesten ze zich wel naar haar wensen voegen.

Marie Elisabeth von Humboldt zond de achttienjarige Alexander naar de universiteit in Frankfurt an der Oder, een kleinsteeds instituut met slechts tweehonderd studenten, dat ongeveer honderddertig kilometer ten oosten van Berlijn lag. Waarschijnlijk was haar keus niet zozeer bepaald door het academisch gehalte als wel door de geringe afstand tot Tegel.30 Nadat Alexander zich een semester lang verdiept had in staatsbestuur en politieke economie, werd besloten dat hij klaar was voor toetreding tot de universiteit van Göttingen, een van de beste universiteiten in de Duitse vorstendommen, waar zijn broer rechten studeerde.31 Alexander richtte zich op natuurwetenschap, wiskunde en talen.32 Hoewel de twee broers in dezelfde stad woonden, brachten ze maar weinig tijd samen door. ‘We zijn te verschillend van aard,’ zei Wilhelm.33 Terwijl Wilhelm hard studeerde, droomde Alexander van avonturen en tropische gebieden.34 Hij wilde dolgraag uit Duitsland weg. Als kind had hij de dagboeken gelezen van kapitein James Cook en Louis Antoine de Bougainville, die allebei om de wereld hadden gevaren, en daarbij had hij zichzelf ver weg gewaand. Toen hij in de botanische tuin in Berlijn de tropische palmen zag, wilde hij niets liever dan deze in hun natuurlijke omgeving zien.35

Die jeugdige Wanderlust werd nog sterker toen hij met een oudere vriend, Georg Forster, meeging op een vier maanden durende reis door Europa. Forster, een Duitse naturalist, had Cook op zijn tweede reis om de wereld vergezeld. Hij en Humboldt hadden elkaar in Göttingen ontmoet. Ze spraken vaak over Cooks expeditie, en Forsters levendige beschrijvingen van de eilanden in de Stille Zuidzee wakkerden Humboldts reislust alleen nog maar verder aan.36

In de lente van 1790 reisden Forster en Humboldt samen naar Engeland, Nederland en Frankrijk. Het hoogtepunt van hun reis was Londen, waar alles Humboldt aan verre landen deed denken. Op de Theems wemelde het van de vaartuigen die beladen waren met goederen uit alle hoeken van de wereld. Per jaar voeren zo’n vijftienduizend schepen de haven binnen, volgeladen met specerijen uit Oost-Indië, suiker uit West-Indië, thee uit China, wijn uit Frankrijk en hout uit Rusland.37 De rivier was één ‘zwart woud’ van scheepsmasten.38 Tussen de reusachtige handelsschepen voeren honderden aken, sloepen en kleinere bootjes. Het mocht er dan veel te vol zijn, het gaf wel een schitterend beeld van de macht van het Britse imperium.

In Londen maakte Humboldt kennis met botanisten, ontdekkingsreizigers, kunstenaars en denkers. Hij ontmoette kapitein William Bligh (die van de beruchte muiterij op de Bounty) en Joseph Banks, de botanist die Cook op zijn eerste reis om de wereld vergezeld had en die inmiddels president was van de Royal Society, de Britse academie van wetenschappen.39 Hij bewonderde de betoverende schilderijen en schetsen die William Hodges als meereizend kunstenaar tijdens Cooks tweede wereldreis had gemaakt. Overal waar hij keek, ontdekte hij nieuwe werelden. Zelfs wanneer hij ’s ochtends vroeg zijn ogen opendeed, waren de schepen van de Britse Oost-Indische Compagnie op de ingelijste gravures aan de wand het eerste wat hij zag. Vaak moest hij huilen als hij op deze pijnlijke wijze aan zijn onvervulde dromen werd herinnerd.40 ‘Ik voel een drang vanbinnen die me vaak doet vrezen dat ik bezig ben mijn verstand te verliezen,’ schreef hij.41

==

==

Uitzicht op Londen en de Theems
(Wellcome Library, London//Alexander von Humboldt, Versuch über die gereizte Muskel- und Nervenfaser (1797))

==

Als zijn verdriet hem te veel werd, maakte hij in zijn eentje lange wandelingen. Tijdens een van die tochten over het platteland van Hampstead, iets ten noorden van Londen, zag hij een briefje aan een boom hangen: jonge matrozen gevraagd.42 Even hoopte hij de oplossing gevonden te hebben, maar toen dacht hij weer aan zijn strenge moeder. Hij voelde zich onverklaarbaar aangetrokken tot het onbekende, iets wat de Duitsers Fernweh noemen – verlangen naar verre gebieden – maar uiteindelijk legde hij zich erbij neer dat hij een ‘te goede zoon’ was om zich tegen zijn moeder te keren.43

In de overtuiging dat hij langzaam gek aan het worden was, begon hij ‘krankzinnige brieven’ aan zijn vrienden thuis te schrijven.44 ‘Mijn ongelukkige omstandigheden,’ zo schreef hij een vriend op de avond voor zijn vertrek uit Engeland, ‘dwingen mij ertoe te willen wat ik niet kan krijgen, en te doen waar ik geen zin in heb.’45 Toch had hij niet de moed in te gaan tegen zijn moeders ideeën over een adellijke Pruisische opvoeding.

Na zijn terugkomst nam zijn verdriet de vorm aan van een onstuitbare energie. Hij werd voortgejaagd door een ‘nooit aflatende gedrevenheid’, schreef hij, alsof hij door ‘tienduizend zwijnen’ achternagezeten werd.46 Hij stuiterde alle kanten op en sprong van het ene onderwerp naar het andere. Aan zijn intellectuele capaciteiten twijfelde hij inmiddels niet meer. Hij voelde zich niet langer de mindere van zijn broer, maar was druk doende zichzelf, zijn vrienden en zijn familieleden te tonen wat hij allemaal in zijn mars had. Forster meende stellig dat Humboldts brein ‘jammerlijk overwerkt’ was,47 en daarin stond hij niet alleen. Zelfs Wilhelm von Humboldts verloofde, Caroline von Dachröden, die Alexander nog maar kort kende, maakte zich zorgen. Ze mocht Alexander graag, maar vreesde dat hij op het punt stond te ‘knakken’.48 Bekenden maakten regelmatig opmerkingen over zijn rusteloze bedrijvigheid en het razendsnelle tempo – ‘als een renpaard’ – waarin hij sprak.49

In de nazomer van 1790 begon Humboldt aan zijn studie staathuishoudkunde aan de handelsacademie in Hamburg. Hij vond het vreselijk: niets dan cijfertjes en balansen.50 In zijn vrije tijd verdiepte hij zich in wetenschappelijke verhandelingen en reisboeken.51 Daarnaast leerde hij Deens en Zweeds; alles was beter dan economie. Zodra hij een vrij moment had, liep hij naar de Elbe om te kijken naar de grote koopvaardijschepen die tabak, rijst en indigo uit de Verenigde Staten aanvoerden. Het was het ‘beeld van de schepen in de haven’ – het symbool van al zijn dromen – dat hem op de been hield, vertelde hij een vriend.52 Hij kon bijna niet wachten tot hij eindelijk ‘schepper van zijn eigen geluk’ zou zijn.53

Toen hij zijn studie in Hamburg afrondde, was Humboldt eenentwintig. Opnieuw schikte hij zich naar zijn moeders wensen: in juni 1791 schreef hij zich in aan de prestigieuze mijnbouwacademie in Freiberg, een stadje in de buurt van Dresden.54 Een compromis, want hier zou hij worden klaargestoomd voor een carrière bij het Pruisische ministerie van Mijnbouw, terwijl hij tegelijkertijd de kans kreeg zich op natuurwetenschap en geologie te storten. De academie was de eerste in haar soort. Hier werden, binnen de context van praktische toepassing in de mijnbouw, de modernste geologische theorieën onderwezen. De school had enkelen van de beste studenten en docenten uit heel Europa aangetrokken, waardoor Freiburg inmiddels een bloeiende wetenschappelijke gemeenschap was.

Binnen acht maanden had Humboldt een programma afgerond waar anderen drie jaar over deden.55 Iedere ochtend stond hij voor zonsopgang op en reed naar een van de mijnen in de buurt van Freiberg, waar hij vijf uur in de mijnschachten doorbracht om de constructie, de werkmethoden en het gesteente te onderzoeken. Omdat hij zo tenger en lenig was, bewoog hij zich met gemak door de smalle tunnels en de lage grotten, al borend en beitelend om monsters mee naar huis te kunnen nemen. Hij werkte zo ongenadig hard dat hij de kou en de vochtigheid nauwelijks opmerkte. Rond het middaguur kroop hij uit de duisternis tevoorschijn, klopte het stof van zijn kleren en haastte zich naar de academie voor de werkgroepen en colleges over mineralen en geologie. ’s Avonds zat hij bij kaarslicht aan zijn bureau over zijn boeken gebogen, vaak tot diep in de nacht.56 In zijn vrije tijd onderzocht hij de invloed van licht (of het gebrek eraan) op planten. Hij verzamelde duizenden planten, verrichtte metingen, maakte notities en classificeerde – kortom: hij was typisch een kind van de Verlichting.

Slechts een paar weken nadat hij in Freiberg was gearriveerd moest hij naar Erfurt, dat zo’n honderdvijftig kilometer naar het westen lag, voor de bruiloft van zijn broer en Caroline. Meestal koppelde hij sociale gelegenheden of familiefeesten aan werk, en dat deed hij nu ook: in plaats van simpelweg deel te nemen aan de festiviteiten in Erfurt, maakte hij er een bijna duizend kilometer lange geologische expeditie door Thüringen van.57 Caroline vond het jachtige gedrag van haar nieuwe zwager deels amusant, deels zorgwekkend. Zijn energieke karakter beviel haar wel. Toch stak ze soms de draak met hem, als een zuster die haar jongere broer plaagt. Alexander had zo zijn eigenaardigheden en die moest je respecteren, zei ze tegen Wilhelm, maar ze maakte zich ook zorgen over zijn gemoedstoestand en zijn eenzaamheid.58

De enige vriend die Humboldt in Freiberg had, was een medestudent, de zoon van het echtpaar van wie hij zijn kamer huurde. De twee waren dag en nacht bij elkaar, ze studeerden samen en hadden lange gesprekken.59 ‘Nog nooit heb ik zo innig van iemand gehouden,’60 bekende Humboldt, maar tegelijkertijd verweet hij zichzelf dat hij zo’n hechte band aanging,61 terwijl hij wist dat hij na zijn studie weer uit Freiberg moest vertrekken en zich dan nog eenzamer zou voelen.

