Wat Annegreet van Bergen nooit voor mogelijk had gehouden overkwam haar: ze kreeg een burn-out. Dat gebeurde toen ze als journaliste werkte voor Elsevier. Ze scheef zelfs een coverstory, ‘Druk, druk’, over tijdgebrek, stress, werkdruk en de gevaren van burn-out. Maar dat ze zélf ook hard op weg was overwerkt te raken had ze niet in de gaten.

In De lessen van burn-out beschrijft Van Bergen het verraderlijke proces van opgebrand raken, de oorzaken en gevolgen, maar ook hoe je weer opkrabbelt en geneest. Dit persoonlijke verhaal, gecombineerd met inzichten uit psychologie en geneeskunde, is een hart onder de riem voor iedereen die in een vergelijkbare situatie verkeert.

De lessen van burn-out is een klassieker met een optimistische boodschap: een burn-out hoeft niet het einde van alles te zijn maar kan ook een nieuw begin inluiden.

‘Wie echt uit eerste hand wil weten wat het is om burn-out te zijn, koopt De lessen van burn-out. Een zeer leerzaam boek, met een goede afwisseling van instructie en achtergrondinformatie. Bovendien heerlijk leesbaar.’ – Trouw

Annegreet van Bergen

DE LESSEN VAN
BURN-OUT

Een persoonlijk verhaal

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De lessen van burn-out verscheen in 2000 bij uitgeverij Spectrum. Dit is een geactualiseerde editie.

Eerste druk 2000

Veertiende druk 2016

© 2000 Annegreet van Bergen

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Omslagbeeld © Sara Wilson

Foto auteur Annaleen Louwes

E-book Wim ten Brinke

ISBN 978 90 450 3120 0

D/2016/0108/559

NUR 770

www.atlascontact.nl

www.annegreetvanbergen.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 14e druk, 2016, ISBN 978 90 450 3166 8.

VOORWOORD

Burn-out? Nog niet zo lang geleden was dat een vrijwel onbekend fenomeen. Ik weet niet meer precies wanneer ik er voor het eerst over hoorde, wel weet ik dat ik als journalist er pas begin jaren negentig over ging schrijven. Toen was burn-out voor mij nog iets raadselachtigs, iets wat anderen overkwam. Dit was zo ongeveer wat ik ervan wist: mensen maakten zich eerst te druk, stortten daarna in, waren vervolgens een tijd uit de roulatie en keerden tot slot (meestal) gelouterd terug. Als econoom beschouwde ik burn-out toen nog als schadelijk bijproduct van een voortdurend opgeschroefde werkdruk en een steeds groter tijdgebrek. Dat steeds meer mensen ‘druk, druk, druk’ waren, was begin jaren negentig nog iets nieuws. Ik schreef er voor mijn toenmalige werkgever Elsevier een coververhaal over dat in de losse verkoop gretig aftrek vond.

Nu zijn we vele jaren verder. Ik heb zelf aan den lijve ondervonden wat een burn-out is en heb me er daarna uitvoerig in verdiept, maar nog steeds kan ik er geen beknopte, exacte definitie van geven. Ook artsen vinden het, anders dan bij de meeste aandoeningen, moeilijk om in een paar woorden te zeggen wat iemand mankeert wanneer hij opgebrand is. Sterker nog, er zijn zelfs dokters (gelukkig worden ze steeds zeldzamer) die niet in burn-out ‘geloven’.

In dit opzicht lijkt burn-out een beetje op scheurbuik. Dat was in de zeventiende eeuw ook een onbekende, geheimzinnige ziekte. In Stemmen uit zee, de roman van Dan Sleigh over de reizen van Jan van Riebeeck naar Zuid-Afrika, vraagt een Deense chirurgijn: ‘Wat is eigenlijk scheurbuik? Alle scheepsjournalen staan er vol van, maar wat houdt die ziekte in?’ Van Riebeeck somt op: ‘Zwarte stoelgang, stinkende adem, krachteloosheid, zweren in de mond, losse tanden.’ Maar wat Van Riebeeck ook vertelt over de ziektegevallen die hij kent, de Deense chirurgijn ‘gelooft’ niet in scheurbuik. Hij vindt de symptomen veel te verschillend en bovendien valt er geen peil op te trekken wie het krijgt: schippers en officieren worden zelden ziek, matrozen bijna altijd.

Van Riebeeck was koopman en chirurgijn, en hij hield van tuinieren. Toen hij in 1652 in opdracht van de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) de eerste Europese handelspost in Zuid-Afrika stichtte, legde hij daar aan de voet van de Tafelberg een ‘verversingstuin’ aan. Ook al had van Riebeeck geen idee waardoor scheurbuik werd veroorzaakt, hij zag wel dat de groenten uit zijn tuin een goed middel waren tegen de kwalen van het scheepsvolk van de VOC.

Net als bij scheurbuik zijn de symptomen van burn-out ook nogal uiteenlopend en aspecifiek. Ze zijn weliswaar minder onsmakelijk, maar op het eerste gezicht valt er ook weinig lijn te ontdekken in de verschijnselen die een voorbode van burn-out kunnen zijn. Wat moet je met een waslijst van narigheden als vermoeidheid, slapeloosheid, besluiteloosheid, verminderde concentratie, continu piekeren, onderpresteren, snel huilen, hartkloppingen, opgeblazen gevoel, of een verminderd afweersysteem?

Dat scheurbuik ‘bestaat’ is genoegzaam bekend. De ziekte stak de kop op tijdens lange zeereizen wanneer zeelieden maandenlang geen groente of fruit te eten kregen. Experimenten hebben laten zien dat mensen, die verzadigd zijn met vitamine C en die vitamine vervolgens een tijdlang moeten missen, aanvankelijk gezond blijven. Pas na een halfjaar treedt scheurbuik op. Dit verklaart waarom mensen in vroegere eeuwen, ook al aten ze ’s winters weinig of geen groente en fruit, geen scheurbuik kregen. Pas toen er een verandering optrad in het leef- en werkpatroon en zeelui maandenlang ver van huis over de wereldzeeën zwierven, ontstond het inzicht dat groenten en fruit van vitaal belang zijn voor onze gezondheid.

Dit is een andere overeenkomst tussen burn-out en scheurbuik: nu rust geen vanzelfsprekendheid meer is, dringt geleidelijk het besef door dat rust eveneens van cruciaal belang is om gezond te blijven. Eeuwenlang braken er na drukke tijden altijd wel weer rustiger perioden aan en zo wisselden inspanning en ontspanning elkaar bijna als vanzelf af. Dat is niet meer zo. Ons leef- en werkpatroon zijn eind twintigste eeuw drastisch veranderd, waardoor vertraging, rust- en denkpauzes steeds schaarser zijn geworden en we bijna continu ‘druk, druk, druk’ zijn. In de nieuwe eeuw is die trend alleen maar sterker geworden.

Net als van scheurbuik is inmiddels ook van burn-out bekend dat het ‘bestaat’. Bovendien weten we meer over de oorzaak ervan. Die komt er kort gezegd op neer dat mensen er niet tegen kunnen voortdurend in opperste staat van paraatheid te verkeren en zich nooit rust te gunnen. Met dit in het achterhoofd valt goed te begrijpen dat burn-out de laatste jaren als een epidemie om zich heen lijkt te grijpen, terwijl je er vroeger maar weinig over hoorde.

Toch raakte ook in het verleden wel een enkeling burn-out, die toen nog neurasthenie of zenuwinzinking werd genoemd. Sandford Fleming (1827-1915) was zo iemand. Deze in Canada woonachtige Schotse immigrant was niet alleen een veelzijdig mens, hij was ook uiterst consciëntieus en ambitieus. Hij ontwierp de eerste Canadese postzegel, was lithograaf van de eerste wegenkaart van Toronto en bouwer van de destijds langste telegraafkabel ter wereld. Daarnaast was hij verantwoordelijk voor de aanleg van een spoorlijn dwars door Canada, een technisch ingewikkeld project dat ook nog eens onderwerp van aanhoudend politiek gekonkel was. Desondanks wilde Fleming per se binnen tien jaar in zijn eentje in Canada iets voor elkaar boksen waar in de Verenigde Staten tientallen specialisten bijna 65 jaar over hadden gedaan. Dat werd hem te veel. Op zeker moment stortte hij in en vroeg hij het parlement een ‘groot verlof op medische gronden’. In 1876 werd hij een jaar lang van al zijn verplichtingen ontheven.

De ironie wil dat Fleming tijdens zijn ziekteverlof een fantastisch idee had: er moest een wereldstandaardtijd komen. Hiermee legde hij de basis voor de internationalisering van de economie. Nu vinden wij het vanzelfsprekend dat de wereld in 24 tijdzones is verdeeld en dat we daardoor in Nederland op elk moment van de dag en de nacht precies weten hoe laat het in Hongkong of New York is, waardoor we 24/7 afspraken met iedere wereldburger kunnen plannen. Maar de introductie van de wereldstandaardtijd was destijds een ongekende innovatie. Lang hadden de plaatselijke openbare klokken twaalf uur gewezen op het moment dat dáár de zon naar het hoogste punt was geklommen en zo bestonden er alleen al in Noord-Amerika 144 officiële tijden naast elkaar. Dat was geen probleem toen mensen met paard-en-wagen of met zeilschepen reisden. Maar toen er regelmatige treindiensten tussen de verschillende steden kwamen en er op de perrons uurwerken verschenen, moesten al die tijden op elkaar worden afgestemd.

In 1884 werd de door Fleming bepleite wereldstandaardtijd ingevoerd. Hiermee werd de kiem gelegd voor de verhoging van het werk- en leeftempo. Maar nog ingrijpender waren de veranderingen die aan het eind van de twintigste eeuw plaatsvonden. De internationalisering en globalisering van de economie, de vrijwel onbeperkte mogelijkheden van telecommunicatie, en daarmee de opkomst van een 24-uurseconomie veroorzaakten een breuk in de geschiedenis die zijn weerga niet kent. Deze ontwikkelingen veranderden de manier waarop wij leven en werken ingrijpend.

Het was gedaan met onze rust.

Dat rust onontbeerlijk is voor onze gezondheid, laten diverse wetenschappelijke onderzoeken zien. Heel inzichtelijk is wat de Belgische psychiater Boudewijn Van Houdenhove vertelt in zijn boek Moe in tijden van stress. Hij neemt zijn lezers mee naar de zalmen van Canada. Die trekken in het najaar weg vanuit de oceaan en zwemmen dan via woeste bergstromen terug naar hun hooggelegen paaigronden. Daar schieten ze hun hom of kuit en nadat ze zo voor nageslacht hebben gezorgd, sterven ze massaal aan allerlei infectieziekten.

Biologen onderzochten waardoor zalmen zo bevattelijk voor infecties werden en kwamen tot de ontdekking dat hun stresssysteem was ontregeld. Door het constante vechten – wat tegen de stroom in zwemmen is – was er een overproductie van cortisol ontstaan, en dat tastte het immuunsysteem aan.

Van Houdenhove ziet het zalmenverhaal als metafoor voor wat hij van zijn patiënten met uitputtingsziekten hoort: voor hun gevoel moesten ook zij voortdurend tegen de stroom in zwemmen. Dat duurde en duurde maar; er kwam geen eind aan. Dat is iets anders dan een korte krachtsinspanning: die is op zich niet ongezond, het maakt je zelfs sterk wanneer je gedurende een korte poos je krachten beproeft. Maar wanneer een inspanning te lang duurt wordt het een uitputtingsslag. En dat is gevaarlijk.

Het verschil zit ’m erin dat ons stresssysteem bij kortdurende inspanningen adrenaline aanmaakt en bij langdurende cortisol. Adrenaline is het hormoon van de opwinding, van ‘het ertegenaan gaan’. Cortisol is het hormoon van de moed der wanhoop, van ‘ik moet, ik moet, maar eigenlijk gaat het niet’. Van Houdenhove: ‘Als bij chronische stress het cortisolsysteem continu in de overdrive staat en nooit tot rust kan komen, raakt het op zeker moment ontregeld. Het kan zelfs compleet crashen. Omdat cortisol effecten heeft op diverse lichamelijke systemen, is dit een belangrijke ontdekking voor het onderzoek naar de oorzaken van allerlei uitputtingsziekten. Cortisol is vooral van belang voor het mobiliseren van energie en het reguleren van het immuunsysteem. Raakt de cortisol in disbalans, dan kan er van alles mislopen in deze twee systemen. Sommige mensen zijn niet meer vooruit te branden. Bij anderen verzwakt de afweer en laat het immuunsysteem het helemaal afweten. Omgekeerd kan het immuunsysteem ook abnormaal actief worden en juist te heftig reageren.’

Zie hier in een notendop de verklaring voor de meest wonderlijke en vaak akelige verschijnselen waarmee mensen met een burn-out te kampen kunnen krijgen. Zoals overdag bekaf zijn, maar ’s nachts met geen mogelijkheid de slaap kunnen vatten; je niet kunnen concentreren op een tekst van meer dan één zin; uren moeten bijkomen van een telefoongesprek van een paar minuten of bij het minste in tranen uitbarsten.

Ik heb het allemaal meegemaakt. Want in de zomer van 1996 kon er geen misverstand meer over bestaan: burn-out was niet iets wat alleen anderen overkwam, ik had het zelf ook. Burn-out werd een harde realiteit die me bijna een jaar lang buitenspel zette. Over deze indringende ervaringen vertel ik in De lessen van burn-out. Over hoe het allemaal zover heeft kunnen komen. Over wat ik voor mijn kiezen kreeg. Over wat, om in de termen van Van Houdenhove te blijven, een in disbalans geraakt cortisolsysteem in de praktijk inhoudt.

De lessen van burn-out verscheen in 2000 en jaren later bevelen artsen en therapeuten het nog steeds aan mensen aan die in hetzelfde schuitje zitten als ik destijds. Nog steeds sturen lezers mij mailtjes om me te bedanken voor het inzicht, de troost en de steun die ze uit mijn boek hebben geput. Mensen met een heel andere achtergrond dan ik (van verpleegkundigen, leraren, politiemannen, wethouders tot aan officieren van justitie toe) schreven me dat ik hún verhaal vertel. Het had hun goedgedaan dat verhaal terug te lezen, vaak ook hadden ze hun naasten het boek laten lezen zodat die meer van het raadselachtige proces van opbranden zouden begrijpen.

Aanvankelijk verwonderden die reacties mij. Want ikzelf ben de hoofdpersoon in De lessen van burn-out. Een vrouw in een mannenwereld. Een toegewijde journaliste die haar hoofdredacteur niet teleur wil stellen en daarom volhardt in haar functie als chef, ook al heeft ze geen enkele ambitie leiding te geven en ontleent ze daar helemaal geen voldoening aan. Iemand die werkt bij een beursgenoteerd bedrijf waar de werkdruk constant wordt opgevoerd om beleggers een steeds hoger rendement te kunnen voorschotelen. Een perfectionist die in de valse overtuiging verkeert dat ze er altijd met de pet naar gooit wanneer het moeilijk wordt, en die daarom in lastige omstandigheden geen rust neemt maar er juist nog eens een schepje bovenop doet.

Uit de reacties van lezers blijkt dat de concrete context er weinig toe doet en dat het proces van opbranden universeel is. De herkenning zit vooral in de blikvernauwing en de agitatie, die sluipenderwijs je gezond verstand uitschakelen en je almaar dommer en dommer maken, in de verkeerde beslissingen die je daardoor neemt en in de uitputting waardoor op het laatst zelfs de meest simpele taken een buitensporige inspanning van je vragen, zodat je verplichtingen zich opstapelen en je je helemáál geen rust meer gunt.

Dit verraderlijke, sluipende proces heb ik in De lessen van burn-out beschreven. Dit proces is sinds 2000 niet wezenlijk veranderd en daarom heeft mijn verhaal, ook al speelt het in de jaren negentig, niet aan belang ingeboet. In het rusteloze internettijdperk van altijd en overal bereikbaar zijn is het hooguit actueler dan ooit.

Zutphen, februari 2016

1

NIET LUI, MAAR MOE

Ziek! Ik?

‘Je bent ziek,’ had de mevrouw van de Riagg gezegd, ‘dus moet je je ziek melden. Je neemt geen sabbatsverlof om uit te zieken.’

Ziek? Ik?

Maanden, misschien al jaren, was het een afschuwelijke kermis in mijn hoofd en stilaan was ik gaan geloven dat die herrie een aangeboren afwijking was waarmee ik moest leren leven. Het zou geruststellender zijn wanneer ik ervan kon uitgaan dat ik ziek was en dat er dus hoop op herstel was, waardoor de rust in mijn hoofd ooit zou weerkeren.

Ziek? Ik?

Een week eerder nog had ik mijn rug gerecht en tamelijk nuffig geantwoord: ‘Zo zou ik het niet willen stellen’, toen de vervangster van mijn huisarts mij ‘als het u boven het hoofd dreigt te groeien’ een verwijzing voor de Riagg gaf. Ik had die opmerking toen nog beschouwd als een ontactische formulering van een jonge, onervaren dokter. Inmiddels realiseerde ik me dat ze de spijker op de kop had geslagen: de situatie wás me boven het hoofd gegroeid.

Maar was dat voldoende reden om me ziek te melden?

Het was de middag nadat ik bij de Riagg was geweest. Ik zat bij de kapper en keek in de spiegel naar een uitgeblust gezicht dat er extra vaal uitzag door de aluminiumfolie waarin mijn lokken voor een coupe soleil waren gewikkeld. Ik zat te piekeren. Ik piekerde me wezenloos.

Hoe zwak mocht ik zijn?

Ik had mijn eergevoel. Ik vond het een prettig idee dat je met mij altijd afspraken kan maken die staan als een huis. Ik had het motto ‘een vrouw, een vrouw, een woord, een woord’ hoog in mijn vaandel.

Ik werd heen en weer geslingerd tussen aan de ene kant het idee dat afspraak afspraak is en aan de andere kant het idee dat, als ik ziek was geworden in de tijd van de baas, ik ook in de tijd van de baas beter moest worden.

Ik had per 1 september onbetaald verlof genomen. Maar dat was niet om te herstellen van de in mijn werk opgelopen vermoeienissen, maar om te investeren in een iets andere toekomst dan louter journalistiek werk voor Elsevier.

Soms vond ik het ene gezichtspunt logisch en overtuigend. Dan weer was het andere aan de winnende hand.

Ik was er de hoofdredacteur erkentelijk voor dat hij mijn onorthodoxe verzoek vrijwel onmiddellijk had ingewilligd en dat ik gedurende twee jaar één maand wél, één maand niet mocht werken: één maand op, één maand af. Dit nieuwe regime (een dienstverband van 55,56 procent, zo was door personeelszaken becijferd) zou op 1 september 1996 officieel ingaan en voor twee jaar van kracht blijven. Inmiddels was het 23 juli en had ik al twee weken vrij. Dat was van opgespaarde atv-dagen; ik werd nog voor de volle honderd procent doorbetaald.

In plaats van dat ik me in die vrije weken beter was gaan voelen, ging het alleen maar beroerder met me. Er was een aantal dingen die ik nog moest doen en telkens wanneer ik aan een verplichting had voldaan, was het alsof er een stut onder me vandaan werd getrokken. Op het laatst was er geen enkele verplichting meer over die me op de been hield en toen zakte ik in elkaar. Vanaf dat moment sloeg de slapeloosheid nog genadelozer toe dan de voorgaande jaren het geval was geweest en was het niet meer af en toe, maar continu een heksenketel in mijn hoofd.

Ofschoon het slecht met me ging, vond ik het niet elegant, als ik me in mijn vakantie, vijf weken voor het nieuwe regime, ziek zou melden.

Maar ziek is ziek.

Ik vond het zo slap. Het was zo out of character me ziek te melden, want ik was nooit ziek.

Daar stond tegenover dat ik moe was, hondsmoe.

Zwak? Onelegant? Slap? Op zeker moment stelde ik me de vraag niet meer. Ik hield op met piekeren. De kogel was door de kerk. Toen ik met een geblondeerd hoofd aan het eind van de middag in een slakkengang naar huis fietste, besloot ik me ziek te melden.

Ik deed het met lood in mijn schoenen. Toen ik mijn directe chef aan de lijn kreeg, brak mijn stem. Huilend meldde ik hem dat ik ‘overspannen’ was. Toen ik het aan de hoofdredacteur vertelde, huilde ik opnieuw. Hij zei dat het hem speet en dat het voor hem niet helemaal onverwacht kwam. ‘Je hebt te hard gewerkt,’ had hij geconcludeerd op basis van de computeruitdraaien, waarop staat hoeveel kolommen de verschillende redacteuren van Elsevier het eerste halfjaar hadden geschreven en die hij zojuist had ontvangen. Ik had heel veel geschreven. Terwijl een redacteur geacht wordt in een heel jaar driehonderd kolommen te schrijven, had ik er in het eerste halfjaar al 216 gemaakt.

Die mededeling luchtte me op. Niemand kon me ervan betichten dat ik er de kantjes vanaf had gelopen: ik was een braaf en hardwerkend meisje geweest. In de tijd die komen zou, was het voor mij steeds een schamele troost dat niemand zich afvroeg: ‘Jij overspannen? Waar raak jij nou overspannen van?’ Eerder was het omgekeerde het geval. Mensen gebruikten termen als ‘harde werkster’ en ‘sterke vrouw’ voor mij. Dat verbaasde me, want diep vanbinnen had ik het idee dat ik lui was en dacht ik dat ik niet genoeg mijn best had gedaan wanneer dingen niet lukten.

Nadat ik de mensen op mijn werk op de hoogte gebracht had, stond ik voor een dilemma. Moest ik wachten tot de Riagg mij een therapeut toewees, of moest ik onmiddellijk zelf een dokter zoeken?

Ik ben niet goed in rustig afwachten en realiseerde me dat die eigenschap ongetwijfeld een van de oorzaken van mijn ziekte was. Ik zou daarom moeten leren niet meteen oplossingen voor allerlei problemen te zoeken, maar de dingen op hun beloop te laten. Wachten op de Riagg zou dus mijn eerste les in gelatenheid kunnen worden.

Ongeduld won het echter van het verlangen iets nieuws te leren. Ik wilde niet nog een paar weken zonder hulp blijven rondzwemmen. De herrie in mijn hoofd moest tot zwijgen worden gebracht. Ik werd er knettergek van.

Daarom trad ik ouderwets handelend op. Een vriendin van me had een buurvrouw die psychiater is. Ik had haar één keer ontmoet toen ze voor een club vrouwen een lezing over depressies had gehouden. Ze was toen zeer sympathiek op me overgekomen doordat ze een prettige mengeling van verstand van zaken en lieve vriendelijkheid uitstraalde. Bovendien wist ik dat ze, toen ze al man en kinderen had, geneeskunde was gaan studeren en daarbij grote hindernissen had moeten nemen.

Kortom, zij was iemand van wie niet alleen de vakkennis, maar ook de levenswandel respect afdwingt. Dat leek mij een goede uitgangspositie voor een therapie, en ik besloot haar te bellen.

Ik had geluk, want nog geen minuut nadat ik op haar antwoordapparaat had ingesproken, belde ze mij terug. Ik kon de volgende ochtend om kwart over tien bij haar komen. Na dat eerste bezoek voelde ik me plotseling heel rustig. Vrijwel meteen leerde ze mij op een nieuwe manier naar mezelf te kijken die uiterst leerzaam was. Want nadat ik haar had verteld dat ik had geaarzeld haar te bellen omdat ik moest leren wachten, vertaalde zij dat in een ‘actieve kant’ en een ‘passieve kant’. Zij verwoordde daarmee precies wat ik de vorige dag bij mijn dilemma had gevoeld. Ze had het onmiddellijk in de gaten: ‘De actieve kant is bij jou heel goed ontwikkeld. Daarentegen moet je leren je passieve kant veel beter te gebruiken.’ Volgens haar heeft een mens beide kanten nodig en is de ene niet per se beter dan de andere. ‘De kunst is,’ zo vervolgde ze, ‘te weten welke kant in welke situatie het beste bij je past.’

Later vatte ik deze wijze raad graag samen als: ‘Ik moet mijn actieve kant laten rusten en mijn passieve kant activeren.’ Dit zou een belangrijk thema worden dat me leerde te begrijpen waardoor ik ziek was geworden: laat ik iets betijen of gooi ik er een schepje bovenop?

Daarna vertelde ik haar in vogelvlucht over de dingen die me het meest dwarszaten. Het werk dat me meer uitputte dan je redelijkerwijs mocht verwachten en de spanningen en ruzies in mijn nieuwe verhouding met een man, die ik hier Theo noem. Mijn psychiater hoorde me aan en adviseerde me die zaken voorlopig te laten rusten. ‘Je bent nog zo aan het vechten,’ zei ze op een zeker moment. Telkens wanneer ik toch over die zaken begon te piekeren, hoorde ik die woorden. ‘Je bent nog zo aan het vechten.’ Ze ontwapenden me. ‘Hou toch op met vechten,’ hield ik mezelf voor.

Het kostte me steeds minder moeite te stoppen met piekeren. Het was alsof ik die twee onderwerpen had afgesloten met plastic hoesjes waarmee vroeger schaaltjes met etensresten werden afgedekt als ze, in afwachting van consumptie op een later tijdstip, in de koelkast werden gezet. Zo had ik ook mijn twee bronnen van zorg ingepakt en weggezet. Later, als mijn hoofd wat rustiger was, zou ik er wel naar kijken en er misschien verder over nadenken.

Vanaf het moment dat ik me bij mijn psychiater in goede handen wist, voelde ik me ontslagen van de plicht actief over oplossingen na te denken. Aan dat besluit lag ook een heel rationele overweging ten grondslag. Ik had aan den lijve ondervonden dat hard nadenken niet de juiste methode was om problemen op te lossen. Wat was dan logischer dan dat ik eens een andere manier ging beproeven en zou testen of afwachten wellicht betere resultaten had? Zo’n andere benadering heb je niet van het ene op het andere moment in de vingers, maar de kiem ervoor werd al tijdens dit eerste bezoek aan de psychiater gelegd.

Aan het eind van ons gesprek waarschuwde ze me dat ik er rekening mee moest houden dat ik zeker twee tot drie maanden niet zou kunnen werken. Ik kon niet geloven dat het zo’n vaart zou lopen, maar ik was te suf om er met haar over in discussie te gaan. Zij heeft er per slot van rekening voor geleerd, dacht ik. Ze schreef me voor alleen die dingen te doen die ik leuk en prettig vond. ‘Niets moet. Je bent nu in het stadium dat er werkelijk niets hoeft. Je doet alleen maar leuke dingen.’ Dat was een tamelijk makkelijke opgave nu ik al twee weken vrij had en er geen dringende verplichtingen meer op me rustten.

Verder adviseerde ze me ‘iets met mijn handen’ te doen en voor lichaamsbeweging te zorgen. Ook zou het verstandig zijn om structuur in mijn dagen te brengen en, zij het zeer gedoseerd, mijn vrienden en vriendinnen te blijven zien.

Toen ik me er eenmaal bij had neergelegd dat ik ziek was, verschrompelde mijn laatste beetje energie. Toch speelde het gevoel van opluchting de calvinist in mij aanvankelijk nog parten. Ik had altijd zoveel van mezelf gemoeten en nu was ik plotseling van alle plichten ontslagen. Dat gaf een prettig gevoel en was meteen een reden voor gewetensonderzoek. Was ik een aanstelster? Was ik niet liever lui dan moe?

Er overkwamen mij echter te veel dingen die niet bij mij pasten en die illustreerden dat ik helemaal aan het eind van mijn Latijn was. Zo kreeg ik het verzoek van de arbodienst me bij de bedrijfsarts te melden in gebouw 133 op Schiphol-Oost. Ik keek naar de brief en probeerde me voor te stellen hoe ik daar via de A10, A4 en A9 moest komen. De snelwegen, klaverbladen en onbekende afslagen kronkelden als pieren in een potje voor mijn ogen. Ik moest er niet aan denken dat ik mij daar tussen het razende snelverkeer een weg naartoe zou moeten banen.

Ik belde de arbodienst op. ‘Mevrouw,’ zei ik, ‘ik heb de halve wereld afgereisd, maar ik kan nu niet naar Schiphol-Oost komen.’ Het kwam er kennelijk zo wanhopig uit dat zij antwoordde dat het bezoek aan de dokter kon wachten. Ook zij drukte me op mijn hart het héél rustig aan te doen.

De eerste weken durfde ik sowieso geen auto te rijden. Dat was veel te veel tegelijk aan mijn hoofd. Daarom vroeg ik de secretaresse bij Elsevier, met wie ik goed bevriend was en die bij mij om de hoek aan de Amstel woonde, of ze mij naar Maarssen wilde brengen, waar ik een paar dagen zou uitrusten in het gastenverblijf van de zusters kanunnikessen. Hun klooster op een landgoed aan de Vecht is een oase van rust, waar ik al eens eerder met veel genoegen had gelogeerd.

Ik zag als een berg op tegen alles wat met die tocht van nog geen veertig kilometer te maken had. Zo moest ik de dag voor mijn vertrek de zusters bellen. Ik stelde het steeds uit, omdat het me immens ingewikkeld leek via de telefoon een routebeschrijving te krijgen. En dat terwijl ik in mijn werk voortdurend via de telefoon afspraken maakte voor interviews en aan de hand van onbekende stoplichten en kruisingen te horen kreeg hoe ik moest rijden.

Die avond, alleen thuis met een half ingepakte tas, sloeg de paniek toe. Ik dacht: Stel je voor dat zij zich onze afspraak niet herinnert, wat moet ik dan morgenmiddag? Ik kon me er geen voorstelling van maken hoe ik dat probleem zou oplossen. Slechts met de grootste moeite kon ik de impuls bedwingen haar te bellen. Tegelijkertijd kon ik meevoelen met oude mensen die uit pure onzekerheid wél bellen en dan op de zenuwen van hun afhalers werken. Ik hoorde het kinderen al een beetje wrevelig tegen hun bejaarde ouders zeggen: ‘Ik heb je toch gezégd dat ik je kom afhalen, mam.’ Zo’n onzeker oud vrouwtje was ik nu ook.

Natuurlijk kwam de secretaresse op het afgesproken tijdstip. Eigenlijk vond ik het gênant dat zij speciaal voor mij moest komen. Hulp vragen was niet mijn gewoonte. Ik verontschuldigde me er dan ook voor dat ik een beroep op haar had gedaan. ‘Ik voelde me vereerd dat jij me vroeg je naar Maarssen te brengen,’ antwoordde ze, ‘het is fijn iets voor andere mensen te kunnen doen.’

Anderen de gelegenheid geven aardig voor je te zijn, is een kunst apart. Door mijn ziekte kon ik opeens niet anders. Het was telkens een hele gewaarwording dat mensen niet morren wanneer je een beroep op ze doet, maar het juist prettig vinden.

Het meest opmerkelijke was dat ik niet meer kon koken en al helemaal geen zin meer in eten had. Negen dagen voor ik me officieel ziek had gemeld, had ik nog een diner van vier gangen voor acht mensen gemaakt. De eerste maand kon ik alleen maar een ei koken. Ik kon bijvoorbeeld niet meer verzinnen hoe je ervoor moest zorgen dat aardappelen en sperziebonen op min of meer hetzelfde moment gaar waren. Bij het doordenken van de verschillende stappen, zonk de moed me in de schoenen.

Dat doordenken van stappen van dingen die je anders op de automatische piloot doet, was een van de meest opvallende dingen uit het begin van mijn ziekte. Ik zou het nog vaak doen en even zo vaak kon ik niet verzinnen hoe ik eenvoudige dingen tot een goed einde zou moeten brengen.

Gelukkig had ik na een gekookt ei ook geen honger meer. Ik at bitter weinig. Een voor mij ongekende ervaring. Ik heb een zeer gezonde eetlust, zit altijd te smikkelen en heb vaak moeite me in te houden en niet méér te eten dan goed voor mijn lijn is. In die weken waren aardappelen en sperziebonen me te machtig en dat terwijl ik in mijn goede dagen moeiteloos drie Magnums binnen een uur verorberde.

Een keer zat ik wezenloos te staren naar een moot gestoomde makreel op mijn bord. Ofschoon ik een hongerig gevoel had in mijn maag, had ik geen flauw idee hoe ik het traject tussen mond en buik kon overbruggen. Het voelde alsof daar een prop, een enorme wegversperring, zat. Ik legde de makreel terug in de koelkast.

Ik at in die tijd vaker mijn bord niet leeg. Zo kende ik mezelf niet. Weinig eten – ‘Ik zit helemaal vol, ik heb net een appel gegeten’ – hoort niet bij mij, maar bij superdunne vrouwen en meisjes. Deze geslonken eetlust was voor mij het ultieme bewijs dat me echt iets mankeerde.

Overigens vond ik die muizentrek niet alleen aandoenlijk, ik vond het ook heerlijk. De kilo’s vlogen eraf. In totaal werd ik in deze periode tien kilo lichter. Toen het weer beter met me ging, kwam de eetlust terug. Net als die tien kilo.

Aan een haast eindeloze reeks gebeurtenissen kon ik merken hoe zwak ik was en hoe wankel ik door het leven schuifelde. Mijn haar wassen was een van die exercities die ik me stap voor stap probeerde voor te stellen. Twee keer wassen, crèmespoeling aanbrengen, mousse aanbrengen, föhnen – het was me allemaal te veel. Alleen om mijn haren te laten wassen en föhnen, ging ik naar de kapper.

Een fietstocht naar Marken was ooit iets voor ’s avonds na het werk. Die zomer was het een middagvullend programma, waarbij aangetekend dient te worden dat ik zeker drie keer van pure vermoeidheid in de berm plofte en lang moest uitrusten voor ik verder kon.

Toen een vriendin in een grand café in het centrum van Utrecht haar verjaardag vierde, vertrok ik royaal op tijd. Ik had meer dan een uur nodig om bij te komen van de vermoeienissen van een treinreis van 25 minuten.

Door al deze voorbeelden was het voor mij inmiddels glashelder. Ik was niet lui, maar moe. Doodmoe. Waaraan ik eerst nog had getwijfeld, wist ik nu met zekerheid: ik was ziek.

Meer dan honderd signalen

Er zijn meer dan honderd symptomen van een (naderende) burn-out: slapeloosheid, opgewondenheid, onzekerheid, angst, hartkloppingen, hoofdpijn, opgeblazen gevoel, kortademigheid, onrust, vermoeidheid, stramheid, gespannen spieren, besluiteloosheid, verminderde concentratie, continu piekeren, veel roken of drinken, snel huilen, onderpresteren – te veel om allemaal op te noemen.

Geen van deze symptomen is op zich alarmerend. Zolang ze van voorbijgaande aard zijn, zijn ze onschuldig. Theo Compernolle, de voormalige kinder- en jeugdpsychiater die zich heeft gespecialiseerd in stressmanagement, zegt in zijn boek Stress, vriend en vijand dat normale stressverschijnselen pas alarmerend zijn, wanneer ze na afloop van de stresssituatie doorgaan of wanneer iemand er voortdurend of zeer regelmatig last van heeft.

‘Neem die stresssignalen serieus,’ zegt Compernolle, ‘en probeer te achterhalen waarvoor ze je willen waarschuwen.’ Ieder mens heeft zijn eigen waarschuwingssignalen. ‘Op chronische negatieve stress reageren mensen verschillend, afhankelijk van onze psychologische en fysieke zwakke plekken. […] Leer je eigen signalen herkennen en er rekening mee te houden. […] Ze kunnen voorboden van erger zijn of erop wijzen dat we onder ons optimaal rendement functioneren.’

Inmiddels heb ik bijvoorbeeld ontdekt dat midden in de nacht wakker schrikken een signaal is dat ik me te druk maak. Anderen weten dat een bepaalde vorm van hoofdpijn het teken is dat ze moeten terugschakelen. ‘Als ik die hoofdpijn voel, blijf ik gewoon een dag thuis,’ zegt de directeur van een grote organisatie, ‘ik heb inmiddels geleerd dat dat veel effectiever is dan doorgaan.’

2

BEDRIJFSBLIND

Ziek. Ik was dus ziek.

‘Ziek’ was een soort geuzennaam voor alle narigheid die me overkwam. ‘Ziek’ was de neutrale noemer waaronder ik al die ellende kon plaatsen zonder dat ik die ziekte nader hoefde te benoemen en bijvoorbeeld zou moeten kiezen uit termen als oververmoeidheid, overbelasting, overspannenheid, overwerktheid, burn-out of surmenage.

Tegenwoordig spreek ik kortheidshalve over burn-out, maar wat maakt het uit welke naam je het geeft? Dat heb ik van mijn psychiater geleerd. Toen ik een paar weken in therapie was, vroeg ik haar hoe het precies heette wat mij mankeerde. Ze antwoordde dat er minstens twintig termen voor bestonden die elkaar in betekenis weinig ontliepen. Haar diagnose klonk niet erg wetenschappelijk, maar het was een rake typering die aan duidelijkheid niets te wensen overliet: ‘Je bent op. Helemaal oppeldepop.’

Opeens was ik dus ziek. Beter is het te stellen dat het opeens tot me doordrong dat ik ziek was. Want achteraf beschouwd kun je zeggen dat ik al ruim twee jaar ziek aan het worden was. Veelal wordt de term burn-out gebruikt voor dat proces van opgebrand raken; ik gebruik hem voor de toestand daarna, toen ik me er ten volle van bewust was dat ik opgebrand was.

Ik had in die twee jaar echter weinig acht geslagen op de symptomen van groeiende opgejaagdheid en vermoeidheid. Dat proces was sluipenderwijs gegaan en daardoor was ik er kennelijk aan gewend geraakt. Ik ben nooit een toonbeeld van rust en kalmte geweest. Daardoor vond ik die onrust niet vreemd. Mijn chronische vermoeidheid verbaasde me evenmin. Ik werkte immers heel hard? Op een gegeven moment vond ik het heel gewoon dat ik nooit uitgerust opstond.

Als ik oude dagboeken erop nasla, merk ik dat ik nooit serieus had nagedacht over de mogelijkheid dat ik overspannen zou kunnen raken. Een enkele keer, als ik me erg druk over iets maakte, schreef ik: ‘Ik zou toch niet overspannen raken?’ Het was eerder een verzuchting dan een serieuze overweging.

Dat is des te opmerkelijker omdat ik de laatste paar jaar voor Elsevier dikwijls verhalen schreef over ‘hoge werkdruk’, ‘tijdgebrek’ en ‘burn-out’. Vrijwel altijd gingen die over ‘druk, druk’ en de risico’s daarvan. Ik stond er met mijn neus bovenop.

Ik schreef over houthakkers die tot diep in de nacht moesten doorwerken omdat ze geen tijd hadden hun bijl te slijpen. Maar ik zag desondanks geen enkel verband met wat ik zelf meemaakte, mijn uitgeputte gevoel, de herrie in mijn hoofd en de grote inspanning die gewone werkzaamheden me kostten. Ik was als het ware bedrijfsblind, mijn blik was vernauwd en daardoor zag ik niet dat ik zelf ook helemaal op hol was geslagen.

De mevrouw van de Riagg, die me ertoe had overgehaald me officieel ziek te melden, had kennelijk mijn verhalen in Elsevier gelezen. Want toen ik aan haar bureau zat en hoofdschuddend naar haar diagnose (‘overspannenheidsverschijnselen’) had geluisterd, zei ik: ‘Wat een ironie dat míj dit nu overkomt. Hierover schrijf ik vrijwel iedere week in Elsevier.’ ‘Ja, dat weet ik,’ antwoordde ze toen. Zij kon ’s avonds thuis een mooi verhaal vertellen over de ‘druk, druk’-journaliste van Elsevier, die die dag op haar spreekuur was geweest en die zo te zien zelf helemaal overbelast was.

Ik zat met een gevoel van ongeloof aan haar bureau, dat míj, gezonde en sterke vrouw, ook zoiets kon overkomen. Toch had ik me er niet echt over hoeven verbazen dat ik de laatste jaren veel over dit onderwerp had geschreven; de belangstelling van journalisten voor hun onderwerp komt immers zelden uit de lucht vallen.

Ik zat glazig voor me uit te staren. ‘Je bent door het ijs gezakt,’ zei de Riagg-mevrouw op een toon alsof dat iedereen kon gebeuren. Ik vond het een vreemde beeldspraak. De opmerking was ongetwijfeld bedoeld om me gerust te stellen en me duidelijk te maken dat niets menselijks me vreemd was. Mij gaf de vergelijking een stom gevoel, want welke sukkel zakt er nou hartje zomer door het ijs?

Tegelijk was dit ‘ziek zijn’ het eerste stopteken dat ik niet kon negeren. Het was opluchting, bevrijding en verlossing tegelijk.

Maanden, nee al jaren, had ik naar oplossingen gezocht hoe ik mijn onrust, mijn slapeloosheid en groeiende vermoeidheid te lijf kon gaan. Ik was meer volkorenproducten gaan eten, plus noten, zaden, bananen en avocado’s, omdat ik in een boek, waarin de farmacologische werking van voeding wordt beschreven, gelezen had dat die producten extra gezond zijn voor mensen die last van stress of vermoeidheid hebben. Deze superfoods hebben me beslist geen kwaad gedaan, maar ze boden onvoldoende tegenwicht voor voortdurend leven in opperste staat van paraatheid.

De enige echte verandering stamde van een jaar eerder, toen ik in de zomer van 1995 mijn veeleisende baan als coördinator van de economieredactie ingewisseld had voor de minder zware functie van schrijvend redacteur. Toen die stap terug niet de gehoopte rust bracht, besloot ik te vragen om het over twee jaar uitgesmeerde sabbatsverlof.

Ofschoon ik me niet expliciet zorgen maakte over een mogelijke overspannenheid, voelde ik onbewust wel degelijk dat er iets drastisch moest veranderen, voordat ik me weer prettig en ontspannen zou voelen.

Maar stoppen als coördinator was kennelijk een lapmiddel, want de ketelmuziek in mijn hoofd werd alleen maar luider. Hoe harder ik ingewikkelde redeneringen opzette en oplossingen zocht, des te ongelukkiger en opgejaagder ik me voelde. Ik kende mezelf nauwelijks nog en werd steeds vaker onaangenaam verrast door mijn overtrokken reacties op alles wat me dwarszat.

Achteraf kun je in de mij door mijn psychiater aangereikte termen zeggen dat ik mijn actieve kant overuren liet maken en dat ik geen gebruik maakte van mijn passieve kant. Het was dan ook geen wonder dat ik me steeds opgedraaider ging voelen.

Daardoor verloor het leven zijn glans. Alles werd grauw en ik had in nog maar weinig dingen plezier. Bij Elsevier werkte ik met steeds minder voldoening. Niettemin schreef ik het ene stuk na het andere. Waarom was ik zo fanatiek? Waarschijnlijk was het een mengeling van plichtsbesef en angst dat ‘ze’ zouden denken dat ik uit armoe mijn coördinatorschap had opgegeven.

Het opmerkelijkste uit die periode was echter dat verhalen schrijven me veel meer moeite kostte dan vroeger. ‘Hoe kan dat? Je zou toch verwachten dat het me makkelijker afgaat nu ik meer ervaring heb,’ schreef ik in mijn dagboek. Het kwam niet bij me op dat die verminderde effectiviteit werd veroorzaakt door mijn onrust, slapeloosheid en vermoeidheid. Ik dacht dat ik over te moeilijke onderwerpen schreef.

Intussen dronk ik dikwijls meer dan goed voor me was, had ik last van oorsuizingen, kreeg ik steeds vaker ruzie met mijn toenmalige geliefde, kon ik me amper nog beheersen als ik kwaad op hem was, ging ik gillen en smeet ik haarborstels door de slaapkamer, asbakken in de gootsteen.

Dat gillen en smijten vond ik vernederend en zo vreemd dat ik naar de Riagg ging met het verzoek om gedragstherapie. Ik had er geen idee van wat ik me daarbij moest voorstellen. Maar deze kermis in mijn kop, dit ongecontroleerde gedrag, deze onrust – dit alles moest stoppen.

Kortom, ziek worden en steeds meer opgedraaid raken, dat was erg geweest. Ziek zijn vond ik niet erg. Mijn psychiater vertelde me later dat die opluchting tamelijk uniek is. De meeste mensen schrikken zich een ongeluk en hebben grote moeite te accepteren dat ze opgebrand zijn.

Waarschijnlijk accepteerde ik het makkelijker doordat burn-out door mijn verhalen voor Elsevier voor mij geen onbekend fenomeen was. Toch wist ik er weinig van. Het essentiële dat ik onthouden had, was dat burn-out niet het eind van alles hoefde te zijn, maar juist het begin van een nieuw leven kon inluiden. Met deze optimistische samenvatting van een verdrietig fenomeen voor ogen schuifelde ik ongetwijfeld makkelijker door het leven dan wanneer ik helemaal niets over burn-out had geweten.

Overigens zou ‘niet het eind van alles, maar juist het begin van een nieuw leven’ voor mij te vaag zijn geweest en me geen houvast hebben geboden, als ik er niet een concreet beeld bij had gehad van twee mannen. Beiden waren ze ooit opgebrand geraakt. Beiden vinden ze dat hun leven door die ervaring verrijkt is. Ze hebben ervan geleerd en zeggen dat ze op een andere en prettiger manier in het leven staan dan voordien. Toen ik ze ontmoette, waren het beiden weer gelukkige en volwaardig functionerende leden van de samenleving, met wie niets mis was.

Ik kende ze slechts vaag. Bob Kok had ik in het voorjaar van 1996 ontmoet toen hij een college over ‘humanagement’ gaf.

Bob zoekt de menselijke maat in een wereld waar het recht van de sterkste en machovrijheid de dienst lijken uit te maken. Tijdens zijn college vertelde hij onder meer dat zijn kijk op management drastisch was veranderd door zijn burn-out.