Zijn harde werken aan de academie wierp al snel vruchten af: toen hij zijn studie had afgerond werd hij, op de onvoorstelbaar jeugdige leeftijd van tweeëntwintig jaar, benoemd tot mijnbouwinspecteur, terwijl ervaren vakgenoten werden gepasseerd. Hoewel enigszins in verlegenheid gebracht door deze komeetachtige opkomst, was hij toch ook ijdel genoeg om er in lange brieven aan familie en vrienden over op te scheppen.62 Maar het belangrijkste was dat hij dankzij deze baan de kans kreeg duizenden kilometers te reizen voor het onderzoeken van grond, mijnschachten en erts – van kolenmijnen in Brandenburg tot ijzermijnen in Silezië, goudmijnen in het Fichtelgebergte en zoutmijnen in Polen.

Op deze reizen ontmoette hij veel mensen, maar echt contact leggen deed hij zelden.63 Hij was best tevreden, schreef hij zijn vrienden, maar zeker niet gelukkig. ’s Avonds laat, na een lange dag in de mijnen of in zijn over slechte wegen voortratelende koets, dacht hij aan de weinige vrienden die hij de afgelopen jaren had gemaakt.64 Hij voelde zich ‘verdoemd, altijd eenzaam’.65 Als hij onderweg weer eens in zijn eentje in een morsige taveerne of herberg zat te eten, was hij vaak te moe om te praten of te schrijven.66 Toch voelde hij zich op sommige avonden zo alleen dat de behoefte aan communiceren het won van de vermoeidheid. Dan pakte hij zijn pen en schreef lange, soms wat onsamenhangende brieven waarin hij heen en weer schoot tussen gedetailleerde verhandelingen over werk en onderzoek, emotionele uitbarstingen, liefdesverklaringen en betuigingen van vriendschap.

De herinneringen aan hun tijd samen waren hem twee jaar van zijn leven waard, schreef hij aan zijn vriend in Freiberg,67 met wie hij ‘de zoetste uren van zijn leven’ bekende te hebben doorgebracht.68 Sommige van deze epistels, die diep in de nacht geschreven werden, waren hevig emotioneel en gaven blijk van een wanhopige eenzaamheid. Pagina’s achtereen stortte hij zijn hart uit, om zich vervolgens te verontschuldigen voor zijn ‘dwaze brieven’.69 De dag erna, als het werk zijn volle aandacht opeiste, was hij alles weer vergeten, en vaak duurde het weken of zelfs maanden voordat hij weer van zich liet horen. Zelfs voor degenen die hem het best kenden, bleef Humboldt moeilijk te doorgronden.

Ondertussen nam zijn carrière een hoge vlucht en kreeg hij voor steeds meer dingen belangstelling. Hij raakte nu ook geïnteresseerd in de arbeidsomstandigheden van de mijnwerkers die hij iedere ochtend in het diepst der aarde zag verdwijnen. Om hun werk veiliger te maken ontwierp hij een ademmasker en een lamp die zelfs in de diepste, zuurstofarmste schachten nog licht gaf.70 Geschokt door het gebrek aan kennis van de mijnwerkers schreef hij handboeken voor hen en richtte een mijnbouwschool op.71 Toen hij besefte dat historische documenten nuttig konden zijn bij de exploratie van ongebruikte of slecht renderende mijnen, besteedde hij weken aan het ontcijferen van zestiende-eeuwse manuscripten, op zoek naar informatie over rijke ertsaders en andere oude bevindingen.72 Hij werkte en reisde in zo’n manisch tempo dat sommigen van zijn collega’s meenden dat hij ‘acht benen en vier armen’ moest hebben.73

De intensiteit van dat alles maakte hem ziek, want hij had nog altijd last van koortsaanvallen en aandoeningen van het zenuwstelsel.74 De oorzaak daarvan, meende hij, lag waarschijnlijk in een combinatie van oververmoeidheid en de ijzige kou diep onder de grond, waaraan hij zich veel te lang blootstelde. Ondanks zijn problematische gezondheid en zijn overvolle werkschema kreeg hij het toch voor elkaar zijn eerste boeken te publiceren: een gespecialiseerde verhandeling over de basaltsoorten die langs de Rijn te vinden waren,75 en een werk over de onderaardse flora in Freiberg – vreemde, grillig gevormde schimmel- en sponsachtige planten, die op de vochtige balken in de mijnen groeiden.76 Hij concentreerde zich op dingen die hij kon meten en observeren.

In de achttiende eeuw groeide de ‘natuurfilosofie’ – de voorloper van de huidige natuurwetenschappen en aanvankelijk net als metafysica, logica en ethiek een onderdeel van de filosofie – uit tot een onafhankelijke discipline met een eigen benadering en methodologie. Tegelijkertijd ontwikkelden ook nieuwe takken van de natuurfilosofie, zoals botanica, zoölogie, geologie en chemie, zich tot aparte vakgebieden. En hoewel Humboldt zich met al deze takken van wetenschap bezighield, beschouwde hij ze nog altijd als verschillende terreinen. Die toenemende specialisatie leidde tot een tunnelvisie, een steeds sterkere focus op almaar kleinere details, zonder dat er oog was voor het geheel, het allesomvattende wereldbeeld dat later Humboldts handelsmerk zou worden.

Het was tijdens deze periode dat Humboldt geobsedeerd raakte door de zogenaamde ‘dierlijke elektriciteit’, ook wel galvanisme genoemd, naar de Italiaanse wetenschapper Luigi Galvani. Galvani was erin geslaagd dierlijke spieren en zenuwen te laten samentrekken door ze te verbinden met verschillende metalen. Hij vermoedde dat dierlijke zenuwen elektriciteit bevatten. Gefascineerd door dit idee begon Humboldt aan een reeks van vierduizend experimenten waarbij hij kikkers, hagedissen en muizen prikte, stak, in stukken sneed en elektrocuteerde. Omdat het experimenteren met alleen dieren hem niet bevredigde, begon hij ook met proefnemingen op zijn eigen lichaam.77 Hij nam zijn instrumenten op al zijn reizen door Pruisen mee en ’s avonds, als het officiële werk gedaan was, bouwde hij in de slaapkamertjes die hij huurde zijn elektrische stellage op. Metalen stangen, tangen, glazen platen en flesjes met chemicaliën werden op tafel opgesteld, naast pen en papier. Met een scalpel sneed hij in zijn armen en zijn bovenlijf. Vervolgens wreef hij voorzichtig chemicaliën en zuren in de open wonden of bevestigde hij plaatjes metaal, metaaldraad en elektrodes op zijn huid of onder zijn tong. Zorgvuldig noteerde hij ieder beweginkje, iedere stuiptrekking, ieder pijntje en elk branderig gevoel. Veel van zijn wonden raakten geïnfecteerd en op sommige dagen zat zijn huid vol bloederige striemen. Zijn toegetakelde lichaam zag eruit als dat van een ‘straatjochie’ dat gevochten had, erkende hij,78 maar toch rapporteerde hij trots dat het ondanks de vreselijke pijn allemaal ‘prachtig’ verliep.79

==

==

Een van de experimenten met dierlijke elektriciteit die Humboldt uitvoerde op kikkerpoten
(Wellcome Library, London/Alexander von Humboldt, Versuch über die gereizte Muskel- und Nervenfaser (1797))

==

Door dit soort experimenten te doen hield Humboldt zich bezig met een van de onderwerpen waarover in de laatachttiende-eeuwse wetenschappelijke wereld het heftigst werd gediscussieerd: het concept van de organische en anorganische materie en de vraag of een van die twee mogelijk een vorm van ‘kracht’ of ‘activiteit’ in zich droeg. Volgens Newton was materie in principe levenloos en was het God die de andere eigenschappen toevoegde. Andere wetenschappers, die zich wijdden aan het classificeren van flora en fauna, waren meer geïnteresseerd in het aanbrengen van orde in de chaos dan in de vraag of planten en dieren misschien aan andere wetten onderhevig waren dan levenloze objecten.

In de tweede helft van de achttiende eeuw begonnen enkele wetenschappers dit mechanistische model van de natuur in twijfel te trekken, aangezien dit het bestaan van levende materie niet verklaarde. En tegen de tijd dat Humboldt met ‘dierlijke elektriciteit’ begon te experimenteren, raakten steeds meer onderzoekers ervan overtuigd dat materie niet levenloos was, maar dat er een kracht moest zijn die deze activiteit in gang zette. In heel Europa werd Descartes’ idee dat dieren in feite een soort machines waren, door wetenschappers verworpen. Verscheidene Franse artsen, maar ook de Schotse medicus John Hunter en met name de natuurwetenschapper Johann Friedrich Blumenbach, Humboldts voormalige leermeester in Göttingen, ontwikkelden nieuwe theorieën over het verschijnsel leven. In de periode dat Humboldt in Göttingen studeerde, had Blumenbach een herziene editie van zijn boek Über den Bildungstrieb gepubliceerd.80 Daarin introduceerde hij het idee dat er in levende organismen, zoals planten en dieren, verscheidene krachten huisden. De belangrijkste daarvan noemde hij de Bildungstrieb – de ‘vormende kracht’ – een kracht die zorgde voor de ontwikkeling van het lichaam. Ieder levend organisme, van schimmel tot mens, bevatte deze vormende kracht, die essentieel was voor het ontstaan van leven, schreef Blumenbach.

Humboldt ging het echter, bij het doen van zijn experimenten, om niets minder dan het ontwarren van wat hij ‘de gordiaanse knoop van de levensprocessen’ noemde.81

2 Natuur en verbeelding

Humboldt en Johann Wolfgang von Goethe

In 1794 onderbrak Alexander von Humboldt korte tijd zijn experimenten en mijninspecties om een bezoek te brengen aan zijn broer, die inmiddels met zijn vrouw Caroline en hun twee jonge kinderen in Jena woonde, ongeveer tweehonderdvijftig kilometer ten zuidwesten van Berlijn.1 Jena, een stadje met slechts vierduizend inwoners, maakte deel uit van het kleine hertogdom Saksen-Weimar, dat geregeerd werd door de verlichte hertog Karel August. Het was een centrum van wetenschap en letteren dat enkele jaren later de bakermat van het Duitse idealisme en de Duitse romantiek zou worden. De universiteit van Jena was een van de grootste en bekendste universiteiten in de Duitstalige gebieden; de liberale sfeer trok progressieve denkers aan uit andere Duitse staten, waar een repressiever beleid heerste.2 Geen enkele universiteit had vrijheid en waarheid zo hoog in het vaandel staan, zei de dichter en toneelschrijver Friedrich Schiller.3

Vijfentwintig kilometer verderop lag Weimar, de hoofdstad van het hertogdom en de woonplaats van Johann Wolfgang von Goethe, Duitslands grootste dichter. In Weimar stonden nog geen duizend huizen. Het was zo klein, beweerde men, dat iedereen elkaar daar kende.4 Kuddes vee werden door de met kinderkopjes geplaveide straten gedreven en de post werd zo onregelmatig bezorgd dat het voor Goethe gemakkelijker was om een brief voor zijn vriend Schiller, die aan de universiteit van Jena werkte, met de groentevrouw mee te geven dan te wachten op de postkoets.

In Jena en Weimar, zo meldde een bezoeker, kwamen de scherpste geesten samen als zonnestralen in een brandglas.5 Wilhelm en Caroline waren in het voorjaar van 1794 naar Jena verhuisd en behoorden tot de vriendenkring van Goethe en Schiller. Ze woonden op het marktplein, recht tegenover Schiller, zo dichtbij dat ze maar uit het raam hoefden te wuiven om hun dagelijkse bijeenkomsten te regelen.6 Zodra Alexander gearriveerd was, liet Wilhelm een briefje naar Weimar brengen waarin hij Goethe uitnodigde naar Jena te komen.7 Deze liet zich niet bidden en nam zoals gebruikelijk zijn intrek in het kasteel van de hertog, niet ver van het marktplein.

Tijdens Humboldts bezoek kwamen de mannen elke dag bijeen. Ze vormden een levendig groepje – er werden, vaak tot diep in de nacht, luidruchtige discussies gevoerd, waarbij regelmatig een bulderend gelach opklonk.8 Ondanks zijn jeugdige leeftijd nam Humboldt vaak de leiding. Hij ‘dwong’ hen de kant van de natuurwetenschappen op, schreef Goethe enthousiast.9 Ze spraken over zoölogie, vulkanen, botanica, scheikunde en galvanisme. ‘Wat hij in een uur uiteenzet, is meer dan je in acht dagen bij elkaar kunt lezen,’ zei Goethe.10

December 1794 was een bitterkoude maand.11 De bevroren Rijn deed dienst als oversteekplaats voor de Franse troepen op hun veldtocht door Europa,12 en een dikke laag sneeuw bedekte het hertogdom Saksen-Weimar. Maar elke ochtend, vlak voor zonsopgang, ploeterden Humboldt, Goethe en een aantal andere geleerde vrienden door de sneeuw het marktplein over. Gehuld in dikke wollen jassen liepen ze langs het robuuste veertiende-eeuwse stadhuis naar de universiteit, waar ze colleges anatomie bijwoonden.13 Het was steenkoud in het vrijwel lege auditorium in de middeleeuwse ronde toren die deel uitmaakte van de stadsmuur – maar het voordeel van deze ongewoon lage temperaturen was dat de kadavers veel langer goed bleven. Goethe, die een hekel had aan kou en normaal gesproken zeker de voorkeur had gegeven aan een knappend haardvuur,14 kon zijn geluk niet op. Hij bleef maar praten. Humboldts aanwezigheid stimuleerde hem.15

Duitsland beroemdste dichter en schrijver was destijds halverwege de veertig. Precies twintig jaar eerder had hij in één klap internationale faam verworven met Die Leiden des jungen Werthers,* een roman over een wanhopige jongeman die zelfmoord pleegt vanwege een onbeantwoorde liefde. Dit werd hét boek van een hele generatie en velen identificeerden zich met het titelpersonage. De roman, die de sentimentele tijdgeest haarscherp weergaf, verscheen in vrijwel alle Europese talen en werd zo populair dat talloze mannen, onder wie de jonge Karel August – de hertog van Saksen-Weimar – zich kleedden in Wertherkostuum: geel vest, gele kniebroek, blauwe rokjas, bruine laarzen en een bruine vilten hoed.16 Er werd gesproken van ‘Wertherkoorts’17 en de Chinezen kwamen zelfs met Wertherporselein, bestemd voor de Europese markt.

==

==

Johann Wolfgang von Goethe in 1787
(Wellcome Library, London/Alcide D. d’Orbingy, Voyage pittoresque dans les deux Amériques (1836))

==

Toen Goethe Humboldt leerde kennen, was hij allang niet meer die gloedvolle jonge dichter uit de Sturm und Drang, de Duitse preromantische periode waarin individualiteit en een heel spectrum aan extreme gevoelens – van hartstochtelijke verliefdheid tot diepe melancholie – werden geïdealiseerd. Nadat hij in 1775 door de achttienjarige Karel August voor het eerst naar Weimar was gehaald, had hij zich een tijdlang overgegeven aan liefdesavonturen, drinkgelagen en schelmenstreken.18 Samen met de jonge hertog had hij de straten van Weimar onveilig gemaakt, soms gehuld in een wit laken om lieden die in geesten geloofden de schrik op het lijf te jagen. Ze stalen vaten van een plaatselijke koopman en lieten die van de heuvels rollen, ze maakten boerenmeisjes het hof – alles in naam van de vrijheid en het genie. En natuurlijk kon niemand hierover klagen, aangezien Karel August zelf had meegedaan. Maar inmiddels lagen deze wilde jaren voor Goethe in een ver verleden, evenals de theatrale liefdesverklaringen, de tranen, de stukgegooide glazen, en de zwempartijen in adamskostuum die de plaatselijke bewoners zo hadden geschokt. In 1788, zes jaar voor zijn eerste ontmoeting met Humboldt, had hij nog één keer voor opschudding gezorgd in de Weimarse gemeenschap door een verhouding te beginnen met Christiane Vulpius, een eenvoudige naaister. Nog geen twee jaar later was zij bevallen van een zoon: August. Ze woonden in bij Goethe, die zich aan het kwaadaardige geroddel en de heersende conventies niets gelegen liet liggen.19

Tegen de tijd dat hij Humboldt ontmoette was Goethe een stuk rustiger en aanzienlijk zwaarlijviger geworden. Hij had een onderkin en een buik ‘als die van een vrouw in het laatste stadium van de zwangerschap’, zoals een kennis hardvochtig opmerkte.20 Van zijn knappe uiterlijk was niet veel meer over – zijn mooie ogen waren weggezakt in het ‘vet van zijn wangen’21 en velen constateerden dat hij niet langer de charmante ‘Apollo’ van weleer was.22 Wel was hij nog altijd de vertrouweling en raadsman van de hertog van Saksen-Weimar, die hem in de adelstand had verheven (vandaar het toegevoegde ‘von’ in zijn achternaam). Hij regisseerde het hoftheater en bekleedde verschillende goedbetaalde bestuurlijke posities. Zo hield hij onder andere toezicht op de mijnen en fabrieken van het hertogdom. Net als Humboldt was hij dol op geologie (en mijnbouw). Zijn liefde ging zelfs zo ver dat hij zijn zoon voor bijzondere gelegenheden in mijnwerkerstenue hulde.23

Goethe was uitgegroeid tot de Zeus van de Duitse intellectuele wereld. Hij torende boven alle andere dichters en schrijvers uit, maar kon ook een ‘koude, bitse god’ zijn.24 Sommigen omschreven hem als melancholiek, anderen als arrogant, hoogmoedig en bitter. Een goed luisteraar was Goethe nooit geweest; als een onderwerp hem niet aanstond, kon hij het gesprek beëindigen door op lompe wijze zijn desinteresse kenbaar te maken of abrupt over iets anders te beginnen. Hij kon zo grof zijn, vooral tegen jonge dichters en denkers, dat het regelmatig voorkwam dat zijn gesprekspartners de kamer uit renden.25 Maar voor zijn bewonderaars maakte dat allemaal niets uit. Bij Goethe leidde het ‘heilig poëtisch vuur’,26 zoals een Britse bezoeker van Weimar het uitdrukte, tot volmaaktheid, iets wat voorheen uitsluitend bij Homerus, Cervantes en Shakespeare het geval was geweest.

Toch was de dichter niet gelukkig. ‘Je kunt je geen geïsoleerder mens voorstellen dan ik indertijd was.’27 Hij had meer belangstelling voor de natuur – ‘de grote moeder’28 – dan voor mensen. Zijn ruime huis in het centrum van Weimar weerspiegelde zijn smaak en status. Het stond vol elegante meubels, kunst en Italiaanse beeldhouwwerken, maar huisvestte ook enorme collecties stenen, fossielen en gedroogde planten.29 Achter in het huis bevond zich een wat eenvoudigere suite, die door Goethe gebruikt werd als studeerkamer en bibliotheek. Hij had er uitzicht op een tuin die hij speciaal had laten ontwerpen met het oog op wetenschappelijk onderzoek. In een hoek van die tuin stond het gebouwtje waarin zijn uitgebreide geologische collectie lag opgeslagen.