De andere man, Pieter ter Haar, had ik in 1994 geïnterviewd voor een omslagverhaal voor Elsevier over het ‘chronische tijdgebrek van de werkende elite’. ‘DRUK, DRUK’ stond er op de cover. Dat onderwerp sloeg kennelijk aan, want het nummer zorgde voor een uitzonderlijk hoge losse verkoop.

Als inleiding bij dat verhaal schreef ik: ‘Zeggen dat je het druk hebt is een statuskwestie. Die drukte wordt niet alleen met de mond beleden. Ook uit cijfers blijkt dat mensen het nu tussen hun dertigste en vijftigste een stuk drukker hebben dan vijftig jaar geleden. Vooral hoger opgeleiden. Zij hebben de leuke banen. Maar hun werk is nooit af. En of ze het goed doen, is ook onzeker. Daarom maken ze zo veel mogelijk uren, zodat niemand aan hun inzet kan twijfelen.’

Ofschoon de cijfers en de statistieken in dit verhaal betrekking hadden op andere mensen en andere bedrijven, ging het verhaal natuurlijk ook over mezelf en het werken bij Elsevier.

De in het verhaal gecitee~rde Pieter ter Haar heeft een centrum, waar hij managers die dreigen vast te lopen of zijn opgebrand helpt de weg omhoog te vinden. Zoals iedere deskundige, zei ook Ter Haar dat er niets mis is met hard werken. Het gaat erom wat je doet in de tijd dat je níet werkt. ‘Wanneer mensen in die tijd geen interesses ontwikkelen die hun ook na aan het hart liggen, raken ze vervreemd van zichzelf. Ze worden monomaan, helemaal afhankelijk van hun werksucces en daardoor erg kwetsbaar,’ zei hij in Elsevier.

Hij zei ook: ‘Mensen raken vast in een prestatiecyclus. Dat gebeurt vooral bij innerlijk onzekere managers, die ter compensatie van die onzekerheid succes in hun werk nodig hebben voor erkenning. Omdat die erkenning van anderen komt, beklijft zij niet. Dus hebben ze nieuw succes voor hernieuwde erkenning nodig. Dus moet er harder worden gewerkt. Enzovoort, enzovoort. Ze worden doodmoe en net als een auto met slippende koppeling maken ze veel lawaai, maar komen ze amper vooruit. Geen wonder dat de lol om te werken ze vergaat.’

Achteraf kun je je afvragen waarom er bij mij geen belletje ging rinkelen toen ik dit uit zijn mond optekende en waarom ik mezelf niet in zijn omschrijvingen herkende. Want toen ik in 1994 dat stuk schreef, was ik – achteraf bezien – al aardig op weg om opgebrand te raken.

Dat heeft ongetwijfeld te maken met een gebrek aan zelfkennis. Totdat ik ziek werd, zou ik mezelf bijvoorbeeld nooit onzeker hebben genoemd. Nu denk ik daar iets anders over. Mijn blinde vlek werd waarschijnlijk ook veroorzaakt door het feit dat ik niet in termen van ‘succes’ dacht, maar in het veel neutralere ‘je werk goed doen’ – wat in wezen hetzelfde is. Daarnaast voelde ik me geen manager, maar vooral een journaliste die bij toeval in een leidinggevende functie terecht was gekomen. Het probleem was echter dat ik liever schreef dan leidinggaf.

Ook vond ik mezelf niet ‘monomaan’. Immers, ik had een brede belangstelling. Familie, vrienden, werken en wandelen in de natuur, fietsen, literatuur en koken waren allemaal dingen waardoor mijn hart sneller ging slaan. Dat ik inmiddels vrijwel al mijn tijd aan werken besteedde en daardoor steeds minder tijd voor die andere dingen had, was in mijn ogen iets anders. In feite was het echter een van de oorzaken van mijn burn-out. Want doordat ik de interesses buiten mijn werk veronachtzaamde, laadde ik mijn accu nauwelijks nog op. Waarschijnlijk was het niet alleen de terminologie. Ziek worden had ook iets onvoorstelbaars. Ik was toen ik de woorden van Ter Haar optekende een gezonde vrouw van veertig. Nooit ziek geweest. Dan verwacht je toch niet dat je van hard werken ziek wordt? Ik in elk geval niet.

Het beeld van deze twee mannen die ik amper kende, gaf me houvast. Ik heb tijdens mijn ziekte misschien wel elke dag aan ze gedacht. Ze waren een soort bakens aan de horizon. Ze waren de vleesgeworden geruststelling, de illustratie van wat mijn psychiater waarschijnlijk bedoelde als ze beweerde: ‘Crises kunnen zeer heilzaam zijn.’

Het rare bij dit alles was dat ik weliswaar veel over burn-out had geschreven, maar dat die stukken alleen gingen over de omstandigheden waaronder mensen opbrandden. In mijn verhalen viel het doek wanneer het een keer mis was gegaan en de betrokkenen ziek thuis waren gebleven.

Ik had me nooit verdiept in wat er tijdens hun ziekteperiode met de Pieter ter Haars en Bob Koks van deze wereld gebeurde en hoe lang ze daar zoet mee waren. Die periode was voor mij een black box, waarin mensen opgebrand verdwenen en waaruit ze gelouterd tevoorschijn kwamen.

Toen ik mij eenmaal ziek had gemeld kreeg ik volop gelegenheid aan den lijve te ervaren wat er allemaal in die black box gebeurt.

Als nieuwsgierig journaliste besloot ik mijn ziekteproces te beschouwen als een langgerekte reportage, een uit de hand gelopen geval van participerende journalistiek. Ik zat met pen en papier in de aanslag om te noteren wat me allemaal overkwam. Ik hield nog nauwgezetter dan anders mijn dagboek bij om het verhaal te kunnen navertellen. Ik wilde dat verhaal zelf begrijpen.

Door alles op te schrijven kon ik die nare dingen beter verdragen. Het voelde alsof ik vooraan stond bij een spannende gebeurtenis en materiaal verzamelde voor een mooi verhaal. Daardoor kregen nare gebeurtenissen voor mij een extra betekenis. Op deze manier omgaan met mijn ziekte was ongetwijfeld bevorderlijk voor het herstel.

‘Snel beter worden hoeft niet voor mij,’ hield ik mezelf toen voor, ‘ik wil vooral goed beter worden.’ Ik hoopte mijn reactiepatroon (coping wordt het ook vaak genoemd) grondig te kunnen gaan bestuderen en zo mogelijk te veranderen. Want één keer opgebrand raken vond ik niet stom, maar het moest me niet nog een keer overkomen.

‘Het is niet erg als je valt, het is veel erger als je blijft liggen,’ zei een vriend toen ik die zomer onderuitging. Ik was het helemaal met hem eens, maar ik had geen idee dat ik nog tijden op apegapen zou liggen en dat het bijna een jaar zou duren eer ik weer opgekrabbeld was.

Soms is ziek zijn gezond

‘Als we bepaalde veranderingen helemaal niet verwachten, dan merken we ze niet,’ zegt Theo Compernolle. ‘Als we denken dat stress in ons werk geen rol speelt, dan merken we belangrijke stresssignalen niet, terwijl we diezelfde verschijnselen misschien heel goed zien bij anderen.’

Vooral bij mensen die nooit ziek zijn, komt het niet in hun hoofd op dat ook zij onvoldoende draagkracht zouden kunnen hebben om aan al hun verplichtingen te voldoen. En dat terwijl mensen die nooit lichamelijk ziek zijn in zekere zin meer risico lopen opgebrand te raken. Compernolle: ‘Het klinkt paradoxaal, maar ook ziek zijn kan een gezonde reactie zijn. Door ziek te worden dwingt ons organisme ons om uit de stresssituatie te stappen.’

Ik kan me bijvoorbeeld niet heugen dat ik sinds de middelbare school ooit griep of koorts heb gehad. Ik word elke winter snipverkouden en ben dan zo moe van mijn snotneus dat ik een dag verzuim. Daarna voel ik me weliswaar gammel, maar nooit zodanig dat ik het nog in bed uithoud.

Ik vraag me af hoe het mij zou zijn vergaan wanneer ik in de jaren toen ik coördinator van de economierubriek van Elsevier was, elke winter een goede griep had gehad. Wanneer je een week hoge koorts hebt, als een dweil in bed ligt en alles moet loslaten, kan de spanning zich niet verder opbouwen.

Als ik ieder jaar griep had gehad, had ik er waarschijnlijk meer rekening mee gehouden dat ook een gezond en sterk mens ziek kan worden.

3

SCHUIFELEN TUSSEN PRAIRIE EN PISTE

Eigenlijk was het geen burn-out, maar knock-out. Dat wil zeggen gedurende de eerste zes weken. Ik ging als verdoofd door het leven. Overdag was het vrijwel aldoor rustig in mijn hoofd. ’s Nachts was dat echter heel anders. Dan werd ik midden in de nacht wakker en leek het alsof er een hooikeermachine in mijn hoofd ratelde. Dat vond ik vreemd, want er waren geen concrete problemen meer waarover ik nog piekerde. Tenminste, dat dacht ik.

Maar kennelijk was mijn hoofd helemaal op hol geslagen door de overuren die het de voorgaande maanden had moeten maken en bleef het denkmechaniek maar doorratelen. Nog minder dan vroeger kon ik het eigenhandig het zwijgen opleggen. Uiteindelijk nam ik mijn toevlucht tot slaappillen. Het leek me bevorderlijker voor mijn herstel wanneer ik ’s nachts sliep dan wanneer ik halve nachten doorwaakt doorbracht.

Aanvankelijk ging ik, als ik midden in de nacht wakker werd, ter ontspanning in bad liggen. Of ik probeerde het geratel te bezweren door kruiswoordpuzzels op te lossen. In plaats van mijn hoofd te breken over de vraag wat ik met alle op mij afstormende dingen in het leven moest, stond ik voor makkelijker behapbare vragen als ‘wat is een ander woord van vijf letters voor circusbaan’? ‘Piste.’ Heerlijk vond ik het dat er geen grijstinten bestonden, maar dat een woord goed of fout was. Die hardnekkige slaapstoornissen hadden een functie, want doordat ik slecht sliep, was ik sloom. Doordat ik sloom was, kostte het me geen enkele moeite rustig aan te doen en als een oud vrouwtje door het leven te gaan.

Het oude vrouwtje hield zich aan de voorschriften van de dokter om lichaamsbeweging te nemen, zich niet te isoleren en structuur in haar dagen aan te brengen. Die structuur was er, maar vraag me niet wat voor een!

Als ik in de loop van de ochtend wakker werd, bleef ik zeker tot twaalf uur in bed liggen. Omdat ik tot meer niet in staat was, las ik kinderboeken, vooral die van Laura Ingalls Wilder. Als kind had ik al gesmuld van haar autobiografische ‘Kleine huis’-serie over het Amerikaanse pioniersgezin dat in de negentiende eeuw van Wisconsin over de prairie naar het ‘indianengebied’ in het westen trok en nooit had ik de tijd gevonden ze te herlezen.

Daar had ik nu de gelegenheid voor en ook nu genoot ik weer van de korte zinnen en de grote letters. Wolven, sprinkhanenplagen en sneeuwstormen waren de problemen waarmee Laura en de rest van de familie Ingalls te kampen hadden. Aangezien een moderne opgebrande vrouw daar niet de geringste affiniteit mee heeft, kon ik er met een gerust hart over lezen. Het leidde af.

Andere boeken, tijdschriften of kranten las ik niet. Zelfs televisie was te vermoeiend. Ik kon er de concentratie niet voor opbrengen.

Toen ik na een aantal maanden eens ging neuzen in mijn studeerkamer, had ik het gevoel dat ik in Pompeji was beland. Al mijn boeken lagen onaangeroerd, onder het stof, precies zoals ik ze half juli op mijn bureau had achtergelaten.

In die eerste weken nam ik, nadat ik tegen de middag was opgestaan, een muizenontbijt en ging ik me douchen. Daar was ik zeker twee uur aan kwijt, want alles ging traag. Ik had het geluk dat het een zonnige zomer was. Daardoor hoefde ik alleen maar een zomerjurk aan te schieten en kon ik naar buiten gaan. Meestal wandelde ik door de stad en deed ik te voet een enkele boodschap.

Eén keer in de week had ik aan het eind van de middag een afspraak bij de psychiater. Op andere dagen ontmoette ik omstreeks die tijd een vriendin of belde ik iemand. Bij die gelegenheden sprak ik met weifelende stem, rustig en bedachtzaam. Dikwijls vielen er stiltes doordat mijn gedachten afdwaalden van het onderwerp dat we bespraken. Op mensen die me kenden maakte ik een afwezige en uitgebluste indruk. Om zes uur at ik wat. Nooit veel. Altijd gezond.

Om acht uur zette ik, door ervaring wijs geworden, het antwoordapparaat aan. Toen ik dat namelijk een keer niet had gedaan en na achten de telefoon opnam en uitgebreid een collega te woord stond (ofschoon ik zelf inmiddels zeker wist dat ik ziek was, trachtte ik iedereen van de ernst van de situatie te overtuigen om te voorkomen dat ze me een aanstelster zouden vinden) had ik door de inspanning van het praten die avond grote moeite met inslapen.

Door het antwoordapparaat afgeschermd van de buitenwereld, bracht ik de rest van de avond door met mijn dagboek. Of ik ging haken, wat bij mij altijd kalmerend werkt. Om tien uur maakte ik me klaar voor de nacht. Als ik eenmaal in bed lag, sliep ik redelijk vlug in. Maar na een paar uur werd ik wakker door de hooikeermachine die opnieuw op volle toeren in mijn hoofd draaide. Dan begon het hele verhaal weer van voren af aan.

Op straat liep ik met mijn hoofd in de wolken. Het voelde alsof het omzwachteld was. Ik was er niet helemaal bij. Soms greep ik, als uit een trance ontwaakt, naar mijn tas om te controleren of mijn portemonnee er nog was. Door het wazige gevoel in mijn hoofd was ik mijn gebruikelijke Amsterdamse alertheid kwijt.

Ik voelde me sereen. Onbekommerd sprak ik mensen aan die ik slechts vaag kende – iets wat ik normaal niet doe. Ik informeerde hoe het met hen ging en vertelde vervolgens een beetje giechelend dat ik overspannen was. Ik voelde me leuk loslippig. Zoals jonge meisjes en nette dames aan iedereen vertellen dat ze – na twee glazen champagne – ‘tipsy!’ zijn, zo vertelde ik zonder de minste gêne vage bekenden over mijn ziekte. Vreemd genoeg maakte ik op mensen die mij niet kenden een gewone, zelfs zeer zelfverzekerde indruk. Zo liep ik op een middag, vlak na mijn bezoek aan de Riagg, met een vriendin door Maison de Bonneterie. Ik kocht daar iets voor vrienden die met vakantie zouden gaan. Terwijl ik wilde afrekenen, neusde mijn vriendin nog wat rond. Omdat mijn rij langzaam opschoot, ging ik naar de andere kassa. Toen de vriendin me daar trof, zei ze gekscherend: ‘O, gelukkig. Daar ben je. Ik zocht je, want ik begon me al zorgen te maken.’ Waarna een keurige heer, zo te zien een vaste klant van de Bonneterie, opmerkte: ‘Dat lijkt me niet nodig. Mevrouw maakt op mij een zeer evenwichtige indruk.’ Poeslief vroeg mijn vriendin of hij dat echt vond. Waarop de heer bevestigde dat daar wat hem betreft geen enkele twijfel over mogelijk was. Die meneer moest eens weten dat ik nog geen week daarvoor officieel overspannen was verklaard!

Toen ik een paar weken later voor de eerste keer bij de arboarts kwam, zei deze ook dat ik op haar helemaal geen zieke indruk maakte. Ik vermoed dat ik op mensen die mij niet kenden veel zelfverzekerder overkwam dan normaal doordat ik kalm en bedachtzaam praatte en niet zoals gewoonlijk druk rebbelde, en doordat mijn motoriek vertraagd was en ik niet meer met handen en voeten sprak.

Die bedachtzaamheid en mijn rustige stem zouden buitenstaanders nog maanden op het verkeerde been zetten. ‘Jij hebt stijl,’ zeiden verschillende mensen tegen me. ‘De jonkvrouw,’ noemden anderen mij. Met mijn drukke gedoe krijg ik normaal nooit dit soort complimenten. Zo had ziek zijn ook voordelen.

Ik vond dit rustige leven niet vervelend. ’s Nachts de kruiswoordpuzzels, ’s morgens met de familie Ingalls in een huifkar over de prairie. De uitjes ’s middags werden iets gevarieerder. Ik kreeg er aardigheid in om in vogelvlucht musea te bezoeken waar ik in geen jaren meer was geweest. Soms ging ik fietsen buiten de stad. Maar dan moest ik oppassen dat mijn ogen niet groter waren dan wat mijn benen aankonden: alleen zeer bescheiden tochten.

Voor het eerst sinds eeuwen rook ik weer de geur van vers gemaaid gras, toen ik in het Waterland tussen Durgerdam en Zunderdorp door de weilanden fietste. Het rook vertrouwd, zoals wanneer ik vroeger als klein meisje op woensdagmiddag bij de boer had gespeeld. Ik voelde me net zo onbevangen als destijds en begon hele gesprekken met de schapen die uitdrukkingsloos naar me staarden, terwijl ik aan de kant van een sloot uitrustte. ‘Wat kijken jullie schaapachtig! Hebben jullie nooit eerder iemand roggebrood met kaas zien eten?’

Ik vond het prettig mijn stem te horen. In mezelf praten, toeristen de weg wijzen, zingen, murmelen – het maakte niet uit. Het had een kalmerende uitwerking wanneer ik de trillingen van mijn stembanden voelde.

Daarom zong ik, als ik langs koeien fietste, het liedje van mijn vader over de koe die ‘smulde van het gras alsof het pruimenpudding was’. Of: ‘Meisje deed open en strooide op haar schoot, kruimeltjes suiker en kruimeltjes brood. Dat was het roodborstje best naar de zin, hij vloog het bos niet meer in’. Dat was nadat ik op een bank aan de haven van Marken een bolletje brood had verkruimeld en ik werd belaagd door tientallen mussen die een graantje kwamen meepikken. Ik had voornamelijk oog voor die vinnige snavels die hapten naar de kruimels die ik op de bank strooide en was me van niets anders bewust dan van de mussen die ik brood voerde.

Dezelfde onbekommerdheid voelde ik als ik op mijn rug, grasstengel in mijn mond, keek naar de witte wolken die in de blauwe lucht voorbijdreven en waarin ik figuren probeerde te ontdekken.

Een andere keer zat ik op een bank langs het Gein, toen er een visser aan kwam die vroeg of hij daar zijn hengel mocht uitwerpen. Van mij mocht hij. Een uur luisterde ik naar de verhalen van deze gezellige kletsmeier en ik kon me niets leukers voorstellen dan dat ik de rest van mijn leven op een bank praatjes van oude mannen zou aanhoren en dat ik zelf ook kletspraatjes zou gaan verkopen.

Ook dat deed me denken aan mijn vroege jeugd. We woonden nogal afgelegen en er waren geen andere kinderen om mee te spelen. Toen ik nog niet naar de kleuterschool ging, was er een bejaarde buurman met wie ik hele ochtenden op het hek voor ons huis zat te praten. In die eerste weken keerde ik vaak terug naar de gelukzaligheid van mijn kindertijd.

‘Ik had gister het idee dat dit weleens een van de meest gelukkige periodes uit mijn leven zou kunnen zijn,’ schreef ik in mijn dagboek. Dat kwam ongetwijfeld ook doordat Theo en ik, na een aanvankelijke breuk, ‘herkering’ hadden gekregen. Dat wil zeggen dat we elkaar soms belden en hooguit één keer per week ontmoetten.

Met mijn hoofd in de wolken waren de werken van Amor extra aangenaam; de liefde was even sereen als mijn hoofd. Ik liet het me allemaal aanleunen. Theo en ik waren heel voorzichtig en zagen elkaar niet te lang. Want te lang bij elkaar blijven vond ik veel te vermoeiend. Dan kreeg ik onmiddellijk de rekening gepresenteerd.

‘Zoals de apen in Artis weten dat ze niet in de buurt van het schrikdraad moeten komen, zo weet ik dat ik niet te lang achter elkaar met mensen moet praten, want dan gaat het weer ratelen in mijn hoofd,’ schreef ik in mijn dagboek. ‘Mijn grenzen zullen steeds minder nauw worden en mijn territorium groter. Voorzichtig tast ik het af en soms krijg ik een schok van het schrikdraad. Dat gebeurt buiten mijn wil om. Ik heb mijn genezing niet in eigen hand. Ik kan niet meer doen dan gezond en rustig leven.’

Na zes weken ontwaakte ik uit mijn verdoving. Het was afgelopen met ‘een van de meest gelukkige periodes uit mijn leven’. Zo gemakkelijk kwam ik er niet vanaf. Het was alsof de hel losbarstte. Er ontplofte een cocktail van verdriet, woede en angst. Mijn hoofd draaide en kolkte. Als ik huilde, stroomden er meteen dikke tranen over mijn wangen.

Ik huilde vaak. Het was niet meer de snelle ontroering van de eerste weken waardoor ik een traantje moest wegpinken. Nee, als ik nu huilde, begon ik meteen verschrikkelijk vreselijk onbedaarlijk te janken.

Ontspanning en afleiding zoeken

Je wereld stort in en wat moet je doen? Twee dingen tegelijk, zo staat er in het door zenuwarts en hoogleraar psychopathologie Kees Hoogduin geredigeerde Behandelingsstrategieën bij burn-out Aan de ene kant moet je rust, ontspanning en afleiding zoeken om de uitputting en gespannenheid te boven te komen. Aan de andere kant moet je je bezinnen op de omstandigheden, gebeurtenissen en problemen die tot de overspanning hebben geleid. Op die manier kun je een begin maken met een goede aanpak (coping) van de stress.

‘Wat ontspannend is of afleiding kan geven, is voor iedere patiënt verschillend. Sommigen vinden ontspanning in wandelen of fietsen, anderen in tv-kijken of luisteren naar favoriete muziek. Passiviteit wil in het begin nogal eens weinig ontspanning geven doordat de patiënt niet in staat is zijn “malende” gedachten om te buigen. Dan kan een actieve vorm van afleiding zoeken beter helpen, bijvoorbeeld tuinieren, een oude fiets opknappen of bij iemand op bezoek gaan,’ zeggen de auteurs. Vrijwel alle deskundigen raden opgebrande mensen, hoe moe ze ook zijn, lichaamsbeweging aan. Bewegen bevordert het welbevinden en verbetert de lichamelijke conditie. Ook wordt altijd het advies gegeven om, hoe summier ook, structuur in de dag aan te brengen.

Wie helemaal niets meer onderneemt en alleen maar op de bank hangt, zakt steeds dieper weg in de narigheid. Voor genezing is het noodzakelijk dat mensen opnieuw het gevoel hebben dat ze greep op de situatie krijgen. ‘Met familie en vrienden praten […] helpt de schaamte te overwinnen,’ aldus de auteurs. ‘De patiënt moet zijn overspannenheid gaan zien als een oplosbaar probleem.’

4

EEN DOORGESLAGEN WEEGSCHAAL

Voordat ik begin aan mijn verhaal over hoe ik opbrandde en wat er daarna in de black box gebeurde, is het goed eerst beknopt in te gaan op een aantal vragen. Wat is burn-out? Waarom komt het tegenwoordig zo vaak voor? Hoe ontstaat het? Waarom overkwam het mij ook? Welke ingesleten reactiepatronen speelden me parten? Waardoor liep ik vast?

Burn-out is een vaag begrip, waarvoor nauwelijks een sluitende definitie te geven is. Daarom maken wetenschappers vaak omtrekkende bewegingen en beschrijven ze burn-out aan de hand van symptomen.

Niet dat dat je veel wijzer maakt. Want, zoals reeds opgemerkt, er zijn meer dan honderd symptomen waaraan men een burn-out zou kunnen herkennen. Bovendien wordt het zicht op burn-out vertroebeld doordat de signalen zich nooit alle honderd tegelijk manifesteren en gezonde mensen er ook weleens last van hebben zonder dat ze ziek hoeven te worden.

Pas als mensen er lange tijd mee kampen en ze nog maar een schim van zichzelf zijn, is er sprake van burn-out.

De psycholoog Wilmar Schaufeli haalde in zijn oratie Burn-out: dwaallicht of lichtpunt uit de brij van psychische symptomen er drie naar voren die volgens hem het meest kenmerkend zijn.

In de eerste plaats voelen mensen met een burn-out zich ‘op’, ‘leeg’ of ‘uitgeknepen’; ze hebben last van chronische vermoeidheid. In de tweede plaats voelen ze een geringe betrokkenheid bij het wel en wee van anderen. Wat opmerkelijk is, want aanvankelijk vielen die mensen juist op doordat ze bevlogen waren, met hart en ziel opgingen in hun werk en altijd klaarstonden voor iedereen. Een derde symptoom is dat ze het gevoel hebben dat ze minder presteren en dat ze gaan twijfelen aan hun eigen competentie en bekwaamheid.

Daarnaast hebben mensen met een burn-out vaak ook vage lichamelijke klachten zoals hoofdpijn, duizeligheid, kortademigheid en maagpijn. Aanhoudende lichamelijke klachten zijn, zeker wanneer ze ernstiger worden, voor velen de doorslaggevende reden zich ziek te melden. Anderen worden letterlijk gedwongen tot nietsdoen doordat ze een verkeersongeluk veroorzaken. Vreemd is dat niet: een verminderd concentratievermogen, vernauwde blik en het maken van beoordelingsfouten behoren immers ook tot de symptomen.

Welke symptomen aan het licht treden, is afhankelijk van iemands lichamelijke en psychologische zwakke plekken, van waar zijn achilleshiel zit. De fysieke en psychische weerstand worden ondergraven tijdens het proces van opgebrand raken. Dat betekent dat spanningen zich niet primair in psychische klachten hoeven te vertalen, maar ook aan het licht kunnen treden als hart- en vaatziekten, hersenbloedingen of zelfs als kanker of reuma. Om misverstanden te voorkomen: het omgekeerde hoeft lang niet altijd het geval te zijn.

Bij de omtrekkende beweging om burn-out te beschrijven worden dikwijls ook metaforen gebruikt. Bijvoorbeeld die van de weegschaal. Het idee daarachter is dat draaglast en draagkracht in evenwicht moeten zijn, willen mensen goed en gezond kunnen functioneren. De weegschaal mag niet naar één kant doorslaan. In Behandelingsstrategieën bij burn-out wordt de draaglast in drie punten samengevat: verplichtingen (ten aanzien van werk, gezin en vrije tijd), levensgebeurtenissen en problemen. De draagkracht bestaat eveneens uit drie componenten: geestelijke sterkte, lichamelijke sterkte en sociale steun. Beide zijn dynamische begrippen; draaglast en draagkracht zijn niet constant.

Uiteraard verschilt de draaglast van mens tot mens. Daarbij is de objectieve zwaarte van een last minder belangrijk dan de manier waarop mensen tegen hun verplichtingen, levensgebeurtenissen of problemen aankijken.

‘There is nothing good or bad, but thinking makes it so,’ schreef Shakespeare; de interpretatie van verplichtingen en gebeurtenissen maakt of iets als lust of last wordt ervaren. Tegenwoordig wordt dat verschil in managementboeken vaak vervat in de vraag of iets een ‘probleem’ of een ‘uitdaging’ is. Voor de subjectieve draaglast is het essentieel of mensen zwaar tillen aan een gebeurtenis of dat ze die langs hun koude kleren laten afglijden. Kortom, de draaglast heeft een belangrijke subjectieve psychologische component en is mede afhankelijk van de manier waarop mensen een situatie interpreteren.

De draagkracht verschilt eveneens van mens tot mens. Wat voor de één een kleine klus is, is voor de ander een heidens karwei. Ook bij een en hetzelfde individu varieert de draagkracht van tijd tot tijd. Soms voelen mensen zich niet sterk, terwijl ze op andere dagen de hele wereld aankunnen.

Wanneer gedurende korte tijd de verhouding tussen draaglast en draagkracht uit het lood is, is er in principe niets aan de hand. Dat kan zelfs goed zijn. Het kan een prikkel zijn om je grenzen te verleggen en structureel sterker te worden. Wanneer je na een uitputtingsslag maar voldoende hersteltijd hebt, kun je recupereren en je draagkracht terugbrengen naar het oude of zelfs een hoger niveau.

Is daarentegen de draaglast gedurende een lange periode groter dan de draagkracht, dan bestaat het risico dat je in een neerwaartse spiraal terechtkomt en dat je draagkracht steeds verder wordt ondermijnd.

De wisselwerking tussen ‘vermoeidheid’ en ‘verminderde effectiviteit’ illustreert hoe zoiets gaat. Wie een te kleine draagkracht heeft voor zijn draaglast, raakt vermoeid. Wie moe is, heeft meer moeite een taak te volbrengen dan wanneer hij fit is. Hij moet langer werken dan gewoonlijk en wordt extra moe. Dat vermindert de draagkracht, dus raakt hij nog vermoeider. Enzovoort, enzovoort.

Door dit proces glibbert iemand langzaam naar beneden en heeft hij het gevoel geen vaste grond meer onder de voeten te hebben. Na enige tijd wordt hierdoor het zelfvertrouwen aangetast. Zelfvertrouwen geeft energie en vergroot de draagkracht, omgekeerd holt een verminderd zelfvertrouwen de draagkracht uit. Als vervolgens daardoor het plezier in werken verdwijnt, kost dat opnieuw energie en erodeert de draagkracht nog verder. Het proces voedt zichzelf en de weerstand slinkt eveneens.

In The Burn-out Companion To Study And Practice beweren ook Wilmar Schaufeli en Dirk Enzmann dat inadequate reactiepatronen bijdragen aan dit proces. Sommige mensen worden bijvoorbeeld heel gemakkelijk boos. Want stress verlaagt de woededrempel en dat brengt nieuwe stress dichterbij. Anderen gedragen zich onverschillig of cynisch, vervreemden daardoor hun naaste omgeving van zich, vragen te veel van mensen in hun omgeving en hollen daarmee hun sociale steun uit. De inadequate reactie kan er ook in bestaan dat mensen er een schepje bovenop doen waardoor ze zich nog verder uitputten. Verstandiger zou het geweest zijn als ze rust namen en daarmee hun draagkracht herstelden.

Op basis van hun bevindingen komen Schaufeli en Enzmann tot de volgende definitie: ‘Burn-out is een voortdurende, negatieve, aan het werk gerelateerde gemoedstoestand bij “normale” individuen die vooral wordt gekarakteriseerd door uitputting. Deze gaat vaak gepaard met verdriet en angst, een gevoel van verminderde effectiviteit, verminderde motivatie en het ontwikkelen van een disfunctionele houding en disfunctionele gedragspatronen op het werk. Deze psychologische toestand ontwikkelt zich geleidelijk en kan lange tijd onopgemerkt blijven voor het betreffende individu. Deze toestand is het gevolg van het feit dat verwachtingen en werkelijkheid in het werk niet altijd met elkaar overeenstemmen. Dikwijls is opbranden een zichzelf versterkend proces door de inadequate manier waarop het individu erop reageert en die deel uitmaakt van het syndroom.’

De ‘ontdekking’ van burn-out is van zeer recente datum. De Amerikaanse psychiater Herbert Freudenberger publiceerde in 1974 het artikel ‘Staff burn-out’, waarin hij een gedetailleerde beschrijving gaf van de belangrijkste symptomen. Hij baseerde zijn werk op wat hij zag gebeuren in een gezondheidscentrum uit het alternatieve circuit, de Free Clinic in New York.

De medewerkers van de Free Clinic bestonden voornamelijk uit idealistische vrijwilligers, die zeer gemotiveerd waren jonge drugsverslaafden te helpen. Het viel Freudenberger op dat veel vrijwilligers na enige tijd volledig uitgeput raakten, terwijl ze hun motivatie verloren doordat ze steeds minder gingen geloven in hun werk. Dit proces ging gepaard met een breed scala aan psychische en lichamelijke klachten.

Doordat de ontdekking uit deze hoek kwam, werd burn-out aanvankelijk vooral in verband gebracht met de emotionele belasting die voortvloeit uit het werken met ‘moeilijke’ mensen.

Schaufeli schetst dat als volgt: ‘De veronderstelling was dat deze “moeilijke” mensen met hun lijden, pijn, frustraties en problemen een dermate groot emotioneel beroep doen op de professional dat deze op den duur het gevaar loopt emotioneel uitgeput te raken. In een poging deze uitputting het hoofd te bieden, sluit de professional zich als het ware psychologisch af door een harde en cynische houding aan te nemen. In feite weerspiegelt deze onpersoonlijke, “depersonaliserende” houding de verminderde inspanningsbereidheid.

Een dergelijke poging tot zelfbescherming is echter gedoemd te mislukken. Immers, door een negatieve houding aan te nemen verslechtert de relatie met de mensen met wie men werkt. Successen blijven hoe langer hoe meer uit omdat in contactuele beroepen alles nu eenmaal draait om de kwaliteit van sociale relaties. Daardoor gaat de professional steeds meer aan zichzelf twijfelen en ontstaan gevoelens van insufficiëntie en incompetentie. De cirkel is rond omdat hierdoor gevoelens van emotionele uitputting verder worden versterkt.’

In deze omschrijving gaat het vooral om ‘het uitblijven van successen’. Omdat ‘succes’ tegenwoordig vrij makkelijk met geld en status wordt geassocieerd en het daar niet alleen om gaat, is het misschien beter om het over ‘het uitblijven van resultaten’ te hebben.

In het kort komt het betoog van Schaufeli erop neer dat de kans op burn-out toeneemt, wanneer oprechte inspanningen langdurig zonder resultaat blijven. Immers, resultaten boeken geeft energie en vergroot de draagkracht (in termen van succes: success breeds success). Het uitblijven van resultaten ondermijnt daarentegen de draagkracht.

Inmiddels is duidelijk dat niet alleen hulpverleners het risico lopen opgebrand te raken. Het gebeurt ook met managers, mensen uit het onderwijs en met andere contactuele beroepen. De meeste risico’s lopen mensen die erg betrokken zijn bij hun werk, er hoge verwachtingen van koesteren, er veel energie in stoppen en die voor het boeken van resultaten niet alleen van zichzelf, maar ook van anderen (hun cliënten, patiënten, medewerkers, leerlingen) afhankelijk zijn. Bij al deze beroepen moet er een juiste verhouding bestaan tussen betrokkenheid en distantie.

Vertaald naar de weegschaalmetafoor: hoge verwachtingen, grote betrokkenheid en de wens resultaat te boeken vergroten de draaglast. Het gaat bij de draaglast immers vooral om de interpretatie van taken en gebeurtenissen. Wie heel zwaar aan zijn werk tilt en zich daar erg verantwoordelijk voor voelt, neemt grote verplichtingen op zich.

Resultaten boeken geeft een kick. Falen – ook al is het alleen maar in eigen ogen – kost energie. Economen zouden zeggen dat de investeringen in een activiteit in overeenstemming moeten zijn met de daaruit verkregen opbrengsten om de weegschaal van draaglast en -kracht op lange termijn in evenwicht te houden.

De ontdekking tijdens mijn therapie dat ik moest leren mijn actieve kant te laten rusten en mijn passieve kant te activeren, past binnen bovengenoemd patroon. Door altijd actief te reageren op verplichtingen, gebeurtenissen en problemen vergroot je je draaglast, want je geeft die verplichtingen, gebeurtenissen en problemen er een groot gewicht door. Alle kleinigheden veranderen daardoor in zware lasten. Slimmer is het sommige dingen te laten betijen, waardoor ze tot hun juiste proporties worden teruggebracht of misschien zelfs vanzelf worden opgelost.

Als een pijl-en-boog

Er wordt weleens gezegd dat mensen kracht naar kruis krijgen; onder moeilijke omstandigheden groeien mensen boven zichzelf uit. Deze mogelijkheid om uit het niets energie te mobiliseren is niets anders dan stress. Dit beschrijft Theo Compernolle in Stress, vriend en vijand. Compernolle bejubelt stress. Stress zorgt voor alertheid en bevordert creativiteit. ‘Er wordt niets belangrijks in het leven gepresteerd zonder stress,’ zegt hij.

Essentieel is dat de spanning niet te hoog wordt opgevoerd en vooral dat de stress niet te lang voortduurt. Er moet ook ontspanning zijn. Negatieve stress ontstaat wanneer mensen te lang een te grote last moeten dragen. Dan ondermijnen ze hun draagkracht en weerstand. Om duidelijk te maken waarom, maakt Compernolle de vergelijking met een pijl-en-boog. Stress gedraagt zich als de spanning in een boog. Deze spanning geeft de pijl-en-boog de energie die hij nodig heeft om zijn doel te bereiken. Zonder stress komt de pijl nergens. Wordt de boog echter te hard aangespannen of ‘overspannen’ dan verliest deze zijn veerkracht en breekt hij in tweeën. Hetzelfde gebeurt als men na gebruik vergeet de boog te ‘ontspannen’. Mensen zitten beter in elkaar. Hun veerkracht verbetert als ze regelmatig en zelfs toenemend aan hanteerbare stress worden blootgesteld. Omgekeerd verliezen mensen hun veerkracht als er te weinig van hen wordt geëist.

‘Al die prachtige stressreacties die bij een korte fysieke bedreiging nuttig zijn, kunnen aan de basis liggen van een heel arsenaal aan gezondheidsproblemen. […] Ze kunnen zich dus tegen ons keren als de stress te lang duurt.’ Wielrenners behalen met intervaltraining hogere prestaties dan door eindeloos voort te jakkeren. ‘Je moet regelmatig ontspannen. Doe dat ook in de loop van de dag en niet alleen ’s avonds of in het weekend, want dan is de spanning zo hoog opgelopen dat je blijft briesen en trillen.’

5

EEN LAND VOL HOOFDARBEIDERS

Ik ben niet de enige die gedurende bijna een jaar niet heeft kunnen werken doordat ik was vastgelopen. Het is alsof er een epidemie van psychische arbeidsongeschiktheid heerst. Grote aantallen mensen zijn door psychische problemen lange of korte tijd niet in staat om te werken.

Soms lijkt het alsof er over dit inmiddels wijdverbreide fenomeen nog steeds grote misverstanden bestaan. Bijvoorbeeld wanneer sommigen suggereren dat alleen zwakkelingen en simulanten last hebben van overspannenheid of burn-out. Wat dat betreft is er niets nieuws onder de zon, want mensen hebben geestelijk lijden altijd al gebagatelliseerd. De psychiater A. van Dantzig verklaart dat uit het gegeven dat geestelijke afwijkingen, anders dan de meeste lichamelijke, vanouds reden tot schaamte waren. Patiënten werden er door hun omgeving op aangekeken en ook zelf schaamden ze zich ervoor.

‘Ik denk dat de mensbeschouwing die de mens een vrije wil toeschrijft daarbij een belangrijke rol heeft gespeeld. Die beschouwing maakte dat men van een lijder aan een geestelijke kwaal gemakkelijk verwachtte dat hij zich over zijn kwaal heen kon zetten. Het werd even gemakkelijk als bewijs van zwakte beschouwd als de lijder dat niet deed – ook door hemzelf. Dat was niet goed voor zijn zelfgevoel, en verergerde dus het lijden,’ schrijft Van Dantzig in Tobben in voorspoed.

Onno Ruding, voormalig minister van Financiën, is zo iemand die vindt dat mensen flinker moeten zijn wanneer ze met psychische problemen worden geconfronteerd. Toen er in een televisieprogramma werd gepraat over de toename van het aantal mensen dat door psychische klachten arbeidsongeschikt is, sprak Ruding op misprijzende toon over de Nederlandse ‘zeureconomie’. Volgens hem zijn deze zieken zeurkousen.

De vakbeweging geeft evenmin blijk van een scherp inzicht wanneer daar wordt beweerd dat overspannenheid en burn-out het gevolg zijn van een door de werkgevers te hoog opgevoerde werkdruk. Zij zien werkgevers nog vaak als uitbuiters. Mensen die zo praten, voeren een dovemansgesprek. De beschuldigingen over en weer zijn niet meer dan karikaturen en vormen geen basis voor analyse, laat staan dat ze bijdragen aan het vinden van oplossingen.

Verstandiger is het eerst te onderzoeken waardoor er juist nu een epidemie heerst van burn-out, want dan wordt duidelijk in welke richting er naar oplossingen moet worden gezocht.

Een mogelijke verklaring voor de epidemie van psychische arbeidsongeschiktheid ligt zo voor de hand dat hij waarschijnlijk om die reden meestal over het hoofd wordt gezien. Naar mijn idee wordt hij veroorzaakt door de verschuiving in Nederland (en in de rest van de westerse wereld) van een agrarische en industriële economie naar een diensten- en kenniseconomie.

Handarbeid is vervangen door hoofdarbeid. Niet alleen binnen de diensten- en kenniseconomie, maar ook binnen landbouw en industrie neemt hoofdarbeid tegenwoordig een prominente plaats in. Daardoor werkt nog maar 10 procent van de Nederlanders met zijn handen, terwijl de overige 90 procent met hoofdarbeid de kost verdient.

Het altijd aanwezige risico van psychische overbelasting neemt daardoor alleen maar toe. Want wanneer het hoofd als productiemiddel belangrijker wordt dan lichaamskracht, kan het bijna niet anders dan dat mensen eerder last van hun hoofd krijgen dan last van hun lijf en dat psychische problemen hen sneller dan vroeger verhinderen hun werk naar behoren te doen.

De verschuiving van lichamelijke naar hoofdarbeid heeft een aantal onvermoede consequenties die bij een groeiend aantal mensen het evenwicht tussen draaglast en draagkracht aantasten. Voordat ik op een aantal van die risico’s inga, wil ik opmerken dat werken in de economie van de hoofdarbeid bepaald geen straf is. Vaak is dat werk juist een groot genot.

Maar hoofdarbeid is niet alleen mooi en aardig. Er zijn ook risico’s aan verbonden, wat inhoudt dat er met een zekere mate van waarschijnlijkheid vervelende dingen kunnen gebeuren. Omdat niet iedereen de neiging heeft te veel van zichzelf te eisen, is ook niet iedereen even bevattelijk voor de risico’s.

Vergelijk het met arbeiders die vroeger in de haven zware lasten moesten tillen. Lang niet alle sjouwers kregen problemen met hun rug, maar de kans dat ze hun rug versleten was bij deze havenarbeiders groter dan bij mensen met een zittend beroep. Wanneer ik schrijf over de gevaren van hoofdarbeid, heb ik het vooral over risicovolle omstandigheden die de kans op psychische arbeidsongeschiktheid vergroten. Die omstandigheden hoeven niet noodzakelijkerwijs te leiden tot burn-out. Veel hangt af van het reactiepatroon van de betrokken hoofdarbeiders.

Zoals sjouwers die weten dat ze hun vracht met hun benen in plaats van hun rug moeten tillen, minder kans lopen te verslijten, zo is het gevaar van opbranden een stuk kleiner wanneer vooral hoofdarbeiders die veel van zichzelf vragen zich bewust zijn van de risico’s die ze in hun werk lopen.

In de eerste plaats is er het risico van mentaal niet meer kunnen ontspannen. Er zijn steeds minder beroepen waarin mensen met hun handen het werk doen, terwijl ze met hun hoofd ergens anders zijn. Wegdromen in de tijd van de baas is er in de economie van de hoofdarbeid nauwelijks nog bij. Integendeel, het werk vraagt juist een grote concentratie.

Dat is bijvoorbeeld het geval bij allerlei administratieve functies, waarbij mensen grote hoeveelheden gegevens in korte tijd moeten verwerken. Wegdromen is al helemaal onmogelijk wanneer mensen voortdurend moeten praten, zoals telefonisten in callcenters. Voor hen gaat ‘verstand op nul, blik op oneindig’ niet op. Zelfs kleine, natuurlijke pauzes ontbreken. Dat kan op den duur slopend zijn. Er moeten daarom andere mogelijkheden worden gecreëerd om tussen de bedrijven door mentaal te ontspannen en de draagkracht weer op te vijzelen.

In de tweede plaats zit er een risico in het werken met andere mensen. In principe kan dat leuk en interessant zijn en dat is ook de reden waarom ‘iets met mensen’ een veelgehoorde wens is wanneer jongeren over hun beroepskeuze fantaseren. Helaas zorgen niet alle klanten, cliënten, patiënten of studenten voor boeiende contacten. Vaak is het slopend om een hele dag met andere mensen te moeten omgaan, zeker wanneer die almaar assertiever, verwender, veeleisender of zelfs agressiever worden.

Je spontaan en ongedwongen gedragen is – ook wanneer je met prettige mensen werkt – lang niet altijd mogelijk, omdat er bij dergelijke contactuele beroepen bepaalde verwachtingen bestaan over hoe de dienstverleners zich horen op te stellen en te gedragen. Terwijl in de industrie goederen op voorraad en achter gesloten deuren worden gemaakt, worden diensten vaak onder de ogen van de klanten geproduceerd. Zo maakt het voor de kwaliteit en het gebruikersgemak van een tuinstoel niet uit of de fabrieksarbeider, toen hij het ding produceerde, lachte of mokte, betrokken was of afstandelijk. Maar voor de kwaliteit van een dienst maakt het een groot verschil hoe de leraar de leerlingen bejegent of welke betrokkenheid de dokter uitstraalt. Op houding en gedrag van dienstverleners wordt de hele dag gelet. Daar houden goede dienstverleners – meer of minder bewust – rekening mee.