==

==

Goethes huis in Weimar
(Wellcome Library, London/Alcide D. d’Orbingy, Voyage pittoresque dans les deux Amériques (1836))

==

Zijn favoriete plekje was echter zijn tuinhuis, dat op tien minuten loopafstand van zijn woning buiten de oude stadsmuren op het landgoed van de hertog stond, en dat uitkeek over de rivier de Ilm. Dit knusse huisje was zijn eerste onderkomen in Weimar geweest, maar inmiddels fungeerde het als een toevluchtsoord waarin hij zich terugtrok als de eindeloze stroom bezoekers hem te veel werd. Hier schreef hij, tuinierde hij, en ontving hij zijn intiemste vrienden. Langs muren en ramen slingerden zich wijnranken en zoetgeurende kamperfoelie. Er waren een moestuin, een boomgaard en een lang pad omzoomd met stokrozen, de bloemen waar Goethe zo dol op was. Toen hij er in 1776 was komen wonen, had hij niet alleen zijn eigen tuin aangelegd, maar ook de hertog ervan weten te overtuigen dat die de klassieke baroktuin bij het kasteel moest laten omvormen tot een modieuze Engelse landschapstuin, een park waarin onregelmatig geplante groepjes bomen het geheel een natuurlijke aanblik gaven.

Goethe was ‘de wereld moe’ aan het worden.30 Het aanvankelijke idealisme van de Franse Revolutie was door de Terreur veranderd in een bloedige realiteit: massa-executies van tienduizenden ‘vijanden van de revolutie’. Door dit soort wreedheden en het geweld dat de Coalitieoorlogen vervolgens in Europa aanrichtten, was hij gedesillusioneerd geraakt en verkeerde hij in een ‘zeer treurige gemoedstoestand’.31 Nu de legers over Europees grondgebied marcheerden, tobde hij over de gevaren die Duitsland bedreigden. Hij ‘leefde als een kluizenaar’32 en het enige wat hem gaande hield was zijn natuurwetenschappelijk onderzoek. Wetenschap was voor hem een ‘houten balk na een schipbreuk’, zo schreef hij.33

Hoewel Goethe zijn roem dankt aan zijn literaire werken, was hij eveneens een gedreven natuurwetenschapper met een grote interesse voor geologie en botanica. Zijn stenenverzameling telde uiteindelijk zo’n achttienduizend exemplaren.34 Terwijl Europa afgleed naar een oorlog, hield hij zich bezig met vergelijkende anatomie en optica. In het jaar van Humboldts eerste bezoek liet hij een botanische tuin aanleggen bij de universiteit van Jena. Hij schreef een verhandeling, Versuch die Metamorphose der Pflanzen zu erklären,* waarin hij betoogde dat er aan de plantenwereld slechts één archetypische vorm ten grondslag lag.35 Het idee was dat iedere plant een variatie was op deze Urform. Achter de variëteit school eenheid. Volgens Goethe was deze oervorm het blad, van waaruit alle andere delen, zoals de bloemblaadjes en de kelk, zich ontwikkeld hadden. ‘Hoe je het ook wendt of keert, een plant is eigenlijk niets anders dan een blad,’ zei hij.36

Dat waren opwindende ideeën, alleen was er niemand met wie hij die kon bespreken en zijn wetenschappelijke theorieën verder kon ontwikkelen. Toen hij Humboldt ontmoette, werd dat allemaal anders. Het was alsof deze eindelijk het vuur aanwakkerde dat zo lang had liggen smeulen.37 In zijn gezelschap kwam Goethes geest weer helemaal tot leven. Hij haalde oude aantekenschriften, boeken en tekeningen tevoorschijn. Op tafel verrezen stapels papier terwijl er druk over botanische en zoölogische theorieën werd gediscussieerd. Er werd geschreven, getekend en gelezen. Goethe was niet geïnteresseerd in classificatie, maar in de krachten die vorm gaven aan planten en dieren, legde hij uit. Hij maakte onderscheid tussen de interne kracht – de oervorm – die de universele vorm van levende organismen bepaalde, en de omgeving – de externe kracht – die iedere soort zijn specifieke vorm gaf.38 Een zeehond bijvoorbeeld, zei hij, had een lichaam dat was aangepast aan zijn habitat de zee (de externe kracht), maar zijn skelet vertoonde dezelfde kenmerken (de interne kracht) als die van op land levende zoogdieren. Evenals de Franse naturalist Jean-Baptiste Lamarck, en later Charles Darwin, concludeerde Goethe dat planten en dieren zich aan hun omgeving aanpasten. De oervorm was bij alle levende organismen in verschillende ontwikkelingsstadia aanwezig, ook bij de mens, schreef hij.

Hij sprak met zo’n ademloos enthousiasme over zijn ideeën, dat Humboldt hem adviseerde zijn theorieën over vergelijkende anatomie te publiceren.39 En dus ging Goethe als een razende aan het werk. Hij werkte harder dan hij in jaren had gedaan. Elke ochtend liet hij in alle vroegte een secretaris naar zijn slaapkamer komen en bracht hij enkele uren door met dicteren,40 rechtop in bed onder de dekens, vanwege de kou. Veel tijd was er niet, want om tien uur stond Humboldt voor de deur en zetten ze hun discussies voort.

Het was in deze periode dat Goethe tijdens zijn wandelingen met zijn armen begon te zwaaien, een gewoonte die omwonenden geschokte blikken ontlokte. Hij had ontdekt dat die overdreven armzwaai een overblijfsel was van de viervoetige dieren, legde hij uiteindelijk aan een vriend uit, en dus een bewijs dat mens en dier een gezamenlijke voorouder hadden. ‘Dit is een natuurlijker manier van lopen,’ zei hij.41 Dat de Weimarse gemeenschap dit nogal wonderlijke gedrag mogelijk als onbeschaafd beschouwde, liet hem koud.

De daaropvolgende jaren reisde Humboldt als hij maar even tijd kon vrijmaken naar Jena en Weimar.42 Hij en Goethe maakten dan lange wandelingen en gebruikten samen het diner. Ze voerden experimenten uit en inspecteerden de nieuwe botanische tuin in Jena. De met nieuwe inspiratie bezielde Goethe sprong moeiteloos van het ene onderwerp naar het andere. ‘Vanochtend vroeg gedicht gecorrigeerd, daarna kikkers ontleed’, was het soort zin dat tijdens een van Humboldts bezoeken regelmatig in zijn dagboek terechtkwam.43 Aan een vriend schreef hij dat Humboldt hem helemaal duizelig maakte met zijn vele ideeën. Nog nooit had hij iemand ontmoet die zo veelzijdig was. Humboldt kon de dingen in zijn enthousiasme met zo’n snelheid door elkaar klutsen dat Goethe hem soms nauwelijks meer kon volgen.44

Drie jaar na zijn eerste bezoek kwam Humboldt drie maanden naar Jena. Opnieuw voegde Goethe zich daar bij hem. In plaats van voortdurend op en neer te reizen vanuit Weimar, betrok de dichter een paar weken lang zijn kamers in het oude kasteel.45 Humboldt was van plan een lange reeks experimenten met ‘dierlijke elektriciteit’ uit te voeren, omdat hij zijn boek over dit onderwerp wilde afronden.46 Bijna elke dag legde hij – vaak in gezelschap van Goethe – lopend de geringe afstand van zijn broers huis naar de universiteit af. Daar bracht hij zes tot zeven uur door in het anatomisch theater47 en gaf daarnaast nog les over galvanisme.48

Toen er op een warme lentedag een heftig onweer losbarstte, spoedde Humboldt zich halsoverkop naar buiten en zette daar zijn instrumenten op om de elektriciteit in de atmosfeer te meten. Terwijl de regen neerkletterde en het geluid van de donder over de velden galmde, werd het stadje verlicht door wild dansende bliksemschichten. Humboldt was helemaal in zijn element. Toen hij de volgende dag hoorde dat een boer en zijn vrouw dodelijk door de bliksem getroffen waren, haastte hij zich erheen om zich over de lijken te ontfermen. Hij legde ze in de ronde anatomietoren op tafel en begon aan een grondige analyse: de beenbotten van de boer zagen eruit alsof ze met een ‘schot hagel’ waren doorboord, noteerde hij opgewonden.49 De genitaliën hadden echter de ergste schade opgelopen. Eerst meende hij dat de brandwonden misschien veroorzaakt waren doordat het schaamhaar had vlamgevat, maar dat idee liet hij varen toen hij onder de oksels van het echtpaar geen verwondingen aantrof. Ondanks de toenemende stank van rottend en verbrand vlees genoot hij met volle teugen van zijn gruwelijke onderzoek. ‘Zonder experimenten kan ik niet leven,’ zei hij.50

Zijn favoriete experiment was door Goethe en hem bij toeval ontdekt.51 Op een ochtend had hij een kikkerpoot op een glazen plaat gelegd en de zenuwen en spieren achtereenvolgens in contact gebracht met zilver, goud, ijzer, zink en andere metalen. Dit bracht echter slechts een ontmoedigend zwak trillinkje in de poot teweeg. Toen hij zich vervolgens vooroverboog om het metaal nog eens te controleren, trokken de kikkerspieren ineens zo heftig samen dat het pootje van de tafel sprong. De twee mannen waren stomverbaasd, tot Humboldt zich realiseerde dat deze reactie door het vocht in zijn adem in gang was gezet. De minuscule waterdruppeltjes hadden bij aanraking van de metalen een elektrische stroom gegenereerd die de kikkerpoot in beweging had gebracht. Dit was het meest magische experiment dat hij ooit had uitgevoerd, stelde Humboldt vast. Door boven de kikkerpoot uit te ademen leek hij er ‘leven ingeblazen’ te hebben.52 Het was de perfecte metafoor voor de opkomst van de nieuwe levenswetenschappen.

Tegen deze achtergrond bespraken ze ook de theorieën van Humboldts voormalige leermeester, Johann Friedrich Blumenbach, over de krachten die de ontwikkeling van het organisme bepaalden – de zogenoemde ‘vormende kracht’ en de ‘levenskrachten’. Goethe, die deze ideeën uitermate fascinerend vond, paste ze vervolgens toe op zijn eigen theorieën over de oervorm. De vormende kracht, zo schreef hij, gaf de aanzet tot de ontwikkeling van sommige delen van de oervorm. De slang bijvoorbeeld heeft een eindeloos lange nek omdat er ‘materie noch kracht’ aan voor- of achterpoten is besteed.53 De hagedis daarentegen heeft een kortere nek omdat hij wel poten heeft, terwijl de nek van de kikker nog korter is vanwege het feit dat zijn poten langer zijn. Dieren mochten dan volgens de theorie van Descartes een soort machines zijn, volgens Goethe bestond een levend organisme uit delen die alleen als een geheel konden functioneren.54 Simpel gezegd: een machine kon gedemonteerd en vervolgens weer in elkaar gezet worden, terwijl de delen van een levend organisme uitsluitend in samenhang werkten. In een mechanisch systeem vormden de delen het geheel, terwijl in een organisch systeem het geheel de delen vormgaf.

Humboldt breidde dit concept nog verder uit. En hoewel zijn eigen theorieën over de ‘dierlijke elektriciteit’ uiteindelijk onjuist bleken, boden ze hem toch de basis voor zijn latere begrip van de natuur.* Terwijl Blumenbach en andere wetenschappers het idee van de krachten op organismen toepasten, betrok Humboldt het op veel bredere schaal op de natuur. Hij beschouwde de natuurlijke wereld als een samenhangend geheel dat werd aangedreven door op elkaar inwerkende krachten. Deze nieuwe manier van denken bracht een ommekeer in zijn benadering teweeg. Als alles met elkaar verbonden was, dan was het belangrijk om de verschillen en overeenkomsten te onderzoeken zonder ooit het geheel uit het oog te verliezen. Voortaan probeerde Humboldt niet langer de natuur te doorgronden aan de hand van abstracte getallen en formules, maar werd vergelijking zijn voornaamste instrument.

Goethe vond dit allemaal erg boeiend en schreef zijn vrienden hoezeer hij de intellectuele virtuositeit van de jonge Humboldt bewonderde.55 Het is veelzeggend dat diens verblijf in Jena samenviel met een van de productiefste fasen die Goethe in jaren had gehad. Hij ging niet alleen mee naar de anatomietoren, maar schreef ook zijn epische gedicht Hermann und Dorothea* en verdiepte zich weer in zijn theorieën over optica en kleuren. Hij onderzocht insecten, ontleedde wormen en slakken en richtte zich opnieuw op de geologie.56 Dag en nacht was hij nu aan het werk. Het was razend druk op ‘onze kleine academie’, zoals hij hun gezelschap noemde.57 Wilhelm von Humboldt werkte aan een vertaling in versvorm van een Griekse tragedie van Aeschylus, waarover hij met Goethe van gedachten wisselde.58 Met Alexander zette Goethe een optisch toestel in elkaar voor het analyseren van licht59 en onderzocht hij de luminescentie van fosfor.60 ’s Middags of ’s avonds kwamen de vrienden soms samen bij Wilhelm en Caroline, maar vaker nog vonden er tot diep in de nacht bijeenkomsten plaats in het huis van Friedrich Schiller, aan het marktplein, waar Goethe zijn gedichten voordroeg en anderen over hun eigen werk vertelden.61 Goethe raakte zo uitgeput dat hij toegaf bijna uit te zien naar een paar rustige dagen in Weimar om te kunnen ‘bijkomen’.62

Humboldts drang naar kennis was zo besmettelijk, schreef Goethe aan Schiller, dat zijn eigen wetenschappelijke belangstelling uit een winterslaap gewekt was.63 Schiller vreesde echter dat Goethe te ver van de dichtkunst en de esthetica verwijderd raakte.64 Dat was allemaal Humboldts schuld, meende hij. Bovendien was hij ervan overtuigd dat Humboldt nooit iets groots tot stand zou brengen omdat hij in te veel vakgebieden tegelijk liefhebberde. Humboldt mocht dan over een uitgebreide kennis beschikken, hij was alleen geïnteresseerd in metingen en zijn werk vertoonde een ‘gebrek aan inhoud’.65 Schiller bleef echter een roepende in de woestijn met zijn kritiek. Zelfs een vriend die hij in vertrouwen nam, was het niet met hem eens: ja, Humboldt was dol op metingen, maar die vormden nu eenmaal de bouwstenen voor zijn verdere begrip van de natuur.

Na een maand in Jena keerde Goethe naar Weimar terug. Al snel miste hij echter zijn nieuwe inspiratiebron en hij nodigde Humboldt dan ook onmiddellijk uit voor een bezoek.66 Vijf dagen later arriveerde Humboldt in Weimar. Hij bleef er een week. De eerste avond hield Goethe zijn gast voor zichzelf, maar de volgende dag gebruikten ze het middagmaal bij Karel August op het kasteel en vervolgens was er een uitgebreid diner bij Goethe thuis. Goethe was trots op wat Weimar allemaal te bieden had en toonde zijn gast de landschappen uit de schilderijencollectie van de hertog, evenals een aantal stenen en fossielen die net uit Rusland waren aangekomen. Bijna elke dag gingen ze op het kasteel eten, waar Karel August Humboldt dan verzocht om ter vermaak van de andere gasten een aantal experimenten uit te voeren. Humboldt moest de hertog wel ter wille zijn, maar eigenlijk vond hij dat hij aan het hof zijn tijd verspilde.

De laatste maand voor Humboldts definitieve vertrek uit Jena reisde Goethe heen en weer tussen zijn huis in Weimar en zijn kamers op het kasteel in Jena.67 Samen lazen ze boeken over natuurlijke historie en maakten ze lange wandelingen. ’s Avonds aten ze getweeën en bespraken ze de nieuwste filosofische teksten. In deze vroege zomerperiode bezochten ze ook Schiller regelmatig in diens pas gekochte tuinhuis, net buiten de stadsmuren.68 In Schillers tuin, die aan een riviertje grensde, stond een klein prieel waarin de mannen dan zaten. De ronde stenen tafel was zowel met schalen voedsel en glazen als met boeken en vellen papier beladen.69 Het was prachtig weer en ze genoten van de zachte zomeravonden. Als de duisternis was ingevallen viel er niets anders te horen dan kabbelend water en een zingende nachtegaal.70 Ze spraken over ‘kunst, de natuur en de geest’, zoals Goethe in zijn dagboek schreef.71

Het onderwerp dat ze bespraken – hoe de natuur te doorgronden – hield wetenschappers en denkers in heel Europa bezig. Grofweg streden twee stromingen om de voorrang: het rationalisme en het empirisme. Rationalisten geloofden dat alle kennis verkregen werd uit de rede, terwijl de empiristen meenden dat de mens de wereld uitsluitend kon ‘kennen’ door haar te ervaren. Empiristen betoogden dat alles in de geest afkomstig was van de zintuigen. Sommigen gingen zelfs zover te beweren dat de menselijke geest bij de geboorte te vergelijken was met een onbeschreven vel papier – zonder vooropgezette ideeën – en dat hij gedurende het leven gevuld werd met kennis die uitsluitend werd opgedaan door zintuiglijke ervaringen. Wetenschappelijk gezien hield dit in dat empiristen hun theorieën altijd moesten staven met waarnemingen en experimenten, terwijl de rationalisten hun stellingen op rede en logica konden baseren.

==

==

Schiller met Wilhelm en Alexander von Humboldt en Goethe in zijn tuinhuis in Jena
(© Alamy/Interfoto)

==

Een paar jaar voor Humboldts eerste ontmoeting met Goethe had de Duitse filosoof Immanuel Kant een filosofische revolutie uitgeroepen die, zoals hij zelf nogal boud stelde, even radicaal was als die van Copernicus zo’n tweehonderdvijftig jaar eerder. Kant stelde zich tússen de rationalisten en de empiristen op. De natuurwetten zoals wij die begrijpen, schreef hij in zijn beroemde Kritik der reinen Vernunft,* zijn producten van de categorieën en intuïties van ons verstand. Zoals Copernicus had vastgesteld dat de zon onmogelijk rond de aarde kon draaien, zo moesten we volgens Kant ook de manier waarop we tegen ons eigen begrip van de natuur aankeken radicaal veranderen.72

Al duizenden jaren hield het dualisme tussen de externe en de interne wereld filosofen bezig. Is de boom die ik in mijn tuin zie staan slechts het idéé van een boom, of is het een echte boom? vroeg men zich af. Voor een wetenschapper als Humboldt, die de natuur probeerde te begrijpen, was dit de cruciale vraag. Mensen maakten eigenlijk deel uit van twee werelden: de externe wereld van het Ding an sich (het ding zelf), en de interne wereld van onze waarneming (het ding zoals het op ons overkomt). Volgens Kant kon het Ding an sich nooit werkelijk kenbaar zijn omdat de interne wereld altijd subjectief was.

Wat Kant hier aan de orde stelde, was het concept van het zogenoemde transcendentale niveau: als wij een ding ervaren, wordt het een ‘ding-zoals-het-op-ons-overkomt’. Zowel onze zintuigen als onze rede functioneren als een gekleurde bril waardoor we de wereld waarnemen. Wij mogen er dan van overtuigd zijn dat de manier waarop wij de natuur begrijpen en er orde in aanbrengen gebaseerd is op de zuivere rede – op classificatie, op de wetten van Newton en dergelijke – Kant geloofde dat deze orde werd aangebracht door onze geest, via die gekleurde bril. Wij leggen de natuur deze orde op, niet andersom. Daarmee werd het ‘ik’ het creatieve ego – je zou kunnen zeggen dat het de wetten van de natuur bepaalde, al hield dit wel in dat we het Ding an sich nooit werkelijk zouden kennen. Het resultaat was dat de nadruk meer op het ‘ik’ kwam te liggen.