Voor natuurtalenten, mensen met een grote sociale intelligentie, is het een geringe moeite zich te verplaatsen in hun klanten. Zij hebben er zelfs lol in om het hun verschillende klanten naar de zin te maken door telkens uit een ander vaatje te tappen. Anderen hebben er veel meer moeite mee hun houding en gedrag af te stemmen op wat de verschillende klanten van hen verwachten of nodig hebben. Dikwijls vinden ze het extra moeilijk om daarbij hun eigen identiteit en waardigheid te behouden. Vaak zullen deze mensen minder resultaten boeken dan de natuurtalenten.

Het is de vraag hoe zij reageren op teleurstellingen. Krampachtig of soepel? Kwaad of laconiek? Met zelfverwijt of door simpelweg te aanvaarden dat het moeilijk is voortdurend met mensen om te gaan? Van die reactie hangt af in hoeverre ze hun draaglast vergroten en/of hun draagkracht uithollen, wanneer het werk niet aan hun verwachtingen voldoet. Werken met andere mensen gaat ook vaak gepaard met veel overleg en vergaderen. Waarschijnlijk zijn er in de economie van de hoofdarbeid geen andere activiteiten die zoveel energie kosten en zo weinig opleveren. Vanuit dat gezichtspunt is het onbegrijpelijk dat er zoveel wordt vergaderd.

Het is de prijs die Nederland betaalt voor het overlegmodel. Zoeken naar consensus kost tijd, het masseren van de zielen is niet een kwestie van efficiency, maar vergt uren van ritueel overleg. Dat legt een grote druk op de hoofdarbeiders. Want naarmate ze vaker moeten overleggen, zijn ze minder de baas over hun tijd en zijn ze meer van anderen afhankelijk om efficiënt te kunnen werken.

In de derde plaats is er het risico van een te grote betrokkenheid bij het werk. Wanneer meubelmakers, drukkers of bakkers een grote liefde voor hun vak koesteren kunnen ze die bijna straffeloos vertalen in grote gedrevenheid en betrokkenheid. Ofschoon de materie soms weerbarstig is, zal een grotere inzet in het algemeen een mooier en beter resultaat tot gevolg hebben.

Een ongebreidelde inzet kan mensen in bijvoorbeeld de hulpverlening of het onderwijs lelijk opbreken. Hulpverlener en leraar hebben slechts ten dele invloed op de resultaten. De leraar die verwacht dat hij er persoonlijk voor kan zorgen dat alle kinderen uit de klas, tot en met de meest kansarme uit de meest achtergestelde milieus, enthousiaste en plichtsgetrouwe leden van de samenleving worden, komt bedrogen uit. Als hij het zichzelf aanrekent dat niet alle leerlingen even deugdzaam worden als hij had gehoopt, loopt hij geheid eens vast.

Wie gezond en effectief wil blijven werken in contactuele beroepen, moet een evenwicht vinden tussen betrokkenheid en distantie. Grenzen stellen, het verschil zien tussen de dingen waarop je wel en waarop je geen invloed hebt, is daarom een essentiële vaardigheid in de economie van de hoofdarbeid. Afstand betrachten is vaak ook lastig doordat hoofdarbeiders helemaal door hun onderwerp kunnen worden gegrepen. Doordat ze eigen initiatief kunnen ontplooien en iets van hun persoonlijkheid in hun werk kunnen leggen, krijgen ze steeds meer lol in hun werk. Zulk werk is een zegen omdat ze er hun ziel en zaligheid in kunnen leggen. In jargon: er is een grote overlap tussen personal values en organizational values.

Dat kan ook een vloek zijn, want het werk kan ze zó grijpen dat ze de klok niet meer in de gaten houden en alleen nog voor hun werk leven. In de economie van de hoofdarbeid heeft voor velen het werk geen natuurlijk einde meer. Thuis (door)werken is bij de huidige stand van de telecommunicatie voor dit soort hoofdarbeiders bijna vanzelfsprekend.

Deze mensen spotten met alle leerstellingen uit oude managementboeken die er impliciet van uitgaan dat het een probleem is werknemers te motiveren en aan het werk te krijgen. Bij deze hoofdarbeiders is het precies andersom; ze zijn niet te stoppen en draven door. Zij verwaarlozen zichzelf en zouden veel effectiever zijn wanneer ze zichzelf af en toe rust gunden. Daarom krijgen managers in de moderne economie een heel andere taak dan in de industriële economie; in veel gevallen zullen ze mensen moeten afremmen in plaats van ze te motiveren.

Onduidelijkheid over wat er van mensen wordt verwacht en op welke criteria ze worden beoordeeld, vormt een vierde risico. Tegenover de meetbaarheid en objectiviteit van de landbouw en industrie staan de ongrijpbaarheid en subjectiviteit van de economie van de hoofdarbeid.

De kwaliteit van agrarische en industriële producten kan ondubbelzinnig worden gemeten; voor energiegebruik, duurzaamheid, gewicht, kleur en lengte bestaan heldere maten. Daarvan kunnen exact normen worden vastgesteld. Goed of fout is duidelijk, net als veel of weinig.

Maatstaven voor de kwaliteit van diensten zijn moeilijker te bepalen. Of bijvoorbeeld een longontsteking geneest of niet, zegt slechts zeer ten dele iets over de kwaliteit van de arts en van het door hem voorgeschreven geneesmiddel. Het verloop van de ziekte hangt immers grotendeels af van de conditie van de patiënt.

‘Het vervelende is,’ zei een huisarts, ‘dat ik me soms achteraf realiseer dat ik bepaalde mogelijkheden over het hoofd heb gezien of een nieuw medicijn onbeproefd heb gelaten. Dat geeft me een ontevreden gevoel. Ik vind het dikwijls moeilijk om voor mezelf te bepalen of ik al dan niet goed werk heb afgeleverd.’

Goed of slecht werk? Bij hoofdarbeiders is dat niet zwart op wit vast te stellen. Er is een schemergebied van grijstinten. Bijvoorbeeld, wie bepaalt of iemand een goede trainer is? Wat zijn de maatstaven voor een goede krant? Wanneer is de overname van een verzekeraar door een bank verstandig? Wie garandeert dat een therapie de juiste is? Waardering is binnen de economie van de hoofdarbeid vaak een kwestie van smaak en een bron van eindeloze discussies.

Mensen reageren zeer verschillend op dit gebrek aan zekerheid. Sommigen krijgen er een kick van, weten hun omgeving te bespelen en maken daar goede sier mee. Anderen gaan eerder gebukt onder de onduidelijkheid van hun verplichtingen, wat hun draaglast extra zwaar maakt. Het risico bestaat bijvoorbeeld dat ze het idee hebben dat hun werk nooit klaar is en dat hun taken oceanisch zijn. Het kan immers altijd beter. Neem managers. Zij kunnen altijd meer aandacht en begeleiding aan ondergeschikten geven, ze kunnen meer vakliteratuur lezen, zich beter op de hoogte stellen van ontwikkelingen op andere terreinen zoals informatica, management, sociale zekerheid, belastinghervormingen en marktontwikkelingen. De mogelijkheden om hun werk te verbeteren zijn eindeloos. Daarom moeten ze zelf grenzen stellen. Genoeg is genoeg. Maar wie weet in een wereld van opgeschroefde eisen nog wat genoeg is?

Het antwoord is even ongrijpbaar als de economie van de hoofdarbeid zelf, om die reden ooit door de econoom Dany Jacob ook wel de ‘economie van de gebakken lucht’ genoemd. Om goed te kunnen functioneren in een wereld van gebakken lucht is een gezond gevoel van eigenwaarde noodzakelijk, terwijl het ook nodig is om op de juiste momenten open te staan voor kritiek.

De economie van de hoofdarbeid zit vol twijfel en onzekerheid, temeer daar bij gebakken lucht de grenzen tussen charlatan en genie flinterdun zijn. Niet alleen voor buitenstaanders, ook voor de betrokkenen zelf. Zij hebben dikwijls last van het bedriegerssyndroom.

Veel hoofdarbeiders denken: ‘Ik doe wel heel deskundig, maar op de keper beschouwd ben ik een onbenul.’ Daarvan heeft de vakman veel minder last, die met zijn handen concrete voorwerpen maakt die hij als bewijs van zijn vakmanschap kan zien en tonen. Wie echter abstract werk verricht, ziet zelf vaak na verloop van tijd niet meer welke bijzondere kennis, vaardigheden en inzichten hij in huis heeft.

Het meest opmerkelijke voorbeeld van een ingebeelde bedriegster was Annie M.G. Schmidt. Tot op zeer hoge leeftijd zei ze dat ze werd gekweld door de angst dat zou blijken dat ze de kluit had belazerd en dat ze eigenlijk niet kon schrijven. Een vergelijkbare angst kwelt soms ook mensen die hun sporen hebben verdiend als organisatieadviseur, advocaat, copywriter of communicatieadviseur. In hun zwakke momenten twijfelen ze aan hun capaciteiten. Opnieuw bepaalt hun reactie of die twijfel aan ze blijft vreten en ze in een neerwaartse spiraal van een steeds zwaarder wegende draaglast en uitgeholde draagkracht terechtkomen.

Omgekeerd bestaat er natuurlijk ook het risico dat mensen zichzelf overschatten.

Kortom, bij hoofdarbeid bestaat er een behoorlijk risico van doordraven, frustratie en onzekerheid. Om daarmee om te gaan, zijn een helder zelfbeeld en zelfvertrouwen nodig, net als een juiste mengeling van betrokkenheid en distantie.

Wie een halt wil toeroepen aan de epidemie van psychische arbeidsongeschiktheid, moet aandacht krijgen voor dit soort aspecten van hoofdarbeid. Ook hoofdarbeiders zelf moeten er beducht voor zijn en er op die manier voor zorgen dat werken in de economie van de hoofdarbeid boeiend en inspirerend blijft.

Een grote vrije ruimte

In zijn boek The Empty Raincoat gaf Charles Handy met een simpele formule aan hoe in vrijwel alle bedrijven zowel de productiviteit als de winst is gestegen. 1/2 x 2 x 3 staat voor de ontwikkeling dat er met de helft van de werknemers, die dubbel zo goed betaald worden, het drievoudige wordt geproduceerd.

Of de cijfers exact juist zijn, is de vraag. Maar het is onmiskenbaar de trend dat overal minder mensen meer werk moeten doen. ‘Het is makkelijk ons te verliezen in het streven naar efficiency,’ waarschuwt Handy, ‘en efficiency te beschouwen als een doel op zich.’

Ook waarschuwt hij voor de gevaren van een te grote betrokkenheid, te veel verantwoordelijkheidsbesef en te sterke zelfdiscipline bij werknemers. Hij beschouwt werk als een omgekeerde donut, als gebak met het deeg in het midden en een aan de buitenkant in te vullen holte.

De kern van de donut zijn alle zaken – vaak opgesomd in een functieomschrijving – die mensen beslist moeten doen om in hun werk niet tekort te schieten. Daarnaast hoort bij de meeste banen een flinke dosis eigen verantwoordelijkheden en initiatief – het gat aan de buitenkant.

Kenmerk van ‘goed werk’ is volgens Handy dat er een evenwichtige verhouding bestaat tussen de kern en de vrije ruimte. Als iemands werk alleen maar uit de nauw omschreven kern zou bestaan, was het saai, voorspelbaar en geestdodend. Zou het daarentegen bijna alleen uit vrije ruimte bestaan, dan zijn de taken oceanisch en is het werk nooit af. Dan bestaat het risico van doordraven. In de economie van de hoofdarbeid slinkt de vast omschreven kern en dijt de vrije ruimte uit. Het risico van doordraven neemt navenant toe.

6

WERKDRUK EN LEEFDRUK

Een aantal maatschappelijke en economische ontwikkelingen versterken het gevoel dat werken in de economie van de hoofdarbeid zwaar is. Mensen ondervinden niet alleen een hoge werkdruk, ze leggen zichzelf ook thuis een hoog tempo op door hun agenda voor de avonden en weekends eveneens vol te boeken. Daardoor komen ze tijd tekort en hebben ze last van een hoge leefdruk. De twee ontwikkelingen hangen onmiskenbaar samen. Want wie de hele dag op kantoor in een hoog tempo heeft gewerkt, heeft vaak moeite om thuis naar een lagere versnelling terug te schakelen.

Door flexibilisering van werktijden moeten mensen steeds meer goochelen met hun tijd. Of zoals Mark Elchardus in een rapport ‘De gemobiliseerde samenleving’ het zo fraai verwoordt: ‘[…] ze kunnen niet meer op geëffende paden door een geordende maatschappij stappen, maar moeten voortdurend hun eigen leven coördineren en afstemmen op de turbulente aan- en afwezigheid van de mensen en de dingen die ze willen ontmoeten of mijden.’

Elchardus vervolgt: ‘Complexe samenlevingen moeten een ware kakofonie van ritmen en tijden op de ene of andere manier toch tot een symfonie brengen en een aanhoorbare temporele ordening ontwikkelen.’ Het op elkaar afstemmen van verschillende ritmen is echter steeds lastiger geworden. ‘Een van de meest ingrijpende oorzaken is wellicht de toegenomen arbeidsmarktparticipatie van de vrouw. In de jaren vijftig en zestig vervulde de huisvrouw een bufferfunctie: zij ving de schokken op tussen de botsende tijdsordes van werk, school, winkels, vrije tijd. […] Nu de huisvrouw die bufferfunctie niet meer waarneemt, komen die verschillende tijdsordes veel harder en directer met elkaar in botsing.’

De toegenomen arbeidsmarktparticipatie van vrouwen leidt tot een dubbele belasting. Anders dan de huisvaders van weleer hebben werkende vrouwen geen huisman die zorgt dat thuis alles op rolletjes loopt. Als zij van hun werk thuiskomen, wacht daar een nieuwe taak die geen uitstel duldt. Ook in de zeldzame gevallen dat mannen en vrouwen hun zorgtaken delen, neemt de belasting toe. Vrije tijd is voor deze groep steeds schaarser. Alleen al het feit dat het merendeel van de Nederlandse huishoudens uit twee- of anderhalfverdieners bestaat, is een indicatie van de toegenomen werk- en leefdruk. De scheiding tussen privé en werk begint te vervagen. Om zich van hun zorgtaken te kunnen kwijten moeten werkende ouders vanaf hun werk allerlei privézaken regelen. Omgekeerd worden overwerk en in de avond of het weekend thuis werken ook steeds vanzelfsprekender.

Mobiele telefoons zorgen voor bijna onbeperkte bereikbaarheid. Via e-mail kan informatie onmiddellijk worden verstuurd. Dat je voor nader overleg zou moeten wachten tot een volgende postbestelling is bijna prehistorie. Rapporten, cijfers of andere informatie kunnen direct worden verstuurd. Bleven zaken met een spoedeisend karakter vroeger zeker een etmaal liggen, tegenwoordig dienen ze à la minute te worden afgehandeld. Het tempo wordt opgeschroefd en zo vraagt het dagelijkse gegoochel met tijd om steeds meer behendigheid.

Ook op andere fronten verdwijnen vaste patronen uit de samenleving. De baan voor het leven loopt op zijn eind, waarmee voor veel mensen een belangrijk houvast verdwijnt. Anthony Sampson schreef er het boek Company Man. The Rise and Fall of Corporate Life over. Daarin werpt hij de indringende vraag op wat deze ontwikkelingen betekenen voor de sociale stabiliteit van de samenleving. Immers, een land als Engeland werd de afgelopen decennia in zekere zin teruggeworpen naar de economische onzekerheid van de negentiende eeuw. ‘Maar,’ zo waarschuwt Sampson, ‘we missen wel de sociale structuren en het vangnet die de kerken en hechte familiebanden destijds boden.’ Door dit soort ontwikkelingen is er het risico dat de sociale steun, een van de drie poten van de draagkracht, steeds verder wordt ondergraven.

Andere vanzelfsprekendheden hebben eveneens afgedaan; het is mooi dat afkomst of bezit van kapitaal allang niet meer bepalend zijn voor iemands plaats in de maatschappij en dat kennis tegenwoordig het belangrijkste productiemiddel is. Maar kennis is kapitaal dat aan snelle inflatie onderhevig is. Zorgen dat je bijblijft is derhalve tegenwoordig een integraal onderdeel geworden van werk en van het handhaven van je positie op de arbeidsmarkt. Daardoor krijgt voor grote groepen werken veel weg van een ratrace.

De ratrace is extra zwaar doordat de werkdruk is verhoogd. Steeds meer organisaties maken een eind aan vrijblijvendheid en daarom ontwikkelden ze uiteenlopende maatstaven om de effectiviteit van hun werknemers te meten. Gezien het subjectieve karakter van hoofdarbeid zijn dat vaak vrij gebrekkige en discutabele maatstaven. Declarabele uren schrijven in de advieswereld is nog de meest simpele. Op universiteiten wordt de productiviteit gemeten aan de hand van publicaties, eventueel gewogen voor de lengte en de zwaarte van het accepterende tijdschrift. Van journalisten bij een blad als Elsevier worden de kolommen geteld. Elders wordt klanttevredenheid gemeten. Ook zijn er bedrijven die via een maatstaf voor medewerkerssatisfactie de kwaliteit van leidinggevenden proberen te bepalen. Kortom, in alle soorten organisaties en in alle echelons probeert men resultaten te meten en verdwijnen de laatste restjes vrijblijvendheid. Soms hanteren bedrijven – in navolging van Amerikaanse bedrijven – impliciet het begrip face time, de tijd dat je je gezicht op kantoor laat zien. Hoe langer, hoe beter, is in de Verenigde Staten de stilzwijgende afspraak. Wie die stilzwijgende afspraak schendt en bijvoorbeeld in het weekend niet aanwezig is, wordt op het matje geroepen en krijgt te horen dat ‘ze’ aan je houding twijfelen, zo vertelt de Amerikaanse econome Juliet Schor in The Overworked American.

Op een vergelijkbare manier tel je in Nederland in sommige sectoren en sommige beroepen pas mee wanneer je werkweken van meer dan vijftig uur maakt. De redenering lijkt dan te zijn dat wie minder werkt, kennelijk geen hart voor de zaak heeft. Bij veel organisaties verwacht men een volledige overgave van de medewerkers; die dienen dag en nacht klaar te staan.

De werkdruk wordt ook opgevoerd door rationalisering van de productie. Hierdoor verdwijnen, zoals gezegd, de kleine pauzes. Kleine pauzes zijn essentieel om te voorkomen dat de spanning zich opstapelt, ze zijn nodig om te herstellen. Tegenwoordig is er nog maar weinig over van deze natuurlijke hersteltijd. Niemand mag ook maar een minuut verliezen en daarom wordt overal de leegloop, onbenutte tijd, uit het productieproces weggesneden.

Deze leegloop of kleine pauzes zijn echter van groot belang voor het revitaliserende vermogen. Mensen hebben hersteltijd nodig. Denk aan de metafoor van de pijl-en-boog: de boog verliest zijn veerkracht als men hem na gebruik vergeet te ‘ontspannen’.

In de haven is dat goed zichtbaar. Konden de sjouwers van weleer even uitrusten als ze zonder zak terugliepen om de volgende vracht te halen, de kraandrijvers van tegenwoordig hebben die ingebouwde ontspanning niet meer. Zij moeten voortdurend hun aandacht bij de bediening van hun machine houden.

Doordat de grens tussen werk en privé vervaagt en doordat terugschakelen een kunst apart is, leidt een hoge werkdruk makkelijk tot een hoge leefdruk. Dat wil zeggen dat mensen ook in de avonden en weekends blijven jagen en jakkeren. Ze komen ook in hun vrije tijd niet meer tot rust. Soms wordt er beweerd dat het eerder deze leefdruk in plaats van de opgevoerde werkdruk is die voor de spanningen in het moderne leven zorgt. In de praktijk blijken beide moeilijk los van elkaar te kunnen worden gezien.

Je kunt het vergelijken met ‘snelheidsverdwazing’, zo noemen rijinstructeurs het verschijnsel dat leerlingen, die anders eerder te traag dan te snel rijden, na hun eerste doop op de snelweg opeens met tachtig kilometer per uur door woonwijken scheuren. De overgang van honderdtwintig naar vijftig kilometer is te groot. Geduldig vertelt de instructeur keer op keer dat de maximumsnelheid binnen de bebouwde kom vijftig kilometer bedraagt en dat er moet worden teruggeschakeld naar de derde of tweede versnelling.

Doordat ze voortdurend oefenen, raken automobilisten gewend aan dat terugschakelen. Maar zelfs de meest ervaren en verantwoordelijke chauffeurs betrappen zich er soms op dat ze, na een tijd meer dan honderd kilometer op de snelweg te hebben gereden, niet terugschakelen en in de stad te hard rijden.

In het leven van alledag gebeurt iets vergelijkbaars. Op het werk wordt er continu gejakkerd en rijden mensen voortdurend in de vierde versnelling. Thuis terugschakelen is er niet bij. Ook hier is er sprake van snelheidsverdwazing. Mensen hebben het vaak zelf niet eens meer in de gaten dat ze ook hun avonden en weekends in een veel te hoge versnelling doorbrengen. Vaak is er niemand die hen erop wijst dat ze beter naar een lagere versnelling kunnen teruggaan.

Er is niets mis met hard werken, mits mensen zich daarna voldoende ontspannen. Het motto van ‘twee uur rijden, een kwartier rust’ geldt niet alleen voor autoritten, maar ook voor de pijl-en-boog in het gewone leven. Door op tijd rust te nemen zakt de spanning even en is de kans op snelheidsverdwazing minder groot.

Wanneer iemand als Ruding klaagt over een ‘zeureconomie’, slaat hij de plank helemaal mis. Er wordt te weinig gezeurd. Mensen met de neiging om door te draven en die te veel van zichzelf vragen zouden juist meer moeten zeuren – af en toe helemaal niets doen en goed ontspannen – in plaats van voortdurend door te gaan. Opgebrande mensen hebben continu te veel toeren gedraaid. Ook als ze noodgedwongen tot stilstand komen, draait hun motor nog op volle toeren.

Is dat de schuld van werkgevers? Moeten we de snelwegen afschaffen om de verkeersveiligheid in de woonwijken te vergroten? Moet de werkdruk worden verlaagd om de leefdruk te verkleinen?

Verlaging van de werkdruk en aandacht voor natuurlijke pauzes helpt ongetwijfeld. Minstens zo belangrijk is om ook in het echte leven snelheidsverdwazing te herkennen en ermee te leren omgaan, zoals automobilisten dat van hun rijinstructeur hebben geleerd. In de economie van de hoofdarbeid zouden coaches werknemers een realistische kijk op hun werk en hun functioneren kunnen geven. Want ‘weg van de snelweg’ is te leren.

Weg van de snelweg maak je meer leuke dingen mee dan op de grote weg. Maar vaak ontkom je niet aan de snelweg. Dat is geen ramp, mits je je houdt aan het oude devies van ‘twee uur rijden, een kwartier rust’ en bijtijds terugschakelt wanneer je een woonwijk binnenrijdt.

Een man die tijdens zijn burn-out lange tijd niet had gewerkt, vertelde dat hij in die periode, wanneer hij andere mensen zag werken, het gevoel had dat hij langs een snelweg met voorbijrazende auto’s stond. ‘Het ging allemaal zo snel en vlug, dat ik me niet kon voorstellen dat ik ooit ook zo hard had gewerkt. Nog minder kon ik me voorstellen dat ik ooit ook weer in staat zou zijn in te voegen en mee te rijden.’

Toen ik gevloerd was, had ik een vergelijkbaar gevoel. Pas toen zag ik hoe hoog het tempo in het alledaagse leven is.

Onthaast u!

‘Als onze polsslag, ons leven, het universum verschillende ritmen kennen, waarom moeten wij dan ons leven met een constante snelheid leven? Waarom moet het alsmaar sneller, terwijl we over te weinig tijd beschikken?’ vraagt Stephan Rechtschaffen zich af in Timeshifting, in het Nederlands vertaald als Onthaasten.

Hij pleit voor ‘ritmebewust’ leven, waarbij je je bewust bent van zowel je eigen ritme als van dat van de mensen om je heen. Wanneer je je van die ritmen bewust bent, kun je overstappen van het ene op het andere ritme. Dan kun je dus ook bewust vertragen. Wie die kunst eenmaal beheerst, kan volgens Rechtschaffen meedoen met de snelle ritmen van de moderne wereld ‘in de wetenschap dat je deze achtbaan op ieder willekeurig moment weer kunt verlaten’.

Tijd is een maatstaf voor veranderingen. Hoe meer veranderingen, des te meer zijn we ons bewust van de tijd die almaar voorbijvliegt. Tijdloosheid wordt ervaren als een puur bewustzijn van het bestaan, bevrijd van verandering. Verlichting is volgens Rechtschaffen het ontwaken uit een toestand van voortdurende verandering.

Rechtschaffen: ‘Verlichting kun je niet bereiken zonder meditatie of een soortgelijke spirituele bezigheid. In de kern betekent het dat je zo volledig in het heden opgaat dat daarbuiten niets meer bestaat.’

Wie de tijd wil vertragen, moet het ‘nu’ laten uitdijen. Rechtschaffen geeft daarvoor verschillende oefeningen. Hij adviseert je op dat soort momenten de ogen te sluiten. Want de ogen staan direct in verbinding met ons denkvermogen. Reukzin, tastzin en gehoor zijn trager en staan meer met menselijke emoties in verbinding. Geuren, massage en muziek vergroten onze aandacht voor het nu. Ze helpen bij het onthaasten.

7

DE PERFECTIONISTE DIE DENKT DAT ZE LUI IS

Waarom raakte ook ik burn-out? Welke ingesleten reactiepatronen speelden me parten? Waardoor liep ik vast?

Er is niet één Grote Oorzaak waardoor iemand opgebrand raakt, maar het gebeurt door een samenspel van factoren zoals aanleg, opvoeding, reacties op gebeurtenissen, ervaringen en werk- en leefomstandigheden. Daarbij kunnen sommige dingen elkaar versterken en krijgen onschuldige zaken opeens riskante trekken.

Opvoeding speelt een belangrijke rol. Mijn ouders hielden niet van aanstellerij en wilden flinke meisjes. Mijn ouders waren lief, hartstikke lief voor hun vier dochters. Maar er zit een wezenlijk verschil tussen ‘ga eens vroeg naar bed’ en ‘blijf maar lekker liggen’. Allebei zijn het uitingen van zorgzaamheid, maar het ene advies is verstandig en het andere is verwennerij. Mijn ouders waren vaker verstandig dan dat ze ons verwenden.

Mijn moeder vertelt dat ze er achteraf spijt van heeft dat ze soms zo streng was: ‘Ik vond het vreselijk je thuis te moeten laten. Maar als ik had gezegd dat je voor straf niet mee mocht naar de kermis, dan vond ik dat ik consequent moest zijn.’ Verstandigheid en consequentheid waren de heersende opvoedkundige opvattingen en mijn ouders dachten dat een consequente houding tegenover hun kinderen het beste was. Lichtvoetigheid hoorde daar ook niet bij. Toen ik op de lagere school bij een opstelwedstrijd twee prijzen won, een in mijn eigen vijfde klas en een in de zesde in naam van mijn zus, voelden wij ons daarover bezwaard en vertelden we dat aan onze ouders. In plaats van dat mijn ouders me een pluim gaven omdat ik zo aardig kon schrijven en dat ze onze bezwaren wegwuifden, moesten we onze zonden aan de hoofdmeester opbiechten en de prijs aan de school teruggeven. Door die rechtschapenheid van mijn ouders was voor mij de lol van mijn eigen prijs helemaal verpest en voelde ik me wekenlang schuldig en slecht.

Die instelling maakte het leven niet altijd even makkelijk. Ik benijd kinderen van wie de ouders oogluikend toestaan dat de zus bijvoorbeeld een opstel voor haar broer schrijft terwijl hij in ruil daarvoor haar fietsband plakt. ‘Daardoor leren ze alvast dat ze moeten lobbyen en dingen moeten uitbesteden waarin ze niet goed zijn,’ zeggen ouders van nu. Dat is andere koek dan mijn vaders opvattingen over werk. ‘Als je iets doet, moet je het goed doen.’ Of: ‘Je moet altijd net iets meer doen dan er van je wordt gevraagd.’ Zulke opvattingen pasten feilloos bij de mentaliteit van de generatie die in de periode van wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog door hard te werken zich een betere maatschappelijke positie wist te verwerven dan hun ouders hadden gehad. In de huidige kenniseconomie zijn ze echter grotendeels achterhaald.

Om kort te gaan: ofschoon ze helemaal niet gelovig waren, hebben mijn ouders een echte calvinist afgeleverd. Zo’n plichtsgetrouwe, harde werker loopt een groter risico op te branden dan iemand die af en toe ‘laat maar waaien’ denkt.

Totdat ik opbrandde had ik nauwelijks in de gaten hoe plichtsgetrouw ik was. Jaren leefde ik – voor een groot deel onbewust – met het idee dat ik een luiwammes was die, zodra het moeilijk werd, er met de pet naar gooide. In die zin heeft mijn burn-out voor mij verhelderend gewerkt en kon ik een aantal oude, achterhaalde beelden (ook wel valse overtuigingen genoemd) vervangen door een nieuwe, realistischer kijk. Dat schept ruimte. Doordat ik diep in mezelf dacht dat ik lui was, vond ik vaak dat ik er een schepje bovenop moest doen. Zo’n instelling is contraproductief, zeker wanneer je je er niet bewust van bent dat je ook een pietje precies bent. Perfectionisme en plichtsgetrouwheid vormen samen een gevaarlijke cocktail.

In elk geval heeft dat scheve beeld een belangrijke rol gespeeld bij het proces van geleidelijk opgebrand raken. Want als je denkt dat je nooit voldoende je best hebt gedaan, mag je van jezelf nooit uitrusten en de zaken op hun beloop laten. Dan zet je met misplaatste flinkheid door.

De ironie wil dat mensen met wie ik samenwerkte en die me jarenlang vrijwel dagelijks van dichtbij meemaakten, natuurlijk allang wisten dat ik een perfectionist was. Als ik hun nu vertel dat ik daar door mijn burn-out achter ben gekomen, kijken ze me verbaasd aan. Dat hadden zij mij ook kunnen vertellen!

Ik zat echter met het beeld dat ik had overgehouden aan mijn dramatisch verlopen eindexamen. Om dat verhaal in het juiste perspectief te plaatsen ga ik terug naar de eerste twintig jaren van mijn leven. Ik ben de tweede dochter in een gezin met vier meiden. Mijn vader en moeder horen tot de generatie en sociale klasse die met veertien jaar moest gaan werken om de armoede thuis te verlichten, ook al konden ze goed leren. Dat wilden mijn ouders hún kinderen niet aandoen en gelukkig hoefde dat in het midden van de jaren zestig ook niet meer.

Mijn vader had zich opgewerkt van krullenjongen in een drukkerij tot docent grafische technieken aan de kunstacademie in Enschede. Er was dus genoeg geld om ons te laten doorleren en doordat ze alleen dochters hadden, hoefden mijn ouders nooit te kiezen en kwamen ze niet in de verleiding méér te investeren in de opleiding van hun zonen dan in die van hun dochters.

Mijn ouders hebben ons niet aangespoord iets typisch mannelijks of iets typisch vrouwelijks te doen. Ze lieten de keus aan ons. Ik vind het nog steeds kenmerkend dat twee van mijn zussen voor een uitgesproken vrouwenberoep als kleuterleidster kozen, terwijl mijn andere zus en ik belandden in mannenberoepen als landbouwkundig ingenieur en econoom. Door de manier waarop mijn ouders ons opvoedden heb ik nooit het idee gehad dat sommige dingen meer geschikt zouden zijn voor jongens dan voor meisjes en op school heb ik evenmin gemerkt dat jongens serieuzer werden genomen.

Ik was druk en onbescheiden. Ik toonde initiatief en had flair. Ik wilde graag moeilijke dingen kunnen, hield van uitdagingen en was ambitieus. Totdat ik ziek werd, zou ik dat woord nooit hebben gebruikt om mezelf te omschrijven. Maar ik was (en ben) het wel. Al vanaf mijn tiende wilde ik aan een universiteit studeren. Dat was in 1964 niet echt gebruikelijk voor meisjes van ongestudeerde ouders, maar ik vermoed dat ik mij spiegelde aan Rob, mijn veel oudere buurjongen. Zijn doorgaans zeer ingetogen moeder was op een dag ongewoon vrolijk en opgewonden. Rob was geslaagd voor het gymnasium! In gedachten zag ik hoe mensen haar zoon met een mattenklopper hadden geslagen. Ik snapte niet dat de buurvrouw dat fijn vond. Mijn moeder legde uit dat Rob zoveel op een héél moeilijke school, het gymnasium, had geleerd dat hij er nooit meer naartoe hoefde en dat hij nu aan de universiteit mocht gaan studeren. Er sprak zoveel bewondering uit haar toon dat studeren aan de universiteit mij ook erg aantrekkelijk leek.

Ik was een goede leerlinge, de beste van mijn klas. Ook toen ik, als enige van mijn lagere school, naar het lyceum was gegaan hoorde ik bij de besten. Toen aan het eind van de brugklas duidelijk was dat ik naar het gymnasium mocht, was het alsof mij toegang werd verleend tot een eerbiedwaardige tempel. Ik hoor nog de klokjes van deze welluidende boodschap in mijn hoofd klingelen.

Tot en met de vierde klas vond ik niets moeilijks aan die ‘héél moeilijke school’. Ik hoefde niet bijster veel tijd aan mijn huiswerk te besteden en bleef toch het beste meisje van de klas. Het was genoeg om ’s morgens om zes uur met mijn oudste zus op te staan en beneden in de nog kille huiskamer woordjes te leren of sommen te maken tot de rest van de familie om zeven uur opstond.

Dit veranderde toen ik in vijf bèta zat. Ofschoon ik veel sterker in talen was dan in exacte vakken, koos ik voor bèta omdat dat als moeilijker te boek stond. Die aantrekkingskracht van het moeilijke verdween snel toen ik merkte dat ik veel meer dan een uurtje per dag aan schei-, wis- en natuurkunde zou moeten besteden. Ik deed dat niet en mijn resultaten waren zo slecht dat het me bij het paasrapport duidelijk werd dat ik met deze cijfers zou blijven zitten. Alleen door heel goed mijn proefwerken te leren wist ik die ramp dat jaar te voorkomen.

Mijn eindexamenjaar verliep bizar. Ik deed wel mijn huiswerk voor de vakken die ik leuk vond, zoals talen en geschiedenis. Maar zodra ik de boeken voor de exacte vakken openlegde, werd ik door een verlammende weerzin bevangen. Ik voerde niets uit. Ik kón niets uitvoeren. Ik zakte.

Ik zat vast in een moeras van twijfel. Ik twijfelde aan het nut van school en aan het nut van een carrière. Ik gaf af op de ‘consumptiemaatschappij’, zag de maatschappij als ‘het systeem’ en ik wilde niet tussen de raderen van dat systeem belanden. Ik wilde liever barsten dan buigen, zei ik tijdens een spreekbeurt over L’Engrenage (letterlijk ‘Het raderwerk’, in het Nederlands vertaald als Tussen de raderen) van Jean Paul Sartre. Ik voelde ongenoegen en onvrede. Ik was vaak verdrietig en opstandig tegelijk. Ik wilde weglopen en naar Zuid-Frankrijk liften. Maar als ik spijbelde kwam ik nooit verder dan Amersfoort. Enschede paste me beter dan de Côte d’Azur. Ik bewonderde drop-outs, maar bleef op school.

Het tweede jaar in de zesde was ik zo mogelijk nog wanhopiger en depressiever dan in het eerste. Ik zag dat het belachelijk was Engelse woordjes die ik al kende te leren, terwijl ik mijn huiswerk voor scheikunde nog niet had gedaan. Maar iets belette mij me in die moeilijke exacte vakken te verdiepen. Ik kon me er niet toe zetten. Ik deed het niet. Ik gooide er met de pet naar.

Zo eindigde het gymnasium dat als een mooie meisjesdroom was begonnen als een drama. De eerbiedwaardige tempel was veranderd in een martelkamer, de leerlinge naar wie niemand enig omkijken had in een zorgenkindje. Met man en macht probeerden leraren en ouders me op school te houden.

In een wanhoopspoging besloot ik halverwege het tweede jaar over te stappen naar alfa. Ik moest in een halfjaar tijd de stof van anderhalf jaar Grieks en Latijn inhalen en kreeg dure bijlessen. De situatie thuis was zo vervelend geworden dat ik bij de ouders van een vriendin ging wonen. Ik kreeg twee herexamens en slaagde pas eind augustus.

Er was geen feest, geen vrolijkheid. Er was niets dan narigheid.

Alles welbeschouwd was de moeizame afsluiting van mijn gymnasium niet meer dan een rimpeling in een carrière die heel aardig zou verlopen. Maar de gebeurtenissen hadden kennelijk zo’n diepe indruk op mij gemaakt, dat telkens wanneer het daarna lastig werd (en dat was dikwijls het geval in de competitieve zenuwenwereld van de journalistiek waarin ik zou belanden) de beelden uit mijn eindexamentijd naar boven kwamen.

In die tijd had ik het voor het eerst van mijn leven moeilijk gehad en onmiddellijk had ik het bijltje erbij neergegooid – dat beeld zou jarenlang het zicht op mezelf vertroebelen en daardoor deed ik vaak veel harder mijn best dan nodig en verstandig was.

Het risico van mooie eigenschappen

‘In order to burn out, one first has to be “on fire”,’ schreef iemand ooit eens. Het geeft aan dat het niet de ‘watjes’ of ‘lapzwansen’ zijn die opgebrand raken, maar juist mensen die zeer gemotiveerd waren hun werk goed te doen.

De psychiater Rigo van Meer schrijft in Overspannen door je baas: ‘Niet iedereen is even kwetsbaar om in een werksituatie overspannen te raken. Als je de kantjes eraf loopt en het je weinig kan schelen of het werk goed wordt uitgevoerd en of het goed of slecht met het bedrijf gaat en het je sowieso nauwelijks interesseert wat de baas nu weer te vertellen heeft, loop je weinig risico om overspannen te raken.

Juist mensen die over een aantal eigenschappen beschikken die voor het bedrijf zeer waardevol zijn, lopen het grootste risico om overspannen te raken. Iemand die overspannen raakt is gedeeltelijk het slachtoffer geworden van een aantal goede eigenschappen. […] Ze zijn meestal toegewijde, ijverige en serieuze werkers […] voelen zich verantwoordelijk, zowel voor hun werk, hun klanten als hun collega’s, zijn niet gauw uit het veld geslagen en ze zijn bereid om ook onder moeilijkere omstandigheden door te werken.’

Herbert Freudenberger, die zoals gezegd in 1974 het syndroom ‘ontdekte’ in de Free Clinic in New York, concludeert dat een aantal persoonskenmerken een verhoogd risico inhouden. Hij noemt onder meer perfectionisme, plichtsgetrouwheid, idealisme, de behoefte zichzelf te bewijzen, moeilijk nee kunnen zeggen, te veel hooi op de vork nemen, meer doen dan eigenlijk gevraagd wordt, slecht kunnen delegeren, zichzelf kunnen opofferen. Zulke eigenschappen sieren een mens, maar het is zuur dat ze je genadeloos onderuit kunnen halen.

8

FLINKE MEID IN EEN MANNENWERELD

Al sinds mijn veertiende wilde ik journaliste worden. Ik kreeg goede cijfers voor mijn opstellen, ik hield van schrijven en vond het leuk om blaadjes te maken. Op de lagere school had ik samen met mijn vader een schoolkrant opgezet. Ik schreef stukjes over schoolreisjes en over Ard Schenk. Op het gymnasium maakte ik voor de schoolkrant verslagen van de toneelvoorstellingen die we met school bezochten. Later werd ik redacteur van de schoolkrant, daarna hoofdredacteur. Als redactie schreven we niet alleen verhalen, maar verzorgden we ook de lay-out en plakten we de pagina’s in elkaar.

Niettemin had ik geen helder beeld van wat journalistiek inhield. Het enige wat ik wist, was dat ik als journaliste zou kunnen schrijven. En schrijven wilde ik. Liever nog was ik schrijfster geworden, maar ik had geen idee waarover ik zou moeten schrijven. Bovendien wist ik niet hoe ik dan in mijn levensonderhoud zou kunnen voorzien.

Ik kan me niet anders herinneren dan dat ik ervan uitging dat ik de rest van mijn leven zelf mijn geld zou verdienen. Dergelijke ideeën waren begin jaren zeventig op een middelbare school in Enschede vrij zeldzaam. Samen met een vriendin schreef ik erover in de schoolkrant en dat leverde ons het predicaat ‘Dolle Mina’ op. Als vroege feministen wilden wij geen verschillen tussen jongens en meisjes zien. Daarom vonden we het vanzelfsprekend dat ook meisjes een goede opleiding zouden volgen.

Toch duurde het tot ik twintig was, voordat ik naar de universiteit ging. Door het fiasco van mijn eindexamen had ik geen zin meer in studeren. In plaats daarvan ging ik in Amsterdam mijn wonden likken. Omdat ik mezelf weinig kans gaf om als leerling-journaliste te worden aangenomen, solliciteerde ik als correctrice bij verschillende kranten. Wanneer ik ergens binnen was, zo redeneerde ik, zou ik misschien de kans krijgen te schrijven. Maar geen enkele krant wilde mij.

Intussen volgde ik bij Schoevers een cursus steno en typen. Dat leek me nuttig voor een journalist. In de praktijk bleek het vooral handig om via het uitzendbureau steeds betere baantjes te krijgen. ‘Van koffiejuffrouw tot directiesecretaresse,’ vat ik mijn eerste jaar in Amsterdam altijd samen. Na dat jaar had ik genoeg bedrijfskantines en kantoren van de binnenkant gezien en was ik gemotiveerder dan ooit om te gaan studeren. Ik had de ‘luiwammes’ weggewerkt en was weer een flinke meid geworden die van aanpakken weet.

Nog steeds wilde ik journaliste worden. Toch viel de School voor Journalistiek af. Die vond ik in die tijd te veel een speeltuin. Toen ik bijvoorbeeld in mijn tweede eindexamenjaar samen met een vriend een dichtbundel uitgaf, was dat voor mij een prettige afleiding, maar hij kreeg er op de School voor Journalistiek studiepunten voor. Zo’n school was me niet serieus genoeg en eigenlijk wilde ik liever een academische opleiding volgen.

Ik koos voor economie. Dat leek me een goede ondergrond voor iemand die journaliste wilde worden. Ofschoon ik weinig verstand van economie had, begreep ik ook toen al dat economische factoren belangrijk zijn om maatschappelijke ontwikkelingen te kunnen doorgronden. Bovendien bezweek ik weer voor de verleidingen van het moeilijke. Als gymnasiaste had ik op school nooit economie gehad, laat staan dat ik er in de kranten iets van had begrepen. Toen ik tijdens de oliecrisis van 1973 mannen op radio en televisie gewichtig over werkloosheid en inflatie hoorde praten, kreeg ik de indruk dat economie niet alleen moeilijk maar ook belangrijk was. Het leek me stoer te begrijpen wat die kerels zeiden en me in hun discussies te kunnen mengen.

Ik genoot van de verbazing en bewondering die meisjes in die jaren ten deel vielen als ze economie gingen studeren: in 1974 waren er op honderdvijftig eerstejaarsstudenten vier vrouwen. Intussen studeerde ik het eerste jaar heel hard om mijn achterstand op het gebied van boekhouden en wiskunde weg te werken en verwierf ik de studievaardigheid die me aan het eind van het gymnasium had ontbroken. Wat als goede grap begonnen was, eindigde florissant: ik studeerde cum laude af. Gekscherend noemde ik mezelf das Wirtschaftswunder uit Enschede.

Ook met werk ging het goed. De laatste drie jaar van mijn studie was ik kandidaat-assistent van Hans van den Doel, hoogleraar welvaartstheorie, columnist bij de Haagse Post en daarvoor een tamelijk spraakmakend lid van de Tweede Kamer namens de PvdA. Aan een journalistieke carrière dacht ik in die tijd echter weinig, ofschoon ik regelmatig bijdragen leverde voor het faculteitsblad en daarvan hoofdredacteur werd. Het werk voor Van den Doel nam mij vrijwel geheel in beslag. Hij betoonde zich een inspirerende leermeester van wie ik in korte tijd veel heb geleerd. Toen hij ontdekt had dat ik een goede pen had, liet hij me zijn boeken en publicaties redigeren. Samen schreven we een aantal populairwetenschappelijke artikelen.

Van den Doel zag voor mij een wetenschappelijke carrière weggelegd en had grootse plannen voor een door mij te verrichten promotieonderzoek. Die sneuvelden echter toen hij in de zomer van 1981 werd geveld door een hersenbloeding die abrupt een einde maakte aan zijn carrière als wetenschapper. Gelukkig lagen jonge vrouwelijke economen met mooie cijfers en onderzoekservaring goed in de markt. Ik kon kiezen uit verschillende banen.

Ik nam de slechtst betaalde. Doordat ik vrij veel met Van den Doel had geschreven, kon ik als journaliste beginnen bij een krant die voor veel collega’s het gedroomde eindstation is, de Volkskrant. De maandag nadat ik 28 was geworden, ging ik daar werken als eerste vrouw op de in bedrijfseconomisch nieuws gespecialiseerde financiële redactie. Dat ik sociale economie had gestudeerd, maakte voor de Volkskrant gelukkig niets uit. Zelf tilde ik daar ook niet zwaar aan, want ik was maar al te blij dat ik een voet tussen de deur van de serieuze journalistiek had.

Mijn entree in de journalistiek verliep niet bepaald gladjes. Mijn proeftijd werd zelfs verlengd, voordat ik een contract voor onbepaalde tijd kreeg. Mijn probleem was dat ik hoegenaamd niets van journalistiek wist. Ik had gedacht dat het vooral mijn taak zou zijn ingewikkelde dingen op een heldere manier uit te leggen, zodat mensen als mijn ouders het ook konden begrijpen.