Dit was niet het enige wat Humboldt interesseerde.73 Een van Kants populairste collegereeksen aan de universiteit van Königsberg (het huidige Kaliningrad in Rusland, maar destijds lag deze stad in Pruisen) ging over geografie. In veertig jaar tijd gaf Kant deze colleges Physische Geographie, zoals de reeks genoemd werd, in totaal achtenveertig keer.74 Tijdens deze lessen definieerde hij kennis als een methodisch stelsel waarin losse feiten slechts betekenis kregen als ze binnen het overkoepelende patroon pasten. Bij zijn uitleg gebruikte hij het voorbeeld van een huis: om dit balk voor balk en steen voor steen te kunnen bouwen, was het nodig een idee te hebben van hoe het er uiteindelijk uit zou zien. Dit idee van een methodisch stelsel werd de grondslag van Humboldts latere denken.

In Jena was het onmogelijk om niet met dit soort ideeën in aanraking te komen; iedereen sprak erover. Een Britse bezoeker merkte op dat het stadje de ‘belangrijkste zetel van de nieuwe filosofie’ was.75 Goethe had grote bewondering voor Kant – hij had al zijn werken gelezen – en Wilhelm was zo gefascineerd geraakt door Kants ideeën dat Alexander vreesde dat zijn broer zichzelf nog eens zou ‘doodstuderen’ op de Kritik der reinen Vernunft.76 Een van Kants leerlingen, die lesgaf aan de universiteit van Jena, voorspelde Schiller dat Kant in de volgende eeuw net zo beroemd zou zijn als Jezus Christus.77

Wat de Jenakring nog het meest interesseerde, was de relatie tussen de interne en de externe wereld, die uiteindelijk leidde tot de vraag: hoe is kennis mogelijk? Tijdens de Verlichting werden de interne en de externe wereld beschouwd als twee totaal los van elkaar staande zaken, maar Engelse romantici van later datum, zoals Samuel Taylor Coleridge, en Amerikaanse transcendentalisten als Ralph Waldo Emerson zouden beweren dat de mens ooit – in een lang vervlogen gouden eeuw – één met de natuur was geweest. Die teloorgegane harmonie trachtten zij te herstellen, en de enige manier om dat te doen, zo betoogden ze, was door middel van kunst, poëzie en emotie. Volgens de kunstenaars uit de romantiek kon de mens de natuur alleen begrijpen door zich naar binnen te keren.

Humboldt ging helemaal op in de theorieën van Kant. Later zou hij diens borstbeeld in zijn werkkamer zetten en verklaren dat Kant een groot filosoof was.78 Een halve eeuw nadien zou hij nog altijd beweren dat de externe wereld slechts bestond voor zover wij deze ‘vanbinnen’ waarnamen.79 Het beeld dat wij van de externe wereld hadden, bepaalde ons begrip van de natuur. De externe wereld, onze ideeën en onze gevoelens ‘versmelten met elkaar’, schreef hij.80

Ook Goethe probeerde greep te krijgen op deze concepten van het ik en de natuur, van het subjectieve en het objectieve, van verbeelding en wetenschap. Zo ontwikkelde hij een kleurentheorie aan de hand waarvan hij verklaarde hoe kleuren werden waargenomen – een theorie waarin het oog een centrale plaats innam omdat het de buitenwereld bij ons binnenbracht. Hij stelde dat de objectieve waarheid alleen kon worden achterhaald door subjectieve ervaringen (bijvoorbeeld waarnemingen met het oog) te combineren met de kracht van de rede. ‘Niet de zintuigen bedriegen ons,’ verklaarde hij, maar ‘het is ons oordeelsvermogen dat ons bedriegt’.81

Deze toenemende nadruk op subjectiviteit veroorzaakte een radicale verandering in Humboldts denken. Zijn tijd in Jena bracht een verschuiving teweeg van puur empirisch onderzoek naar een eigen interpretatie van de natuur – een visie waarbinnen gedetailleerde wetenschappelijke feiten en de emotionele reactie op het waargenomene met elkaar werden verweven. Lange tijd had hij geloofd in het belang van nauwkeurige observatie en precieze metingen – de geijkte onderzoeksmethoden tijdens de Verlichting – maar nu begon hij ook individuele waarneming en subjectiviteit op waarde te schatten. Slechts enkele jaren daarvoor had hij nog erkend dat de ‘levendigheid van fantasie’ hem ‘in de war’ bracht;82 nu kwam hij echter tot het besef dat de verbeelding even onmisbaar was voor ons begrip van de natuurlijke omgeving als de rede. ‘De natuur moet met het gevoel worden ervaren,’ schreef hij aan Goethe.83 Wetenschappers die de wereld uitsluitend wilden beschrijven door planten, dieren en stenen in klassen in te delen, zouden ‘haar nooit echt leren kennen’.

Het was ook rond deze tijd dat beide mannen ‘The Loves of the Plants’, het populaire gedicht van de medicus, uitvinder en natuurwetenschapper Erasmus Darwin (de grootvader van Charles) lazen. In dit gedicht had Darwin de – op de seksuele kenmerken van planten gebaseerde – classificatie van Linnaeus omgezet in versregels over verliefde viooltjes, jaloerse sleutelbloemen, blozende rozen, gehoornde slakken, dwarrelende bladeren, zilveren maanlicht en het bedrijven van de liefde op ‘bedden met mosborduursel’.84 ‘The Loves of the Plants’ was het meest besproken dichtwerk in Engeland.85

Veertig jaar later zou Humboldt aan Charles Darwin schrijven hoezeer hij diens grootvader bewonderd had, omdat deze had aangetoond dat respect voor zowel natuur als verbeelding een ‘krachtige en productieve’ werking had.86 Goethe was minder onder de indruk. Hij waardeerde het onderliggende idee, maar vond de uitvoering betweterig en onsamenhangend. Het gedicht was gespeend van ieder ‘poëtisch gevoel’, schreef hij aan Schiller.87

Goethe geloofde in een huwelijk tussen kunst en wetenschap. In tegenstelling tot wat Schiller vreesde, had zijn hernieuwde fascinatie voor natuurwetenschap niet tot gevolg dat hij de kunst in de steek liet. Dichtkunst en wetenschap waren al veel te lang beschouwd als elkaars ‘grootste vijanden’, meende hij.88 Wetenschap begon een rol te spelen in zijn literaire werk. In Faust, zijn beroemdste toneelstuk, sluit de rusteloze geleerde Heinrich Faust een pact met Mefistofeles, de duivel, in ruil voor onbeperkte kennis. Goethe schreef het stuk, dat in twee delen gepubliceerd werd – Faust i in 1808 en Faust ii in 1832 – tijdens perioden van grote activiteit, die vaak samenvielen met Humboldts bezoeken.89 Net als Humboldt werd Faust gedreven door een niet-aflatende hang naar kennis, door een ‘razernij’, zoals hij in de eerste scène verklaart.90 In de tijd dat hij aan Faust werkte, zei Goethe over Humboldt: ‘Ik ken niemand die zo doelgericht en tegelijkertijd zo veelzijdig is’91 – woorden die evengoed op zijn personage Faust hadden kunnen slaan. Zowel Faust als Humboldt meende kennis te kunnen verwerven door koortsachtig te werken en te studeren; beiden geloofden in de harmonie van de natuur en putten kracht uit de natuurlijke omgeving. Net als Humboldt trachtte Faust de natuur haar ‘wetten, wonderlijk en diep’ te laten ‘onthullen’.92 Als Faust in de eerste scène hoopt dat hij ‘krijg[t] te zien welk krachtenspel/ ten grondslag ligt aan dit bestel’,93 dan is het alsof we de stem van Humboldt horen. Dat er iets van Humboldt in Goethes Faust zat – of iets van Faust in Humboldt – was voor velen duidelijk, zo duidelijk dat er openlijk over de gelijkenis werd gesproken toen het toneelstuk in 1808 eindelijk in druk verscheen.*

Er waren meer voorbeelden van Goethes vermenging van kunst en wetenschap. Zo vormde hij zijn eerdere essay over de oervorm van planten om tot een gedicht, dat de naam ‘Die Metamorphose der Pflanzen’ kreeg.95 En de titel van Die Wahlverwandtschaften,* een roman over liefde en huwelijk, verwees naar de toen gebruikelijke wetenschappelijke term voor het gegeven dat bepaalde chemische stoffen onder specifieke omstandigheden geneigd zijn een binding met elkaar aan te gaan. Deze zelfde intrinsieke ‘affiniteit’ tussen chemische elementen was een belangrijk concept in wetenschappelijke kringen waar de levenskracht van materie werd besproken. De door Humboldt zeer bewonderde Franse wetenschapper Pierre-Simon Laplace, bijvoorbeeld, verklaarde dat iedere chemische verbinding het resultaat was van een bepaalde aantrekkingskracht.96 Hij beschouwde dit gegeven als niets minder dan de sleutel tot het universum. Goethe gebruikte de kenmerken van deze chemische bindingen om tussen de vier hoofdpersonen van zijn roman relaties en wisselende hartstochten te laten ontstaan. Dit was scheikunde, omgevormd tot literatuur. Natuur, wetenschap en verbeelding naderden elkaar steeds dichter.

Of, zoals Faust zegt, kennis kon niet alleen met waarnemingen, instrumenten of experimenten aan de natuur worden ontfutseld:

==

Als een geheim bij heldere dag

versluiert de natuur haar grootste schatten

en wat zij niet wil openbaren, ach!

is ook met schroef of hefboom niet te vatten.97

==

Goethes natuurbeschrijvingen in zijn toneelstukken, romans en gedichten bevatten evenveel waarheid als de ontdekkingen van de beste natuurwetenschappers, geloofde Humboldt. Nooit zou hij vergeten dat de dichter hem had aangemoedigd kunst en natuur, feit en verbeelding te verenigen.98 Juist deze nieuwe nadruk op subjectiviteit bracht hem ertoe het vroegere mechanistische wereldbeeld van wetenschappers als Leibnitz, Descartes en Newton te verbinden met de dichtkunst uit de Romantiek. Zo werd Humboldt de schakel tussen Newtons Opticks – waarin werd uitgelegd dat een regenboog ontstond door de breking van licht in regendruppels – en dichters als John Keats, volgens wie Newton ‘de poëzie van de regenboog verwoest had door deze te reduceren tot een prisma’.99

De tijd in Jena was van grote invloed op hem geweest, herinnerde Humboldt zich later.100 Het samenzijn met Goethe had hem uitgerust met ‘nieuwe organen’,101 waarmee hij de natuur kon waarnemen en begrijpen. En het was met deze nieuwe organen dat hij Zuid-Amerika zou aanschouwen.

* In het Nederlands verschenen onder de titel Het lijden van de jonge Werther – vert.

* In het Nederlands verschenen onder de titel De metamorfose van de planten – vert.

* Het was de Italiaanse natuurkundige Alessandro Volta die bewees dat Humboldt en Galvani het bij het verkeerde eind hadden. Hij toonde aan dat dierlijke zenuwen niet met elektriciteit geladen waren. De samentrekkingen die Humboldt bij dieren teweeg had gebracht, werden veroorzaakt door het contact met de metalen – een gegeven dat in 1800 leidde tot Volta’s uitvinding van de batterij.

* In het Nederlands verschenen onder de titel Herman en Dorothea – vert.

* In het Nederlands verschenen onder de titel Kritiek van de zuivere rede – vert.

* Sommigen legden ook een verband tussen Humboldt en Mefistofeles. Goethes nicht verklaarde dat ‘Humboldt op haar vermoedelijk net zo overkwam als Mefistofeles op Gretchen’94 – niet bepaald een compliment, aangezien Gretchen (de geliefde van Faust) aan het eind van het stuk beseft dat Mefistofeles de duivel is, en zich op God richt, weg van Faust.

* In het Nederlands verschenen onder de titel Affiniteiten – vert.

3 Op zoek naar een bestemming

Terwijl Humboldt door de uitgestrekte Pruisische gebieden reisde om mijnen te inspecteren en zijn vrienden in de wetenschappelijke wereld te bezoeken, bleef hij dromen van verre landen. Hij wist echter dat zijn moeder, Marie Elisabeth von Humboldt, nooit enig begrip voor zijn verlangen naar avontuur zou kunnen opbrengen. Zij verwachtte dat hij carrière zou maken bij het ministerie, en hij had het gevoel dat hij nog altijd ‘aan de leiband’ liep.1 Dat alles veranderde toen zij in november 1796 aan kanker overleed, nadat ze ruim een jaar tegen de ziekte had gevochten.

Het was misschien weinig verrassend dat geen van de broers hevig om haar dood treurde. Hun moeder had altijd wel iets op hen aan te merken gehad, vertrouwde Wilhelm zijn vrouw Caroline toe.2 Hoe goed ze ook hadden gepresteerd tijdens hun studie en hoezeer ze ook hadden uitgeblonken in hun werk, nooit was Marie Elisabeth tevreden geweest. Wilhelm was tijdens haar ziekte plichtsgetrouw naar Tegel en Berlijn vertrokken om voor haar te zorgen,3 maar hij miste er de intellectuele stimulans die Jena bood. Zijn moeders sombere aanwezigheid drukte op hem, waardoor het hem niet lukte om te lezen, te schrijven of te denken. Hij voelde zich lamgeslagen, schreef hij aan Schiller.4 Alexander had slechts een kort bezoek gebracht en was zo snel mogelijk weer vertrokken, de zorg voor hun moeder aan zijn broer overlatend.5 Na vijftien maanden had Wilhelm het niet langer kunnen uithouden aan zijn moeders ziekbed en was hij naar Jena teruggereisd. Twee weken daarna was Marie Elisabeth overleden. Geen van haar zoons was bij haar toen ze stierf.

De broers gingen niet naar de begrafenis. Andere zaken leken belangrijker; Alexander was meer bezig met alle aandacht voor zijn nieuwe mijnwerkerslamp en met zijn galvaniseerexperimenten.6 Vier weken na zijn moeders dood kondigde hij aan dat hij voorbereidingen trof voor een ‘grote reis’.7 Nu hij na jaren wachten eindelijk zijn lot in eigen hand kon nemen,8 voelde de zevenentwintigjarige Alexander zich van zijn ketenen bevrijd. Haar dood deed hem niet veel, bekende hij zijn oude vriend uit Freiberg; zijn moeder en hij waren ‘vreemden voor elkaar’ geweest.9 De afgelopen jaren had hij zo min mogelijk tijd op het landgoed doorgebracht, en hij was altijd opgelucht als hij weer uit Tegel weg kon.10 Zijn vriend schreef hem dat haar dood hem ongetwijfeld ‘zeer welkom’ was geweest.11

Binnen een maand had Alexander zijn ontslag genomen als mijnbouwinspecteur. Wilhelm wachtte iets langer; hij verhuisde enkele maanden later eerst naar Dresden, en vervolgens naar Parijs, waar Caroline en hij van hun nieuwe huis een salon voor schrijvers, dichters en kunstenaars maakten.12 Sinds het overlijden van hun moeder waren de broers rijk. Alexander had bijna honderdduizend taler geërfd.13 ‘Ik heb zoveel geld,’ snoefde hij, ‘dat ik mijn neus, mond en oren kan laten vergulden.’14 Hij was vermogend genoeg om te gaan waarheen hij wilde. Omdat hij niets gaf om luxe – wel om prachtig gedrukte boeken en dure wetenschappelijke instrumenten, maar elegante kleding of modieuze meubels interesseerden hem niet – had hij altijd tamelijk eenvoudig geleefd. Een expeditie was echter iets heel anders, daar wilde hij met alle liefde een groot deel van zijn erfenis aan besteden. Van pure opwinding kon hij maar niet besluiten waar hij heen zou gaan. Hij sprak over Lapland, Griekenland, Hongarije, Siberië en misschien West-Indië of de Filipijnen; het aantal mogelijke bestemmingen was zo groot dat niemand hoogte van zijn plannen kreeg.

Maar de precieze bestemming deed ook nog niet ter zake, want eerst wilde hij zich voorbereiden, en dat deed hij dan ook met een zelfgenoegzame voortvarendheid.15 Hij moest alle benodigde instrumenten uitproberen (en kopen), en reisde maanden door Europa om al het mogelijke te weten te komen over geologie, botanie, zoölogie en astronomie. Dankzij zijn vroege publicaties en zijn groeiend aantal contacten gingen er allerlei deuren voor hem open, en werd er zelfs een nieuwe plant naar hem vernoemd: de Humboldtia laurifolia, een ‘prachtige’ plant uit India, schreef hij aan een vriend, ‘is dat niet geweldig!!’16

In Freiberg sprak hij met geologen17 en in Dresden leerde hij een sextant gebruiken.18 Hij beklom en bestudeerde de Alpen – om deze later met andere bergen te kunnen vergelijken, zo schreef hij aan Goethe19 – en in Jena deed hij verdere elektrische experimenten. In de kassen van de keizerlijke tuinen in Wenen bestudeerde hij tropische planten20 en trachtte hij de jonge directeur, Joseph van der Schot, over te halen hem op zijn expeditie te vergezellen, want, zo verklaarde hij, samen zouden zij een ‘zoete’ toekomst tegemoet gaan.21 Hij bracht een koude winter door in Salzburg, Mozarts geboorteplaats, waar hij de hoogte van de nabijgelegen Oostenrijkse Alpen peilde en zijn meteorologische apparatuur uittestte: tijdens onweersbuien trotseerde hij de ijzige regen om de elektriciteit in de atmosfeer te meten.22 Hij las en herlas alle reisbeschrijvingen die hij maar te pakken kon krijgen en verdiepte zich in plantkundige werken.

De brieven die Humboldt schreef tijdens deze hectische reizen van de ene naar de andere Europese zetel van geleerdheid, straalden een jachtige energie uit: ‘Het ligt nu eenmaal in mijn aard om de dingen impulsief en voortvarend aan te pakken.’23 Er bestond geen plaats waar hij alles ineens kon leren. Daarom moest hij ook zoveel reizen, legde hij uit, want je kon niet alles van één persoon te weten komen.