Dat had ik goed begrepen. Maar verder? De financiële redactie, ‘fin’, uit die tijd was niet de beste plek om een afgewogen beeld te krijgen van wat journalistiek inhoudt. De mannen waren newsgetters. Nieuws was het enige wat in hun ogen belangrijk was. Nieuws was voor mij echter een nieuw en lastig begrip. De mannen van ‘fin’ konden zich moeilijk verplaatsen in mijn onwetendheid. Zij begrepen niet dat iets wat voor hen vanzelf sprak voor mij onduidelijk was. Het duurde maanden voordat ik een beetje in de gaten kreeg wat ‘nieuws’ was. Nog steeds vind ik het lastig een sluitende definitie te geven, maar toch is het mogelijk aan de hand van voorbeelden nieuwelingen er een aardig beeld van te geven. Die didactische gave hadden de mannen van ‘fin’ niet. Ik kreeg te horen dat ‘nieuws’ ‘nieuws’ was.

Ik was toen ongetwijfeld behoorlijk eigenwijs. Ik opperde bijvoorbeeld dat veel lezers, net als ik, ook andere berichten dan het pure nieuws op prijs zouden stellen. Naar mijn idee waren grote lijnen en achtergronden minstens zo interessant. In elk geval had ik daar meer zicht op.

Daarover viel in die tijd met mijn directe collega’s niet te discussiëren. Zij noemden anderen, die er net zoals ik over dachten, minachtend ‘chef grote lijnen’. Drs. Pieter Broertjes, toen ook een nieuweling op de krant en later hoofdredacteur van de Volkskrant, moest het vooral ontgelden. Met de nadruk op drs., want dat was in 1982 in de journalistiek nog iets bijzonders. Ook ik werd, vooral als ik iets doms had gedaan, nadrukkelijk aangesproken met ‘drs. Van Bergen’.

In de jaren voordat ik ziek werd, vond ik het moeilijk om hulp te vragen. Daarvan had ik vroeger geen last. Wanneer ik terugkijk om te achterhalen waar ik die onbevangenheid heb verloren, kan het bijna niet anders dan dat dat is gebeurd op de financiële redactie van de Volkskrant. Telkens als ik daar iemand om uitleg vroeg, werd er niet serieus op ingegaan. Vaak werd er meewarig of bot op gereageerd, van collegialiteit was geen sprake. Op een gegeven moment vroeg ik niets meer en probeerde ik me op indirecte wijze het journalistieke ambacht eigen te maken. Dat is ook een manier, maar niet de makkelijkste of de plezierigste. Het gaf mij het idee dat je sowieso maar beter niet om hulp kunt vragen.

Ik was niet de enige vrouw die moeite had met de manier waarop de mannen van ‘fin’ in die tijd met elkaar omgingen. Toen ik al weg was, stapte een van de meest ervaren verslaggeefsters van de krant over naar ‘fin’ in de hoop zich een nieuw specialisme eigen te maken. Toen ze daar echter een paar weken had gewerkt, wist ze niet hoe snel ze op een andere deelredactie een goed heenkomen moest zoeken. Ze kon niet tegen wat zij noemde ‘de mentaliteit van een soldatenkamer’.

In die soldatenkamer moest ik het journalistieke ambacht leren. Ik voelde me er een buitenstaander. Dat gevoel, dat zich het best laat omschrijven als ‘de echte journalisten, dat zijn de anderen’, heb ik nog lang gehad. Zoiets maakt onzeker.

Het gevoel een buitenstaander te zijn werd ongetwijfeld versterkt door het feit dat ik jaren als zeldzame vrouw te midden van talloze mannen werkte. Ik verstoorde het idee van ‘jongens onder elkaar’. Ik mocht wel meedoen, maar hoorde er niet echt bij.

Ik voetbalde bijvoorbeeld niet. Hoe belangrijk is het voor je contacten wanneer je wél voetbalt tegen directeuren en managers? Wat betekent het dat je na afloop met elkaar onder de douche staat en daarna een borrel drinkt? Mannen kunnen daarover meepraten, ik kan alleen maar gissen naar de betekenis van dit soort camaraderie.

Soms suggereren mensen, vooral mannen, dat het een voordeel was dat ik bij persconferenties en dergelijke vaak de enige vrouw in het gezelschap was. Ik begrijp nooit zo goed wat ze daarmee bedoelen. Verwachten ze dat je als vrouw zult vertederen of verleiden? Als er al op die manier voor vrouwen een voordeel in hun zakelijke contacten te behalen is, heb ik daar het talent niet voor. Ik was en ben me dat in elk geval niet bewust.

Hooguit kreeg ik wat extra aandacht, toen er nog weinig vrouwen in de (economische) journalistiek werkten. Dat had beslist zijn charme, maar voor het beoefenen van mijn vak heeft dat naar mijn idee niets uitgemaakt.

De eerste vrouw zijn heb ik eerder als handicap dan als voordeel ervaren en zo kwamen er de eerste serieuze barsten in mijn naïeve beeld dat er helemaal geen verschillen bestaan tussen jongens en meisjes of tussen mannen en vrouwen.

Overigens is het heel goed mogelijk dat ik me ook een onzekere buitenstaander had gevoeld, wanneer ik een man was geweest. Het gevoel van onzekerheid heeft ook met het vak te maken. Veel journalisten doen zich veel stoerder en sterker voor dan ze zijn. Diep in hun hart zijn de meesten onzeker. Jarenlang hing er op een deur bij Elsevier een leuze met als strekking ‘Ergens ben ik altijd bang dat ik moet schrijven’. Het verwoordt het gevoel dat veel journalisten over hun vak hebben. Schrijven is je uitleveren. Schrijven is met de billen bloot gaan. Schrijven is elke keer laten zien dat je het kunstje nog beheerst. Steeds is er de angst dat het schrijven deze keer niet zal lukken; veel journalisten hebben last van het bedriegerssyndroom. Pas toen ik bij Elsevier werkte, heb ik gemerkt dat je alleen al door erover te praten het syndroom makkelijker de baas wordt. Toen ik bij ‘fin’ mijn eerste schreden op het journalistieke pad zette, werd over dat soort dingen niet gepraat. Er werd daar überhaupt niet over twijfels en onzekerheden gesproken. Van enige sociale steun voor beginnelingen – belangrijk voor je draagkracht én je zelfvertrouwen – was geen sprake.

Als een duikelaar veerde ik na het moeizame eerste jaar op. Toen ik eenmaal de code gekraakt had en begreep wat ‘nieuws’ was, had ik een geweldige tijd. Ik specialiseerde me in landbouw die door de superheffing in het middelpunt van de belangstelling kwam te staan. Ook schreef ik over de Zuid-Amerikaanse schuldencrisis. In het begin van de ABP-affaire had ik zelfs twee keer een primeur die ‘opening krant’ werd – het hoogst denkbare dat een ‘fin’-redacteur kon bereiken.

Ik leerde allerlei facetten van het vak. Ik maakte schema’s voor de opmaak van de financiële pagina, besprak die met de opmakers, gaf aanwijzingen wat ze konden schrappen zodat de stukken pasten. De volgende ochtend lag de krant op mijn deurmat en zag ik direct het resultaat. Een van de prettigste dingen van de journalistiek vind ik dat je altijd resultaat ziet van je inspanningen. Dat vrienden en familie mijn stukken lazen en me erover aanspraken, vond ik ronduit vleiend. Het was, kortom, een mooie tijd.

Alle betrokkenen waren waarschijnlijk allang vergeten dat mijn proeftijd bij de Volkskrant ooit werd verlengd. Bij mij zat het gestuntel uit de beginperiode in mijn geheugen gegrift. Het is te vergelijken met de traumatische ervaring van mijn eindexamen, waaraan ik het beeld had overgehouden dat ik lui was. Ook dat gemodder was iedereen allang vergeten, behalve ik. Ergens diep in mij zat de angst dat ik niet de zelfverzekerde en bekwame vrouw ben die de buitenwereld in mij ziet, maar dat ik eigenlijk lui en dom ben.

Wanneer het goed met me ging, was ik me deze angst amper bewust. Maar bij problemen of tegenslag werden er kennelijk verbindingen in mijn hoofd gelegd waardoor dit soort nare herinneringen en angsten naar boven kwamen. Op dat soort momenten kreeg ik het gevoel dat ik altijd alles verkeerd doe.

Het is logisch dat die associaties juist op die momenten naar boven komen. Maar het is ook lastig. Want wanneer je te maken hebt met problemen of tegenslag, heb je juist zelfvertrouwen nodig om je draagkracht op te vijzelen. Bij mij werd mijn draagkracht vaak ondermijnd door de herinnering aan oude tegenslag.

Ofschoon ik het erg naar mijn zin had gekregen bij de Volkskrant, stapte ik toch na vier jaar over naar Fem, Financieel-Economisch Magazine. Achteraf gezien geen gelukkige keuze. Inhoudelijk kon ik daar weliswaar mijn economische eieren kwijt, maar ik was inmiddels zo ‘verjournalistiekt’ dat ik het blad te saai vond. ‘Boekhouders die ze een pen in de hand hebben gegeven,’ wordt er weleens gezegd over journalisten die economische of financiële problematiek technisch correct weergeven, maar er geen boeiend verhaal van weten te maken. Voor veel collega’s bij het toenmalige Fem was dat een juiste typering.

Ook miste ik het om voor een breed publiek te schrijven. Ik had onderschat hoe het zou zijn wanneer mijn verhalen werden gelezen door hooguit tienduizend lezers, onder wie ik geen enkel familielid, vriend of andere bekende telde.

Ik was duidelijk niet op mijn plaats bij Fem. Het was prettig om over een actieve kant te beschikken, want na ruim een jaar had ik een andere baan.

Er is een wezenlijk verschil tussen ‘wat pak ik dat weer stom aan’ en ‘dat is erg moeilijk’. De eerste gedachte is een interpretatie van je capaciteiten, de tweede is een interpretatie van de situatie. De eerste gedachte veroorzaakt veel meer negatieve stress dan de tweede.

In een omgeving waar werknemers vrijelijk praten over hun onzekerheden is het makkelijker om te denken dat iets moeilijk is in plaats van dat je gaat twijfelen aan je eigen capaciteiten. Dat is een van de redenen waarom wordt aangenomen dat een goede begeleiding van nieuwelingen een essentiële rol speelt in het voorkomen van burn-out. In The Burn-out Companion To Study schrijven Wilmar Schaufeli en Dirk Enzmann dat coaching drie positieve elementen heeft: het vergroot de sociale steun, vermindert de gevoelde werklast en leert waar je wel en waar je niet voor verantwoordelijk bent. Dit laatste heeft vooral betrekking op sectoren waar realistische verwachtingen koesteren van je inspanningen zeer belangrijk is, zoals in de hulpverlening, de gezondheidszorg en het onderwijs.

Uit onderzoek blijkt dat verplegers en verpleegsters die in speciale voorbereidende cursussen hebben geleerd wat ze van hun werk kunnen verwachten, minder vaak opgebrand raken dan hun collega’s die zonder een dergelijke voorbereiding aan hun loopbaan begonnen. ‘Opmerkelijk is,’ zo zeggen Schaufeli en Enzmann, ‘dat informeel contact met collega’s over wat ze van hun werk kunnen verwachten, een vergelijkbaar positief effect had.’

In machoculturen waar een taboe op onzekerheid heerst, is de sociale steun van collega’s minder. Wie in zo’n cultuur een fout maakt en uitgefoeterd wordt, denkt al snel: Wat pak ik dat weer stom aan.

9

DE OVERSTAP NAAR ELSEVIER

In het voorjaar van 1987 werd Elseviers Magazine opnieuw in de markt gezet en omgedoopt tot Elsevier. De directie van Bonaventura, zoals destijds de dochteronderneming heette die naast Elsevier onder meer ook Fem uitgaf, had twee voormalige NRC-coryfeeën André Spoor en Sytze van der Zee als hoofdredacteuren aangetrokken om het blad op te frissen. Toen mij ter ore kwam dat zij een nieuwe economieredactie wilden opzetten, stuurde ik een open sollicitatie. Ze konden niet ruiken dat ik in de markt was, dus moest ik het ze laten weten. Per kerende post kreeg ik een uitnodiging voor een gesprek. Terwijl ik me had voorbereid op pittige vragen en kritische noten, werd ik zonder slag of stoot aangenomen. Ik was beduusd; ik had niet hoeven morrelen of duwen, maar de deur stond wagenwijd voor me open.

Toch zou het door allerlei fusieperikelen – Elseviers Weekblad (EW) zou worden samengevoegd met Elsevier en de basis vormen voor de nieuwe economieredactie – bijna een jaar duren voordat ik medio 1988 echt bij Elsevier kwam te werken. In de tussentijd had Spoor door ziekte moeten afhaken en was Van der Zee hoofdredacteur van Het Parool geworden. Tot ieders verbazing trad de voormalige hoofdredacteur van EW in hun plaats. Nadat hij het roer had overgenomen, waren machtsspelletjes, heilloze strategieën, vriendjespolitiek en onzekerheid schering en inslag bij Elsevier. Het meest kenmerkende voor die periode was waarschijnlijk wel dat deze tussenpaus ’s avonds redacteuren thuis opbelde met de vraag hoe hij op de redactie lag. Mij belde hij niet. Met de beste wil van de wereld lukte het me niet iets over zijn positie te vertellen, want ik begreep weinig van de machtspolitiek en de telkens wisselende coalities op de redactie.

Extra vervelend was dat deze tijdelijke hoofdredacteur verhalen niet op hun inhoud beoordeelde, maar ze het predicaat goed of slecht gaf al naargelang hij de auteur hoogachtte. Mij had hij niet hoog zitten. Soms behandelde hij me geringschattend en zei hoofdschuddend meer te verwachten van iemand die cum laude was afgestudeerd. Op de vraag wat hij verwachtte, moest hij echter het antwoord schuldig blijven.

Meestal negeerde hij me. Wie als chef menselijk kapitaal wil vernietigen, moet zijn medewerkers negeren. Een doeltreffender manier om mensen te demotiveren bestaat waarschijnlijk niet. In die tijd had ik sterker dan ooit het gevoel een buitenstaander te zijn. Ook het idee van ‘de echte journalisten, dat zijn de anderen’ stak voortdurend de kop op. Ik kwam niet uit de verf, mijn zelfvertrouwen brokkelde af.

Tegelijk vond ik het een rommeltje op de redactie. Het ontbrak aan beleid en planning. Elke week werd het blad volgestopt met wat er toevallig voorhanden was, het hing van toevalligheden aan elkaar. Redacteuren schreven naar eigen believen verhalen en leverden die in wanneer het hun uitkwam. Elsevier was een brievenbus waarin redacteuren hun bijdragen stopten. Niet een plek voor overleg en afstemming of een plek waar ideeën werden geboren.

Elke week moest op het laatste moment worden bepaald welk verhaal dit keer op de omslag zou worden gezet. Elke week werd het wiel opnieuw uitgevonden. Er was geen visie en het ontbrak aan een goede organisatie.

Veel veranderde er toen in het vroege voorjaar van 1991 de hoofdredactie werd versterkt met Hendrik Jan Schoo, die zijn sporen onder meer had verdiend bij het door hem opgezette blad Psychologie en bij Intermagazine, het deftige broertje van Intermediair. Schoo was een man met zowel ideeën als met oog voor redactionele planning.

Al vrij snel klopte iedereen op de redactie voor journalistiek advies bij hem aan, terwijl de tussenpaus alleen nog de declaraties naploos. De tijdelijk hoofdredacteur verdween met stille trom. Zonder rare machtsspelletjes, maar door zijn natuurlijk overwicht nam de nieuwe man gaandeweg de teugels in handen. Onder zijn leiding werd van Elsevier een professioneel blad gemaakt.

De veranderingen bij Elsevier zijn allerminst uniek. Vrijwel overal in de economie van de hoofdarbeid is een vrijblijvende en willekeurige werkwijze verruild voor een professionele aanpak. Je kan ook zeggen dat vrijwel overal de productie is gerationaliseerd.

Rationalisering of professionalisering kan worden gekarakteriseerd aan de hand van de vier elementen die George Ritzer in The McDonaldization of Society kernachtig verwoordt: voorspelbaarheid, cijfermatige aanpak, efficiency en beheersing.

Elsevier werd voor de lezer voorspelbaar; het blad kreeg een duidelijk herkenbare formule. Per deelredactie (economie, politiek & binnenland, buitenland en kennis & cultuur) werden thema’s geformuleerd waarmee Elsevier zich zou profileren.

Voor elke deelredactie werd een opmaakstramien, of format, ontworpen. Daardoor werd het blad steeds op dezelfde leest geschoeid en kreeg het een eigen, duidelijk herkenbaar gezicht.

Ook voor de redacteuren werd het werken voorspelbaarder. Er stond bij voorbaat vast welke bijdragen er van een deelredactie werden verwacht en daaruit konden de individuele redacteuren afleiden wat hun te doen stond.

De cijfermatige aanpak werd weerspiegeld in de productiemaatstaven: een redacteur moest driehonderd kolommen (honderd pagina’s) per jaar schrijven. Het aantal kolommen per redacteur werd wekelijks in de computer bijgehouden en per halfjaar gecontroleerd.

Ook stond de lengte van een stuk van tevoren vast en ‘op lengte kunnen schrijven’ werd een vast onderdeel van het journalistieke ambacht.

Op verschillende manieren werd de efficiency vergroot. Er kwam een eind aan de tijd dat redacteuren, vergezeld van een fotograaf, vrijwel ongelimiteerd over de hele wereld konden reizen. Er werd goed gekeken naar de kosten en baten en alleen de beste plannen werden gehonoreerd. Uitgebreide maaltijden werden niet meer vergoed. Het gebruik van de auto voor dienstreizen werd aan banden gelegd en het goedkopere openbaar vervoer gestimuleerd.

De beheersing zag je terug in de aanwezigheidsplicht. Tot dan toe werkte de Elsevier-redactie bij voorkeur thuis, waar sommige collega’s florerende winkels met veel lucratieve schnabbels beheerden. Ook met die vrijheid was het gedaan, er kwam een verbod op schnabbels voor redacteuren die volledig in dienst waren.

Ook werden strakke inleverschema’s ontworpen. Daardoor werden leegloop en piekbelasting op de eindredactie voorkomen. Door planmatig aan te pakken wat elke week terugkomt, was er de mogelijkheid actie te ondernemen voor het geval er zich onverwachte gebeurtenissen voordeden.

Beheersing was er ook wat betreft de omslagverhalen. Al lang van tevoren werd gepland wat er in principe op de cover zou komen. ‘Inbreken’ in verband met de actualiteit en het omslagverhaal op het allerlaatste moment ‘omgooien’ werd een geliefde hobby. Tegelijk werd er dus ruim van tevoren gewerkt aan een verhaal dat op de omslag kon worden gezet voor het geval er zich geen spectaculaire actuele ontwikkelingen voordeden.

Dit beleid was gebaseerd op een interessante visie.

Volgens de nieuwe hoofdredacteur concurreert Elsevier niet meer om het geld, maar om de tijd van de lezers. Lezers verkeren steeds meer in tijdnood. Niet alleen maken ze als zwoegende elite lange werkweken. Ook hebben ze gezinsverantwoordelijkheden en moeten ze kiezen uit een schier onuitputtelijke hoeveelheid vrijetijdsactiviteiten. Lezers staan telkens voor de vraag: Wat doe ik dit weekend? Elsevier lezen is slechts een van de vele mogelijkheden.

Om de in tijdnood verkerende consumenten ertoe te verleiden Elsevier te lezen moet het blad geen value for money, maar value for time bieden. Dat betekent dat de artikelen een hoge informatiedichtheid moeten hebben. Immers, ongeduldige lezers lezen een blad, zoals kijkers tegenwoordig televisiekijken. Zoals kijkers langs allerlei televisiekanalen zappen en hapsnap bekijken wat hun aardig dunkt, zo grazen lezers door een blad en nemen ze her en der kleine stukjes informatie tot zich. Compacter schrijven werd het devies.

Ook is de tijd voorbij dat journalisten zich op hun autoriteit kunnen beroepen. De mondige lezer wil dat beweringen met bewijzen worden gestaafd. Dit betekent dat een vluchtige impressie niet meer genoeg is voor een uitvoerige reportage, maar dat journalisten eerst gedegen onderzoek moeten doen en regelmatig onderzoekers en statistische bureaus moeten consulteren voor ze hun verhaal schrijven.

Bij mij en een groot aantal collega’s gingen die ideeën erin als Gods woord in een ouderling. Anderen waren minder enthousiast. Deze ingrijpende veranderingen zijn bepaald niet zonder slag of stoot doorgevoerd. Er kwam vooral verzet van collega’s die hun oude vrijheid niet kwijt wilden. Monkelend zeiden ze dat Elsevier een supermarkt was geworden en dat zij elke week de schappen mochten vullen.

Vooral het op lengte schrijven stuitte op verzet. Tijdens heftige scènes schreeuwden collega’s dat ze geen zin hadden het exact voorgeschreven aantal schermregels te tikken: ‘We lijken wel het elastiek in de broek van de organisatie.’ Of ze riepen verontwaardigd: ‘We zijn geen boekhouders.’ Inmiddels is het de gewoonste zaak van de wereld om tot op de schermregel nauwkeurig een stuk te schrijven, waardoor het op de afgesproken plaats in het opmaakstramien past.

Ik had met de meeste van deze veranderingen geen moeite. Sterker, ik was er een groot voorstander van. Het wegwerken van mijn irritaties leek wel bedrijfsbeleid.

Ik kon het goed vinden met de nieuwe hoofdredacteur. Ik vond hem een inspirerende man. Hij gaf me een aantal belangrijke stilistische lessen. We spraken over het raakvlak van economie en de rest van de maatschappij. Ik hoorde verfrissende theorieën en het was alsof de oude tijden met Hans van den Doel terugkeerden: slimme man strooit met intrigerende ideeën en ik geniet van de hersengymnastiek die het vergt om ze op te pikken en er daarna mooie verhalen van te maken. Eindelijk kreeg ik, als ik een verhaal had ingeleverd, commentaar waar ik iets aan had. Elke dag leerde ik iets nieuws en dat was goed voor mijn zelfvertrouwen.

Af en toe schrok ik van de stelligheid waarmee de nieuwe hoofdredacteur op uiterst korte termijn verhalen bestelde. Omdat ik het een verademing vond om duidelijkheid te hebben over wat er van me werd verwacht, deed ik wat er van me gevraagd werd. Dat ging des te vanzelfsprekender omdat ik van hard werken houd en het leuk vind als dat wordt gewaardeerd. Dat was in die tijd ruimschoots het geval.

Geïnspireerd door gesprekken met de hoofdredacteur ontwikkelde ik een nieuw specialisme: onorthodoxe economie. Zoals Van den Doel vroeger economische theorie gebruikte om politieke besluitvormingsprocessen te verklaren, zo paste ik economische theorie toe op ongebruikelijke gebieden als huwelijk en het krijgen van kinderen. Of ik vergeleek de veranderingen op de arbeidsmarkt met die op de huwelijksmarkt. Ik schreef over de economische wetten achter een wolk van romantiek. Niet omdat economische theorieën de enige verklaring bieden, maar omdat je door zo’n aanpak bepaalde aspecten belicht die je anders makkelijk over het hoofd ziet. Ik vond het heerlijk om daarbij van allerlei te combineren: hoe in ontwikkelingslanden de rol van vrouwen in de economie bepaalt of ouders moeten betalen dan wel geld toe krijgen als hun dochter trouwt, hoe ten tijde van mijn heldin Belle van Zuylen met wiskundige precisie de economische aspecten van een huwelijk werden geregeld, wat sociologen van het huwelijk vinden, wat Nobelprijswinnaar Gary Becker over partnerkeuze meldt en wat er verder allemaal aan statistieken, leuke anekdoten en zegswijzen (love is love, but marriage is an investment) over trouwen te vinden is.

Door dit soort verhalen te schrijven die niet één letter nieuws bevatten, maar waarin ik een ander licht liet schijnen op alledaagse dingen, kwam ik steeds dichter in de buurt van wat mij vaag voor ogen had gestaan toen ik een kleine tien jaar eerder mijn entree in de journalistiek maakte.

Ik bloeide helemaal op en kreeg letterlijk en figuurlijk veel ruimte voor mijn ideeën en verhalen. Ik maakte diverse reizen naar de Verenigde Staten om zeer uiteenlopende mensen te interviewen. Met economen als Paul Krugman, Robert Solow, Lester Thurow en Michael Porter sprak ik over de veranderende machtsverhoudingen in de wereldeconomie. Harvard-econome Juliet Schor interviewde ik over haar bestseller The Overworked American. Maar ook portretteerde ik Michael Eisner, de topman van Disney, en Estée Lauder, grondlegster van het gelijknamige cosmeticaconcern en de enige vrouwelijke miljardair die zelf haar fortuin had vergaard. Veel van deze ideeën werden geboren tijdens gesprekken met de nieuwe hoofdredacteur.

Het was een boeiende tijd om voor Elsevier te werken. Zeker achteraf kun je zeggen dat de nieuwe hoofdredacteur de juiste man op de juiste plaats werd. Hij liet het blad uit een halfslaap ontwaken en zette het weer op de journalistieke kaart.

Onder zijn leiding werd Elsevier een interessant en veelzijdig blad, dat veel nieuwe lezers trok. Voor hen was het een genoegen om het blad te lezen, voor mij om ervoor te werken.

Sluipende processen

Verhoging van de werkdruk is een sluipend proces. Mensen hebben het vaak niet in de gaten. De metafoor van de gekookte kikker illustreert dat. Als een kikker in een pan kokend water wordt gegooid, springt hij er onmiddellijk uit. Gooi je hem in een pan met water op sloottemperatuur en verwarm je het water stapje voor stapje, dan heeft hij dat niet in de gaten en springt hij niet uit de pan. Als het water kookt, is de kikker dood. Wanneer de werkdruk van de ene dag op de andere zou worden verhoogd, zagen werknemers dat ook veel beter en zouden ze luider protesteren.

Theo Compernolle: ‘Wat met de kikker gebeurt, kan ook Pietje overkomen. Pietje wordt op school gepest. Hij ziet er elke dag iets pipser uit, wordt wat geslotener en is ten slotte depressief. Zijn ouders zien dat niet, totdat tante Jeanne komt. Meer dan een halfjaar geleden is ze op bezoek geweest en zij ziet onmiddellijk dat haar vrolijke neefje veranderd is in een neerslachtig ventje. Pas als tante het zegt, valt het de ouders ook op.’ Volgens Compernolle zijn er op het werk ook tante Jeannes; mensen die met een frisse blik naar de organisatie kijken. ‘Je hoeft geen dure consulenten in te huren,’ meent hij, ‘je hebt ze ook gratis.’ Zelf vraagt hij nieuwelingen altijd het hemd van het lijf over wat ze vinden van de manier van werken in zijn laboratorium. ‘Dat is kostbare informatie. Daarnaar moet je na veertien dagen vragen, niet na veertien jaar.’

Managers merken veranderingen vaak niet op. Daarom hebben ze mensen nodig met een fijner zintuig: ‘kanaries’ die voor mijnwerkers mijngas opspeuren. Elke organisatie heeft kanaries, vaak de secretaresse van de baas. Managers moeten volgens Compernolle opmerkingen van hun kanaries altijd serieus nemen, kijken wat er aan de hand is en maatregelen nemen, willen ze voorkomen dat stress leidt tot duur ziekteverzuim.

10

DE DUIZENDPOOT DIE NIET TEGEN NORSE MANNEN KAN

Om van Elsevier een eigentijds, professioneel blad te maken voerde de nieuwe hoofdredacteur vrij veel organisatorische veranderingen door. Centrale aansturing was onontbeerlijk om het blad zowel qua opmaak als qua inhoud duidelijk te profileren. Met het oog daarop benoemde hij aan het hoofd van elke deelredactie een coördinator.

Die neutrale benaming is een verhaal apart. Want waarom kregen de deelredacties geen chef? Slechts ten dele is de keuze voor coördinator te herleiden tot de Nederlandse cultuur. Niet voor niets is binnen de zorg en het onderwijs de ‘chef’ omgedoopt tot ‘leidinggevende’ en is het oer-Nederlandse begrip ‘meewerkend voorman’ uniek in de wereld. Nederlandse werknemers hebben een hekel aan chefs en bazen. Journalisten vormen daarop geen uitzondering.

Een minstens even belangrijke verklaring vormt de aard van de werkzaamheden van de coördinatoren; zij moesten afspraken op elkaar afstemmen. Ze waren regelneven en -nichten die als een spin in het web de werkzaamheden van allerlei mensen en afdelingen binnen en buiten de redactie moesten coördineren.

Ze waren van week tot week verantwoordelijk voor de samenstelling en inhoud van hun sectie. Het was hun taak de kopijstroom zodanig te plannen dat er telkens een goede spreiding van de verschillende categorieën onderwerpen (bij economie bijvoorbeeld arbeidsmarkt, personal finance, bedrijvennieuws, monetaire aangelegenheden, huizenmarkt, belastingen) in het blad kwam. Daarvoor dienden ze ruim van tevoren met redacteuren, externe medewerkers en correspondenten te overleggen over opzet, aanpak en inhoud van verhalen.

Ze maakten schema’s en afspraken voor de in te leveren verhalen en toetsen die vervolgens inhoudelijk. Soms was alleen verduidelijking op een paar detailpunten nodig, maar ook moesten verhalen worden omgegooid of moest de auteur ertoe worden bewogen een totaal nieuwe versie te maken. Ook overlegden de coördinatoren met de eindredactie en studio over de presentatie van de verhalen en deden ze suggesties voor foto’s of andere illustraties. Toen ik eenmaal coördinator was, zei ik bij voorkeur ‘doe maar een mooie foto van de rentevoet’ als we weer eens geen idee hadden hoe we een verhaal het beste konden illustreren. Coördinatoren ontwikkelden ideeën en voorbeelden voor infographics; de computergrafieken die toen vrij nieuw waren maar die inmiddels op alle redacties in Nederland zijn ingeburgerd.

Ook waren de coördinatoren, bij afwezigheid van de redacteuren, verantwoordelijk voor de correctie van de zetproeven en het maken van foto-onderschriften. Ze werden geacht de post te verdelen, aanspreekpunt te zijn voor mensen van zowel binnen als buiten de redactie en namen daarom dikwijls de telefoon aan.

Bovendien moesten zij de grote lijnen uitzetten voor de betrokken deelredactie. Met welke onderwerpen wil Elsevier zich profileren en waaraan wordt met voorrang aandacht besteed? Welke genres (interviews, reportages, features, analyses) willen we ontwikkelen? Hoeveel aandacht geeft Elsevier aan de economie van verschillende landen en welke instructies krijgen correspondenten ter plaatse?

Last but not least waren coördinatoren playing captains. Zij werden geacht de helft van hun tijd aan eigen verhalen te werken, want ze waren ingeboekt voor vijftig procent van het aantal kolommen dat schrijvende redacteuren moesten leveren.

In de loop van 1992 werd ik coördinator. Ik was er min of meer in gerold. De collega die tot dan toe de economieredactie coördineerde, was dat voorjaar eerst met ziekteverlof gegaan en later definitief vertrokken. Ik verving hem gedurende een aantal maanden. Ik vond het leuk werk, had er plezier in en trok steeds meer werk naar mij toe. Kennelijk ging dat allemaal zo naar de zin van de nieuwe hoofdredacteur dat hij me op zeker moment vroeg officieel coördinator te worden. Ik wilde daarover nadenken. Coördineren was bepaald geen lang gekoesterde droom. Ik heb nooit enige aspiratie gehad om binnen de journalistiek te managen of leiding te geven. Ten eerste omdat journalisten – net als andere professionals – eigenwijze lieden zijn die zich niet graag laten leiden. Ten tweede omdat schrijven mijn ambitie is. Toch zei ik na ampele overwegingen ja tegen het voorstel van de hoofdredacteur.

Ik deed het coördinatorwerk aanvankelijk met veel plezier. Dat kwam vooral omdat ik Elsevier een rommeltje vond. Nou kreeg ik een bezem in de hand geduwd en een vrouw die van aanpakken weet, gaat dan onmiddellijk vegen.

Het was echter een veel pittiger klus dan ik ooit had kunnen bevroeden, die meer tijd vergde dan de halve werkweek die ervoor stond. Aanvankelijk speelde de weerstand van mijn directe collega’s, die veel groter was dan ik had verwacht, me parten. Later brak het me op dat het toch al zo dwingende takenpakket van de coördinator voortdurend werd uitgebreid en er meer op mijn bord kwam te liggen dan ik aankon.

In het begin had ik het gevoel dat ik een driekoppig monster moest bevechten. In de eerste plaats verzetten de meesten van de toenmalige heren economieredacteuren zich tegen een coördinator met hiërarchische bevoegdheden. Zij zagen geen heil in de plannen van de nieuwe hoofdredacteur. Het oude regime was hun destijds goed bevallen en onder het nieuwe zouden ze in veel opzichten hun vrijheid verliezen. In de tweede plaats wensten ze geen coördinator uit eigen kring. Ten derde wilden ze al helemaal niet dat de enige vrouw van de economieredactie – nota bene degene die door de vorige hoofdredacteur in de hoek was gezet – hun chef zou worden.

In die beginperiode was er dus geen sprake van breed gedragen veranderingen of van enige sociale steun. Gelukkig kreeg ik een zeer loyale en bekwame assistente. Maar haar hulp was, net zomin als de onvoorwaardelijke steun van de hoofdredacteur, niet toereikend om het verzet van de heren te breken.

Vooral met het stille verzet had ik moeite. Zo deden mijn collega’s onaardig en nors. Ik trok me die norsheid persoonlijk aan. Wat doe je tegen norse mannen? Een goede chef zal waarschijnlijk een gesprek aangaan en proberen erachter te komen waarom zijn medewerker zo doet. Om zo’n lastig gesprek – de medewerker ontkent ongetwijfeld dat hij nors is – tot een zinvol eind te brengen, is meer gezag nodig dan ik toen had. De collega’s, en ook ikzelf, waren nog niet vergeten hoe ik onder de vorige hoofdredacteur had gefunctioneerd. Ik bracht daarom hun norsheid niet ter sprake. Het enige wapen dat ik ertegen in stelling bracht, was mijn vriendelijkheid. Helaas had dat weinig effect; niemand ging vriendelijk terugdoen.

‘Het onderlinge verwachtingspatroon is essentieel voor leidinggeven,’ hoorde ik organisatieadviseur Joop Swieringa onlangs zeggen. De collega’s verwachtten geen enkele leiding, zij wilden hun eigen gang kunnen blijven gaan. De sfeer was dan ook vaak te snijden wanneer de grootste tegenstrevers op de redactie kwamen. Deze krampachtige manier van werken met haaks op elkaar staande verwachtingen nodigde niet uit tot teambuilding.

Het openlijke verzet was makkelijker te breken dan het stille. Er waren afspraken gemaakt en aan die afspraken moest iedereen zich houden. De nieuwe hoofdredacteur was daar zo onwrikbaar in dat de hele redactie zich – soms met grote tegenzin – uiteindelijk naar zijn wensen voegde. Om uiteenlopende redenen vertrokken de drie grootste tegenstrevers van de economieredactie vrij snel. Twee jaar later, in 1994, zaten we met een grotendeels ververste ploeg van coöperatieve redacteuren.

Toch heeft de grimmige sfeer uit het begin lang mijn houding bepaald. Ook toen de drie dissidenten verdwenen waren en het niet meer nodig was, nam ik vrij snel een vechthouding aan. Ik bleef veel te veel zelf doen en deed lang niet zo’n groot beroep op mijn collega’s als handig en verstandig zou zijn geweest. Ofschoon ik me terdege realiseerde dat ik niet meer hoefde te vechten maar mocht samenwerken, lukte het me niet om om te schakelen.

Waardoor kwam dat? Allereerst was ik niet gewend hulp te vragen. Maar minstens zo belangrijk was dat de kritiek niet verstomde en dat ik die kritiek persoonlijk opvatte. Wanneer bijvoorbeeld iemand zei dat ik niet een verhaal had moeten opnemen over een ver land dat geen enkele binding met Nederland had, voelde ik me hopeloos tekortschieten omdat mijn enige verweer was dat ik verhalen over China, ook zonder Nederlandse invalshoek, wél interessant vond. Inmiddels realiseer ik me dat het al dan niet opnemen van zo’n verhaal, zoals zoveel binnen de journalistiek, een kwestie van smaak en dus subjectief is. Niemand heeft de wijsheid in pacht over wat past binnen een economierubriek. Maar in plaats van dat ik destijds mijn schouders ophaalde en dacht ‘mijn mening tegenover de zijne’, tilde ik zwaar aan zo’n meningsverschil. Ik had altijd de neiging heel goed te luisteren naar wat andere mensen vinden. Dit is een mooie karaktereigenschap, maar op een gegeven moment heb je genoeg geluisterd, moet je je eigen plan trekken en knopen doorhakken. Dat zag ik toen nog niet zo.

Pas later, toen er ook op mijn opvolger kritiek kwam van mensen die hem zeer hoog achtten, realiseerde ik me dat er altijd kritiek op chefs of coördinatoren is en dat dat er kennelijk bij hoort. Toen ik er middenin stond, kon ik daar echter slecht mee omgaan.

De eerder genoemde Joop Swieringa maakte ook een vergelijking die voor mij veel verhelderde. ‘In een bureaucratie,’ zo zei Swieringa, ‘kan men slecht persoon en gedrag scheiden. Bij sport kunnen mensen dat veel beter. Wanneer een voetballer “klootzak” tegen een teamgenoot zegt, zegt hij: “Ik bedoel niet jou, maar de bal”.’

Ik had nooit gevoetbald en dacht bij kritiek altijd dat ze mij bedoelden.

Intussen had ik steeds meer moeite om mijn functie naar behoren te vervullen. Het was een zeer veelzijdige functie. Alles zat erin: van de grote roerganger die de koers uitzette tot en met de kommaneuker die op de zetproeven de punt voor het aanhalingsteken plaatste. Ik was het aanspreekpunt voor honderd dingen op één dag. Ik voelde me een duizendpoot. De ellende was dat de kleine klussen voorrang kregen en dat de grote dingen bleven liggen. ‘Vandaag verdringt morgen,’ heet het dikwijls en op die regel vormde Elsevier geen uitzondering. Een compact blad maken volgens een vast stramien is veel arbeidsintensiever dan iedere week een beperkt aantal lange verhalen publiceren. Er moet over veel meer verhalen overleg worden gevoerd en al die verhalen moeten worden bewerkt en geïllustreerd. Als coördinator was ik de buffer tussen de verschillende onderdelen van de redactionele organisatie. Vooral in de overgangsfase van het oude naar het nieuwe regime moesten er relatief veel schokken worden opgevangen doordat de onderdelen van de redactie nog niet goed op elkaar waren ingespeeld.

Dit betekende dat er voortdurend mensen aan mijn bureau kwamen met het verzoek of ik even iets voor ze wilde doen, zodat zij verder konden. Ze vroegen me of ik een onderschrift wilde maken, direct een zojuist binnengekomen verhaal inhoudelijk wilde toetsen, een paar regels uit een te lang stuk wilde schrappen, foto’s wilde selecteren of een nieuw idee had wanneer een verhaal plotseling was uitgevallen.

Onder het geweld van dit soort dagelijkse beslommeringen moest het uitstippelen van de koers wachten. Daar kwam ik tijdens de gewone werktijden niet aan toe. Hetzelfde lot was mijn eigen verhalen beschoren. Ook die werden ondergeschoven kindjes. Schrijven deed ik meestal in bij elkaar gesprokkelde uren in de vroege ochtend, de late avond of in het weekend, wanneer niemand me stoorde.

Deze manier van werken en vooral het werken aan zaken van een heel ongelijk gewicht gaven me vaak het gevoel te zijn beland in een familiecircus. Eerst zat ik achter het loket de kaartjes te verkopen, dan deed ik een grote trapeze-act, daarna verkocht ik in de pauze ijs en na afloop van de voorstelling veegde ik de tribunes schoon. Zoals het grootste circusnummer zich niet te goed mag voelen de verkruimelde pindadoppen tussen de banken weg te vegen, zo mocht de coördinator evenmin de neus ophalen voor het eenvoudigste handwerk.

Het beroerde is dat ik me nergens te goed voor voelde. Zo ben ik opgevoed. ‘Heb maar geen verbeelding.’ Het enige wat ik me verbeeldde was dat ik plichtsgetrouw al die taken en taakjes moest uitvoeren en dat ik het allemaal perfect moest doen.

De sfeer nodigde daar ook toe uit. Het was een arm familiecircus. Alleen met de grootst mogelijke moeite konden we het hoofd boven water houden. Zo voelde het tenminste. Zuinigheid was bij Elsevier troef: met minder middelen moest hetzelfde – of liever: een beter – blad worden gemaakt.

De zuinigheid droop ook af van de behuizing. Vanbuiten zag het Centerpoint, waar Elsevier was gevestigd, er futuristisch uit. Dikwijls is het driehoekige gebouw met de donkere spiegels gefotografeerd wanneer er een passende achtergrond werd gezocht voor een snelle zakenman of een flitsende carrièrevrouw. Maar vanbinnen was het armoe troef. Zelden zie je in kantoren zulke sleetse kasten en povere bureaus als destijds bij Elsevier. Ook de inrichting deugde niet. Achter mij stond de printer en nog geen vijf meter verder was de koffieautomaat, waarvan alle collega’s gebruikmaakten en waardoor er steeds mensen rond mijn bureau cirkelden.

Tot overmaat van ramp was het Centerpoint ook nog eens een sick building. De ramen konden niet open. Het was er altijd benauwd en muf. Ik voelde me er afgesloten van de buitenwereld. Dat sombere gevoel werd versterkt door de spiegels die het binnenvallende licht een paar tinten donkerder kleurden dan het buiten was. Het enige wat wij op de redactie vanaf de zevende verdieping van de buitenwereld zagen was de bouw van de Amsterdam ArenA. En ja, soms zetten grote vliegtuigen vlak voor onze neus de landing op Schiphol in en een heel enkele keer scheerde er een scholekster luidruchtig langs de ramen.

Voor een belangrijk deel werd de zuinigheid gedicteerd door de Angelsaksische bedrijfsvoering die uitsluitend wordt ingegeven door de belangen van de aandeelhouders. Het moederconcern was jarenlang een schoolvoorbeeld van dit type bedrijfsvoering, waar de beurskoers geldt als het leidende principe voor het beleid.

Moeder Elsevier was aan de beurs genoteerd en bleek daar, zeker tot midden 1998, een fabelachtige geldmachine te zijn. Voormalig bestuursvoorzitter Pierre Vinken wees er altijd trots op dat wie begin jaren zeventig dertigduizend gulden op de beurs in Elsevier had belegd ruim twintig jaar later miljonair was geworden. Deze geweldige koersstijging was te danken aan de regelmaat waarmee het concern elk jaar zijn resultaten met een vrijwel constant percentage wist op te voeren.

Resultaatsverbeteringen zijn in principe op twee manieren te bereiken. Je kunt de aandacht richten op de omzet (de teller) en proberen die sneller te laten stijgen dan de kosten. Ook kun je je concentreren op de kosten (de noemer) en die zo veel mogelijk proberen te verlagen.

In de tijd dat ik coördinator was, vierde die tweede strategie – ook wel noemer-management genoemd – hoogtij. Door die sfeer van beknibbelen had ik het idee dat ik voor een noodlijdend blad werkte, in plaats van voor een blad met een winstmarge waarbij investeerders hun vingers aflikten.

De ongeschreven wetten van de beurs lieten zich tot diep in de organisatie voelen. Zo was het bijvoorbeeld elke keer een heel gedoe om vacatures vervuld te krijgen. Niet eens zozeer vanwege de centen – voor freelancers was er altijd wel budget. Het was vooral lastig omdat een beursgenoteerde onderneming zo min mogelijk fte’s dient te hebben. Fte staat voor fulltime equivalent, oftewel het aantal volledige krachten dat een onderneming in vaste dienst heeft. Bij de ratio’s waarmee beleggingsanalisten naar prestaties van beursgenoteerde bedrijven kijken, staat de fte altijd in de noemer: hoe minder fte’s, des te beter. Want analisten beschouwen fte’s als vaste kosten en hoge vaste kosten zijn slecht voor de flexibiliteit en daarmee voor de toekomstige winstgevendheid.

Een redactie geeft er meestal de voorkeur aan om met vaste krachten te werken in plaats van met freelancers. Vaste krachten worden meer dan freelancers ondergedompeld in de Elsevier-cultuur, wat belangrijk is voor een blad met een heldere formule. Daarnaast is er een praktische overweging; vaste redacteuren zijn beter beschikbaar dan freelancers die ook andere opdrachtgevers moeten bedienen. Juist op het moment dat de redactie ze het hardst nodig heeft, worden zij vaak in beslag genomen door een andere klus.

Dergelijke overwegingen golden niet voor de bedrijfsleiding. De shareholdervalue, de waarde voor de aandeelhouder, was voor de directie het leidende principe. Daar maakten wij op de redactie vaak grappen over en sommige collega’s lieten de tekst shareholdervalue over hun scherm lopen als ze niet tikten. Toen ooit door een computerfout het salaris veel te laat kwam, merkte iemand op: ‘De directie heeft dat geld zeker direct naar de winst overgemaakt.’

Er werd een grotere inzet verwacht van redacteuren, terwijl er op de faciliteiten werd beknibbeld. Het is een soort schaarbeweging, die in de managementliteratuur vaak als ‘verandering van het psychologisch contract’ wordt omschreven. De stilzwijgende afspraak tussen werkgevers en werknemers wordt gewijzigd; van werknemers wordt meer verwacht en ze krijgen er minder voor terug.

Bij de redacteuren leidde de schaarbeweging tot ademnood. Maar journalisten geven – gelukkig voor de bedrijfsleiding – niet snel op. Ook als ze afgepeigerd zijn, houden ze vol. Niet uit loyaliteit aan het concern, maar uit loyaliteit aan hun vak en aan hun blad. Ze houden van hun werk. Daarom gooien ze hun kont niet tegen de krib, maar boren ze telkens nieuwe energiebronnen aan en blijven ze rennen.

‘Vooral voor de geestesarbeider is het belangrijk dat hij met de primitieve behoefte van de oermens in zich rekening houdt om optimaal te presteren,’ zegt Theo Compernolle en legt uit waarom moderne kantoren niet geschikt zijn voor mensen. Compernolle: ‘Zoals alle zintuigen wordt ook ons reukorgaan actief gehouden door veranderingen. Voor de neus zijn dat dus de veranderingen van geur. Een van de factoren die een wandeling door de natuur opwekkend maken, is dat we gebombardeerd worden met voortdurend wisselende geuren. […] We worden hierdoor gestimuleerd. Lucht die voortdurend gerecycleerd wordt, heeft steeds dezelfde synthetische geur. […] Voor de oermens in ons gebeurt er niets meer, hij zet het sein op veilig, zijn aandacht en concentratie verslapt.’ Hetzelfde geldt voor onze ogen. ‘De variatie aan visuele prikkels houdt ons opgewekt.’

Volgens Compernolle kunnen kamerplanten, kleurrijke aquaria en zelfs foto’s of schilderijen van landschappen het gebrek aan zicht op echte natuur maar gedeeltelijk compenseren. Echte natuur doet de mens goed.

Compernolle haalt een onderzoek aan waaruit blijkt dat patiënten die na een operatie verbleven in een kamer met zicht op groen en bomen, minder complicaties hebben en vooral minder last hebben van klachten zoals hoofdpijn, misselijkheid en slapeloosheid dan patiënten die uitkijken op een pleintje met een bakstenen muur. ‘Hun opnameduur is 8,5 procent korter,’ weet Compernolle.

Kortom, kantoren met eentonig geluid, eentonige geur, eentonig uitzicht en blinde muren zijn de dood in de pot.

11

WERK, WERK EN NOG EENS WERK

Door een combinatie van factoren raken mensen opgebrand. Zelden is er één ding de grote boosdoener. Opgebrand raken gebeurt onder invloed van op zichzelf onschuldige gebeurtenissen en door bepaalde eigenschappen, die elkaar onderling kunnen versterken. Die wisselwerking kan ertoe leiden dat mensen op zeker moment zo uit het lood raken dat ze de greep op hun leven helemaal verliezen.

Ook bij mij heeft een aantal verschillende dingen een rol gespeeld. Als ik ze op een rijtje zet, kom ik onder meer tot het volgende. Mijn perfectionisme; het gevoel dat ik niet meer de baas over mijn eigen tijd was, omdat ik me vooral liet leiden door de urgente wensen van anderen in plaats van dat ik zelf mijn prioriteiten stelde; mijn neiging om veel zelf te willen doen in plaats van hulp te vragen of zaken te delegeren; het gevoel van onvrede waarmee ik aan het eind van elke werkdag naar huis ging, omdat er altijd dingen waren blijven liggen die ik eigenlijk ook had willen afhandelen; mijn neiging om fanatiek door te denderen in plaats van afstand en rust te nemen; mijn afkalvende zelfvertrouwen; mijn leven als alleenstaande vrouw, waardoor ik altijd iets moest organiseren als ik andere mensen wilde zien en waardoor er niemand was die mij tot kalmte maande wanneer ik thuis in de vierde versnelling bleef doordraven. Door al deze dingen raakte mijn kijk op de werkelijkheid en op mezelf verwrongen. Dat leidde tot domme en onverstandige reacties, waardoor mijn blik nog verder vertroebeld werd. Het was het begin van een vicieuze cirkel.

Kern van het probleem was dat mijn hart bij het schrijven lag, maar dat ik daar niet meer aan toe kwam doordat het coördineren te veel tijd kostte. Tegelijk slaagde ik er niet in om uit de losse pols te gaan coördineren. Ik kon de planning niet aan het toeval overlaten, maar had hem al weken tevoren rond. Ook kon ik het niet over mijn hart verkrijgen drukproeven met de Franse slag te corrigeren of naar buiten te gaan en het maken van onderschriften over te laten aan een toevallig aanwezige collega.

Doordat de ideeën van de nieuwe hoofdredacteur mij uit het hart gegrepen waren en ik me aan die ideeën gecommitteerd had, voelde ik me persoonlijk verantwoordelijk voor de beoogde veranderingen van de economierubriek. Dat gevoel was extra sterk door het verzet dat ik in het begin van mijn coördinatorschap had ondervonden: als ik de boel zo nodig wilde veranderen, moest ik daar ook de consequenties maar van aanvaarden en de daarbij horende werklast dragen. Samen met de hoofdredacteur had ik gewerkt aan de nieuwe indeling van de rubriek. Dat een geüniformeerde rubriek een strakke organisatie en veel meer werk vergde, was allemaal in het spel inbegrepen. Tenminste, toen het coördineren steeds zwaarder werd had ik het idee dat wie a zegt, ook b moet zeggen: een vrouw, een vrouw; een woord, een woord. De calvinist in mij voelde de verplichtingen van de coördinator loodzwaar op zich rusten en uiterst consciëntieus deed ik alles wat van een coördinator werd verwacht.

In sommige managementboeken wordt betoogd dat het voor het slagen van veranderingsprojecten belangrijk is dat het middelmanagement zich ‘eigenaar’ voelt van de leidende principes en opvattingen, en ik was daar een schoolvoorbeeld van. Ik had me de plannen van de nieuwe hoofdredacteur helemaal eigen gemaakt.

Coördineren kon ik op elk moment van de dag, maar ik kon niet creatief zijn op commando. Door te coördineren versnipperde ik mijn tijd, terwijl ik om te schrijven aaneengesloten periodes nodig had. Ook gebruikte ik mijn hoofd heel anders voor het coördineren dan voor het schrijven; coördineren betekent vergaderen, overleggen, plannen, de telefoon beantwoorden, organiseren, redigeren of corrigeren. Dat doet een beroep op een heel ander deel van de hersenen dan het redeneren, associëren en fantaseren waarmee je schrijft.

Voortdurend omschakelen van het ene naar het andere deel van je brein is sowieso lastig. Met een helder hoofd kan dat nog, maar met mijn opgejaagde hoofd lukte het me steeds minder mijn gedachten van het eeuwige geregel om te zetten naar het creatieve spoor. Ideeën borrelden niet meer vanzelf op, maar ik moest ernaar graven.

Die omschakeling naar het creatieve deel had ik nodig. Mijn geest moest voor mijn toenmalig specialisme, de ‘onorthodoxe economie’, kunnen waaien. Sowieso moet ik helder zijn om te kunnen schrijven. Alleen dan kan ik associëren, verbanden leggen en gemakkelijk de juiste woorden vinden voor wat ik te vertellen heb.

Naarmate ik meer door het coördineren werd opgeslokt en krampachtig probeerde tijd vrij te maken voor mijn eigen verhalen, leek mijn hoofd steeds meer een centrifuge. Mijn gedachten tolden rond in cirkels.

Voortdurend bedolven onder een lawine van spoedeisende taken en taakjes, voelde ik me opgesloten. Ik kwam ook letterlijk bijna niet meer buiten de deur van de redactie. Ik pleegde roofbouw op mijn geestelijk kapitaal, ik deed inhoudelijk nauwelijks nieuwe ideeën op en moest teren op wat ik in vroeger jaren gelezen, gehoord of gezien had.

Het lukte me niet om creatief te wezen, als ik wist dat er over een stuk binnenkwam dat ik moest beoordelen en bewerken. Ik zag heel goed dat dit voor mij een probleem was, maar ik zag geen oplossing.

Pas achteraf is mij duidelijk geworden dat mijn probleem door mijn reacties alleen maar groter werd. In plaats van rust te nemen en ruimte te scheppen denderde ik maar door. Ook ’s avonds thuis bleef ik werken. Dat vond ik niet zo raar, want dat had ik vroeger wel vaker gedaan. Er was echter een belangrijk verschil: vroeger ging het om projecten die maximaal een paar maanden duurden. Als het project was afgelopen kon ik het weer kalmer aan doen en uitrusten.

Als het destijds lastig was om te ontspannen, kon ik daar toch de tijd en de ruimte voor nemen. Zoals bijvoorbeeld de keer dat ik onder grote tijdsdruk een boek van Hans van den Doel en een aantal andere hoogleraren had helpen redigeren en ik maximaal zes uur per nacht sliep, terwijl ik de overige achttien uur van het etmaal werkte. Ook toen dat boek al af was, stond ik nog steeds elke ochtend om zes uur stijf van de adrenaline naast mijn bed. Daarop besloot ik een paar dagen bij mijn ouders in Enschede in de tuin te gaan werken en daar was ik lichamelijk zo afgemat dat ik lange nachten sliep. Daardoor herstelde ik snel en keerde ik fit terug naar Amsterdam.

Helaas was het werk van de coördinator geen kortdurend project. Ook zaten er in de productie geen natuurlijke pauzes waardoor je een paar weken naar een lagere versnelling kon terugschakelen.

Minstens zo belangrijk was dat ik ook binnen de gewone werkdagen op de redactie amper momenten van rust of bezinning creëerde. Ik lunchte haastig, nam geen echte middagpauzes, zat op het puntje van mijn stoel mijn boterhammen te eten, altijd in de startblokken om me van een volgende taak te kwijten. Het verbaasde me niets dat collega’s later zeiden dat ze vaak het idee hadden dat ik met mijn hoofd alweer bij iets anders was wanneer ik met hen praatte. Ik was me de hele dag bewust van alle taken die er op mijn bord lagen en probeerde elke snipper tijd productief te besteden.

Als ik ’s avonds al ontspanning zocht, gebeurde dat door activiteiten te ontplooien. Omdat ik alleen woonde, was er nooit iemand thuis om iets gezelligs mee te ondernemen. Dus ging ik altijd achter de muziek aan. Ik ging vrij veel naar theater of film. Ik at met vriendinnen in hoofdstedelijke etablissementen om met hen leven, werk en liefde te bespreken.

Deze afspraken boden inhoudelijk wel tegenwicht voor mijn werk, maar waren geen echte ontspanning. Inmiddels weet ik dat voor mij echte ontspanning iets heel anders is: wandelen, fietsen, zwemmen, keutelen in huis, achterovergeleund uit het raam kijken. Maar van dergelijke dingen kwam het in die tijd niet meer. Thuis zat ik vooral met een gevoel van onvrede over het werk dat die dag was blijven liggen. Die onvrede knaagde eens temeer doordat ik zo moe was. Van vergaderen, voortdurend onderbroken worden en steeds telefoontjes moeten beantwoorden raakte ik vermoeider dan van een groot stuk schrijven. Ik kon op de redactie nooit lekker opschieten met mijn eigen verhalen. De duizendpoot kreeg lood in de schoenen.

Die onvrede relativeerde ik niet door te kijken naar wat ik wél had gedaan. Die onvrede moest ik wegwerken. Daarom nam ik onmiddellijk na thuiskomst de post door, maakte iets te eten en ging, terwijl ik nog at, alweer aan het werk. Ik nam een stuk door van een collega dat de volgende dag naar de eindredactie moest, probeerde kranten te lezen waaraan ik overdag niet was toegekomen of las vakliteratuur; ook mijn avond wilde ik productief maken.

Door die verbeten reactie op mijn onvrede matte ik me voortdurend verder af. Ongetwijfeld was ik helderder geweest en had ik me veel prettiger gevoeld wanneer ik ’s avonds eens was gaan zwemmen, desnoods naar een domme quiz op de televisie had gekeken of met een slecht boek bijtijds naar bed was gegaan.

De houthakker moest tot diep in de nacht doorwerken omdat hij geen tijd had zijn bijl te slijpen. Moe zijn mocht niet. Daarom gaf ik niet toe aan mijn vermoeidheid, maar probeerde ik tegengas te geven. Achteraf gezien was dat doorwerken verspilde energie. De resultaten van dit geforceerde werken in de avonduren stonden in geen verhouding tot de inspanning die ik mij getroostte. Door niet te ontspannen, kreeg ik ook geen nieuwe energie. Het gevolg was dat ik de volgende dag nog minder effectief was.

Na een paar jaar lukte het me niet meer om de hele avond door te werken. Doordat ik me zo afgemat voelde, moest ik stoppen. Dat voelde als een capitulatie, als luiheid. Het voelde in ieder geval niet als welverdiende rust. Ik kreeg steeds meer moeite met inslapen. Ik werd vaak midden in de nacht wakker doordat ik maalde over al het werk dat op me lag te wachten.

Het was dan ook geen wonder dat mijn gevoel van onvrede steeds groter werd. Ik was terechtgekomen in een zichzelf voedend en versterkend proces van continu tekortschieten. Mijn zelfvertrouwen werd ondermijnd. De sluimerende angst dat ik lui en dom zou zijn speelde me weer parten. Nare herinneringen kwamen naar boven en ik kreeg een gevoel van ‘ik doe ook altijd alles verkeerd’.

Het deed me denken aan mijn eindexamen, ook zo’n moeilijke periode. Ik wilde voorkomen dat ik dezelfde fouten zou maken als toen. Maar daardoor maakte ik andere fouten, want mijn actieve kant draaide op volle toeren en ik raakte steeds verder opgedraaid en gefrustreerd.

Had ik me als eindexamenkandidaat geconcentreerd op mijn favoriete vakken, als coördinator verwaarloosde ik juist de dingen die ik leuk vond en die me energie gaven. Ik behandelde mijn eigen verhalen stiefmoederlijk. Dat wil zeggen: ik schreef er naar mijn zin veel te weinig, wat me een extra ontevreden gevoel bezorgde.

Nadat ik eenmaal ziek was geworden, zag ik pas hoe contraproductief mijn dwingende ritme was. Het is veel effectiever even stoom af te blazen dan in één adem door te gaan. Nu ik weer beter ben, dwing ik mij vaak om na thuiskomst even niets te doen, zeker wanneer ik voel dat ik druk of opgewonden ben door wat ik heb meegemaakt.

Ik noem dat ‘decompressie’ of ‘antichambreren’. Essentieel is dat er als het ware een sluis zit tussen de ene en de andere activiteit. Spanning en opwinding luwen in die sluis een beetje. Word ik na dat kwartier rust weer actief, dan ontstaat er wel weer nieuwe opwinding, maar die wordt vanaf een lager niveau opgebouwd en stapelt zich niet boven op de al aanwezige opwinding.

Kracht, kalmte en evenwicht

Mensen kunnen een voorbeeld aan poezen nemen, meent Aalt Aalten. Hij is aikido-specialist en managementtrainer. Hij baseert zich op een eeuwenoude krijgskunst. Managers van grote Nederlandse bedrijven leren bij hem de achterliggende principes van aikido. Aalten noemt aikido nadrukkelijk geen vechtsport. Het gaat hem niet om het vechten, maar om kracht, kalmte en evenwicht.

Aalten ziet dat opwinding en stress bij mensen zich geleidelijk opbouwen. Door externe prikkels raken ze opgewonden. Na enige tijd luwt de opwinding, maar doordat ze zich onvoldoende ontspannen, gebeurt dat slechts ten dele. Wanneer er door een nieuwe gebeurtenis opnieuw opwinding ontstaat, stapelt die zich boven op de nog aanwezige spanning. Gevolg is dat de tweede piek iets hoger komt te liggen dan bij de voorgaande opwindende gebeurtenis.

Als dit proces van zich niet helemaal ontspannen en zich opnieuw opwinden voortdurend doorgaat, ligt op zeker moment het ‘rustpunt’ even hoog als de eerste piek. Op dat moment verkeert iemand dus in voortdurende staat van paraatheid. Dat is niet gezond.

Poezen doen dat slimmer, meent Aalten. Die liggen ontspannen te snorren bij een warme kachel. Wanneer ze merken dat er een muis is, springen ze op en zijn ze een en al energie, aandacht en agressie. Zodra het gevecht met de muis is afgelopen, ontspant de poes zich weer totaal en keert ze terug naar haar uitgangspositie. Terwijl ze rustig wacht tot ze een nieuwe muis ziet, ebt de spanning bij de poes helemaal weg. Daardoor culmineert de spanning niet en raakt de poes niet over haar toeren. Daardoor kan ze, als het erop aankomt, veel effectiever op muizenjacht dan wanneer ze opgewonden in de kamer was blijven ronddrentelen.

12

DE IRONIE VAN ‘DRUK, DRUK’

Mijn omgeving maakte het mij ook niet makkelijk om te ontspannen. Thuis was er niemand die me erop wees dat het wat werk betreft wel wat minder kon. Het blijft natuurlijk gissen hoe het me zou zijn vergaan als er wel een lieve man was geweest om me een spiegel voor te houden en me te waarschuwen. Wellicht dat ik dan minder risico had gelopen om opgebrand te raken, maar ook mensen met een goede relatie kunnen zichzelf voorbijhollen. Feit was dat ik geen geliefde had om mij af te remmen en dat ik geen ingebouwde rem bezat.

Op de redactie werd, net zoals in vrijwel elke andere sector van de economie, de werkdruk sluipenderwijs opgevoerd en leek het alsof het de norm was om dag en nacht te werken. Ik werkte in een omgeving waar werk niet als broodwinning, maar als levensvervulling leek te worden beschouwd.

Dat niet alle coördinatoren opbrandden, komt waarschijnlijk doordat sommigen die functie korter vervulden dan ik en ze bijna allemaal jonger waren. Daarnaast zullen ze waarschijnlijk ook minder krampachtig hebben gereageerd op de spanningen van het werk, en zullen ze zich beter hebben ontspannen. Zeker is echter dat de eerder genoemde risico’s van werken in de economie van de hoofdarbeid bij Elsevier vrijwel allemaal aanwezig waren.

Ik begon klagerig te worden. Dat wil zeggen dat ik steeds vaker tegen de hoofdredacteur zei dat er te veel van ons werd gevraagd. Tijdens rustige gesprekken had hij oor voor mijn klachten. Om mijn werkdruk te verlagen spraken we vervolgens af dat ik minder zou gaan schrijven en me een tijd zou concentreren op het coördinatorschap.

Maar toen er een paar weken later een gat dreigde te komen in de coverplanning, vond de hoofdredacteur dat ik dat moest dichten. Mijn argumenten dat het te veel gevraagd was en dat ik te moe was om binnen een week een verhaal voor de cover te maken, veegde hij van tafel. Als altijd moesten in het heetst van de strijd particuliere overwegingen wijken om het familiecircus draaiende te houden. Op dat soort momenten was de hoofdredacteur onverzettelijk.

Organisatieadviseur Hans van Londen noemt dat in De waarde en waarden van concerns het ‘Steffi Graf-effect’. Door dagelijks uren te trainen kon deze toptennisster haar relatief zwakke backhand verbeteren en hem aanvallend leren gebruiken. Maar als ze onder hoge druk stond, viel Graf vrijwel altijd terug op haar veilige slag. Van Londen ziet in het bedrijfsleven vergelijkbare processen, wanneer mensen hun gedragingen proberen te veranderen. ‘Zolang men de tijd heeft om ergens over na te denken gaan veranderingen wel goed, maar zodra er druk op komt te staan valt men terug op vertrouwde patronen,’ meent Van Londen. Op een soortgelijke manier verloor de hoofdredacteur in tijden van crises de belangen van zijn mensen uit het oog en zette hij ze onder druk, omdat het blad voor alles ging.

Ik maakte het omslagverhaal en was zo verstandig een collega te vragen om de dagelijkse coördinatorbeslommeringen van me over te nemen. Met de moed der wanhoop stampte ik in één week een verhaal uit de grond over – kan het ironischer? – het ‘chronische tijdgebrek van de werkende elite’ dat als kop ‘DRUK, DRUK’ kreeg. Ik houd ervan moeilijke opdrachten tot een goed einde te brengen en zo had ik met ‘DRUK, DRUK’ – vooral aan mezelf – laten zien dat ik nog steeds goede verhalen kon schrijven en dat ik meer kon dan klagen over een te hoge werkdruk. Mijn gevoel van eigenwaarde nam er weer een beetje door toe.

Ik vond dat ik, na een week bijna dag en nacht te hebben gewerkt, rust had verdiend. Maar zo ging dat niet bij Elsevier. Daags nadat ik het ‘DRUK, DRUK’-verhaal had ingeleverd hadden de hoofdredacteur en ik een werkoverleg waarin hij mij het vuur na aan de schenen legde. Ik was nog helemaal in een overwinningsroes omdat het me gelukt was in korte tijd een goed coververhaal te schrijven, door het gesprek kwam ik met een smak op de grond terecht. De hoofdredacteur had een waslijst van dingen die ik als coördinator zou moeten verbeteren.

Het werd een langdurig en zeer indringend gesprek, want dit was het moment om te kennen te geven dat ik wilde stoppen als coördinator. Dat deed ik. Waarop de hoofdredacteur mij op een tot de verbeelding sprekende manier schetste wat de voordelen zouden zijn als ik nog een jaar langer coördinator bleef.

Zijn voornaamste argument was dat ik dan nog duidelijker een eigen stempel op de economierubriek zou kunnen drukken. Dat argument vond weerklank bij de ambitieuze vrouw in mij en bij de calvinist die bang was dat ze te snel de moed liet zakken.

Tegelijk was er het wanhopige gevoel dat ik aan het eind van mijn Latijn was en het besef dat het coördineren me afhield van wat ik eigenlijk wilde. Achteraf kun je zeggen dat mijn verstand door wilde gaan en dat mijn gevoel wilde stoppen. Dat verklaart in elk geval waarom ik tranen met tuiten huilde en waarom mijn gezicht nat was van de tranen toen ik besloot om toch door te gaan als coördinator. Ik zag er als een berg tegen op. Niettemin deed ik het. Maar het was allang geen genoegen meer. Het was corvee.

Mijn werk werd niet wezenlijk lichter. Eerder was het omgekeerde het geval doordat er op de redactie allerlei grote en kleine maatregelen werden genomen die stuk voor stuk de werkdruk steeds verder vergrootten.

Ik had me waarschijnlijk makkelijker tegen die verhoging van de werkdruk verzet als alle maatregelen onzinnig waren geweest. Maar nee, het was een mengeling van redelijke en onredelijke eisen. Toen ik er middenin zat, vond ik het moeilijk het verschil daartussen te zien, temeer daar er tussen beide categorieën geen waterdichte schotten zitten. Wellicht zijn er voor de afzonderlijke eisen stuk voor stuk goede argumenten te geven, maar de opeenstapeling zorgt ervoor dat iets op een gegeven moment gekkenwerk wordt.

Want natuurlijk verdwenen er geen taken of vereisten. Er kwamen alleen maar nieuwe bij. De eerste keer dat ik bewust bij een concrete maatregel dacht dat de hoofdredacteur overdreef, was toen hij besloot dat we de dag na Hemelvaartsdag ook moesten werken. Het was altijd lekker geweest om met Hemelvaart de deur vier dagen achter je dicht te trekken met een gevoel van ‘na ons de zondvloed’. Tegen die tijd liep iedereen op zijn tandvlees. In de weken tussen Pasen en Pinksteren zijn er zelden de gebruikelijke vijf werkdagen beschikbaar om het blad te maken, waardoor er per dag extra veel werk moet worden verzet.

Omdat vrijwel alle kantoren en bedrijven op de dag na Hemelvaart gesloten zijn, kun je als journalist die dag weinig doen. Toch werd zelfs deze adempauze de redactie van Elsevier niet meer gegund. Het beleid van nimmer versagen kwam extra hard aan doordat Elsevier van nature al geen slappe tijden kent. Elke week en in elk seizoen moet er een nummer worden uitgebracht. Terwijl in de komkommertijd de omvang van de kranten slinkt, wordt Elsevier alleen dunner omdat er minder advertenties zijn, niet doordat er significant minder redactionele pagina’s worden gemaakt.

Ook in het wekelijkse ritme zaten geen rustpunten meer. Een nummer was nog niet verschenen of de eerste kopij voor het volgende nummer werd alweer ingeleverd. Bedrijfseconomisch is dat zeer efficiënt, want er is geen leegloop. Maar het betekent ook dat redacteuren zelden nog een adempauze hebben. Ook het begrip compensatiedagen, elders vrij gebruikelijk om mensen te laten uitrusten van werken in het weekend, werd uit het woordenboek van de Elsevier-redactie geschrapt. Een dag vrij nemen omdat je buitengewoon hard hebt gewerkt was kennelijk iets voor watjes, niets voor mensen met hart voor de zaak.

Ook het allerlaatste rustpunt verdween, toen de stilzwijgende afspraak eenzijdig werd opgezegd dat de redactie na het dubbeldikke kerstnummer in de periode tussen kerst en oud en nieuw de teugels mocht laten vieren. Er vonden steeds meer wijzigingen plaats in het psychologisch contract.

Waarschijnlijk was bij mij aan de buitenkant slecht te zien dat ik steeds meer onder spanning kwam te staan. Volgens deskundigen is verandering in gedrag een goede verklikker. Mensen die dreigen op te branden, worden vaak cynisch of ze gaan klagen. Ik klaagde weliswaar bij mijn hoofdredacteur over hoge werkdruk en barstte daarbij soms ook in tranen uit. Maar een paar uur na zo’n huilpartij liep ik weer gewoon over de gang, vaak nog lachend ook.

Zou de hoofdredacteur door mijn vrolijkheid mijn klachten over werkdruk niet serieus hebben genomen? Zou hij daarom niet van mijn tranen geschrokken zijn? Immers, nadat ik mijn hart gelucht had ging ik direct weer aan de slag.

Een opgewekt humeur is geen verdienste, maar een kwestie van aanleg en gewoonte. Nadat ik ziek was geworden, hoorde ik van collega’s dat ze zich erover hadden verbaasd hoe vrolijk en opgeruimd ik ook in tijden van grote drukte en spanning door het leven was blijven gaan.

Bovendien was het niet altijd kommer en kwel. Soms ook had ik veel schik in mijn leven bij Elsevier en voelde ik me zeer voldaan over een mooi omslagverhaal dat ik had gemaakt. Of beleefde ik plezier aan het begeleiden van een aantal jonge collega’s die op een leuke manier ambitieus waren. Het was een genoegen met anderen grote producties op te zetten en met freelancers verhalen door te nemen. Dat werken – ondanks mijn vermoeidheid – zo inspirerend kon zijn, was misschien juist het verraderlijke. Want daarom ging ik door.

Zoals gezegd, opbranden is een sluipend proces. Ik ging twee stappen naar beneden en één omhoog. Na iedere inzinking krabbelde ik wel weer een stukje omhoog. Daardoor had ik niet in de gaten dat ik per saldo steeds verder afgleed.

Intussen voelde ik dat schrijven, niet coördineren, mijn bestemming was. En alsof ik het nog niet druk genoeg had met mijn werk bij Elsevier, besloot ik een al tijden sluimerende droom te verwezenlijken en begon ik een roman te schrijven. Dat deed ik niet rustig of bedachtzaam, maar vreselijk fanatiek – mijn actieve kant draaide op volle toeren.

Toen ik in de herfst van 1994 mijn zus opzocht die destijds in Tanzania woonde, was dat vooral om te kunnen schrijven. Het had beslist zijn charme om te schrijven in Arusha aan de rand van de savanne in een comfortabele hut met een rieten dak of aan de kust van de Indische Oceaan. Maar ik rustte er niet door uit. Ik ‘moest’ steeds iets in plaats van dat ik volop mocht genieten van het zonnige Afrikaanse leven.

Toen ik na anderhalve week in Tanzania niet meer schreef, was dat niet omdat ik daartoe had besloten maar omdat ik er geen puf meer voor had. Weer voelde dat als een capitulatie en weer had ik niet het gevoel dat ik ging genieten van mijn welverdiende rust.

Thuis in Amsterdam besteedde ik elke vrije minuut aan het project. Voor zover ik nog rust gekend had, was die nu helemaal verdwenen. Want behalve Elsevier had ik nu ook een roman die ik moest dienen.

Deze extra activiteit haalde ik me vooral op de hals om het gevoel van ontoereikendheid in mijn werk bij Elsevier te compenseren. In plaats van dat vervelende gevoel te laten betijen, trad ik handelend op en probeerde ik het op stel en sprong weg te werken. Helaas had dat niet het beoogde effect. Want hoe harder ik werkte, des te sterker werd mijn gevoel van ontoereikendheid.

Van plezier tot last

Er bestaat een verband tussen de ondervonden belasting of stress en het rendement van je inspanningen. Theo Compernolle noemt dat de stresscurve. Deze curve ziet eruit als een parabool, een mooie ronde heuvel.

Te weinig stress levert een laag rendement op, net als te veel stress. Wanneer de belasting een beetje wordt opgevoerd, verhoogt dat niet alleen het plezier in het werken, maar verbetert het ook de prestaties – dat is het stadium waarin mensen handenwrijvend zeggen dat ze iets ‘een hele uitdaging’ vinden.

Wanneer de belasting nog verder wordt opgevoerd, verandert het plezier in een karwei. Het hoogste punt van de stresscurve (dat wil zeggen het punt met het meeste rendement) is inmiddels gepasseerd. Wordt daarna de belasting nog verder opgevoerd, dan slaat het karwei om in een last en daalt het rendement van de inspanningen nog verder.

Met andere woorden, mensen presteren het best wanneer ze zich in de plezier- of karweifase bevinden. Volgens Compernolle betekent een extra belasting vóór de top een stimulans. Na de top is een extra belasting hinderlijk. De kunst is dus om uitdagend werk te doen zonder dat dit je overbelast.

Stresscurves zijn voor iedereen verschillend. Om een aantal redenen, zo zegt Compernolle, is de kans groot dat chefs in werksituaties stressbestendiger zijn dan hun ondergeschikten. Bij een bepaalde belasting zitten zij zelf nog in de plezierfase, terwijl heel wat van hun ondergeschikten al aan de negatieve kant zitten. In stressmanagementtrainingen moeten managers vooral leren om te gaan met de stress van medewerkers. Compernolle: ‘Het doel is zeker niet alle stress te vermijden. […] Stress is de motor voor succes, mits we de stress goed weten te hanteren.’

13

ZWAARDER DAN STEEN OM TE DRAGEN

Privé veranderde er in het laatste jaar van mijn coördinatorschap van alles. Was mijn grootste zorg tot dan toe geweest dat de liefde met griep in bed lag en dat de pijlen van Amor alleen voor ongeïnspireerde schampschoten hadden gezorgd, nu kregen mensen uit mijn omgeving met ziekte, verval en dood te maken. Dat raakte me. Daarmee omgaan valt me niet gemakkelijk. Het werd extra moeilijk toen ik emotioneel al uitgeput was en mijn hoofd bij het minste geringste op hol dreigde te slaan. Ik raakte door deze problemen nog verder uitgeput.

Het broddelwerk van Amor was de voorgaande jaren enigszins gecompenseerd door de vriendschap die ik had gesloten met een oudere heer. Deze Jan-Maarten had ik ontmoet toen ik in 1986 als verslaggeefster van de Volkskrant aanwezig was bij de jaarvergadering van het IMF en de Wereldbank in Seoel. Hij was toen ambassadeur van het IMF bij de Verenigde Naties in New York, maar ooit was ook hij journalist bij de Volkskrant geweest. Hij zocht de huidige vertegenwoordiger van de Volkskrant op, we lunchten en dat was alles. In 1989, toen ik inmiddels bij Elsevier werkte, nam hij voor het eerst weer contact met me op. Hij was inmiddels gepensioneerd. Veel dramatischer was dat hij na zijn pensionering was verlaten door zijn vrouw die een scheiding van tafel en bed had geëist.

Er ontstond een bijzondere vriendschap. Na zijn scheiding woonde Jan-Maarten ’s zomers in Amsterdam en overwinterde hij in New Delhi. Hij nodigde me ’s zomers steeds vaker uit voor etentjes in de stad. We hadden een gemeenschappelijke belangstelling voor economie en journalistiek. Daarover en over mijn coördinatorschap praatten we altijd volop. Maar ook over kunst, geschiedenis en literatuur. Hij was een zeer erudiet man, met wie ik me niet gauw verveelde. We reisden allebei veel en Jan-Maarten wist het altijd zo te plooien dat hij ook in het verre land moest zijn waar ik op dat moment was, ongeacht of dat nou New York, New Delhi of Gambia was. Ik genoot volop van de kosmopolitische sfeer die deze man wist te scheppen. Dat vond hij op zijn beurt weer leuk.

Ons contact werd steeds frequenter. Als hij in de zomer in Amsterdam verbleef, hadden we zeker een keer per week een afspraak. Behalve dat we vaak samen aten, maakten we ook tochtjes en onderhield ik zijn tuin. Terwijl ik wiedde en harkte, becommentarieerde hij hardop de krant. Als hij ’s winters in New Delhi woonde, hield ik in Amsterdam een oogje in het zeil en dan liet hij elke zaterdag een boeket bij mij bezorgen en stuurde hij vanuit India sjaals en andere snuisterijen.

We gingen steeds vaker samen met vakantie en hadden altijd erg veel plezier. Ik noemde hem mijn bewonderaar en mezelf zijn gezelschapsdame. Ofschoon niet erotisch of amoureus, was deze vriendschap voor ons beiden toch van grote betekenis.

Helaas veranderde Jan-Maarten als gevolg van verschillende kwalen in de loop van 1994 van een energieke vent in een strompelend, hulpbehoevend oud mannetje. Het was akelig iemand zo snel te zien aftakelen. Gezien zijn zwakke gezondheid kon er geen sprake meer van zijn dat we samen een grote reis zouden maken. Maar na een jarenlange vriendschap zet je iemand niet als oud vuil aan de straat en daarom zocht ik hem in januari 1995 een week in zijn huis in New Delhi op.

Het werd geen vakantie. Het werd één grote desillusie. Zijn snelle tred had plaatsgemaakt voor een zich sloffend voortslepen. Hij was nog steeds charmant en vriendelijk tegen mij, maar tegen anderen die hem niet onmiddellijk begrepen begon hij te tieren. Soms vloeide zijn energie plotseling weg en viel hij op een onmogelijke plek in slaap. Ik herkende hem amper. De week in India was verdrietig en ook dodelijk vermoeiend.

Mijn verdriet werd alleen maar groter toen ik vanuit India naar Enschede belde om te horen wat de uitslag was van het onderzoek naar de knobbel die bij mijn moeder was weggenomen. Kanker. Ik kon bijna niet wachten tot ik terug mocht naar Nederland om bij mijn moeder te zijn. Eenmaal op Schiphol aangekomen, zette ik in Amsterdam mijn koffer thuis achter de deur en nam ik onmiddellijk de trein naar Enschede. Wekenlang reisde ik elke zondag naar Enschede om mijn moeder te bezoeken. Toen mijn vader ook nog eens begon te kwakkelen en last van een versleten heup kreeg, hadden hun kinderen maandenlang veel zorg en verdriet om twee zieke ouders.

Toen ik terugkwam uit India, februari 1995, was het leven grijs. De dagen waren kort en grauw. Bovendien wordt, als je eenmaal op het hellend vlak zit van opgebrand raken, het soortelijk gewicht van verdriet groot, zwaarder dan steen om te dragen. Ik barstte voortdurend in tranen uit en kon niet meer zonder tranen over nare dingen praten. Niet over mijn arme moeder, niet over mijn zus die ging scheiden, niet over een vriendin met een doodziek kind.

Maar ook al kon ik niet meer, ik nam geen rust. Het familiecircus moest verder, the show must go on. Er was steeds meer werk aan de winkel, want de hoofdredacteur stelde voortdurend hogere eisen.

Ofschoon ik me had voorgenomen een jaar lang niet meer te zeuren over het coördinatorschap, deed ik het toch. Dat leverde een verrassing op, want ik mocht stoppen. De hoofdredacteur had een oplossing voor mijn opvolging: mijn collega Paul de Hen zou coördinator worden.

Ik was hartstikke blij. Euforisch bijna. De deur van de kooi was opengezet! De vogel mocht eruit! De vogel mocht weer vliegen! Ik jubelde. Vriendinnen omhelsden me, kusten me en feliciteerden me met mijn herwonnen vrijheid.

Maar in plaats van dat ik zo snel mogelijk van die vrijheid ging genieten, suggereerde ik ‘een zachte landing’. Ik stelde voor de wisseling van de wacht drie maanden later, op 1 juli, te laten plaatsvinden. Achteraf vraag ik me af wat mij bezielde. Waarom stopte ik niet meteen?

Ik vond het niet chic alles onmiddellijk uit mijn handen te laten vallen. Ik was immers bepaalde verplichtingen aangegaan. Ook vond ik het niet fair mijn opvolger met mijn problemen op te zadelen en hem mijn corvee te laten opknappen. Achteraf vind ik het onbegrijpelijk dat ik me liet leiden door mijn – volkomen overbodige – bezorgdheid om het welzijn van mijn opvolger en om wat anderen mogelijkerwijs van me zouden denken. Stel je voor dat ze zouden denken dat ik op de vlucht geslagen was! Achteraf vind ik het ontzettend stom dat ik met een al bijna lege accu doorging.

Even dreigde zelfs dat nog faliekant mis te gaan, toen de hoofdredacteur me met een heleboel coördinerende klussen opzadelde, die allemaal voor het eind van de week afgehandeld moesten zijn. Zoveel had hij nog nooit van me verlangd. De druk werd me te groot. Ik deed geen oog dicht. Ik stuurde hem midden in de nacht via de computer een brief waarin ik hem vertelde van mijn zorgen om mijn ouders en mijn zusje. Ik schreef dat het voelde alsof er geen bloed maar pure adrenaline door mijn aderen stroomde, dat mijn hart bonkte en mijn lijf trilde. ‘Nog afgezien van de organisatorische problemen die ziekte van mij bij Elsevier zou oproepen, vertik ik het om overspannen te raken. […] Ik ga naar de dokter. Vragen om slaappillen, want aan dit soort vertoningen heb ik geen enkele behoefte. Ik meld me ziek,’ stond er verder in de brief.

Ik nam rust en dat deed me goed. Toen ik twee dagen later weer mijn opwachting maakte bij Elsevier, verwachtte ik enige reactie op mijn brief. Niets. In plaats daarvan zei de hoofdredacteur te verwachten dat ik hem zou vragen hoe het gesprek met een sollicitant de dag daarvoor was verlopen. Ook ik gaf geen reactie. Wat kon mij dat nou schelen? Mijn moeder was ziek. Mijn vader was ziek. Jan-Maarten was ziek. Mijn zusje was diep ongelukkig. Ik had wel wat anders aan mijn hoofd dan een sollicitant.

Niettemin kalmeerde ik weer en kweet ik me, zo goed en zo kwaad als dat ging, nog drie maanden van mijn taken als coördinator.

Met dit soort ervaringen in het achterhoofd is het voor mij onbegrijpelijk dat sommigen opgebrande of overspannen mensen voor slappelingen uitmaken. Slappelingen zijn ze allerminst, hooguit stommelingen, die van geen ophouden weten.

Eindelijk kwam er een eind aan mijn coördinatorschap en op 1 juli 1995 was ik een vrije vrouw. Ik stopte een fles mooie Moët & Chandon champagne plus een ons Schotse zalm in een koelbox en reisde op vrijdagavond, direct na afloop van de dienst, naar Diepenheim. Daar zou mijn eerste roman zich grotendeels afspelen en voor een locatieonderzoek had ik daar een gastenkamer geboekt.

Ik zat aan een bureau en keek naar het open veld. Via mijn koptelefoon luisterde ik naar James Taylor die melancholieke liedjes uit mijn gymnasiumtijd zong. Terwijl de champagne me naar het hoofd steeg, keek ik naar twee hazen die in het weiland speelden en was gelukkig.

De volgende dag ging ik onverdroten verder met mijn roman. Het was alsof de duvel me op de hielen zat en als een bezetene schreef ik in de twee weken vakantie die ik had genomen om de overgang tussen het coördinatorschap en het nieuwe leven van schrijvend redacteur te markeren.

Daardoor was ik niet uitgerust toen ik op de redactie terugkeerde. Tot overmaat van ramp bleek de coverplanning opnieuw niet te kloppen en werd er een beroep op mij gedaan. In de helft van de tijd die ik er eigenlijk voor had willen uittrekken schreef ik een omslagverhaal over de ‘Beste banen’. Bij elkaar was dat allemaal dodelijk vermoeiend en daardoor liep ik direct na mijn vakantie alweer op mijn wenkbrauwen.

En toen stierf Jan-Maarten. Zoals elk jaar was hij in april de hitte van Delhi ontvlucht en had hij zijn intrek genomen in zijn Amsterdamse huis aan de Egelantiersgracht. Om vijf uur in de ochtend van de 16e augustus 1995 werd ik wakker gebeld door Lizzy, de Indiase verpleegster die hem in zijn Amsterdamse huis had verzorgd tot hij daags tevoren was opgenomen in een ziekenhuis. Het was de derde keer in anderhalf jaar dat hij in allerijl naar het ziekenhuis moest. Het was de eerste keer dat niet ik, maar hij zelf daartoe het initiatief had genomen.

‘Mr Zegers is dead,’ zei Lizzy terwijl ik nog half sliep. Het ziekenhuis had haar zojuist gebeld. Het arme kind wist niet wat ze moest doen, want ze kende alleen de werkster en mij in Amsterdam. Ik pakte mijn auto, haalde Lizzy en de werkster op en om zes uur stonden we naast het bed van de dode Jan-Maarten. Van de nachtzuster hoorde ik dat hij in alle rust zijn laatste adem had uitgeblazen.

Daarna moest ik zijn in het buitenland wonende dochters, de andere familie en vrienden op de hoogte brengen. Waar zijn vrouw zat, wist ik niet. Sinds de scheiding van tafel en bed hield ze zich schuil in Washington en had ze elk contact met Jan-Maarten geweigerd.

Ik belde Elsevier. Mijn hoofd stond niet naar werken. Ik nam Lizzy mee op een toeristische tocht door Noord-Holland. Daarmee loste ik de belofte van Jan-Maarten in, die haar had beloofd Nederland te zullen laten zien. Zijn uitgemergelde lijf had hem dat niet meer toegestaan. Aangeslagen liepen Lizzy en ik door oude dorpen. Lizzy zei dat Jan-Maarten nu misschien een meeuw was die ons vanuit de lucht gadesloeg. Ze vertelde over haar dorp in Kerala en hoe het was om voor het eerst van haar leven buiten India te zijn. Voortdurend kwamen we terug bij Jan-Maarten en zijn droevig lot en soms zwaaiden we naar een meeuw.

Deze aangrijpende gebeurtenissen drukten nog zwaarder op me toen zijn uit Washington overgekomen weduwe mij de toegang tot de begrafenis ontzegde. Ik had een rouwadvertentie in de Volkskrant geplaatst, geheel in de exuberante stijl van Jan-Maarten: ‘In vrolijke en dankbare herinnering aan Seoel, Mantua, Mahabalipuram, Gorée, Dubai, Ouagadougou, Albi, De Wijk, Pensacola, Amsterdam en al die andere plaatsen waar wij samen waren’ en die met mijn naam ondertekend.

De weduwe was woedend, want daaruit zouden oude kennissen die de familie in geen jaren hadden gezien wellicht aflezen dat ik de geliefde van Jan-Maarten was. Zoiets is onbegrijpelijk voor mij. Iedereen die hem de laatste jaren van zijn leven had ontmoet, kreeg verhalen over mij te horen en wist dus hoe belangrijk ik – een ‘gewone’ vriendin – voor hem was geweest. Niettemin wilde ik de zaak niet op de spits drijven en ben ik niet naar de begrafenis gegaan. Ik had geen enkele behoefte aan een scène. Wel vergrootte deze harteloze behandeling de pijn van het verlies. Wanneer mij dit in alle rust was overkomen, had ik waarschijnlijk anders gereageerd. Maar door de drukte in mijn hoofd kwam de pijn extra hard aan. Door deze ingrijpende ervaring raakte ik nog verder uit het lood.

Met de wijsheid van achteraf kun je zeggen dat ik aan het eind van de zomer van 1995 al helemaal ‘oppeldepop’ was. Als ik toen eens zes weken rust had genomen om alles te laten betijen… Als ik toen eens gas had teruggenomen… Als ik toen… Als…

Eerlijk gezegd heb ik nooit serieus nagedacht over wat er zou zijn gebeurd als ik toen had teruggeschakeld. Ik heb het immers niet gedaan. Ik ging door. Verbetener dan ooit ging ik aan het werk. Ik wilde me revancheren. Ik wilde laten zien wat ik kon. Want voor mijn gevoel was mijn vertrek als coördinator Fahnenflucht, desertie, geweest. Voor mijn gevoel was ik met mijn staart tussen de benen afgedropen en was mijn coördinatorschap een totale mislukking geweest. Mijn zelfvertrouwen was tot nul gereduceerd.

Het is waarschijnlijk realistisch te zeggen dat mijn coördinatorschap niet in alle opzichten een succes was, toch voelen ook nu nog die drie jaren als een nederlaag. Ik heb de neiging alle eer voor de enorme verbeteringen die er in die drie jaar tot stand zijn gekomen op het conto van de hoofdredacteur te schrijven. Maar dat is onzin. Ik heb er wel degelijk de hand in gehad dat samenstelling en opmaak van de sectie zijn verbeterd en dat verhalen toegankelijker werden en meer diepgang kregen. Ik heb wel degelijk nieuwe genres helpen ontwikkelen en voor een vlotte organisatie gezorgd. Vergelijk eens hoe de sectie er in 1992 en in 1995 uitzag. En waarom wilde de hoofdredacteur me niet laten gaan? Omdat ik er op ondeskundige wijze een rommeltje van had gemaakt?