==

==

Humboldtia laurifolia
(Met toestemming van The Linnean Society of London/Martin Hendriksen Vahl, Symbolae Botanicae (1790-1794))

==

Na ongeveer een jaar van verwoede voorbereidingen drong het tot Humboldt door dat – hoewel zijn koffers uitpuilden met apparatuur en zijn hoofd zat volgepropt met de jongste wetenschappelijke kennis – de politieke situatie zijn dromen in de weg stond. Een groot deel van Europa was verwikkeld in de Coalitieoorlogen. Na de executie van de Franse koning Lodewijk XVI, in januari 1793, hadden de Europese landen zich verenigd tegen de Franse revolutionairen. In de jaren na het uitbreken van de revolutie had Frankrijk achter elkaar de oorlog verklaard aan een hele reeks landen, waaronder Oostenrijk, Pruisen, Spanje, Portugal en Groot-Brittannië. Aan beide kanten werden overwinningen geboekt en verliezen geleden, er werden verdragen getekend die vervolgens weer werden geschonden, maar in 1798 had Frankrijk het latere België, de Nederlandse Republiek, het Pruisische Rijnland en grote delen van Italië veroverd. Waarheen Humboldt zich ook wendde, overal werd hem de weg versperd door oorlogen en legers. Zelfs Italië, waar de vulkanen Etna en Vesuvius zulke aanlokkelijke geologische perspectieven boden, zat – dankzij Napoleon – potdicht.24

Humboldt moest op zoek naar een land dat hem toestemming gaf aan een expeditie deel te nemen, of dat hem in ieder geval toegang wilde verlenen tot de koloniale bezittingen. Hij smeekte de Britten en de Fransen, en vervolgens ook de Denen om hulp. Even overwoog hij naar West-Indië te vertrekken, maar dat plan viel in duigen vanwege de aanhoudende zeeslagen. Daarna ging hij in op een uitnodiging van de Britse graaf van Bristol om deze naar Egypte te vergezellen, al stond de oude aristocraat wel als behoorlijk excentriek te boek.25 Van dat project kwam echter al evenmin iets terecht, want Bristol werd door de Fransen gearresteerd op verdenking van spionage.26

Eind april 1798, anderhalf jaar na de dood van zijn moeder, besloot Humboldt tot een bezoek aan Parijs, waar Wilhelm en Caroline inmiddels woonden. Hij had zijn broer al meer dan een jaar niet gezien, en bovendien leek toenadering tot de zegevierende Fransen hem de meest praktische oplossing voor zijn huidige problemen.27 Eenmaal in Parijs bracht hij niet alleen tijd door met zijn broer en schoonzuster, maar schreef hij ook brieven, legde contacten, probeerde mensen in te palmen en vulde zijn aantekenboekjes met de adressen van talloze wetenschappers. Daarnaast kocht hij nog meer boeken en instrumenten.28 ‘Ik word omringd door de wetenschap,’ schreef hij opgewonden.29 Op een van zijn tochten ontmoette hij de held uit zijn jongensjaren, Louis Antoine de Bougainville, de ontdekkingsreiziger die in 1768 als eerste Europeaan voet aan wal gezet had op Tahiti. Bougainville, die ondanks zijn respectabele leeftijd van zeventig jaar bezig was een reis naar de Zuidpool voor te bereiden, was onder de indruk van de jonge Pruisische wetenschapper en nodigde hem uit om mee te gaan.30

==

==

Aimé Bonpland
(Library of Congress Prints and Photographs Division, Washington DC)

==

In Parijs ontmoette Humboldt ook de jonge Franse geleerde Aimé Bonpland, in de hal van het huis waar ze allebei een kamer huurden.31 Het was duidelijk dat Bonpland, die een gedeukte botaniseertrommel aan zijn schouder had hangen, ook in planten geïnteresseerd was. Hij had les gehad van de beste naturalisten in Parijs en was, zoals Humboldt later ontdekte, niet alleen een begaafd botanist, maar ook kundig op het gebied van de vergelijkende anatomie. En hij was als arts werkzaam geweest in het Franse leger. De vijfentwintigjarige Bonpland, geboren in La Rochelle, een havenstad aan de Atlantische kust, kwam uit een familie van mariniers. Reizen en avontuur zaten hem in het bloed. Omdat ze elkaar regelmatig op de gang tegen het lijf liepen, knoopten de twee steeds vaker een gesprek aan, en ze ontdekten al snel dat ze beiden gefascineerd waren door planten en verre gebieden.

Net als Humboldt wilde Bonpland heel graag de wereld zien, en Humboldt raakte ervan overtuigd dat Bonpland de perfecte reisgenoot zou zijn. Hij had niet alleen een passie voor botanica en de tropen, maar ook een vriendelijk en blijmoedig karakter. Met zijn stevige bouw straalde hij veerkracht, gezondheid en betrouwbaarheid uit. In veel opzichten was hij de tegenpool van Humboldt. Waar Humboldt een koortsachtige activiteit tentoonspreidde, maakte Bonpland een kalme en volgzame indruk. Ze zouden een geweldig duo vormen.

Terwijl de voorbereidingen in volle gang waren, leek Humboldt ineens overvallen te worden door vlagen van schuldgevoel over zijn overleden moeder. Er deden geruchten de ronde, zo schreef Friedrich Schiller aan Goethe, dat Alexander maar niet van haar kon loskomen.32 Haar geest zou voortdurend aan hem verschijnen. Een gemeenschappelijke kennis had Schiller verteld dat Humboldt in Parijs deelnam aan dubieuze seances waar ook zijn moeder aan te pas kwam. Humboldt had zijn hele leven al last van een ‘grote angst voor spookverschijningen’, had hij een vriend een paar jaar eerder verteld,33 maar nu was dit aanmerkelijk verergerd. Hoezeer hij zich ook als rationeel wetenschapper voordeed, hij bleef het gevoel houden dat zijn moeder hem voortdurend in de gaten hield. Het werd tijd om te ontsnappen.

Nu deed zich echter een nieuw probleem voor. De leiding over de expeditie van Bougainville was aan een wat jongere man toevertrouwd: kapitein Nicolas Baudin. En hoewel men Humboldt had verzekerd dat hij Baudin op zijn reis kon vergezellen, ging de hele expeditie uiteindelijk niet door vanwege een tekort aan overheidsgeld.34 Humboldt gaf echter niet op. Misschien kon hij zich nog voegen bij de tweehonderd wetenschappers die zich hadden aangesloten bij het leger van Napoleon, dat in mei 1798 uit Toulon vertrokken was voor een invasie in Egypte.35 Maar hoe moest hij hen bereiken? Weinig mensen hadden zoveel tegenslag als hij, schreef hij.36

Omdat hij nog steeds op zoek was naar een schip, nam hij contact op met de Zweedse consul in Parijs, die beloofde een overtocht van Marseille naar Algiers te regelen.37 Van daaruit kon hij dan over land naar Egypte reizen. Ook vroeg hij zijn Londense kennis Joseph Banks of deze aan een paspoort voor Bonpland zou kunnen komen, voor het geval ze op een Engels oorlogsschip stuitten.38 Zo was hij op alle eventualiteiten voorbereid. Zelf reisde hij met een paspoort dat hem door de Pruisische gezant in Parijs verstrekt was. Behalve zijn naam en leeftijd stond er een nogal uitgebreide, maar niet geheel objectieve beschrijving van zijn uiterlijk op, waarin hem grijze ogen, een grote mond, een flinke neus en een ‘welgevormde kin’ werden toegeschreven.39 Spottend krabbelde Humboldt in de kantlijn: ‘grote mond, dikke neus, maar menton bien fait.’

Eind oktober haastten Humboldt en Bonpland zich naar Marseille, klaar om onmiddellijk te vertrekken.40 Maar er gebeurde niets. Twee maanden lang beklommen ze elke dag de heuvel naar de oude Notre Dame de la Garde om de haven af te speuren. Zodra ze maar een glimp van een wit zeil aan de horizon ontwaarden, kregen ze weer hoop. Toen ze bericht kregen dat het fregat dat hun beloofd was tijdens een storm zware averij had opgelopen, besloot Humboldt om dan maar zelf een schip te huren, maar algauw ontdekte hij dat het vanwege alle zeeslagen van de afgelopen tijd onmogelijk was om aan een schip te komen, al had hij nog zoveel geld. Wat hij ook probeerde, overal werd ‘zijn hoop de bodem ingeslagen’, schreef hij aan een oude vriend in Berlijn.41 Hij was ten einde raad. Zijn zakken waren gevuld met geld en zijn geest zat boordevol met de nieuwste wetenschappelijke kennis, en toch kon hij niet reizen. Oorlog en politiek maakten alles onmogelijk en de wereld zat op slot.42

Eind 1798, vrijwel precies twee jaar na zijn moeders dood, verloor Humboldt uiteindelijk het vertrouwen in de Fransen. Hij reisde naar Madrid om daar zijn geluk te beproeven. De Spanjaarden stonden erom bekend dat ze niet graag buitenlanders op hun overzeese gebieden toelieten, maar met inzet van zijn charme en een reeks nuttige contacten aan het Spaanse hof speelde Humboldt het toch klaar:43 begin mei 1799 verstrekte koning Karel IV van Spanje hun een paspoort voor de Spaanse koloniën in Zuid-Amerika en de Filipijnen, op de uitdrukkelijke voorwaarde dat Humboldt de reis zelf zou financieren. In ruil daarvoor beloofde Humboldt exemplaren van flora en fauna op te sturen voor het koninklijke kabinet en de paleistuin. Nooit eerder was aan een vreemdeling zo’n grote vrijheid verleend om Spaans grondgebied te onderzoeken. Zelfs de Spanjaarden waren verrast over de beslissing van hun koning.

Humboldt was niet van plan om nog meer tijd te verspillen. Vijf dagen nadat ze hun paspoort hadden ontvangen, vertrokken hij en Bonpland uit Madrid naar La Coruña, een havenstad in het noordwestelijke puntje van Spanje, waar het fregat, de Pizarro, al op hen lag te wachten. Begin juni 1799 waren ze klaar voor vertrek, ondanks waarschuwingen dat er in de nabije omgeving Britse oorlogsschepen waren gesignaleerd. Niets – geen kanonnen, geen angst voor de vijand – kon dit moment nog bederven. ‘Het duizelt me van vreugde,’ schreef Humboldt.44

Hij had een uitgebreide collectie van de nieuwste instrumenten gekocht, waaronder telescopen, microscopen, een groot slingeruurwerk en kompassen – alles bij elkaar tweeënveertig stuks, afzonderlijk in met fluweel beklede kisten verpakt – evenals flaconnetjes om zaden en grondmonsters in te bewaren, riemen papier, weegschalen en allerlei gereedschap.45 ‘Ik was in een goede stemming,’ noteerde hij in zijn dagboek, ‘precies zoals het hoort als je aan een groots werk begint.’46

==

==

De Pico del Teide op Tenerife
(Herman Klencke, Alexander von Humboldt’s Leben und Wirken, Reisen und Wissen (1870))

==