Zelfs jaren na dato heb ik nog steeds een – voor anderen onbegrijpelijk – gevoel van mislukking. In de zomer van 1995 woog dat gevoel het zwaarst. Ik trad handelend op en probeerde door keihard te werken het gevoel van mislukking weg te werken, in plaats van het te laten slijten of het in alle rust te heroverwegen.

Nog steeds was vermoeidheid voor mij geen reden om rust te nemen, maar juist het signaal om nog harder te werken. In de beeldspraak van de houthakker: ik hakte met een stompe bijl en nam niet de tijd hem te slijpen. Schrijven ging moeizaam en stroef. De ideeën en woorden kwamen niet meer vanzelf. Ik kon geen afstand meer nemen. Op alles wat er gebeurde reageerde ik heftig. Ik had soms in één nacht twee flessen wijn nodig om te kalmeren. Met de moed der wanhoop bleef ik doorgaan.

Wees niet stressbestendig

‘Wees niet stressbestendig,’ adviseert stresstherapeut Richard Carlson in zijn boekje Maak van een mug geen olifant zijn lezers. Hij houdt een pleidooi tegen misplaatste flinkheid en brengt daarmee een verstandiger geluid voort dan van mensen die zeggen: ‘Overspannen? Niet zeuren, we zijn allemaal weleens moe. Je moet gewoon doorzetten, nooit bij de pakken neerzitten.’

Carlson vindt dat je wel moet ‘zeuren’. ‘Als u merkt dat u uw eigen gedachten niet meer bij kunt houden, is het tijd om gas terug te nemen.[…] Als uw agenda te vol wordt, is dat een teken dat u even pauze moet nemen en eens goed moet kijken wat er nu echt belangrijk is, in plaats van u door de verplichtingen heen te ploegen. Als u het gevoel hebt de dingen niet meer in de hand te hebben en weerzin tegen uw taken voelt, stroop dan niet de mouwen op om “ervoor te gaan”, want het is veel verstandiger u te ontspannen, een paar keer diep adem te halen en een ommetje te maken. […] Als u goed in de gaten houdt hoeveel stress u kunt hebben – en tijdig ingrijpt, vóór er geen houden meer aan is – zult u erachter komen dat uw stress als de spreekwoordelijke sneeuwbal is die de heuvel af rolt. Zolang de bal klein is, is hij hanteerbaar, maar hoe groter hij wordt, hoe moeilijker het wordt hem te laten stoppen, zo niet onmogelijk.’

Een overdosis stress verlamt. ‘Wees maar niet bang dat u het allemaal niet afkrijgt. Als uw geest kalm en helder is en uw stressniveau verlaagd is, kunt u doelmatiger werken en er meer plezier aan beleven.’

Zijn raad is een variant op aloude gezegdes als ‘haast u langzaam’ of ‘doe het kalm aan, dan gaat het het snelst’. Er wordt niet voor niets gezegd dat hardlopers doodlopers zijn.

14

EEN KAT IN HET NAUW

Een jaar later, in de zomer van 1996, was ik veel verder van huis. Als ik achteraf mezelf probeer te begrijpen, zie ik verschillende beelden. Van een auto die ook als hij stilstaat op volle toeren blijft draaien. Van een kat in het nauw die rare sprongen maakt.

Er openbaarden zich steeds meer symptomen. Zo werd ik ongewoon onzeker. Ik reageerde heftig op allerlei gebeurtenissen en raakte makkelijk in paniek. Ik was onrustig en had tegelijkertijd last van vermoeidheid en slapeloosheid. Ik presteerde onder mijn kunnen. Ik werd steeds besluitelozer. Ik was continu aan het piekeren. Mijn lijf voelde stram. Ik had de neiging te veel te drinken. Ik huilde steeds gemakkelijker.

Ondanks de hardnekkigheid van al deze signalen had ik zelf nog steeds niet door hoe slecht het met me ging. De meest verhelderende verklaring daarvoor geven drie woorden van Theo Compernolle: ‘Stress maakt dom.’ Stress vernauwt de blik, bezorgt je blinde vlekken en ontneemt je het overzicht. Door mijn vertroebelde blik zag ik het niet en volhardde ik in onvruchtbaar gedrag.

Na de zomer van 1995 werd mijn aandacht niet meer versnipperd door allerlei geregel en kreeg ik opeens tijd om te schrijven. Maar toen ik meer dan twee keer zoveel tijd beschikbaar had, moest ik van mezelf dubbel zoveel en dubbel zo goed schrijven.

Ik wilde me immers revancheren voor een fiasco. Mijn coördinatorschap was weliswaar alleen in mijn eigen ogen een mislukking geweest, maar dat was niettemin voldoende reden voor een revanche. De last die ik daardoor te dragen kreeg, was bijna ondefinieerbaar groot. Want wanneer zou ik het in mijn eigen ogen eindelijk goed doen? Ik werd voortgedreven door een onrust waarvoor geen vervulling bestond.

In de zeven weken voordat ik ziek werd, schreef ik bijvoorbeeld drie keer het omslagverhaal. Dat is heel ‘hoog’ bij Elsevier. Maar ik vond op dat moment nog steeds dat ik tekortschoot. Dat kwam doordat mijn aandacht volledig werd opgeslokt door de dingen die naar mijn smaak niet in orde waren en die ik onder controle probeerde te krijgen.

Ik voelde me bijvoorbeeld ook als econoom tekortschieten. Als ik daarover piekerde, realiseerde ik me dat ik met mijn mond vol tanden zou staan in het – volstrekt denkbeeldige – geval dat iemand me midden in de nacht wakker zou maken en met me in discussie zou gaan over het macro-economisch beleid. Nog altijd moet ik me op zo’n discussie prepareren, want veel economische theorie is bij mij geen tweede natuur geworden.

Dat dat bij veel economen het geval is, realiseerde ik me toen amper. Het was een van de vele punten waarop mijn onvrede zich manifesteerde. Die onvrede probeerde ik te bestrijden. Ik wilde goed worden in mijn vakgebied en daarom zou ik een ander terrein kiezen. Ik wilde met een studie arbeids- en organisatiepsychologie beginnen. Die wens vormde de achtergrond van mijn verzoek om gedurende twee jaar een maand op, een maand af te mogen werken.

Toen mijn plannen voor deze constructie op de redactie bekend werden, sprak ik er met een collega over en zei bijna verlangend: ‘Ik ben zo benieuwd wat dat met me doet.’ Waarop zij heel nuchter antwoordde dat je daar heus geen ander mens van zou worden. Bij die woorden zonk de moed me in de schoenen en dacht ik: Ik mag anders hopen van wel.

Ik verwachtte van alles van die vrije maand. Ik zou een aantal commerciële opdrachtgevers gaan bedienen, die belangstelling voor mijn werk hadden getoond. Ik zou verdergaan met de roman die zieltogend vanuit een hoek naar me loerde en me een slecht geweten bezorgde. Ik zou gaan studeren. Het was de besluiteloosheid ten top. En intussen hoopte ik door hard te denken de ingenieuze oplossingen te vinden die nodig waren om weer rustig te worden.

Achter de schermen was het bij mij een rommeltje: dat was altijd al zo geweest, maar nu werd het een echte rotzooi. Het kostte steeds meer moeite om goed te blijven functioneren. Collega’s die achteraf horen dat ik regelmatig te veel dronk en met een flinke kater op mijn werk kwam, verbazen zich daarover. Op hen kwam ik over als een toonbeeld van gezondheid en frisheid.

Al sinds het gymnasium dronk ik veel en hield ik meestal niet meer op als ik eenmaal begonnen was. Ik wist heel goed van mezelf dat ik zo in elkaar stak: ik had me te vaak voorgenomen om na het derde of vierde glas te stoppen, maar was dan doorgegaan, de tel kwijtgeraakt en ten slotte weer dronken geworden. Natuurlijk wist ik dat het riskant is als je lijf zo hebberig op alcohol reageert en daarom legde ik mezelf regelmatig droog. Maar soms kon ik thuis in mijn eentje behoorlijk uitschieten met de drank. Niet drinken vond ik makkelijker dan weinig drinken. Daarom had ik jarenlang geen gedestilleerd in huis. Want als er een aangebroken fles whisky in de kast stond, was het alsof het gezang van de sirenen overal doorheen drong: ‘Drink mij, drink mij.’

Het kon volgens mij weinig kwaad wanneer ik me af en toe beroesde, mits de tussenpauzes voldoende lang waren. Ik had een vrolijke dronk en vond het lekker om dronken te zijn. Aan katers had ik een hekel, maar ik was nooit zo stom geweest ze met drank te bestrijden. Dat verklaart ongetwijfeld waarom ik tot dan toe fris en gezond was gebleven.

In dat laatste jaar werden de tussenpauzes niet alleen steeds korter, per avond dronk ik ook steeds meer. Mij alarmeerde dat destijds niet. Het zou me waarschijnlijk veel meer zijn opgevallen wanneer ik in de voorgaande jaren zelden of nooit in mijn eentje had gedronken. Nu niet. Het verschil was te klein en bleef onder mijn waarnemingsdrempel, die door de dom makende stress toch al hoger dan anders was.

Ook andere symptomen van de geleidelijke neergang waren in essentie niet nieuw voor mij. Alleen was hun hevigheid ongebruikelijk groot. Zo had ik bijvoorbeeld nog nooit weloverwogen en in alle rust een groot verhaal geschreven. De creatieve onrust van weleer was echter doorgeslagen naar regelrechte paniek. Maar ook dat viel me niet op.

Ik vond het wel opmerkelijk dat schrijven me steeds meer moeite ging kosten. Ik dacht echter niet aan verminderde effectiviteit, maar zocht de schuld bij de keuze van mijn onderwerpen. Die waren nieuw en werden steeds lastiger. Ze bezorgden me hoofdbrekens, zoals bijvoorbeeld de ‘subjectivering van de economie’ (die ik in dit boek in hoofdstuk 5 heb beschreven). Maar het was niet alleen de moeilijkheidsgraad van de onderwerpen waarom schrijven steeds stroever ging.

Op nog een gebied werd het steeds meer een rommeltje bij mij: de liefde. Toen ik eenmaal bezig was ‘orde op zaken’ te stellen, besloot ik ook op dat terrein het heft in handen te nemen en reageerde ik in het najaar van 1995 op de contactadvertentie van Theo. Hij belde mij en vanaf de eerste minuut viel ik voor zijn mooie, warme stem. Die stem raakte letterlijk een gevoelige snaar. Altijd als ik die stem hoorde, ging er in mijn buik iets trillen. Vlinders.

Dat hij een beetje bekakt praatte, viel me ook onmiddellijk op. Toen hij vertelde dat hij hield van sporten als golf, cricket en hockey vond ik dat jammer. Fietsen en wandelen is nu eenmaal meer iets voor mij. Ik hield mezelf voor dat deze verschillen niets zeiden, als alleenstaande van 41 moest ik niet denken dat ik al mijn dameswensen zou kunnen vervullen op de voor hoogopgeleide vrouwen zo moeilijke huwelijksmarkt.

Van begin af aan vreesde ik dat we te weinig raakvlakken hadden en in de eerste maanden wilde ik het daarom al een paar keer uitmaken. Daarop kwam Theo direct vanuit het duindorp waar hij woonde naar me toe en trachtte me met lieve woorden ervan te overtuigen dat onze problemen alleen maar aanloopproblemen waren. Als we eenmaal aan elkaar gewend waren, zou het allemaal heel anders zijn. Ik wilde het maar al te graag geloven, want met mijn woelige hoofd had ik meer dan ooit behoefte aan een paar sterke armen.

Toch veranderde er weinig; het patroon van bewuste teleurstelling en onmiddellijke vergoelijking herhaalde zich dikwijls. Wat ik had gehoopt gebeurde niet. Ik ging niet wennen aan deze evidente verschillen, maar ging me er juist aan ergeren. Ik snapte bijvoorbeeld niet dat Theo in volle ernst Hans Wiegel als spreker kon suggereren voor een congres dat ik zou helpen organiseren. In mijn ogen was en is Wiegel een cliché met een dikke sigaar in zijn mond. Voor Theo lag dat kennelijk anders.

Misschien hadden die verschillen wel kunnen wennen als we op het praktische vlak meer raakpunten hadden gehad. Maar ook in kleine dingen waren we anders. Theo zat bijvoorbeeld avond aan avond tv te kijken. Ik vind zappen zonde van mijn tijd. Ook hadden we een andere mentaliteit. Theo ging over een afstand van nog geen kilometer met de auto naar zijn werk. Ik pak vanwege gezondheid en milieu liever de fiets. Vroeger had ik een paar keer de strandzesdaagse van Hoek van Holland naar Den Helder gelopen, maar in de elf maanden van onze verkering heb ik Theo slechts twee keer tot een strandwandeling weten te verleiden, ook al lag zijn huis nog zo dicht bij het strand.

Door al dit soort verschillen werd deze verkering een kwestie van hard werken. Want iedere keer als mij iets irriteerde, probeerde ik er krampachtig mijn ogen voor te sluiten. Of ik zette ingewikkelde redeneringen op om mezelf ervan te overtuigen dat die wrijvingen geen reden waren om het uit te maken. Maar het lukte me niet de verschillen te verdoezelen. Kortom, die relatie kostte veel meer energie dan ik erdoor kreeg, hij putte me uit.

Maar de consequenties daarvan durfde ik niet te trekken. Ik dorst de waarheid niet onder ogen te zien, ook niet wanneer soms in het heetst van de strijd vaag het besef daagde dat deze verkering onbegonnen werk was. Bovendien was ik weer verloren als ik zijn mooie stem aan de telefoon hoorde en hij warme woorden sprak.

Het meest verraderlijke aan de hele situatie was wellicht dat wij onze tegenstellingen en irritaties in drank smoorden. Want als we een borrel dronken, verdwenen alle twijfels als sneeuw voor de zon. Dan werden we steeds sentimenteler en gingen we steeds meer van elkaar houden. Dus dronken we vaak en veel, want wie wil er nou niet intens van zijn nieuwe geliefde houden en door de ander uitbundig bemind worden? Drie flessen wijn op één avond waren geen uitzondering.

Een verschil tussen Theo en mij was dat hij iedere dag dronk en ik niet. Maar ik kreeg hem nooit zo ver dat we eens een dag oversloegen. Ik was te slap om nee te zeggen, zijn wijn was te lekker en ik dronk vrijwel altijd met hem mee.

Over het muurvast lopen van deze relatie valt uiteraard veel meer te vertellen. Hier volstaat het te constateren dat ik de handdoek niet in de ring gooide, maar doorging en een verloren strijd streed met veel onverkwikkelijke scènes.

Zoals ik in mijn werk met botte kracht dingen trachtte te bereiken, zo probeerde ik dat ook in de liefde. Achteraf zie ik dat zoiets in het werk niet kan, maar al helemaal niet in de liefde. Ik vind het een intrigerende vraag wat er met mij zou zijn gebeurd wanneer ik in het najaar van 1995 een man had ontmoet met wie het wel klikte, hoe het mij zou zijn vergaan wanneer ik een relatie had gehad die ontspanning in plaats van inspanning was geweest.

Die vraag valt niet te beantwoorden. Maar als ik zie hoeveel energie ik erin heb gestoken en hoe ongelukkig de relatie met Theo me per saldo maakte, dan heeft dit moeizaam voortmodderen op het slagveld van de liefde waarschijnlijk erg zwaar gewogen. Denkelijk was het de spreekwoordelijke druppel die de emmer deed overlopen.

In die periode van steeds snellere neergang deed ik steeds vaker dingen die achteraf gezien ontzettend dom waren. In plaats van te ontspannen, nam ik belachelijk veel hooi op mijn vork. Terwijl ik nog volledig voor Elsevier werkte, brainstormde ik alvast met een opdrachtgever over het boek dat hij me in september wilde laten schrijven, wanneer ik officieel mijn sabbatsverlof zou hebben. Ook met een andere opdrachtgever brainstormde ik – eveneens over een boek, dat we samen zouden schrijven. En ik maakte alvast aantekeningen om mijn roman te kunnen afronden.

‘Er kan nog meer bij op, op, op,’ is een liedje van de kleuterschool. Het typeert hoeveel ik me die laatste maanden op de nek haalde. Toen Theo zijn vijftigste verjaardag met een groot feest vierde, stak ik daar meer tijd in dan ik ooit bij een feest had gedaan. Ik zamelde geld in, bezocht galeries en kocht een fraai schilderij voor hem. Ook zorgde ik dat de aanwezigen op het feest hun eigen kunstwerk voor hem konden maken. Avonden werkte ik aan de toespraak waarmee ik hem dit cadeau zou overhandigen. Ik verzamelde bijdragen voor een liber amicorum en maakte een liedje. Het kon allemaal niet op.

Dit was in juni 1996, anderhalve maand voor ik me officieel ziek zou melden. In die tijd viel me voor het eerst iets geks aan mezelf op; telkens als ik een van de attributen voor het feest in de auto had gelegd, moest ik gaan zitten en uitrusten voor ik voldoende energie had om het volgende ding naar de auto te kunnen dragen. Het werd nog gekker. Een week later ging ik me inlezen voor mijn laatste omslagverhaal, een variatie op het tijdgebrek van de zwoegende elite van ‘DRUK, DRUK’. Ik nam een paar hoofdstukken door van het tamelijk pittige The Harried Leisure Class van Staffan Linder. In de loop van de ochtend was ik echter al zo bekaf dat ik, telkens als ik een paar bladzijden had gelezen, een hazenslaapje moest doen voor ik weer verder kon gaan en iets in me kon opnemen.

Het ging steeds sneller bergafwaarts. Een paar dagen later kreeg ik op zaterdagavond opnieuw knallende ruzie met Theo. Ik deed de hele nacht geen oog dicht en toen hij de volgende ochtend zat te mokken en iets mompelde wat me onwelgevallig was, gooide ik in blinde woede een haarborstel door de slaapkamer.

Ik dacht dat ik gek werd. Ik ging niettemin naar Amsterdam, want ik moest aan mijn laatste coververhaal werken. Mijn hoofd voelde weer als een centrifuge. Ik kon niet meer rustig denken. Eenmaal thuis, stapte ik weer in mijn auto. Ik wilde naar het duindorp van Theo gaan, vond dat niet verstandig en reed in plaats daarvan rondjes over de rondweg om Amsterdam. Bij een tankstation kocht ik sigaretten. De eerste sinds ik in 1989 gestopt was met roken. Ik ging terug naar huis, belde de doktersdienst en kreeg seresta.

Ik wilde mijn chefs bij Elsevier bellen en mijn baan opzeggen. Want ik kon het beloofde coververhaal niet schrijven. Ik kon het niet, had het nooit gekund en zou het ook nooit kunnen.

In de loop van de avond deed de seresta zijn werk. Ik kalmeerde. Die maandag ging ik naar de redactie om aan mijn verhaal te werken, ogenschijnlijk alsof er niets gebeurd was. Het lukte me echter niet meer het verhaal in het gebruikelijke tempo te schrijven. Ik kreeg het niet af voor het geplande begin van mijn sabbatsverlof en daarom moest ik het begin van mijn eerste ‘maand af’ een week uitstellen.

Ik maakte vervolgens nog wat kleine stukjes voor Elsevier af en schreef daarna volgens afspraak een notitie voor een van mijn aanstaande opdrachtgevers. Telkens wanneer ik iets van mijn lijstje kon afstrepen, was het alsof er een steun onder me vandaan werd getrokken. Op het laatst was er geen enkele verplichting meer die me op de been hield. Ik zakte in elkaar.

Dat gebeurde nadat ik bij Theo thuis een viergangendiner had gemaakt. Tijdens het eten kregen Theo en ik tussen het hoofd- en het nagerecht ruzie, die escaleerde toen de gasten vertrokken waren. Ik smeet een asbak in de gootsteen.

Na dit zoveelste treffen wilde ik geen energie meer steken in deze hopeloze verkering. Ik maakte het uit, ging naar de huisarts voor een verwijzing voor de Riagg, en zo belandde ik bij de mevrouw die mij officieel ziek verklaarde.

Een vicieuze cirkel

Wie opbrandt, belandt in een vicieuze cirkel. Dat kan op verschillende manieren gebeuren. Wie bijvoorbeeld te veel drinkt en met een kater wakker wordt, zet zichzelf verder op achterstand. De kater maakt het alleen maar lastiger om aan je verplichtingen te voldoen en hij vergroot het gevoel tekort te schieten.

In The Burn-out Companion to Study and Practice schrijven Wilmar Schaufeli en Dirk Enzmann dat mensen die opgebrand dreigen te raken vaak hyperactief worden. Ze lopen rond als een kip zonder kop. Ze maken nauwelijks iets af, want ze kunnen zich niet concentreren. Ze zoeken als een razende duizenden oplossing voor één probleem en proberen hun gevoel van onbehagen met ingenieuze plannen te lijf te gaan.

Ik verzon bijvoorbeeld zonder vastomlijnd plan mijn ingewikkelde variant op het sabbatsverlof. Vergelijkbaar is het verhaal van de man die weliswaar niet wilde scheiden, maar wel apart van zijn gezin ging wonen. Hij hoopte in afzondering de dingen te kunnen doen waaraan hij in het gewone gezinsleven niet toekwam. Anderen zijn zo gefixeerd op al hun verplichtingen en hebben daardoor zo’n opgejaagd gevoel dat ze menen dat ze het zich niet kunnen veroorloven om zelfs maar een middag of avond vrijaf te nemen. Ze moeten zoveel, dat er geen minuut ‘onbenut’ mag blijven. Doordat ze niet rusten of ontspannen, wordt het opgejaagde gevoel alleen maar groter. Stresssignalen zelf kunnen op hun beurt ook nieuwe stress veroorzaken. Sommige mensen maken zich zozeer zorgen over hartkloppingen en het piekeren daarover veroorzaakt zoveel extra stress dat de klachten verergeren.

15

TRANEN MET TUITEN

Zoals ik al heb beschreven, was ik de eerste zes weken van mijn ziekte verdoofd, verlamd. Ik kon niets, ik wilde niets, ik hoefde niets. In geen tijden had ik het zo keurig op een rij gehad als toen. Het nietsdoen was een verademing na een jaar als een kat in het nauw te hebben rondgesprongen. Soms kreeg ik zelfs het idee dat er onnodig veel ophef over burn-out werd gemaakt, aanvankelijk leek het alsof het niet meer was dan een gelukzalige vakantie.

Maar dat was een misvatting. Toen de verdoving was uitgewerkt, bleek een burn-out een overweldigende ervaring, waarbij ik mezelf minder dan ooit in de hand had en ik overgeleverd was aan natuurkrachten waartegen ik geen enkel verweer had.

Deze nieuwe episode begon nadat ik begin september een weekend met een vriendin had doorgebracht in een gastenkamer in het Overijsselse Hoonhorst. Ofschoon ik bang was dat het te vermoeiend zou zijn, ging ik toch. Het leek me goed voor mijn herstel om door bos en beemd te wandelen. Bovendien voelde ik me energieker en weerbaarder dan aan het begin van mijn ziekteverlof.

Het weekend was geen succes. Ik weet niet waardoor, maar mijn hoofd sloeg op hol. Als het Hoonhorst niet was geweest, dan had ongetwijfeld een andere gebeurtenis deze nieuwe fase ingeluid. Het was alsof er wetten waren die onwrikbaar bij verwerking en herstel hoorden, alsof er stadia waren die ik onvermijdelijk allemaal moest doorlopen.

Steeds waren er gebeurtenissen die als het ware laden met onafgewerkte rommel in mijn hoofd opentrokken. Als zo’n la openstond, rommelde ik er huilend in en ordende ik de inhoud een beetje en deed hem daarna weer dicht. Nooit kon ik de la in één keer opruimen. Na enige tijd deed er zich iets anders voor en dan kon ik verdergaan met ordenen. Dit proces herhaalde zich voortdurend en ging net zo lang door tot alle laden netjes en overzichtelijk waren.

Ik denk dat dat verwerken is. Maar verwerken is – in overdrachtelijke zin – ook kotsen.

Soms voelde ik me Sneeuwwitje die een giftige appel heeft gegeten. Zoals bij Sneeuwwitje de brokjes giftige appel loskwamen toen een prins struikelde, zo kwam bij mij op onverwachte momenten een groot, grenzeloos verdriet los. Op die momenten wilde ik een vinger in mijn keel steken, over de reling hangen en alles er in één keer uit kotsen. Dan dacht ik: Ik wil geen ántidepressivum, maar een pró-depressivum. Wie geeft me een braakmiddel voor emoties?

Die zondagochtend waren we direct na het ontbijt vanuit Hoonhorst naar Amsterdam teruggegaan. Ik had een ‘golvend’ hoofd en voelde me wiebelig. Ik wilde niet nog zo’n teleurstelling meemaken en besloot daarom die avond niet met Theo en zijn dochters naar Tina Turner in de Amsterdam ArenA te gaan. Ik moest er niet aan denken. Een stadion vol mensen, geluid en opwinding kon mijn hoofd niet verdragen. Niettemin ging ik wel naar het duindorp waar Theo woonde. Omdat ik dacht dat het moeizame van onze verkering het gevolg van mijn overspannen reacties was, in plaats van andersom, en omdat ik verlangde naar een paar stevige armen om mijn schouders, had ik toenaderingspogingen ondernomen en ontmoetten we elkaar weer af en toe. Ik scharrelde graag bij hem in de tuin. Ofschoon Theo een tuinman had, was er altijd genoeg voor mij te doen. Ik werd er rustig van en hoopte dat mijn hoofd tot bedaren zou komen als ik onkruid ging wieden. Toen Theo en zijn dochters wegreden naar Amsterdam liep ik naar de schuur om het tuingereedschap te pakken. Naast de schoffel stond een enorme verzameling lege drankflessen. Ik schrok verschrikkelijk.

Nadat ik ziek was geworden had ik zelf van pure schrik nauwelijks nog gedronken. Toen ik al die lege flessen zag staan, kwam opeens boven wat ik de laatste zes weken met mijn wazige hoofd onderdrukt had. In die weken van verdoving had ik slechts met een half oog geregistreerd dat hij nog evenveel dronk als vroeger. Maar ik had het genegeerd. Of liever, ik redeneerde het weg. Dat hij zoveel dronk, was zijn zaak. Het ging mij niet aan, zo hield ik mezelf voor.

Maar toen ik die lege flessen zag staan was er opeens geen houden meer aan. Ik voelde opnieuw de onoverbrugbare verschillen. Ik zag het die avond echter niet zo helder omdat mijn blik werd vertroebeld door een paniekaanval. Een paniekaanval is als een gaatje in een kous, dat een ladder wordt: de ene angst maakt de andere los. Die zondagavond was mijn hoofd een lawine van angsten en werd ik in de paniek meegesleurd.

Gelukkig kwamen de paniekaanvallen in golven en kreeg ik tussentijds de gelegenheid om op adem te komen. Toen Theo en de meiden terugkeerden uit Amsterdam, kon ik vrij normaal vragen hoe ze het hadden gehad. Met de hulp van twee slaappillen sliep ik die nacht redelijk. Door een onschuldig gesprek de volgende ochtend raakte ik echter opnieuw in paniek. Ik ging naar Amsterdam. Het was beter dat ik alleen was.

Ik was bang niet genoeg mijn best te hebben gedaan, bang om alleen te blijven, uit angst bleef ik investeren in de relatie met Theo. Ik ging zelfs op golfles. Ik zou leren bridgen. Maar de signalen dat het tussen Theo en mij niet klikte, waren te hardnekkig. Ik kon de paniekaanvallen niet negeren en ook niet de steken in mijn buik die ik voelde telkens als Theo bij de psychiater ter sprake kwam.

Half oktober kregen Theo en ik scènes die als twee druppels water leken op wat we al eerder hadden meegemaakt. Dit kon niet meer. Dit moest stoppen. Ik maakte het opnieuw uit. Ik deed het in ouderwetse stijl. Ik kon er niet een nacht over slapen, maar moest het hem onmiddellijk vertellen. Toen hij kennelijk de telefoon eruit had getrokken en niet aanspreekbaar was, stapte ik om drie uur ’s nachts in de auto en reed naar het duindorp. Daar bleek dat hij de deur op het nachtslot had gedaan. Ik belde hem uit bed en vertelde hem dat ik was gekomen omdat het uit was en dat hij dat nu, meteen en onmiddellijk moest weten. We schreeuwden, gooiden elkaar verwijten naar het hoofd en vreeën voor de allerlaatste keer.

De volgende ochtend zaten we intens verdrietig aan het ontbijt. We waren vriendelijk. Er viel immers niets meer te vechten. We hadden allebei verloren. Toen hij voor de allerlaatste keer het kapje van mijn zachtgekookte ei sloeg (dit ‘decapiteren’ was een lief zondagochtendritueel geweest), stroomden de tranen me over de wangen.

Wat lief, wat erg, dacht ik. Ik wist desondanks dat dit de juiste beslissing was; ik voelde me rustig, opmerkelijk rustig.

Mijn psychiater verklaarde die rust uit ‘je gevoel voor pluis en niet pluis’. Toen ze zag hoe opgelucht ik was, suggereerde ze dat ik me nu waarschijnlijk snel veel beter zou voelen. Dat was maar ten dele waar.

Ook de andere problemen die in de zomermaanden een tijd afgedekt in de koelkast hadden gestaan, gingen na Hoonhorst opspelen. Ook over mijn werk jankte ik me suf.

Vlak nadat ik me had ziek gemeld, had ik contact opgenomen met de hoofdredacteur om hem te vragen mijn sabbatsverlof op de lange baan te schuiven zolang ik ziek was. Strikt genomen had ik geen poot om op te staan, maar hij was het met me eens dat het in de gegeven omstandigheden redelijk was het dienstverband van 55,56 procent voorlopig ongedaan te maken. Hij regelde vrijwel onmiddellijk voor me dat ik tot nader order volledig in dienst bleef en dus voor de volle honderd procent uit de ziekenkas zou worden betaald.

Het heeft beslist aan mijn herstel bijgedragen dat ik me geen zorgen hoefde te maken over het handhaven van mijn volledige dienstverband. Het illustreert ook hoe correct ik ben behandeld door Elsevier – iets waarvoor ik het bedrijf nog steeds zeer erkentelijk ben. Mijn psychiater hield me voor dat ik die correcte behandeling voor een groot deel aan mezelf te danken had. Niemand had ooit hoeven twijfelen aan mijn loyaliteit en inzet: die kenden immers geen grenzen.

Intussen stond de la met onafgewerkte werkrommel uit mijn hoofd wagenwijd open. Een van de beelden die opsteeg was de ochtend in juni toen ik voor mijn laatste omslagverhaal wat hoofdstukken uit The Harried Leisure Class had proberen te lezen en ik na elke paar bladzijden had moeten slapen voor ik verder kon lezen en de tekst in me kon opnemen.

In september veranderde dat beeld en zag ik mezelf als een gevangene die uit haar cel probeerde te ontsnappen en daarom een tunnel moest graven, en die na een paar scheppen telkens zo moe was dat ze eerst moest slapen voor ze zich verder een weg naar de vrijheid kon banen. Toen ik het op die manier bekeek, vond ik mezelf zo zielig en kreeg ik zoveel medelijden dat ik zonder ophouden huilde.

Dit was ook de tijd dat ik braakmiddelen zocht en in overdrachtelijke zin mijn vinger in de keel stak. Ik fietste naar het Centerpoint in Zuidoost, het gebouw waar Elsevier tijden gehuisvest was geweest. De aanblik van het gebouw maakte zoveel benarde herinneringen los aan de tijd dat ik coördinator was, dat de tranen opnieuw rijkelijk vloeiden.

Soms ook zag ik de dingen vlijmscherp. Bijvoorbeeld toen een collega me belde en vertelde dat de sfeer op de redactie te snijden was. De hoofdredacteur had knallende ruzie gehad. Nota bene met twee redacteuren die tot de meest toegewijde, gezichtsbepalende en productieve collega’s van dat moment behoorden. Er was met deuren gesmeten en er was geschreeuwd. Een van de twee had zelfs kwaad uitgeroepen dat de hoofdredacteur het zelf maar moest uitzoeken.

Dit was op het eerste gezicht verbazingwekkend. Het zou voor de hand hebben gelegen dat de hoofdredacteur ruzie had met twee luilebollen. Maar dat was niet zo. Kennelijk voldeden ook de meest loyale redacteuren niet aan de eisen die de hoofdredacteur aan hen stelde.

Toen ik erover nadacht, zag ik het verschil in reactie: mannen maken veel eerder ruzie en zeggen dat de hoofdredacteur met zijn torenhoge eisen de boom in kan, maar als de hoofdredacteur meer van mij wilde dan redelijk was, plengde ik eerst een paar tranen om daarna nog harder te werken dan ik al deed. Ik voelde me op een akelige manier unbeschreiblich weiblich.

Doordat ik zo grenzeloos loyaal was geweest, verbaasde het me dat ik niets meer van de hoofdredacteur hoorde. Eind augustus stond hij één keer op mijn antwoordapparaat. Daarna zweeg hij in alle talen.

Tot het weekend in Hoonhorst had ik zijn stilzwijgen voor kennisgeving aangenomen; ik dacht die eerste zes weken überhaupt niet aan werk. Maar toen verdriet, angst en woede eenmaal bezit van mij hadden genomen, bevreemdde mij de stilte waarin de hoofdredacteur zich had gehuld. Ik had verwacht dat hij met een kaart of telefoontje zou laten merken dat hij aan me dacht, want hij had er voor mijn gevoel met zijn neus bovenop gestaan toen het ongeluk zich voltrok. Bij hem had ik steeds geklaagd over de te hoge werkdruk en hij was degene geweest die de grens tussen stimuleren en opjagen had overschreden. Hij had gezien hoe ik in de zomer van 1994 pas na heel lang aarzelen en met veel tranen had besloten door te gaan met coördineren.

Een boeket van een mogelijke opdrachtgever die ik zegge en schrijve vijf keer had ontmoet, ontketende een nieuwe golf van wanhoop. Het was alsof er een brokje giftige appel loskwam. Waarom liet deze man wel van zich horen en de hoofdredacteur met wie ik vijf jaar had samengewerkt niet?

Ik liep de deur uit, rende over de Magere Brug, belde aan bij de secretaresse van Elsevier en luchtte mijn hart. Ik voelde me een afgedankt circuspaard dat vroeger kunstjes voor de hoofdredacteur mocht doen, maar waarnaar niet meer werd omgekeken sinds het niets meer kon. Zij vertelde me dat de hoofdredacteur bijna dagelijks heel bezorgd bij haar naar mij informeerde.

Half oktober stond de hoofdredacteur op mijn antwoordapparaat. Ik belde hem terug en we hadden een kort gesprek. Ik vertelde hem dat ik het vervelend had gevonden dat ik nu pas iets van hem hoorde. Hij zei dat hij had gezwegen om niet de suggestie te wekken dat hij druk op mij wilde uitoefenen om snel weer aan de slag te gaan.

Dat vond ik een rare redenering. Bovendien, zo zei ik, kon er voorlopig geen sprake van zijn dat ik weer zou gaan werken. Toen ik hem mijn dagen schetste die qua structuur en invulling nog steeds vrijwel hetzelfde waren als in het begin van mijn ziekteverlof, begreep hij dat ook. ‘Een kleine wereld,’ concludeerde hij.

Dit had hij goed gezien. En dat terwijl ik hem niet eens verteld had wat me een paar weken daarvoor was overkomen toen ik op een dinsdagmiddag was gaan zwemmen. Ik hoorde in het zwembad op de radio een mevrouw praten met een vertrouwde stem. ‘Waar ken ik die stem toch van?’ vroeg ik me af. Het duurde enige tijd voordat het tot me doordrong dat het koningin Beatrix was. Natuurlijk, het was Prinsjesdag! Daarom las zij de Troonrede voor. Geen moment had ik daaraan gedacht, wat zeer opmerkelijk was voor iemand die, sinds ze in 1974 economie was gaan studeren, elk jaar op de derde dinsdag van september op de een of andere manier had stilgestaan bij de verschijning van de Miljoenennota. Zo niet in 1996. Een redacteur economie die Prinsjesdag vergeet! Ik leefde inderdaad in een erg kleine wereld.

De hoofdredacteur en ik spraken af dat ik hem zou bellen als ik er naar mijn gevoel aan toe was hem te ontmoeten. Begin december draaide ik zijn nummer. Zo traag als hij aanvankelijk had gereageerd, zo snel was hij toen; een paar dagen later stond hij bij mij op de stoep.

De fouten van vrouwen

Vrouwen hebben doorgaans meer moeite dan mannen met fouten maken en het niet voldoen aan verwachtingen. Volgens Adrienne Mendell, auteur van Zo denken mannen, de zeven grondregels voor succes in een mannenwereld, komt dit voort uit de manier waarop jongens en meisjes opgroeien.

Het verschil is volgens haar terug te voeren op het gegeven dat jongens veel aan competitieve teamsporten doen en meisjes meestal met poppen spelen. Bij teamsporten maken de jongens heel wat fouten. Omdat er vrijwel geen regels zijn om met poppen te spelen, maken meisjes nauwelijks fouten. Als jongens fouten maken, leren ze dat dat weliswaar vervelend, maar niet rampzalig is. Ze worden aangemoedigd het nog eens te proberen. Meisjes worden getroost en leren zich ellendig te voelen over hun fouten.

Mendell vertelt over een man die zich soms beroerd voelt over een fout. ‘Hoe lang duurt dat?’ wilde ze weten. ‘Heel lang, soms wel anderhalve dag.’ Mendell en haar vriendinnen hebben nu bedacht dat als een van hen een fout maakt ze die na anderhalve dag vergeten moet zijn. ‘Als ik een vriendin vertel dat ik gister een fout heb gemaakt […], zegt ze: “Dan heb je nog een halve dag om erover te piekeren.”’

Iets vergelijkbaars is er met vechten aan de hand. Volgens Mendell kunnen vrouwen niet vechten en als ze het al doen voelen ze zich er schuldig over. ‘Vechtende meisjes haal je uit elkaar. Vechtende jongens stuur je naar buiten, want je wilt dat gedonder niet in huis,’ verklaarde iemand ooit het verschil. Je schuldig voelen veroorzaakt een lichte, maar chronische stress; vechten echter een hevige, maar acute stress. Chronische stress is gevaarlijker dan acute.

16

DE PSYCHIATER DIE ALS OOGARTS FUNGEERT

Sedert ik me officieel had ziek gemeld, ploeterde ik voor mijn gevoel niet meer, maar werkte ik aan mijn herstel. Dat was op zichzelf een prettig gevoel. Het legde een bodem in de put van het grote grenzeloze verdriet waarin ik af en toe dreigde weg te zinken. Werken aan mijn herstel betekende echter allerminst dat het met mij in een vloeiende lijn omhoogging. Mijn psychiater vergeleek het dikwijls met de processie van Echternach: twee stappen vooruit, een achteruit.

Ik beschouwde de slaapproblemen, huilbuien en paniekaanvallen als onvermijdelijke bijverschijnselen van een burn-out. Blauwe plekken die je krijgt nadat je je hebt gestoten en die voor ze verdwijnen bruin en geel worden. Op een vergelijkbare manier hoorden de onbeheersbare emoties kennelijk bij het herstelproces van overspannenheid.

Niettemin werd ik af en toe kwaad omdat het allemaal zo lang duurde. Ik wilde dat het weer eens gewoon werd en dat ik weer voluit kon leven. Het was om moedeloos van te worden dat ik telkens wanneer ik me te druk had gemaakt, direct werd afgestraft. Het erge was dat ik me al te druk had gemaakt wanneer ik ’s avonds had getelefoneerd, of wanneer ik meer dan een uur achter elkaar had gepraat of als ik over mijn werk had nagedacht.

Dan al had ik mijn grenzen overschreden en kreeg ik een schok van het schrikdraad. Dan ging mijn hoofd golven, een fenomeen dat in de loop van de weken de ratelende hooikeermachine had vervangen. Dan kreeg ik als vanouds weer last van slapeloosheid.

Het was een illusie dat ik na een paar weken ziekteverlof weer voorzichtig zou kunnen gaan werken. Pas toen ik ophield met denken over de datum van een mogelijke terugkeer naar mijn werk, kreeg ik de rust en de ruimte voor mijn herstel. Opstandigheid had geen zin en was zelfs contraproductief. Werken aan mijn herstel was klaarblijkelijk vooral een kwestie van me gedeisd houden. Tegelijk ging ik, samen met mijn psychiater, na hoe het allemaal zo ver had kunnen komen.

Begin september was ik voldoende opgeknapt om me te kunnen melden bij de dokter van de arbodienst in gebouw 133 op Schiphol-Oost. Een hele vooruitgang ten opzichte van zes weken eerder toen de weg naar gebouw 133 mij te ingewikkeld had geleken.

Ik moest op Schiphol-Oost zijn, omdat Elsevier voor de begeleiding van zieke mensen gebruikmaakte van de arbodienst van de KLM. Ik mag hopen dat de dokter meer verstand heeft van werken in de luchtvaart dan van journalistiek werk. De gesprekken met haar waren eerder bronnen van irritatie en onrust dan dat ze bijdroegen aan mijn herstel.

De arboarts blonk niet uit door tact en aan alles was te merken dat ze niets wist van mij, noch van het soort werk dat er bij Elsevier in het algemeen wordt gedaan en door coördinatoren in het bijzonder. Ook later gaf ze er nooit blijk van dat ze zich op enigerlei wijze had verdiept in de werkwijze of structuur van de Elsevier-redactie.

Tijdens dit eerste gesprek maakte de arboarts me onnodig ongerust. Eerst wilde ze weten wat er zou gebeuren als ik weer aan het werk ging. Daar moest ik diep over nadenken. Ik trachtte me voor de geest te halen wat er allemaal bij werk komt kijken. Ik probeerde: ‘Als ik een stuk wil schrijven, ga ik me eerst in het onderwerp inlezen. Dus moet ik lezen. Ik moet ingewikkelde dingen lezen. Maar als ik nu ingewikkelde dingen lees, dwalen mijn gedachten snel af. Misschien dat ik na tien minuten zal proberen verder te lezen…’ Ik onderbrak mezelf: ‘Ik kán helemaal niet werken. Ik kan me er niets bij voorstellen. Dat lukt gewoon niet.’ De dokter drong niet aan.

Daarna zei ze dat overspannen mensen over het algemeen óf na zes weken konden terugkeren óf pas na een aantal maanden en dat er in dat laatste geval meestal een andere functie voor ze moest worden gezocht. Ze deed het voorkomen alsof er dan een goed tehuis zou worden gezocht voor een zwerfkatje. Een plekje voor de gevloerde journaliste. Dat idee, dat anderen over mijn lot zouden gaan beslissen, gaf me een onrustig gevoel. Gelukkig bemoeide de arboarts zich niet intensief met mij en liet ze me vooral over aan de goede zorgen van mijn psychiater.

De rol van mijn psychiater is van onschatbare waarde voor me geweest, maar moeilijk te benoemen.

Tijdens mijn therapie heb ik geen spectaculaire ontdekkingen gedaan. Ik kom uit een gewoon, warm, harmonieus gezin. Mijn familie bestaat uit gewone mensen en vormt geen uitzondering op clichés als ‘elk huisje heeft zijn kruisje’ en ‘overal is er wel wat’. Maar ik heb in mijn jeugd geen blijvende of onherstelbare kwetsuren opgelopen. Niemand heeft me ooit getreiterd, gechanteerd, gekleineerd, misbruikt, opgesloten, wreed geslagen of wat dan ook misdaan.

Ik moest dan ook inwendig lachen toen een kennis ‘sterkte’ tegen me zei toen ik de telefoon ophing omdat ik naar de psychiater ging. Het klonk alsof zij uit de krochten van mijn ziel etter en pus zou gaan peuren en ik tijdens de behandeling zou worden gekweld door helse pijnen.

Mijn psychotherapie bestond uit heel gewone gesprekken. ‘Vertel eens. Hoe is het gegaan?’ vroeg ze steevast als ik in de gemakkelijke stoel bij het raam van haar spreekkamer had plaatsgenomen. Het was altijd een genot de verwarrende en gecompliceerde emoties van de voorgaande week te bundelen en ze in een pakketje bij de psychiater op tafel te leggen. Door ze te benoemen en erover te vertellen, maak je dingen overzichtelijker en zijn ze niet meer zo groot als wanneer ze in je hoofd blijven rondspoken. Terwijl we de concrete gebeurtenissen van de voorgaande week bespraken, kwamen soms achterliggende thema’s ter sprake. Niet zelden greep ik naar de al klaarstaande tissues, want ook bij de psychiater moest ik dikwijls huilen.

Mijn psychiater omschrijft psychotherapie als een cursus zelfkennis. Dat is niet alleen een leuke vondst, maar zo was het ook. Ik leerde mezelf beter kennen. Waarbij zij mij al het werk liet doen. Zij stelde alleen de goede vragen.

Ik moet er ook niet aan denken dat een therapeut mij gaat vertellen wat goed voor me is. Daarvoor ben ik te onafhankelijk, zelfstandig en eigenwijs. Daarvoor geloof ik bovendien te veel in het unieke van mensen. Wel is het mogelijk om samen met je therapeut te ontdekken wat kennelijk bij jou past.

Ik ontdekte bijvoorbeeld hoe ik steeds opkikkerde van in de natuur te wandelen, Artis te bezoeken en te zwemmen. Dat van dat wandelen en zwemmen was geen nieuwe ontdekking voor mij. Het enige was dat ik de laatste jaren nauwelijks tijd had vrijgemaakt voor de activiteiten die me energie gaven. Opnieuw: ik was net zo dom geweest als de houthakker die geen tijd nam om zijn bijl te slijpen.

Eigenlijk was de psychiater een glazenwasser. Ze hielp me de ramen te lappen en mijn vertroebelde blik op mezelf en de wereld weer helder te maken. Of misschien is de vergelijking met een oogarts beter. Daar zie je aanvankelijk alleen vaag de contouren van wat er op de muur is geprojecteerd. Wanneer de oogarts de juiste lenzen in de bril zet, ga je niet opeens heel andere dingen zien, maar worden de lijnen helder en zie je scherp wat je vroeger alleen vaag ontwaarde.

Tijdens onze gesprekken, bij de voorbereiding ervan of als ik erop terugkeek, was het alsof de psychiater door de juiste vragen te stellen de juiste lenzen in mijn bril zette en dat ik daardoor mijzelf en de wereld om me heen steeds helderder zag. Op een gegeven moment kon ik weer zélf de juiste vragen stellen. Dat was na ruim een jaar, toen ik weer een kalm en helder hoofd had.

In de tussentijd gaf ik mezelf een soort gedragstherapie. Toen ik haar vroeg wat zij van een bepaalde methode vond, zei zij – volkomen terecht natuurlijk – dat ik alles moest doen waarvan ik dacht dat het goed voor me was. Natuurlijk kon zij dat niet voor mij beoordelen. Laat staan dat zij het voor mij had kunnen verzinnen.

Sommige onderdelen van de gedragstherapie zijn waarschijnlijk te melig voor woorden, maar voor mij zijn het belangrijke rituelen. Nauwkeuriger is het te zeggen dat het voor mij geheugensteuntjes zijn.

Zo besloot ik in de strijd tegen mijn perfectionisme de was niet meer met wasknijpers aan de lijn te hangen.

Een revolutie.

Al sinds mijn derde, toen mijn vader voor mij een waslijntje op kindhoogte had gemaakt, is was ophangen een hobby die ik tamelijk fanatiek beoefen. Ik kan je precies vertellen hoe je de was hoort op te hangen. Onderbroeken bij onderbroeken en voordat je een onderbroek ophangt, moet hij eerst worden uitgeslagen en vervolgens wordt hij met twee knijpers in de taille aan de lijn bevestigd.

Wanneer je, zoals ik, de was in de badkamer laat drogen, zijn knijpers echter een overleefd instrument uit een vorig leven. In dat vorige leven hadden de knijpers nog een functie, maar nu waren het uitingen geworden van mijn streven alles perfect te willen doen. Dus kon de enige conclusie zijn: weg met die wasknijpers!

Het was lastig te breken met een al bijna veertig jaar oude gewoonte. Maar het is gelukt en inmiddels hang ik al drie jaar de was zonder knijpers op. Desondanks draait de wereld nog steeds en iedere keer dat ik de was ophang herinner ik mezelf eraan dat niet alles perfect hoeft te zijn.

De telefoon gebruikte ik om mezelf eraan te herinneren dat ik niet direct op alle externe prikkels hoefde te reageren en voor iedereen klaar hoefde te staan.

Ik had de laatste jaren nogal de neiging om alle opmerkingen, kritiek en nieuwe ontwikkelingen serieus te nemen en er veel aandacht aan te besteden. Dat is deels het nieuwsgierig aagje dat alles wil weten en deels komt het waarschijnlijk door mijn vak, de journalistiek, waarin je – zeker als dag- of weekbladjournaliste – wordt geacht het laatste van het laatste te melden. Maar wanneer je voortdurend goed luistert naar wat andere mensen zeggen of vinden, omdat je niemand tekort wilt doen, word je continu afgeleid. Je steekt je energie in dingen waarvan de waarde niet bij voorbaat vaststaat. Voortdurend op externe prikkels reageren is een bron van onrust.

Met de telefoon was er iets vergelijkbaars aan de hand. Telkens als hij rinkelde, was ik onmiddellijk opgesprongen om hem zo snel mogelijk aan te nemen. Dat ging ik anders aanpakken. Ik bleef even zitten, stond rustig op en dacht heel bewust dat het feit dat anderen mij wilden spreken voor mij nog geen reden was me te haasten.

Het leerde me te zien dat als dingen echt belangrijk zijn, ze over twintig seconden, twintig minuten of twintig dagen ook nog belangrijk zijn en dat haast daarom volstrekt overbodig is en alleen maar voor onrust zorgt.

Het echte onthaasten leerde ik mezelf door ook als voetganger en fietser consequent voor rode stoplichten te wachten. Dit wachten is misschien wel de mooiste metafoor voor mijn veranderde instelling. Nog steeds probeer ik me aan deze leefregel te houden. Als ik weer de neiging voel om snel door rood te gaan, is dat bijna altijd een teken dat ik op dat moment gejaagder en drukker ben dan goed voor me is.

De tijdwinst die je boekt door door rood te glippen is miniem. Op de keper beschouwd schiet je er weinig mee op en is het alleen een uiting van ongeduld. Wie op tijd op een afspraak wil komen, kan beter bijtijds van huis gaan. Dan hoef je je niet door het verkeer te wurmen, schichtig om je heen te kijken en te doen alsof de duivel je op de hielen zit. Dan kom je aan met een rustig in plaats van met een opgejaagd gevoel.

Een rood licht gaf en geeft me de gelegenheid om even te stoppen en te filosoferen. Ik kon en kan er van alles omheen verzinnen. Ik zou bijvoorbeeld kunnen vertellen hoe rustgevend het is om enkele keren per dag stil te staan.

Ik denk dat het vergelijkbaar is met kloosterlingen die een paar keer per dag in de kerk tot rust komen of met vrome moslims die op gezette tijden de boel uit hun handen laten vallen om op hun kleden met hun gezicht naar Mekka te bidden.

Momenten van rust. Momenten van inkeer. De gevallen vrouw had ze bij het rode stoplicht. Met verbazing keek ik naar de capriolen die mensen uithalen om tussen auto’s naar de overkant van de weg te laveren. Stumpers. Kruimeldieven. Wie Vadertje Tijd te snel af wil zijn, moet ingrijpender maatregelen nemen dan hem af en toe bij het stoplicht een half minuutje te ontfutselen. Tijd win je door vast te stellen welke dingen echt belangrijk zijn en daarvoor tijd vrijmaken.

Ook probeerde ik mijn ‘passieve kant te activeren’. Mijn zelfverzonnen gedragstherapie was uit de aard der zaak summier, toch was ik er druk mee in de weer.

Twee opmerkingen van een vriendin die zich had gestort in een onzeker avontuur met een getrouwde man, waardoor er een eind kwam aan haar oude relatie, die meer dan tien jaar had geduurd, hielpen mij reusachtig. Het waren twee terloopse opmerkingen, waardoor ik heel anders ging denken over twee thema’s die bij mij een belangrijke rol speelden. ‘Eigen verantwoordelijkheid’ en de ‘maakbaarheid van het leven’ waren voor mij de rode draad geweest. Ik nam die thema’s heel letterlijk. Vooral wanneer de dingen niet gingen zoals ik gewild of gehoopt had, dacht ik dat dat mijn schuld was, dat ik niet voldoende mijn best had gedaan.

Over de ingrijpende veranderingen in haar leven zei deze vriendin: ‘Het leven had iets anders voor mij in petto.’ Op mijn vraag of ze soms niet vreselijk gekweld werd door twijfel en angst, antwoordde ze bevestigend: ‘Maar die buien laat ik gewoon over me heen komen, want het is onbegonnen werk je daartegen te verzetten.’

Dat was voor mij volstrekt nieuw. Zo had ik het nog nooit eerder bekeken. Ik had me nooit gerealiseerd dat het ook een optie is gewoon af te wachten tot de sombere en angstige buien voorbij zijn. Als ik me tijdens de eerste 42,5 jaar van mijn leven om wat voor reden dan ook vervelend voelde, ging ik altijd redeneren. Ik ging redenen verzinnen waarom ik me niet ongelukkig hoefde te voelen.

Ik hoopte dat ik weer gelukkig zou zijn als ik alles op een rijtje had. Dat was verspilde moeite. Want net als regenbuien laten sombere buien zich niet per decreet verdrijven. Ze drijven vanzelf over.

Voor mij was het een frisse, nieuwe kijk op somberheid en angst. Het beeld van een zwemmer die in de branding speelt kwam boven. Ik vind het heerlijk om in de golven te springen, om de ene keer direct weer op beide benen te staan en een andere keer te worden meegesleurd door een krachtige golf om vervolgens op handen en voeten te moeten kruipen voor ik weer overeind krabbel. Het heeft geen zin verzet te bieden; de kracht van de golven bepaalt of ik blijf staan dan wel word meegesleurd. Het is ook niet nodig dat ik me verzet, want het is niet erg om in zee te vallen. Meegeven kost minder energie dan verzetten, terwijl het resultaat precies hetzelfde is.

Ik stelde me de branding voor als metafoor voor het leven. Ook in het leven komt bij mij altijd alles weer op zijn pootjes terecht. Ik hoef niet bang te zijn; ik kan toch zwemmen, hield ik mezelf voor.

Dat was een rustiger instelling dan ik voordien had gehad. In tijden van onbestemde angst trachtte ik altijd de angst te expliciteren en probeerde ik me voor te stellen hoe het bijvoorbeeld zou zijn als op een dag zou blijken dat ik eigenlijk helemaal niet kan schrijven en dat ik mijn mooie baan bij Elsevier zou verliezen.

Mijn voorstellingsvermogen liet me echter altijd in de steek wanneer ik probeerde te verzinnen hoe het leven zonder mooie baan zou zijn. Hoe ik mijn hoofd ook pijnigde, ik kon me niet voor de geest halen welke opties ik dan nog had. Wederom: verspilde moeite!

Het is veel leuker het leven te zien als een verrassend avontuur dan als een planmatige en minutieus uitgedachte exercitie. Ik realiseerde me dat ik er niets mee opschoot scenario’s te verzinnen voor het geval ik door rampspoed werd getroffen. Want de werkelijkheid zou altijd anders zijn dan ik had verwacht.

Ik vond het verfrissend: nieuwsgierig zijn naar wat het leven voor je in petto heeft. Wellicht is die licht defaitistische opvatting ouderwets, maar ik vind haar veel prettiger dan het moderne model van schuld en boete dat mensen in een zogenaamd maakbare wereld voor honderd procent verantwoordelijk stelt voor wat er in hun leven gebeurt en waarin degene die niet aan de hoge eisen voldoet, onmiddellijk een sukkel is. Niet dat ik vind dat je alles op zijn beloop moet laten. Maar ik hoef me over veel minder dingen druk te maken dan ik me in de loop der jaren had ingeprent. Een zekere gelatenheid kan heel effectief zijn. In postmodern jargon heet deze nieuwe, frisse kijk van mij – geloof ik – dat je dingen moet loslaten.

Stephen Covey vat dat in De zeven eigenschappen van effectief leiderschap samen als: ‘Geef mij de moed te veranderen wat ik kan en moet veranderen. Het inzicht te accepteren wat ik niet kan veranderen. En de wijsheid om het verschil te zien.’ Of: ‘Geluk is alleen mogelijk als je accepteert dat je niet overal greep op hebt en wanneer je je tegelijkertijd richt op datgene waarop je wel invloed hebt.’

Zelf hield ik het op het activeren van mijn passieve kant.

Een andere ‘ontdekking’ was de kalmerende werking van de natuur. Ik noemde het de ‘blijvende wereld’. Deze staat tegenover de ‘veranderende wereld’: van nieuwe snelwegen, moderne communicatietechnieken, razende treinen, politieke opvattingen, revolutionaire drinkontbijten, fusies en frases als ‘de enige constante is verandering’. De ‘veranderende wereld’ kwam in die tijd heel turbulent over. Het nieuwsgierig aagje kon haar ogen er niet van afhouden. ‘Wat is dat? Wat is dat?’ De ‘veranderende wereld’ voelde als een serie continu bewegende schietschijven, die ik tot in detail moest begrijpen en waarop ik geen greep kon krijgen.

Ik merkte dat ik rustig werd als ik me op de ‘blijvende wereld’ concentreerde. Ik voelde dat voor het eerst heel sterk toen ik in de herfst een groep ganzen in V-formatie naar het zuiden zag vliegen. De ganzen weten waar ze gaan. Een behaaglijk gevoel van zekerheid stroomde door me; wat de mensen ook allemaal aan ideeën bedenken, vertellen, schrijven of op andere manieren de wereld in sturen, elke herfst vliegen de ganzen naar het zuiden en in de lente trekken ze naar het noorden – zo is het nu en altijd en in de eeuwen der eeuwen.

Zoals het tegen zeeziekte helpt te kijken naar een vast punt aan de horizon, zo wapende ik mij tegen infostress door me te concentreren op de ‘blijvende wereld’.

Ik zocht de natuur op. In alle seizoenen. Ik had opeens geen hekel meer aan de winter en probeerde niet meer te schuilen voor kou en duisternis. Dat had ongetwijfeld te maken met het denkbeeldige spel in de branding. Verzet had geen zin. Na de winter zou het weer zomer worden, net zoals de nacht een nieuwe dag inluidde. Ook daarvoor gold: zo is het nu en altijd en in de eeuwen der eeuwen.

Ook leerde ik steeds beter het verschil te zien tussen de dingen die me energie geven en die me energie kosten. Toen ik in het voorjaar van 1997 ideeën begon te verzamelen voor nieuwe verhalen in Elsevier en me ging inlezen in een aantal onderwerpen, ontwikkelde ik een aantal rituelen.

Zo staan er sindsdien altijd bloemen op mijn bureau. Die herinneren me eraan dat ik niet alleen moet produceren, maar dat ik ook moet investeren in mezelf en in mijn kennis. Die bloemen zijn voor mij het symbool van het streven naar een evenwicht tussen dingen die me energie kosten en die me energie geven.

Houvast in woelige tijden

In zijn boek Imaginisatie, De kunst van creatief management vertelt Gareth Morgan over een groep mensen die in een zware sneeuwstorm in de Zwitserse Alpen verdwaald raakte. Ze waren de wanhoop nabij totdat iemand in een van zijn zakken een kaart vond. Dat gaf houvast. Daardoor kregen ze nieuwe energie en lukte het hun de weg naar de beschaafde wereld terug te vinden.

Bij terugkomst bleek echter dat ze geen kaart van de Alpen, maar van de Pyreneeën hadden gebruikt. Morgan: ‘Het was niet zozeer de kaart als wel het idee dat zij een kaart hadden, dat hen in staat stelde het initiatief tot zelforganiseren te nemen.’

Wie externe hulp inroept bij overspannenheid, overkomt naar mijn gevoel iets vergelijkbaars. Niet dat ik het idee had dat mijn psychiater meende dat ze iemand anders voor zich had. Integendeel. Ook heb ik slechts een beperkt aantal concrete inzichten en adviezen aan haar te danken. Een daarvan was haar opmerking: ‘Je bent niet in opleiding voor God.’ Die hielp enorm bij mijn strijd tegen mijn perfectionisme. Veel belangrijker was het houvast dat ze me in die eerste woelige maanden bood.

Haar verstandige vragen zetten me op de juiste manier aan het denken. Angst om te ‘wroeten’ in mijn verleden heb ik nooit gehad. Om mijn reactiepatronen te kunnen veranderen, moest ik op zijn minst enig idee hebben van hoe ze zijn ontstaan. Angst om professionele hulp in te schakelen, had ik evenmin. Wanneer je afvoer verstopt is, bel je een loodgieter. Zo roep je ook de hulp in van een psychiater of andere psychotherapeut als de warboel in je hoofd te groot wordt.

17

OP KRACHTEN KOMEN

In de loop van de herfst waren de ergste huilbuien en paniekaanvallen voorbij. Aan het verzinnen en uitvoeren van mijn gedragstherapie besteedde ik een klein deel van de dag. De meeste tijd ging zitten in het weer op krachten komen. Ik rustte en wandelde veel. Ik moest nieuwe energie opdoen. Daardoor was ziek zijn af en toe ook vakantie en daar genoot ik van.

Nog steeds leefde ik in een kleine wereld, maar er viel vooruitgang te bespeuren. In plaats van kinderboeken, las ik bekende titels als Jamaica Inn, Lady Chatterley’s Lover en Madame Bovary, boeken waarover ik wel gehoord had maar die ik nog nooit had gelezen en waar ik inmiddels mijn hoofd wel weer bij kon houden.

Aan een collega die op mijn antwoordapparaat had ingesproken, schreef ik dat het met mij de goede kant op ging: ‘Ik word steeds Annegretiger.’ In vergelijking met drie maanden daarvoor voelde ik me inderdaad al iets meer mezelf, maar ik zou nog een lange weg moeten gaan eer ik weer Annegreet zou zijn. Waarom anders schreef ik haar en belde ik haar niet? Waarom anders vond ik praten en me op een gesprek concentreren zo vermoeiend? Waarom anders kon ik zo slecht mensen verdragen?

Wandelen vond ik daarentegen heerlijk. Ik kon er geen genoeg van krijgen. Het was de prettigste tijdspassering die ik me kon indenken. Ook toen in de loop van oktober de prachtige nazomer ten einde liep en de herfst zich met regen en wind ten volle liet gelden bleef ik lange wandelingen maken. Als ik wandelde, werd mijn hoofd rustig en mijn verdriet minder.

Maar als ik thuiskwam, mijn jas had opgehangen en de lege woonkamer binnenliep, huilde ik. Ofschoon ik wist dat het onvermijdelijk was dat ik met Theo had gebroken, stak op het moment dat ik de woonkamer binnenliep aldoor een gevoel van verlatenheid de kop op. ‘Alleen, alleen,’ tikte het klokje thuis, ‘ik ben weer helemaal alleen.’ Als een baby had ik dan iedere dag mijn huiluurtje, je kon er de klok op gelijkzetten. Net als al het andere liet ik ook dit huilen gelaten over me heen komen.

Het merendeel van de tijd zat ik te wachten op de dingen die komen zouden. Als er één periode in mijn leven is geweest dat ik de dingen nam zoals ze kwamen, dan was het wel gedurende de eerste maanden van mijn burn-out. Ik voelde me als de man in een mop van André van Duin, die te dik is en wil afvallen en een krat gin per dag drinkt, waarop zijn buurman vraagt of dat helpt. ‘Nee, maar nu vind ik het niet erg om dik te zijn.’

Begin oktober had mijn vader hoopvol gevraagd: ‘Zo Grietje, zit je intussen niet te popelen om weer aan het werk te gaan?’ Ik moest hem teleurstellen. ‘Nee, papa.’ Werk leek miljoenen lichtjaren van me verwijderd. Ik moest er niet aan dénken. Om hem gerust te stellen voegde ik eraan toe: ‘Ze zeggen dat de zin in werken vanzelf terugkomt.’ Ik kon en wilde me daar niets bij voorstellen, want ik had niet meer de geringste affiniteit met dat werken.

Al die tijd waren Pieter ter Haar en Bob Kok bakens aan mijn horizon. Het beeld van die twee geheel herstelde en inmiddels weer gelukkig levende mannen gaf me houvast. Hun verhaal gaf me hoop. Door hun verhaal verwachtte ik niet alleen dat het allemaal wel weer goed zou komen, maar hoopte ik ook dat het straks beter dan ooit met me zou gaan.

Ter ontspanning was ik gaan haken en golfen. Ik overbelastte mijn pols. Daardoor was een oude blessure gaan opspelen en kon ik mijn rechterhand niet meer gebruiken.

Toen merkte ik hoe belangrijk het vertrouwen in een goede afloop is. Deze blessure joeg me pas echt schrik aan, want mijn huisarts noch mijn fysiotherapeute kon me garanderen dat die pols ooit beter zou worden.

Ik realiseerde me dat ik aan de oppervlakte weliswaar niets meer van werken wilde weten, maar dat ik er diep vanbinnen kennelijk wel van uitging dat ik ooit weer zou schrijven. Ik bleef bijvoorbeeld nauwgezet aantekeningen in mijn dagboek maken.

In mijn dagboek staan de laatste tweeënhalve maand van 1996 alleen hanenpoten, omdat ik met links moest schrijven. Daarin raakte ik weliswaar meer bedreven en mijn handschrift werd ook beter leesbaar, maar ik zat nog steeds als een klein kind de letters stuk voor stuk te tekenen in plaats van dat ik de woorden in een vloeiende beweging op papier zette. Ik had opeens het schrikbeeld dat ik nooit meer ‘gewoon’ snel aantekeningen zou kunnen maken en dat ik nooit meer mensen op mijn vertrouwde manier zou kunnen interviewen, maar dat ik met een bandrecorder of een onhandig links pootje zou moeten stuntelen.

Ik kon met rechts niets meer tussen duim en wijsvinger pakken. Deze manier van dingen vastpakken onderscheidt mensen van andere primaten. Ik voelde me een onhandige aap.

Bovendien gaf die blessure me het gevoel dat het eind zoek was. Er was een kettingreactie van narigheid, want die polsblessure was het rechtstreekse gevolg van de ontspanning die ik had gezocht voor mijn overspannen hoofd. Op hun beurt zorgden de ontstekingsremmers die ik voor mijn pols kreeg weer voor ander ongemak. Dat maakte me extra onzeker.

Ik bereidde me al voor op nieuwe narigheid die door de geblesseerde pols zou worden teweeggebracht. Koken werd bijvoorbeeld een hachelijk avontuur. Mijn onervaren linkerhand moest het werk van de rechter overnemen. Ik stond bij het fornuis te klungelen en was doodsbenauwd dat ik kokende melk of hete soep zou morsen.

Een enkeling dacht zelfs dat die pols psychosomatisch was; een teken van mijn lijf dat ik het rustig aan moest doen. Zelf geloof ik niet in dit soort ingenieuze signalen, wel meende ik dat het een geluk bij een ongeluk was. Want door die pijnlijke pols werd ik extra gedwongen het kalm aan te doen. Het deed me denken aan Wieteke van Dort, de actrice over wie ik ooit gelezen had dat ze een overspannenheid te lijf was gegaan door de dagelijkse werkzaamheden met haar linkerhand te doen, waardoor ze haar tempo vertraagde. Voor zover dat nog nodig was, was mij nu ook zo’n regime opgelegd.

Door mijn polsblessure ging ik op zoek naar situaties waarin ik mijn handen niet hoefde te laten wapperen en zo kwam ik op het idee een lang gekoesterde wens te vervullen en naar de uit roze rotsen gehakte stad Petra in Jordanië te gaan.

Ik boekte een geheel verzorgde reis. Dat deed ik pas nadat ik me ervan had vergewist dat het gezelschap vanuit een vast hotel in Amman de excursies zou maken, zodat ik niet koste wat kost met de karavaan zou moeten meereizen, maar in het hotel kon achterblijven als het me onverhoopt te veel werd.

Toen ik mijn moeder van mijn plan vertelde, zei ze vanuit de grond van haar hart: ‘Wat leuk dat je daar weer zin in hebt.’ Normaal had ze nooit zoveel op met mijn reislust, maar dit beschouwde ze als een teken dat haar uitgebluste dochter weer een beetje de oude begon te worden.

In het kader van de door mezelf georganiseerde gedragstherapie – ik wilde leren hulp te vragen – vroeg ik een buurman mij naar Schiphol te brengen en een vriendin mij op te halen, want ik vreesde dat ik het gewriemel op het Centraal Station niet aankon. Het voelde vreemd hun hulp in te roepen, want er zijn ook taxi’s die je van deur tot deur brengen. Maar ik vroeg het toch. Ik wilde immers oefenen.

Over die burn-out sprak ik in Jordanië met geen woord. Voor zover ik met anderen over mezelf praatte, ging het alleen over mijn zichtbare handicap, mijn pols. Ingepakt in een indrukwekkend drukverband leidde die meesterlijk de aandacht af. Een enkele keer vertelde ik wel dat ik journaliste was en dan begrepen mijn medereizigers onmiddellijk dat ik deze reis maakte om mijn pols te ontlasten. Goed gezien!

Ik was een rustige reisgenote. Ik zat alleen op een bank in de bus en liet kalm de omgeving op me inwerken. Wanneer we uitstapten om bezienswaardigheden te bekijken scharrelde ik het liefst in mijn eentje rond. Aan tafel betoonde ik me een vriendelijke, maar kalme disgenote. Ik loste vrijwel onzichtbaar op in het gezelschap van rustige 55-plussers.

Het enige wat misschien opviel was dat ik na een vermoeiende dag soms zonder eten naar bed ging. Ook was het raar dat de jongste meid van het gezelschap op de ‘vrije’ dag niets ondernam en op haar hotelkamer bleef rusten. Van Petra genoot ik met volle teugen; het overtrof mijn stoutste verwachtingen. Bovenal was het een verademing een week lang met niemand over overspannenheid te praten. Alleen al om die reden was de vakantie een succes; ik had eindelijk een week vrij en hoefde van mezelf niet bewust te werken aan mijn herstel. Dat leidde de aandacht af, want in Nederland sprak ik met familie en vrienden uitsluitend over burn-out. Het was daar het enige wat bestond en waaraan ik dacht: hoe had het zo ver kunnen komen, wat waren mijn reacties en hoe kon ik die veranderen?

Vrijaf hebben van het werken aan mijn herstel deed me zo goed dat ik besloot met kerst weer een week met vakantie te gaan. Na jaren met Jan-Maarten alleen maar in super-de-luxe vijfsterrenhotels te hebben gelogeerd, ging ik nu bivakkeren in een mas, een middeleeuwse herenboerderij in de Cevennen, waar logies en volledig pension vijftig gulden per etmaal kostten.

Niet tot mijn verbazing, maar wel tot mijn genoegen ontdekte ik dat ik me ook onder spartaanse omstandigheden goed kon vermaken. Ik wandelde er door de kale bossen van tamme kastanjes die door hun lila gloed ook in de winter prachtig waren. Opnieuw vertelde ik niemand over mijn burn-out en wederom was dat een verademing. Het leek weer net alsof ik niet ziek was. Opnieuw was het meest opvallende aan mij dat ik vroeger dan de anderen naar bed ging. Vaak lag ik meer dan twaalf uur in mijn ijzig koude kamer, waar alleen een elektrische deken voor warmte zorgde. Soms sliep ik het klokje rond en droomde ik diep. Vaak ook lag ik wakker. Dan luisterde ik naar de uilen of hoorde ik hoe de honden aansloegen wanneer er een roedel everzwijnen langs de boerderij trok. Of ik fantaseerde over het drama dat zich volgens de overlevering eeuwen terug had voltrokken nadat de heer van de mas zijn echtgenote op overspel met de houtvester had betrapt. Waarop hij de twee gelieven had opgesloten in de kelder van het een paar honderd meter verderop gelegen houtvestershuis en zij de hongerdood stierven. Ik vroeg me af wat de echtgenote en houtvester hadden gedaan voor ze stierven. Ik vreesde dat de lust tot vrijen hun was vergaan.

Sinds ik eind november uit Jordanië was teruggekeerd, was ik steeds meer verzot op dit soort verhalen. Langzaamaan werd mijn wereld groter en kreeg ik weer een beetje interesse voor andere dingen dan mezelf en mijn burn-out. Maar nog steeds had ik geen belangstelling voor de winstwaarschuwing van Cor Boonstra van Philips of voor clickfondsen, destijds de nieuwste rage onder beleggers.

Voor de ‘veranderende wereld’ met zijn continu bewegende schietschijven voelde ik een soort minachting. Of misschien is het beter te zeggen dat ik het te veel eer vond al je aandacht te besteden aan trends en incidenten. In plaats van me te concentreren op het kortstondige zocht ik naar de wereld van het blijvende. Ik las met plezier geschiedenisboeken en genoot van de economische en bestuurskundige aspecten van geschiedenis, want daaruit bleek dat er niets nieuws onder de zon is.

Nu klagen over een bemoeizuchtige overheid? In de Middeleeuwen had je ook bouwvergunningen nodig. Nu doen alsof recycling spiksplinternieuw is? In de Middeleeuwen werden de brokstukken van de ene ruïne ook gebruikt om het andere kasteel te bouwen. Waarom ophef over tolheffing? Kijk naar de straten die Tolweg en de cafés die Het Tolhuis heten.

Of ik kreeg een behaaglijk gevoel van mooie woorden als ‘krijtende tiende’ zoals de belastingheffing heette waardoor boeren verplicht waren tien procent van het jonggeboren vee als pacht aan hun heer te betalen.

Door me in de geschiedenis te verdiepen voelde ik me minder een atoom dat alleen en zonder richting door de kosmos zweefde. Ik kreeg weer houvast. Ik begreep ook beter waarom ik altijd zo weinig affiniteit had gehad met bedrijvenjournalistiek, die nogal op incidenten leunt, en waarom ik als coördinator nooit een klankbord had kunnen zijn voor collega’s die individuele bedrijven volgden. In het licht van de grote geschiedenis zijn opvolgingsperikelen, schadeclaims, fusies, overnames, sluitingen en winstcijfers futiel.

Niettemin had ik me er uit hoofde van mijn functie in de achterliggende jaren wel in verdiept, maar ik had nooit greep gekregen op al die poppetjes en namen. Het was me gaan duizelen.

In de geschiedenis vond ik rust en ik vond er voor mezelf de rechtvaardiging in dat ik niet meer als een gek achter elk nieuwtje aan hoefde te hollen. Ik wil liever grote trends duiden. Het wel en wee van een paar individuele concerns interesseert me daarom minder dan de idee dat de wereld de afgelopen eeuw vooral is veranderd door de ‘uitvinding’ van de moderne, grootschalige multinationale onderneming.

Ik legde in die tijd de kiem voor een andere manier van in het leven staan. Niet meer achter de opwinding aan lopen, maar zoeken naar de betekenis van de dingen.

Daardoor werd ik ontslagen van de mijzelf opgelegde plicht antwoord te geven op allerlei op mij afstormende vragen en vraagjes. Ik mocht dingen over me heen laten komen zonder alles te onderzoeken om er vervolgens een gefundeerd oordeel over te kunnen vormen. Ik mocht dingen gewoon langs me heen laten gaan.

Genieten geeft energie

Eenduidige cijfers over de kans op herstel na overspannenheid of burn-out zijn er niet. In Behandelingsstrategieën bij burn-out onder redactie van Kees Hoogduin worden heel optimistische cijfers gegeven, zeker ten aanzien van de termijn: ‘75 procent van alle overspannen mensen herstelt binnen 12 weken en bijna iedereen is binnen een halfjaar weer “de oude”.’

Mijn huisarts zei dat 95 procent genas. Mijn psychiater noemde geen cijfers, maar gaf mij het vertrouwen dat het weer goed zou komen met mij. ‘Crises kunnen heel heilzaam zijn,’ zei ze altijd als ik weer tot een verhelderend zelfinzicht was gekomen. Percentages en termijnen zeiden mij weinig. Wat kon mij het schelen of mijn herstel een paar maanden langer of korter zou duren dan het gemiddelde? Wat zijn een paar maanden op een mensenleven? Ik wilde goed beter worden, zodat ik niet meer in mijn oude fouten zou vervallen. Pas toen ik me niet meer druk maakte over de datum van mijn mogelijke terugkeer, had ik het gevoel dat ik volledig aan mijn herstel werkte.

Belangrijk was ook dat ik door plezierige activiteiten te ontplooien nieuwe energie kreeg. Adviezen in die richting worden in nogal verschillende termen gegoten. Sommigen noemen het ‘afleiding zoeken’, anderen praten over ‘jezelf verwennen’. Maar allemaal komen ze erop neer dat het plichtsgetrouwe harde werkers goeddoet leuke dingen te doen waarvoor ze in de voorgaande maanden of jaren geen tijd meenden te hebben.

Wie zichzelf niet kan of durft te verwennen, komt volgens mij nooit een burn-out te boven. ‘Geniet er ook een beetje van’ is een advies dat dikwijls wordt gegeven aan mensen die door hun burn-out niet kunnen werken. Een wijze raad. Je schuldig voelen put uit, genieten geeft energie.

18

OASES VAN RUST

Geleidelijk werd het leven steeds gewoner. Ik lag niet meer elke nacht te spoken. Steeds vaker kon ik op eigen kracht, zonder slaappillen, slapen. Ik werd ook niet meer zo belachelijk laat wakker, meestal ‘al’ om tien uur. Ook hoefde ik me ’s avonds niet meer helemaal van de buitenwereld af te schermen om goed te kunnen slapen.

Soms ging ik zelfs weer bij vrienden eten. Ofschoon mijn stem nog steeds zwak was en mijn zinnen aarzelend, had ik meer praats dan in de voorgaande maanden. Vaak bleek echter dat zo’n avond te hoog gegrepen was en lag ik met een golvend hoofd slapeloos in bed. Een slaappil bracht dan uitkomst. Ik voelde steeds minder aarzeling om die dingen ter overbrugging te gebruiken. De slaappillen zorgden ervoor dat de stap terug in de processie van Echternach kleiner en minder vervelend was dan anders.

Sinds mijn terugkeer uit Jordanië had ik geen huiluurtjes meer en ook het eten ging de gewone kant op. Ofschoon ik nog steeds geen grote eter was, at ik weer met smaak drie maaltijden per dag.

Ik leerde de onrust te lijf te gaan door te gaan wandelen. Niet dat daardoor de rust altijd weerkeerde. Soms waren de erupties te groot en was het onbegonnen werk me tegen dit natuurgeweld te verzetten. Dan was er domweg geen kruid gewassen tegen de onrust van de burn-out en liet ik de stormen in mijn hoofd uitrazen.

Tijdens de eerste maanden van mijn ziekte ontspande ik me vooral in de kerk. Dat is misschien vreemd voor iemand uit een onkerkelijk gezin. Mijn ouders en godsdienst zijn water en vuur en zij keken dan ook vreemd op toen ik mijn moeder in de late zomer van 1996 voorstelde mee te gaan naar de zusters in Maarssen om haar te laten ervaren hoe mooi hun gregoriaanse diensten zijn. Dat hun dochter door een burn-out onherkenbaar versuft was, was voor mijn ouders al lastig genoeg om te accepteren, maar dat ze nu ook nog godsdienstig werd… Toen ze voorzichtig informeerden of ik misschien – wellicht, ze konden het zich haast niet voorstellen, maar je weet maar nooit – mijn toevlucht bij hogere machten had gezocht, kon ik ze geruststellen. Ofschoon ik groot respect koester voor de zusters in Maarssen en een zekere affiniteit voel met hun sobere manier van leven, deel ik op geen enkele manier hun religieuze inspiratie. Daar sta ik buiten. Ik was agnost, ik ben agnost en zal het waarschijnlijk altijd blijven.

Ook toen ik me eind juli als een wankel oud vrouwtje zonder enig houvast naar het klooster had laten brengen, voelde ik niet de geringste aanvechting. Wel had ik dezelfde prettige lichamelijke gewaarwording als toen ik vijf jaar eerder voor het eerst naar het klooster was gegaan om er te herstellen van een gebroken hart.

’s Avonds tijdens de vespers, wanneer de zusters met ijle stemmen hun gregoriaanse psalmen en liederen zongen, had ik steeds het idee gehad dat ik op een wolkje naar de hemel zweefde. Datzelfde gevoel van los te zijn van de wereld en haar aardse zorgen, kreeg ik ook toen ik net ziek was geworden en opnieuw bij de zusters logeerde.

Intuïtief had ik, toen ik me eenmaal officieel ziek had gemeld, gekozen voor de zusters in Maarssen. Ik wist dat ik me bij die wijze en warme vrouwen prettig zou voelen. De ambiance van het patriciërshuis aan de Vecht, de gastvrouwen en hun levensritme maken van het klooster een oase van rust, een waarachtig toevluchtsoord voor wie dreigt vast te lopen of opgebrand is. Hun vespers werken als een roesmiddel. Voor mij is een krachtiger tranquillizer nauwelijks denkbaar. Alleen al door de kapel binnen te lopen word ik kalm. Mijn ademhaling wordt rustiger en dieper. Het is alsof ik de stilte inadem en dat de rust dan als een deken over mijn lijf neerdaalt.

Deze ervaring had ik niet alleen in de kapel in Maarssen, maar ook bij de Krijtbergkerk in Amsterdam. Het was tijdens mijn wandelingen in het najaar dat ik ziek was altijd een verademing om het Singel met zijn luid door de bochten gierende trams en het rumoer van de mensenmassa’s achter me te laten, de kerk binnen te gaan en te voelen hoe de stilte in mijn hoofd werd verneveld.

Deze gewaarwording is wat mij betreft niet gebonden aan een bepaalde kerkelijke denominatie. Ik heb het bij godshuizen van elke denkbare soort. Allemaal zijn het oases van rust.

Als ik bij Jan-Maarten in New Delhi logeerde ging ik graag naar de befaamde Lotus-tempel om bij te komen van de Indiase heksenketel en ook daar werd mijn hoofd bij binnenkomst altijd onmiddellijk heerlijk helder.

Hetzelfde ervoer ik wanneer ik in Amsterdam het boeddhistische centrum aan de Reguliersgracht binnenkwam, dat ik in het najaar van 1996 regelmatig bezocht om er bij volle maan mantra’s te zeggen. Tegen plaaggeesten zei ik altijd dat ik ging blaffen tegen de maan.

Wat er in het boeddhistische centrum gebeurde, was in wezen heel simpel. Je zat met de andere aanwezigen in een ruime kring en herhaalde op reciteertoon voortdurend een aantal klanken. Dan werd je omgeven door golven van geluid en na een tijdje werd je, waarschijnlijk doordat je zelf ook zong, in dat geluid opgenomen. Het had op mij een kalmerende uitwerking en nadat ik daar anderhalf uur had zitten zingen en prevelen kon ik altijd verbluffend goed slapen.

Volgens mij is er interessant onderzoek te doen naar de fysiologische uitwerking van mantra’s zeggen, rozenkransen bidden en al het andere zingen en prevelen waartoe de verschillende wereldgodsdiensten oproepen. Ik merkte in die woelige maanden dat ik ook kalm werd van zachtjes in mezelf praten. Het was geruststellend mijn eigen stem te horen en mijn stembanden te voelen trillen. Door gedachten zachtjes uit te spreken beteugelde ik ze en voorkwam ik dat ze over elkaar heen buitelden en met me op de loop gingen.

Er zijn waarschijnlijk onderzoekers die precies kunnen vertellen welke kalmerende stoffen dergelijk geprevel in de hersenen aanmaakt. Godsdiensten als opium van het volk. Niet door wat ze preken of beloven, maar door wat ze letterlijk in mensen losmaken.

Ik had veel goede voornemens. Ze varieerden. Over sommige heb ik al verteld toen ik schreef over de gedragstherapie die ik mezelf gaf: wachten voor een rood stoplicht, niet onmiddellijk de telefoon beantwoorden, niet altijd alles perfect willen doen en dingen over me heen laten komen. Andere voornemens waren: geen energie meer te steken in het bedenken van rampenscenario’s, maar af te wachten wat de toekomst mij zou brengen. Ook kocht ik voor het nieuwe jaar, 1997, de kleinst denkbare agenda, als symbool van mijn voornemen mijn leven niet meer vol te plempen met afspraken en verplichtingen. Ook nam ik me voor elke dag een uur te wandelen, vooral in de winter.

De meeste mensen lachen meesmuilend over goede voornemens. Voor zover ze ze al maken, is dat een bijna zinloos ritueel voor aan het begin van een nieuw jaar. Maar als je zo’n tijd uit de roulatie bent geweest als ik, giechel je niet om goede voornemens, maar neem je ze serieus.

Tenminste, dat deed ik. Ik had maandenlang nagedacht over mijn oude manier van leven en ontdekt dat die niet altijd even effectief, ja soms zelfs destructief was. Met de indringende ervaring van een burn-out stond er een stevige stok achter de deur om te veranderen.

Daardoor wist ik ook dat het verstandig zou zijn mijn leven wat betreft mijn manier van werken te veranderen. Hoe? Dat wist ik in de verste verte nog niet. Ik had geen blauwdruk. Wel wist ik dat ik niet zo ziek was geweest om alleen iets minder gas te geven, maar verder op de oude voet door te gaan.

De kunst van het ontspannen

Bij de behandeling van burn-out worden vrijwel altijd ontspanningsoefeningen aanbevolen. Die leer je niet uit een boekje. Ontspanningsoefeningen leer je het beste van iemand die jij ziet, die jou ziet en die je op basis daarvan aanwijzingen geeft. Ik heb van een fysiotherapeute een aantal technieken geleerd, maar heb me verder niet bij een bepaalde stroming aangesloten. Ik doe een beetje van dit. Ik doe een beetje van dat. Eigenlijk ontspan ik op z’n janboerenfluitjes.

Uit wat ik meegemaakt, gezien, gehoord en gelezen heb, zijn drie basisprincipes af te leiden. Ten eerste: laat je hoofd met rust. Ten tweede: verleg je aandacht vanuit je hoofd naar je onderlijf en maak je zwaar. Ten derde: diep inademen is goed, maar langzaam uitademen is oneindig veel beter.

Mij helpen die oefeningen als ik me druk maak. Ik verleg mijn aandacht van (de gedachten in) mijn hoofd naar mijn onderlijf en probeer te voelen hoe mijn kuiten en bovenbenen het laken raken. Daardoor wordt het onderlijf zwaar en loom en is het net alsof ik omval. Het lijkt alsof mijn onderlijf mijn hoofd meetrekt, weg uit de wakkere wereld, op naar dromenland.

Buitenlucht heeft, zoals gezegd, ook een ontspannende werking. In de zomer hoef ik er niet zo op te letten dat ik voldoende buiten kom. Maar ’s winters schiet een wandeling in de frisse lucht er gemakkelijk bij in. Sinds ik ervoor zorg dat ik ook in de winter vaak genoeg wandel, voel ik me veel energieker en vrolijker dan vroeger. Vooral een avondwandeling, vlak voor het slapen, doet me goed.

19

AAN DE SLAG EN DIRECT WEER VAN SLAG

Begin december belde ik, zoals afgesproken, de hoofdredacteur. Binnen een week ontmoetten we elkaar. Omdat geconcentreerd praten me nog steeds veel moeite kostte, had ik voorgesteld naar Artis te gaan, want dan hoef je niet de hele tijd het gesprek gaande te houden, maar kun je ook rondkijken en stiltes laten vallen zonder dat het vervelend wordt.

We praatten over van alles en op de terugweg van Artis vroeg de hoofdredacteur of ik weer omslagverhalen wilde gaan schrijven, het liefst op het terrein van de onorthodoxe economie (waarbij ik de theorie van de economische besluitvormingsprocessen toepaste op ongebruikelijke gebieden). Hij benadrukte dat niet iedereen omslagverhalen kan schrijven. Die opmerking beschouwde ik als een compliment. Ik voelde me gevleid en kreeg de neiging bijna direct ja tegen zijn voorstel te zeggen. Uiteraard hoefde ik niet onmiddellijk te reageren. Gelukkig maar, want een gevleid gevoel is een slechte raadgever.

In ieder geval was het goed om de hoofdredacteur weer gezien en gesproken te hebben, want van lieverlee kwam werken weer in beeld.

Eerlijk gezegd ik zat niet te popelen om weer aan het werk te gaan. Mijn leven van dat moment beviel me wel, het leek steeds meer op vakantie. Elke maand kwam mijn volledige salaris binnen. Hypotheek, telefoon, gas en licht – alles werd op tijd betaald. Daarover hoefde ik me geen zorgen te maken. Sterker nog, eindelijk had ik de tijd om mijn geld op een leuke manier uit te geven en was ik steeds vaker in boekhandels en antiquariaten te vinden en las ik de boeken die ik kocht. Ik vernieuwde mijn garderobe. Ik bezocht sauna’s en liet me in schoonheidssalons verwennen. Soms werd ik zelfs balorig en toen ik met een vriendin uit eten ging, zei ik: ‘Wie niet werkt, zal lekker eten.’

Op de keper beschouwd vond ik werken eng en gevaarlijk. Wie garandeerde me dat ik in de toekomst wel grenzen zou kunnen stellen en niet opnieuw in de fout zou gaan?

Ziek zijn was in mijn ogen daarentegen plezierig en prettig, want iedereen deed lief en meelevend. Een collega die in het begin van mijn coördinatorschap door zijn stugge houding stil verzet had geboden, belde me nu allervriendelijkst op en zei dat hij mijn verhalen in het blad miste. Toen ik dat aan een vriendin vertelde vroeg ik: ‘Snap je nu dat ik nog lang niet beter wil zijn?’

Uiteraard moest ik op een zeker moment weer naar Elsevier. Op woensdag 15 januari 1997, bijna een halfjaar nadat ik me ziek had gemeld, was het zover.

Het werd een zwarte dag, een dag van de Grote Misrekening en de dag dat mijn wereld leek in te storten, een onverwachte ramp. Wat er die dag gebeurde is waarschijnlijk het best te vergelijken met een ziekenhuispatiënte die zich prima voelt zolang ze in bed ligt en alles aangereikt krijgt. Pas op het moment dat ze voor het eerst bij de wastafel staat om haar tanden te poetsen, merkt ze dat ze zo slap is als een vaatdoek.

In overdrachtelijke zin had ik de eerste weken van januari nog in bed gelegen. Ik werd mentaal in de watten gelegd. Ik stond pas op als ik was uitgeslapen, ik las alleen wat me boeide, ik wandelde als mij dat uitkwam en ik ontmoette alleen de mensen die ik zelf had uitgekozen. Geen wonder dat ik me goed voelde. Daarom had ik verwacht dat mijn terugkeer naar Elsevier net zoiets zou zijn als na een lange vakantie met gezonde tegenzin weer aan het werk te gaan. Maar het pakte heel anders uit, bekaf fietste ik ’s middags van de redactie naar huis. Eigenlijk ging het ’s ochtends thuis al mis. Ik had slecht geslapen en ofschoon ik pas om halftwaalf op de krant moest zijn, voelde ik me opgejaagd en had ik het gevoel dat ik heel vroeg moest opstaan. Er was een deadline en voor die deadline moest ik aangekleed zijn. Doordat ik voor mijn doen kort had geslapen, voelde ik me wiebelig en overwoog ik serieus niet naar de redactie te gaan.

Zoiets had ik nog nooit eerder meegemaakt. Ik zeg zelden afspraken af en als ik het al doe, is het omdat er onverwacht iets belangrijks is tussengekomen, niet omdat het te veel voor me zou zijn. Echter, toen ik me die ochtend aankleedde, aarzelde ik plotseling en wilde ik de afspraak uitstellen, domweg omdat ik het nog niet aankon. Uiteindelijk besloot ik toch te gaan, zuiver en alleen omdat ik niet wist wanneer ik het wél aan zou kunnen: eens moest het ervan komen.

Nadat ik door het Vondelpark naar de nieuwe behuizing van Elsevier in Amsterdam-West was gefietst, wachtte ik in de fietsenstalling een lange poos totdat ik voldoende moed had verzameld om naar binnen te gaan. In de hal kon ik nog net met droge ogen Ben, onze altijd vriendelijke receptionist, begroeten. Maar in de lift begonnen de tranen te stromen en daarna was de stroom niet meer te stoppen. Hij hield pas op toen ik ’s middags uitgeteld thuiskwam. Telkens als ik een collega zag, begon ik opnieuw te huilen. ‘De schoonmakers zijn nog dagen bezig geweest de gangen te dweilen,’ zei iemand later over mijn eerste dag op de redactie.

Vraag me niet waarom ik zo moest huilen. Ik weet het niet. Iemand anders zei: ‘Het is de terugkeer naar de plek van het ongeluk.’ Laten we het daarop houden.

Het waren misschien wel de meest rampzalige drie uur van mijn leven. Ik had afgesproken om voor de gezelligheid eerst met een aantal collega’s te lunchen. Het enige wat ik kon, was huilen. Maar ik kon niet naar huis, want om twee uur zou ik met de hoofdredacteur en mijn directe chef over een ‘therapeutische portefeuille’ gaan praten. Ook tijdens dat gesprek kon ik vrijwel alleen maar huilen. Tussen mijn tranen door spraken we over de plannen die ik op tafel legde.

Ik vertelde dat ik industrieel erfgoed, monumenten en musea wilde bezoeken en dat ik naar aanleiding daarvan verhalen over de economische geschiedenis van Nederland zou willen schrijven. Die plannen konden niet direct op bijval rekenen, maar mijn beide chefs gooiden de deur niet onmiddellijk potdicht. Ze lieten ruimte voor experimenten.

Het belangrijkste vond ik echter dat ze serieus met me in discussie gingen en dat ze me, ondanks mijn tranen, niet neerbuigend behandelden.

Erger dan dat mijn geschiedenisplan schipbreuk leed, was het dat mijn hoofd weer net zo voelde als in de voorgaande zomer. Het sloeg weer net zo op hol als in de laatste maanden van mijn aanstormende overspannenheid. Met moeite kon ik thuis de impuls onderdrukken om ouderwets de onrust weg te drinken. ‘Ik moet iets doen, ik moet iets doen!’ bonkte het in mijn hoofd. Ik hield me echter aan mijn goede voornemens en verzette me niet tegen de dekselse herrie in mijn hoofd en liet de golf over me heen komen. Het leek alsof ik weer helemaal terug bij af was, alsof ik de hele bliksemse boel nog eens moest doormaken en alsof de heksenketel in mijn hoofd toch een aangeboren afwijking was. Gelukkig was dat niet zo, na 24 uur was de rust in mijn hoofd teruggekeerd.

Een dag later, op vrijdag, had ik een computercursus. Ik had in overleg met onze secretaresse besloten dat ik, voordat ik iets anders zou gaan doen, eerst goed moest leren werken met Word, waarop de redactie in de voorgaande maanden was overgeschakeld. Het weekend erna was ik uitgeteld. Ik lag voornamelijk in bed.

Ik had het er moeilijk mee dat ik niet, als na een lange vakantie, de draad weer gewoon kon oppakken. In een nare droom had ik woorden met mijn moeder en een collega. Zij vonden me een zeurpiet, ik moest meer ruggengraat tonen, dit slome gedoe kon toch niet eeuwig duren. Ik stampvoette en schreeuwde en riep dat ik het van de dokter kalm aan moest doen, omdat het dan het snelst voorbijging.

Waarom mijn moeder? Waarom die collega? Toen ik mijn moeder had verteld dat ik op woensdag in plaats van op maandag naar Elsevier zou gaan, had ze gekscherend gezegd dat ik het wel wist ‘uit te braden’. De collega, van wie de echtgenoot ook een burn-out had gehad, had verteld dat hem het niet-werken na verloop van tijd ook zeer goed was gaan bevallen.

Dat die twee onmiddellijk als kwade feeën in mijn dromen spookten, tekent hoe overgevoelig en kwetsbaar ik nog was.

Ik kreeg medelijden met overspannen mensen die in een minder begripvolle omgeving moeten herstellen. Mijn moeder en die collega waren de enige dissonanten (en zo mag je het niet eens noemen, ze maakten alleen een grapje) in het koor van begripvolle mensen om mij heen. Ik vroeg me af hoe het zou voelen als niemand er een snars van begreep.

Het duurde even voordat ik doorhad waarom ik zo moe geworden was van mijn bezoek aan de redactie. Aanvankelijk had ik namelijk verwacht dat ik extra fit moest zijn, omdat ik de voorgaande zes maanden goed had kunnen uitrusten. Maar, zo realiseerde ik me, dat is de verkeerde redenering. Doordat ik een halfjaar niets had gedaan was ik mentaal in een slechte conditie geraakt. Ik was werk, concentratie en andere mensen ontwend. Als ik een halfjaar met een gebroken been op de bank had gezeten, zou ik ook niet opeens als een kievit hebben kunnen lopen.

In de volgende weken en maanden stond ik steeds weer met mijn mond vol tanden als collega’s informeerden hoe het ging. Ik vond het lastig mijn toestand te duiden, laat staan onder woorden te brengen. Ik wou dat ik kon zeggen dat het gips er over drie weken af mocht. Maar zulk soort duidelijke prognoses zijn er niet te geven als je burn-out bent geweest.

Een ‘terugklap’ hoort erbij

Wat mij overkwam, gebeurt vaker: het normale leven oppakken gaat niet zonder slag of stoot. In Behandelingsstrategieën bij burn-out geeft Kees Hoogduin als advies de weer opkrabbelende patiënt zo veel mogelijk zelf een schema te laten opstellen.

‘Het probleem kan zich voordoen dat de ene patiënt in de ogen van de begeleider erg behoudend en voorzichtig kan zijn met zichzelf belasten terwijl de ander te hard van stapel loopt. Men kan dit probleem ondervangen,’ zo schrijft Hoogduin, ‘door de patiënt twee schema’s te laten opstellen. Eén schema dat door de patiënt als veilig wordt ervaren (“dat moet in ieder geval haalbaar zijn”) en een schema dat door de patiënt als ambitieus maar als wellicht haalbaar wordt beschouwd (“als alles meezit”).’ Bij voorzichtige patiënten kiest men voor het ambitieuze schema. Bij patiënten die geneigd zijn te hard van stapel te lopen, wordt bij voorkeur het veilige schema als uitgangspunt genomen.

‘Overigens,’ zo zegt Hoogduin, ‘is het in alle gevallen aan te bevelen een kleine “terugklap” te voorspellen. De ervaring leert dat de meeste overspannen patiënten tegenslagen ondervinden bij het hervatten van hun werkzaamheden, wat hun motivatie op de proef kan stellen. De wetenschap dat dit “erbij hoort” kan voorkomen dat men zich uit het veld laat slaan en denkt weer “terug bij af” te zijn.’

Hoogduin adviseert begeleiders om met de patiënt van tevoren door te nemen wat voor hem de symptomen zijn van een verstoord evenwicht. ‘Het is goed met hem door te spreken […] welke acties hij zal ondernemen als ze zich weer voordoen.’

20

DE GEBOORTE VAN
‘MENS-EN-WERK’

Zoals gezegd was ik niet echt terug bij af; dat had alleen maar zo geleken. Niettemin ging ik een lastige periode tegemoet. Toen ik eenmaal over schrijven was gaan denken, ging de la met plannen open en wilde ik ontzettend graag weer aan het werk. Maar steeds leek het alsof ik door mijn eigen enthousiasme werd teruggefloten. Als ik me te druk had gemaakt, kreeg ik prompt last van slapeloosheid. Tot eind maart had ik vaak pillen nodig om te slapen.

Ik was verontwaardigd over de traagheid van mijn herstel. Ik schreef in mijn dagboek: ‘Toen ik ziek was, kon ik niets, wilde ik niets en hoefde ik niets. Dat was overzichtelijk. Nu gaapt er vaak een grote kloof tussen wat ik wil en wat ik kan. Dat is vreselijk frustrerend.’

In de eerste weken na mijn betraande terugkeer op de redactie bestond werken voornamelijk uit één keer per week een paar uur op de redactie zitten. Ik noemde het mijn rituele onderdompeling. Ik deed vrijwel niets. Proberen te wennen aan de mensen en hun gesprekken was eigenlijk het enige.

Op verzoek van mijn directe chef woonde ik de vergaderingen bij van de economieredactie, die in een kantine vol geroezemoes werden gehouden. Dat was geen succes. Het duizelde me. Wat praten mensen toch veel, wat praten ze snel na elkaar en wat hebben ze toch een onuitputtelijke hoeveelheid gespreksstof als ze met elkaar de ‘veranderende wereld’ in kaart proberen te brengen.

Het kostte me soms zoveel moeite hun gesprekken te volgen dat ik na een halfuur al afhaakte en in mijn eentje in het lokaal van de economieredactie ging zitten om daar bij te komen van het bombardement aan externe prikkels. Als dan de telefoon ging, kon ik me er niet toe zetten hem aan te nemen. Na een paar uur op de redactie was ik bekaf. Maar ik huilde niet meer! Dat had ik alleen de eerste keer gedaan.

Thuis begon ik allerlei boeken te lezen om een antwoord te vinden op de vraag over welke onderwerpen ik bij Elsevier wilde en kon gaan schrijven.

Ik had me in de eerste vijftien jaar van mijn loopbaan nooit gespecialiseerd. Ik had me weliswaar voornamelijk toegelegd op economie, maar daarbinnen had ik van alles gedaan. Landbouw, monetaire politiek, ontwikkelingslanden, milieu, beurzen, arbeidsverhoudingen, positie van vrouwen op de arbeidsmarkt, onorthodoxe economie, het tijdgebrek van de zwoegende elite – ik vond het allemaal even interessant.

Ook had ik me nooit gespecialiseerd in een bepaald genre, zoals reportages, interviews, features, analyses of commentaren. Ik wilde na mijn burn-out mijn aandacht minder versnipperen. Het moest anders, maar hoe wist ik nog niet. Het was alsof mijn hoofd continu doorwerkte, toen de plannenmakerij eenmaal weer begonnen was. Een mens moet het ijzer smeden als het heet is en ik voelde dat het heet was. Als ik echt iets anders wilde, dan was daar toen het moment voor aangebroken.

Dat idee maakte me vreselijk onrustig. Ik werd vaak in het holst van de nacht wakker. Meestal was ik zo verstandig een slaappil te nemen of de drukte gelaten over me heen te laten komen. Maar af en toe werd ik zo kriegel van die aanhoudende onrust dat ik naar de fles greep. De volgende ochtend schreef ik in mijn dagboek dat die fles me goed had gedaan. Het was alsof hij me eens lekker door elkaar had geschud. ‘Ik hoef toch niet alléén verstandige dingen te doen?’ hield ik mezelf voor. Verstandiger was het advies van mijn psychiater om in het weekend en op woensdag vrij te nemen. Op die dagen las ik niets dat bedoeld was om mijn koers binnen de journalistiek te bepalen. Op de andere vier dagen las ik vooral geschiedenisboeken en boeken over arbeids- en organisatiepsychologie.

Toen ik eenmaal in mijn hoofd weer was gaan zoeken in de la met dingen waarover ik zou willen schrijven, buitelden nieuwe en oude plannen over elkaar. Ik vertelde al over mijn ideeën over economische geschiedenis. Maar ook fantaseerde ik over een nieuwe roman; ik zag er geen heil in door te gaan met mijn eersteling. Ik droomde van een kinderboek waarvoor ik jaren geleden al eens een opzet had gemaakt. Ook zou ik wel een kookboek willen schrijven over mijn specialiteit, konijn. En over mijn bijzondere vriendschap met Jan-Maarten zou ik ook een boek willen schrijven. Net als over mijn burn-out.

Ook wilde ik columns gaan schrijven. Dat realiseerde ik me eind februari, toen ik tussen de middag het ANP-nieuws op de radio hoorde. Er was een bericht over een affiche met plasseks voor een fototentoonstelling in het Groninger Museum. De nieuwslezeres las het bericht voor op dezelfde beschaafde toon als waarop ze een paar minuten daarvoor het nieuws van de dood van de Chinese leider Deng Xiao Ping had gemeld.

Ik vond het een raar idee dat overal in Nederland kinderen dit bericht zouden horen. Wat zou ik hebben gedacht als ik het had gehoord, vroeger toen we tijdens het warme eten tussen de middag met het hele gezin tien minuten stil waren om te luisteren naar het ANP-nieuws? Wat zou ik hebben gedacht als ik hoorde dat er een affiche was met – zoals de nieuwslezeres het keurig zei – ‘een foto waarop een man een vrouw in de mond plast’.

Ik bedacht dat ik een column zou willen schrijven, waarin ik me zou verplaatsen in het meisje dat met haar vader en moeder luisterde naar de berichten over Ben Bella, de OAS en Algerije en over de Baarnse moordzaak en de verdachte Hennie. Wat zou ik aan mijn moeder hebben gevraagd als die berichten werden afgewisseld met een verhaal over plasseks? Wat zou mijn moeder hebben geantwoord? Dan, zo had ik willen schrijven, hoopte ik dat zij zou hebben gezegd: ‘Ach Greetje, dat is Groningen. Daarvoor hebben ze bij ons in Enschede wc’s uitgevonden.’

Het ene na het andere idee voor een column borrelde op. Ik vond het bijvoorbeeld onterecht dat de media deden alsof het nieuw was dat ouders hun kinderen vermoorden: Hercules moest zijn twaalf werken verrichten omdat hij in een vlaag van verstandsverbijstering zijn kinderen had vermoord. En ook had ik mijn eigen kijk op de veldslag tussen de supporters van Ajax en Feijenoord bij Beverwijk. Die had naar mijn idee kunnen worden voorkomen als ze die opgefokte jongens, net als in Pamplona, door stieren door de straten hadden laten voortjagen. Dan was hun teveel aan testosteron vanzelf verdwenen.

Kortom, ik kreeg weer oog voor wat er in de wereld gebeurde en belangstelling voor de ‘veranderende wereld’, waarbij ik de veranderingen probeerde te relativeren door te verwijzen naar iets vergelijkbaars in de ‘blijvende wereld’. Van mijn kijk op de wereld wilde ik graag kond doen, maar het duurde nog even voordat ik de brij van vage gedachten en verlangens kernachtig en helder kon verwoorden en een concreet voorstel aan Elsevier kon doen.

Om mijn gedachten beter te kunnen ordenen besloot ik een paar dagen te gaan uitwaaien op Schiermonnikoog. Ik wandelde en fietste urenlang in de eerste voorjaarszon en las tussen de bedrijven door veel over economische geschiedenis. Inmiddels was ik voldoende hersteld om weer van eigentijdse literatuur te kunnen genieten. Ik las bijvoorbeeld In Babylon van Marcel Möring. Mijn plan om net als in Jordanië en Frankrijk te zwijgen over mijn burn-out leed schipbreuk toen ik in hotel Van der Werff in gesprek raakte met een fotograaf die vertelde dat hij op Schiermonnikoog zat met de bedoeling een naderende overspannenheid af te wenden en dat het kennelijk heerste, want hij was op het eiland een kennis tegengekomen die al een halfjaar overspannen was. Toen kon ik mijn gezicht niet in de plooi houden en vertelde ik waarom ik al zeven maanden in de ziektewet zat.

De fotograaf vertelde waardoor je volgens hem overspannen wordt en ik doceerde wat je allemaal anders kunt doen om dat te voorkomen: je niet laten opjutten door deadlines, afspraken soms met een korrel zout nemen, het niet iedereen naar de zin proberen te maken en geen perfectionist zijn. Hij was het niet met me eens. Hij dacht dat ik een pleidooi hield voor slabakken en laat-maar-waaien. We dronken er veel whisky en wijn bij, waardoor mijn betoog steeds ingewikkelder werd.

De volgende dag keerde ik met een flinke kater terug naar Amsterdam. Het deed me goed eens uit de band te springen. Ik voelde me lucide van de drank. Ik vond het geruststellend te merken dat de oude losbol er ook nog was, want ik werd zo onderhand beroerd van de plechtigheid waarmee ik aan mijn herstel werkte. Ik vond mezelf een heilig boontje: te serieus, te streng en te fanatiek.

Natuurlijk moest ik mijn burn-out serieus nemen, maar ook dat is een kwestie van de juiste dosering: leg jezelf een gezonde zelfdiscipline op, maar wees ook aardig voor jezelf. Door de dronken avond op Schiermonnikoog werd ik opnieuw heerlijk door elkaar geschud en leken mijn oude lef en levenslust te zijn weergekeerd.

Toen ik weer terug in Amsterdam was, wist ik het: ik zou mijn nek uitsteken en de hoofdredacteur vragen om een column. Ik vond het doodeng, maar realiseerde me dat ik niet ziek was geworden om op vrijwel dezelfde voet door te gaan.

Door dit voornemen was ik vreselijk opgewonden en ik had het over ‘mijn heldendaad in spe’. Eigenlijk was dat raar, want vroeger was ik nooit zo bedeesd dat ik wachtte tot me iets werd gevraagd. Ik stapte op de dingen af en bood me aan. Bij Elsevier waren mijn lef en onbevangenheid geleidelijk verdwenen, eerst doordat de tussenpaus me had genegeerd en later doordat ik opgebrand raakte. In de periode dat ik op het hellende vlak zat van opgebrand raken, dreigde mijn zelfvertrouwen steeds verder te verdwijnen. In het vroege voorjaar van 1997 kwam het terug en herkende ik in steeds meer opzichten mezelf weer.

De maandag na mijn terugkeer van Schiermonnikoog vroeg ik een gesprek aan met de hoofdredacteur. We maakten voor de eerstvolgende donderdag een afspraak om te wandelen, want aan een tafel over moeilijke dingen zitten praten vond ik nog steeds te zwaar.

Ik refereerde aan de Peripatetici, de school rond Aristoteles, die wandelend plachten te filosoferen. De hoofdredacteur citeerde Freud, die gezegd zou hebben dat alleen gedachten die lopend ontwikkeld zijn, de moeite van het heroverwegen waard zijn. Tamelijk opmerkelijk voor iemand die de divan heeft uitgevonden, vond ik, waarop de hoofdredacteur antwoordde dat het niet voor niets heet dat iemand bij een psychiater ‘loopt’. We wandelden die donderdag rond een zonnige Sloterplas. Ik zag hem even met zijn ogen knipperen toen ik om een eigen column vroeg. Mijn argumenten dat het goed zou zijn wanneer er een vrouw columnist bij Elsevier zou worden omdat vrouwen andere onderwerpen belangwekkend vinden en ze anders behandelen dan mannen, vond in principe gehoor. Maar, zo maakte de hoofdredacteur me duidelijk, hij had als vuistregel dat je mensen in vaste dienst nooit columnist moest maken, omdat je als hoofdredacteur daar nooit meer van afkomt als je dat zou willen.

Niettemin zou hij mijn verzoek in overweging nemen. Hij vroeg bedenktijd. Binnen een week kreeg ik een brief van hem met als strekking dat ik een eigen rubriek zou kunnen krijgen op een afgebakend terrein en dat ik de stukken persoonlijk zou mogen kleuren.

Er is slechts een subtiel, aan buitenstaanders nauwelijks uit te leggen, verschil met een column. Dat komt erop neer dat in theorie ook andere redacteuren die rubriek mogen maken. In de praktijk zal dat niet gauw gebeuren. Ik vond het een te verwaarlozen verschil en was in de wolken. En ofschoon mijn rubriek officieel geen column mocht heten, noemde ik hem toch zo.

In overleg met de hoofdredacteur en mijn directe chef besloot ik dat ik zou schrijven over ‘Mens-en-Werk’. Daaronder valt wat mij betreft alles wat zich afspeelt binnen mijn ‘gouden driehoek’ van economie, organisaties en werk. Wat is de invloed van economische veranderingen op organisaties en wat zijn de gevolgen van deze organisatorische veranderingen op het werk van mensen?

Deze onderwerpen sluiten aan bij mijn kennis en belangstelling. Ik had niet voor niets ooit het plan gehad om arbeids- en organisatiepsychologie te gaan studeren, het zijn actuele onderwerpen. Want er zijn binnen deze ‘gouden driehoek’ allerlei ontwikkelingen die invloed hebben op het leven van veel mensen. Met mijn stukken signaleerde ik trends en becommentarieer ze.

Een paar weken later ontmoetten de hoofdredacteur en ik elkaar opnieuw om definitieve afspraken te maken. Hij polste mij nog voor een aantal andere functies binnen de redactie. Die waren best interessant, maar hielden allemaal in dat ik niet zelf zou schrijven.

Het kostte me moeite niet in oude valkuilen te trappen. Want ik voelde me gevleid door het in mij gestelde vertrouwen en kreeg weer even de neiging me nuttig te willen maken voor mensen die ik hoogacht. Maar ik hield mezelf voor dat ik moest doen wat ik zelf het interessantst en het leukst vond. Dat was zelf schrijven en dus zei ik dat ik die andere functies niet ambieerde. Daarop spraken we af dat ik me verder zou inlezen voor ‘Mens-en-Werk’ en dat ik een aantal proefstukken zou maken. Want pas als ik over een kleine voorraad stukken zou beschikken en de slag te pakken had, zouden we beginnen die column te publiceren.

Vanaf dat moment had ik een tijdlang geen slaappillen meer nodig. De creatieve onrust was verdwenen. Ik wist welke kant ik op wilde en kon ik doelgericht aan het werk. Ik belde vrienden en vriendinnen, nodigde ze uit om van gedachten te wisselen over onderwerpen waarover ik in ‘Mens-en-Werk’ zou kunnen schrijven.

Dat ging allemaal mondjesmaat, want ondanks mijn enthousiasme moest ik het kalm aan blijven doen. Het ging echter steeds beter. De kloof tussen wat ik wilde en wat ik kon werd zichtbaar kleiner. Ook al had ik ’s avonds vier telefoongesprekken gevoerd, dan nog kon ik gewoon slapen. Het voorjaar kwam en mijn herstel werd steeds krachtiger.

Werk dat bij je past

Onder verwijzing naar het Chinese gezegde ‘Wie van zijn werk houdt, hoeft nooit meer te werken’ schreef Marjan van Lier de bestseller Nooit meer werken. Anders dan de vooroorlogse generatie, die vooral dacht aan ‘brood op de plank’ en niet filosofeerde over het hoe en waarom van werk, werken nieuwe generaties ook vanuit een verbondenheid met mens en maatschappij. Mensen zien werk tegenwoordig ook als een manier om zich te ontwikkelen en te verwezenlijken.

Wie zulke hoge eisen aan werk stelt, moet erachter komen wat hij van werk verwacht. ‘Pas als we weten wat onze persoonlijke eigenschappen zijn en hoe ze ons werk beïnvloeden, kunnen we op zoek gaan naar het werk waarin we onze talenten kunnen ontwikkelen,’ aldus Van Lier. Volgens haar gaat die weg niet altijd over rozen. ‘Als de menselijke persoonlijkheid een briljant is, dan is het werk de slijpsteen. Wie bang is voor de slijpsteen, zal dus nooit briljant worden,’ schrijft Van Lier.

Een leuke (door de Amerikaanse loopbaanadviseur Nella Barkley ontwikkelde) manier voor zelfonderzoek zijn het vertellen van life stories. Vertel succesverhalen uit je eigen leven over dingen die je zelf hebt gedaan en waaraan je genoegen ontleent en/of waarop je trots bent. Telkens moet je drie vragen stellen. Hoe heb ik het gedaan; in welke context? Wat heb ik gedaan? Wat voelde ik erbij?’

Hierdoor wordt het je duidelijk waarvoor je warmloopt en over welke eigenschappen, interesses, vaardigheden en capaciteiten je beschikt. Voortbordurend op deze ervaringen kun je nieuwe (beroeps)mogelijkheden ontdekken en als het ware je successen herhalen.

21

TERUGSCHAKELEN ALS TWEEDE NATUUR

Het was een heerlijk voorjaar. Ik werd er lyrisch van. Ik vergeleek mezelf met een symfonieorkest. Tot en met de winter had er alleen het iele geluid van een blokfluit geklonken. Er vielen steeds meer secties in, waren er meer klanken en tonen te horen en werd het een voller geheel, totdat op het eind alle instrumenten meespeelden – een beetje in de sfeer van de Boléro van Ravel. Alleen voelde ik me melodieuzer en harmonieuzer dan de Boléro, die door het abrupte slot naar mijn smaak iets dreigends heeft.

Anders dan in de voorgaande herfst en winter voelde ik me ook weer eens vrolijk, optimistisch gelukkig en ambitieus, soms ook was ik verontwaardigd, opstandig, boos of jaloers. Dat was een verademing na een periode waarin ik versuft was geweest of als een nietig blaadje werd weggeblazen door angst- en paniekaanvallen. Ik was die winter een plant geweest, een gesnoeide geranium die op zolder stond te overwinteren. In het voorjaar bloeide ik weer op en ontwaakte ik uit een halfslaap.

Opmerkelijk is dat ik slechts met de grootst mogelijke moeite kan achterhalen wanneer ik in deze periode precies weer officieel voor een beperkt percentage ging werken. Over het algemeen heb ik een goed geheugen voor data en cijfers, maar de formele afspraken over de terugkeer naar mijn werk maakten kennelijk weinig indruk op me. Ik vermoed dat ik de herinnering daaraan heb weggedrukt omdat ik me over mijn terugkeer geen zorgen maakte. Dat ik weer zou kunnen werken, stond voor mij buiten kijf. Mij ging het er vooral om gezond te worden en niet meer in oude valkuilen te stappen.

Aan de arboarts voelde ik me ook weinig verplicht. Toen ik haar over de afspraken met de hoofdredactie vertelde, vroeg ze me in welk blad mijn column zou verschijnen. Ik onderdrukte nog net de impuls om ‘In de Libelle’ te antwoorden, maar viel van verbazing bijna van mijn stoel.

In mijn dagboek schreef ik slechts zijdelings over mijn officiële werkhervatting. Op 16 april staat: ‘Ik ben onwaarschijnlijk verkouden, snotterig en gammel. Word ik nota bene ziek op de eerste dag dat ik weer voor vijftig procent op de loonlijst sta.’ Alleen daaruit kan ik afleiden dat ik toen weer officieel begon te werken.

De formele kant van mijn ziekte kon mij hoegenaamd niets schelen. Ook niet toen ik vanaf eind juli gedeeltelijk in de WAO belandde. Ik maakte kennelijk zo’n serieuze indruk dat ik van het GAK zonder officiële keuring gedurende een paar maanden een overbruggingsuitkering van 25 procent kreeg. Het gemak waarmee ik deze uitkering accepteerde vormde een groot contrast met de consciëntieuze manier waarop ik een jaar eerder pas na lang aarzelen had besloten me ziek te melden. Het enige wat nog deed denken aan de oude Annegreet en haar verantwoordelijkheidsgevoel voor gemeenschapsgeld, was de uitspraak: ‘Hoe beter ik nu voor mezelf zorg, des te meer belasting en sociale premies kan ik straks weer voor het vaderland verdienen.’

Ik had inmiddels vooral mijn eigen belang en niet een vaag algemeen belang voor ogen. Het leek me beter voor mijn herstel wanneer ik me niet liet opjutten door regels en regeltjes. Ik had aan den lijve ondervonden dat dat bij mij contraproductief werkt. Doordat ik de tweede helft van 1997 officieel niet honderd, maar 75 procent werkte, creëerde ik de rust die ik nodig had voor mijn herstel. (De ironie wil dat ik dat halfjaar niettemin ruim uitkwam boven de norm van 150 kolommen die geldt voor wanneer iemand volledig in dienst is.)

‘Doe het kalm, dan gaat het het snelst,’ werd mijn motto en dat is het nog steeds. Ook in het uitbundige voorjaar van 1997 hield ik me, door ervaring wijs geworden, aan dit devies. Toch lag er soms ook angst op de loer. Ik schreef in mijn dagboek: ‘Soms vind ik het eng om me ouderwets energiek te voelen. Want van die energie ben ik ziek geworden. Wie garandeert me dat ik mijn kracht niet nog eens misbruik, dat deze kracht geen vreemde macht over me krijgt en dat “het” nog eens gebeurt?’

Op 27 maart had ik mijn eerste interview. Op 8 april ging ik naar een congres. Op 16 april ging ik, niezend en proestend, naar weer een bijeenkomst. Op 22 april had ik een borrel van een adviesbureau. Op 25 april weer een congres. Achteraf is het mooi te zien hoe mijn agenda langzaamaan weer gevuld raakte met werkafspraken en dat de tussenpozen tussen de afspraken steeds korter werden. Direct nadat ik me had ondergedompeld in een gezelschap was ik weliswaar een paar uur van de wijs, maar het goede nieuws was dat ik ’s nachts weer gewoon kon slapen: ik had steeds minder tijd nodig om externe prikkels te verwerken.

Er bestond nog steeds een afstand tussen mij en mijn buffelende collega’s, maar ik kon me toch iets bij hun drijfveren voorstellen. Ze waren niet meer een species uit een boek over vreemde volkeren met andere zeden en gewoonten, naar wie ik toen ik ziek was met verbaasde ogen had gekeken en met wie ik toen geen enkele verwantschap had gevoeld.

Ook voelde ik me weer thuis aan mijn bureau in mijn studeerkamer. Tot dan toe had ik, als ik las of schreef, aan de eettafel in de huiskamer gezeten, want mijn studeerkamer was ik als verboden gebied gaan beschouwen. Ik keek wel link uit daar te gaan zitten. Dat was me te gevaarlijk.

In mijn dagboek schreef ik paginalange verhandelingen over wat ik had meegemaakt en had bedacht. Gelukkig had ik steeds vaker iets te melden over andere dingen dan de wonderbaarlijke ervaring van ziek zijn en beter worden.

In die tijd leerde ik ook – zoals dat heet – naar mijn lichaam te luisteren. Een uitdrukking waarover ik vaak gehoord en gelezen had, maar waarbij ik me nooit iets had kunnen voorstellen. Dat werd anders toen ik de winter van mijn ziekte in een soort laboratorium had geleefd en ik volop met mijn gedrag kon experimenteren zonder dat externe gebeurtenissen mij beïnvloedden. Nu er van buitenaf weer eisen aan me gesteld werden, verliet ik als het ware het laboratorium en moest ik in de praktijk laten zien wat ik had geleerd.

De eerste keer dat ik me er bewust van was dat ik naar mijn lichaam luisterde en gericht mijn passieve kant activeerde, was toen ik de eerste aflevering voor mijn ‘Mens-en-Werk’-column schreef. Ik had ’s middags om halfvier mijn eersteling klaar en kreeg daar zo de smaak van te pakken, dat ik het liefst onmiddellijk was doorgegaan met de volgende.

Ik voelde echter nattigheid. Mijn hoofd was heel druk en daardoor dacht ik dat direct doorgaan niet gezond zou zijn. ‘Als je nu niet stopt, raak je weer helemaal over je toeren. Jij mag vandaag niet meer werken,’ hield ik mezelf voor. ‘Schakel nou eerst maar eens terug naar een lagere versnelling, dan zien we morgen wel verder.’

Om te ontspannen maakte ik een ommetje door Artis en vertelde ik de gorilla’s dat ik mijn eerste stuk af had. ’s Avonds keek ik televisie en zag ik voor het eerst van mijn leven Baywatch, dat ik tot dan toe alleen kende van de persiflage van French en Saunders. Het was de eerste keer dat ik, buiten het laboratorium, had aangevoeld dat ik moest terugschakelen. Het plezierige was dat ik onmiddellijk werd ‘beloond’, want doordat ik geleidelijk terugschakelde naar de eerste versnelling, kreeg ik die nacht geen slaapproblemen. Daardoor was ik de volgende dag goed uitgerust en vloeide ook de tweede aflevering van ‘Mens-en-Werk’ vrij gemakkelijk uit mijn pen.

Dat bewust terugschakelen gaf me een prettig gevoel. Ik kreeg er plezier in ermee te experimenteren en het te oefenen. Als een voerman liet ik het paardje draven en stoppen. Draven en stoppen. Ik had de teugels weer in de hand. Het is vergelijkbaar met hoe je op autorijles leert om heel nadrukkelijk over je schouder te kijken als je rechts afslaat. Door dat voortdurend te herhalen wordt omkijken een tweede natuur en ben je je er amper van bewust dat je dat doet als je afslaat. Zo werd terugschakelen voor mij ook een tweede natuur.

Dat voorjaar kon ik ook steeds beter het gezelschap van anderen verdragen en had ik er zelfs weer plezier in activiteiten te ontplooien met familie en vrienden. Het was goed voor mijn zelfvertrouwen dat ik zonder noemenswaardige problemen een geslaagd diner van vier gangen voor een aantal mensen kon organiseren.

Met Pasen hadden een vriendin en ik een huisje gehuurd in Steenderen in de Achterhoek, waar we wandelden, fietsten, praatten, lazen, aten en dronken en we tot onze verbazing meer hazen over de akkers zagen rennen dan we daarvoor ooit in ons hele leven bij elkaar hadden gezien. Thuis in Amsterdam hoefde ik niet meer van het samenzijn bij te komen, maar kon ik onmiddellijk de draad van mijn leven weer oppakken.

Met een vriend maakte ik dagtochtjes. We gingen naar het Jopie Huisman Museum in Workum en reisden door naar Hemelum om Hans van den Doel te feliciteren met zijn zestigste verjaardag en om aanwezig te zijn bij de overhandiging van een boekje met foto’s van schilderijen die Hans, ofschoon hij sinds zijn hersenbloeding aan de rechterkant van zijn lichaam verlamd is, zelf had gemaakt. Ondanks alle drukte sliep ik die avond uitstekend. ‘Onder de mensen zijn’ was geen inspanning meer, maar ontspanning.

Af en toe kwam er een nagezonden pakketje verdriet. Dat had meestal met de ongelukkige liefde van Theo en mij te maken. Het voorjaar riep herinneringen op aan dezelfde periode een jaar geleden, toen de irritaties en ruzies steeds groter werden. Het was vooral op de vrije dagen in de lente geweest dat zonneklaar werd dat onze opvattingen over wat leuk en niet leuk is, absoluut niet strookten.

Het verdriet borrelde op de meest onverwachte momenten op, vooral als ik me ontspande. Bijvoorbeeld toen ik met Pinksteren een gastenkamer had gehuurd in een oude pastorie in Baak in de Achterhoek en een fietstocht maakte langs de acht kastelen van Vorden. Toen ik in de berm mijn boterhammen opat en genoot van de beukenlaan die een kathedraal leek, werd ik opeens vreselijk verdrietig. Elf maanden verkering en slechts twee keer samen een strandwandeling! Waarom konden we het niet gezellig hebben? Waarom werd het pas vrolijk en ongecompliceerd wanneer we gedronken hadden?

Het leek alsof dit verdriet een lading onrust losmaakte. Mijn hoofd golfde weer ouderwets. Gelukkig had ik alleen die nacht een slaappil nodig om weer in goeden doen te raken.

Ik droomde ’s nachts dat ik voor de tweede keer voor mijn eindexamen was gezakt en dat ik een 3 voor Grieks en Latijn had en dat ik ook de andere vakken slechter had gemaakt dan bij mijn eerste eindexamen. Volgens een vriendin, die bij de bekendmaking van de uitslag aanwezig was, was ik weer gezakt doordat de verkering met Theo aan me had gevreten. In mijn dagboek vroeg ik me af of die droom me was ingegeven door de vrees een tweede keer overspannen te worden. Nog lang heeft die angst me op de hielen gezeten.

Maar gelukkig werden de verdrietaanvallen en andere inzinkingen steeds minder heftig en duurden ze steeds korter. Mijn zelfvertrouwen groeide en groeide. Toch was het tot diep in het najaar een vast patroon dat ik een slaappil nodig had om een trede hoger op de activiteitenladder te klimmen.

In de maanden april, mei en juni werkte ik kalm, maar gestaag aan de eerste afleveringen voor mijn ‘Mens-en-Werk’-column. Ook bereidde ik een groot verhaal voor over een enquête die het adviesbureau Berenschot samen met het NCD (Nederlands Centrum voor Directeuren en Commissarissen) hield onder de leden van het NCD over de waarde die zij hechtten aan de ontplooiing van hun personeel en andere thema’s die de leiding van het bedrijfsleven bezighouden.

Extra spannend was dat ik half juni de presentatie van de resultaten van dit onderzoek voor de ledenraad van het NCD zou verzorgen. Praatjes houden was vrij nieuw voor mij en als gold het een militaire exercitie, zo gedegen bereidde ik die presentatie voor. Toen ik terugreed van Schiphol, waar ik het verhaal had gehouden, tintelde mijn lijf van vreugde. Het was leuk om zowel ambitie als succes te voelen.

Op 2 juli 1997 verstuurde ik aan familie, vrienden en kennissen de nieuwste Elsevier met daarin de eerste aflevering van mijn nieuwe column. Op een kaartje, waarop een foto was gekopieerd van een vrouw met een levensgrote inktpot, jubelde ik: ‘Ik ben er weer. Ik ben er weer. Vanaf 5 juli elke week in Elsevier met “Mens-en-Werk”. Bedankt voor de belangstelling en steun in de tijd dat werken niet voor mij was weggelegd.’

In mijn dagboek schreef ik: ‘Let op de formulering. Ik schrijf dat werken niet voor mij was “weggelegd”. Want ik vind werken niet meer eng en gevaarlijk. Werken is weer leuk.’ Zo werd het leven op steeds meer fronten gewoner.

Twee dagen later nam mijn leven een verrassende wending. Amor liet eindelijk zien wat hij kon. In mijn dagboek staat: ‘In een roman zou je het niet pikken dat juist wanneer de heldin na al haar beproevingen weer met frisse blik de wereld in kijkt, ze de man van haar dromen ontmoet.’

Daags nadat de Elsevier met mijn eerste ‘Mens-en-Werk’-column van de persen was gerold en mijn leven qua werk weer op orde kwam, ontmoette ik Pieter. Ik had gereageerd op zijn contactadvertentie en daarna een leuk telefoongesprek met hem gevoerd. Vervolgens ontmoetten wij elkaar in een restaurant in Den Haag. Ons gesprek ging moeiteloos over van het hoofd naar het hart, van privé naar werk en weer terug. Het was een zeer geanimeerde avond. Ik zag onmiddellijk dat hij energiek, slim, warm, enthousiast, nuchter en romantisch was. Kortom, dat hij was zoals ik me een man droomde. De dag na onze eerste ontmoeting zat ik volop na te genieten, terwijl ik keihard ‘Rosie’ van Joan Armatrading draaide en uit volle borst meezong. Juist toen ik me afvroeg of ik niet te veel lawaai maakte, werd er aangebeld. Het was niet de buurman, maar de bloemist die namens Pieter bloemen bracht.

Zo begon een grote, harmonische liefde, de liefde zoals ik hem altijd gedroomd had. Het enige waar we ruzie over hebben is de vraag wie de grootste bofkont is. Pieter meent dat hij dat is en ik denk dat ik dat ben. Afgezien van deze slepende kwestie, hebben we het verder heel goed met elkaar.

Mijn – ingebeelde of aangeprate? – vrees dat ik als ‘carrièrevrouw’ te veeleisend voor de liefde zou zijn, heeft Pieter met één ferme haal weggenomen. Ik blijk een natuurtalent te zijn, net als Pieter. Voorwaarde is dat je de goede treft; dan blijkt de liefde niet moeilijk te zijn, maar leuk en lekker.

Sommige mensen denken dat Pieter een van hogerhand gegeven beloning is voor het herstel van mijn burn-out. Ik geloof niet dat onze ontmoeting ‘zo heeft moeten zijn’ en dat een grote bestierder zich bezighoudt met de nietige levens van ons mensenkinderen. Het enige oorzakelijke verband dat ik tussen de burn-out en de liefde zie, is dat ik inmiddels voldoende was opgekrabbeld om Amor een handje te helpen. Het was puur toeval dat uitgerekend de zaterdag dat ik keek welke mannen er in de aanbieding waren, zijn advertentie in NRC Handelsblad stond. Ongetwijfeld is het ook te danken aan de louterende ervaring van mijn burn-out, waardoor ik rustiger en prettiger in het leven sta, dat ik nu zo met volle teugen van de liefde geniet.

Door de ontluikende liefde en de nieuwe column werd het ook een heerlijke zomer. Het symfonieorkest speelde zoete muziek.

Ik doe ook altijd alles verkeerd

In de periode dat ik ziek was, ging ik geleidelijk anders over mijzelf en de liefde denken. Tot dan toe had ik het altijd over ‘mijn mislukkingen’. Dat veranderde ik in ‘mijn pech’, nadat ik dat mollige ventje met de pijlen, Amor, er verantwoordelijk voor ging stellen dat hij nog nooit in de roos had geschoten. Tot dan toe nam ik de moderne opvattingen over de maakbaarheid van het leven en eigen verantwoordelijkheid te letterlijk en stelde ik mezelf hoogstpersoonlijk verantwoordelijk voor ‘mijn mislukkingen’.

Bij de ene man was ik te snel weggegaan. Aan de tweede was ik te lang blijven hangen. Aan de derde had ik me te veel opgedrongen. Ik ben een sukkel, dacht ik, ik doe ook altijd alles verkeerd. Het verdriet over de gestrande relaties werd door dit schuldgevoel vergroot. Door over ‘schampschoten van Amor’ te denken werd het verdriet veel makkelijker te dragen.

In Behandelingsstrategieën bij burn-out staan allerlei voorbeelden van automatische gedachten die niet altijd redelijk, logisch, correct of handig zijn. Zoals: ‘De kinderen maken ruzie terwijl ik er niet ben; zie je wel, het is mijn schuld dat ze ruziemaken.’ Of: ‘Ik was op mijn nieuwe fiets aan het rijden en er zat speling in het voorwiel; zie je wel, koop je iets nieuws, blijkt er van alles mis te zijn.’

De kunst is om alternatieve gedachten en verklaringen te zoeken die geloofwaardig zijn en minder negatieve gevoelens oproepen.

Te veel de hand in eigen boezem steken bij pech en ongeluk is zowel onterecht als onplezierig. Je maakt er je draaglast onnodig groot door.

22

DE DOORSTART

Het verhaal wordt eentonig. Want hoe vrolijk het leven me van alle kanten ook toelachte, ik was nog steeds niet helemaal hersteld. Ik zat niet voor niets voor een deel in de WAO. Het herstel ging met horten en stoten. Vooral het laatste stuk ging traag. ‘Het duurt een hele tijd voor je weer op je oude energieniveau bent,’ wist Pieter.

Zoals zoveel mensen had ook hij, toen hij begin veertig was, op zijn manier te maken gehad met een inadequate reactie op spanningen en stress en was ook hij een flinke tijd ziek geweest. ‘Het herwinnen van je kracht gaat als een asymptoot,’ meende hij. Ik zag de lijn voor me waarvan de kromming eerst vrij scherp is, maar die allengs afvlakt om voorbij een zeker punt slechts tergend langzaam de rechte lijn erboven te naderen en hem nooit te raken.

Pieter had al vakantieplannen voor die zomer. Hij ging onder meer met een vriend naar Engeland zeilen, wat een vriendin de opmerking ontlokte dat zeezeilen haar beter in de oren klonk dan golf. Ik was het volkomen met haar eens. Zijn vakantieverhalen, waarin wandelen en fietsen de boventoon voerden, waren me sowieso sympathiek.

Ofschoon ik het ongezellig vond dat Pieter de eerste weken vrij veel weg was, was ik er heimelijk ook blij om. Hoe hartverwarmend het overrompelende begin van onze liefde ook was, alle emoties waren toch tamelijk vermoeiend.

Ze kwamen boven op de zojuist aangegane verplichting wekelijks mijn ‘Mens-en-Werk’-column te verzorgen. Om te voorkomen dat het te veel van het goede werd, moest ik me nog steeds in acht nemen en op gezette tijden rusten.

Niettemin moest de nieuwe liefde gevierd worden. Dat deden we met een bescheiden vakantie. We huurden een huisje in de Achterhoek. Omdat de rompslomp van verre reizen me afschrikte, wilde ik verder niet gaan.

Terug in Amsterdam kreeg ik er steeds meer handigheid in om wekelijks een column te produceren. Ook begon ik mondjesmaat te werken aan grotere verhalen. Ik had inmiddels voldoende ideeën die allemaal in het verlengde van ‘Mens-en-Werk’ lagen, maar het ontbrak me aan de energie en het concentratievermogen uren achter elkaar intensief te werken.

Interviews vond ik erg vermoeiend. In korte tijd moet je grote hoeveelheden nieuwe informatie absorberen, die informatie moet je kunnen plaatsen en afzetten tegen ervaringen of theorieën van anderen of van jezelf. In gedachten moet je er bouwstenen van maken voor een verhaal, moet je de vraagstelling bewaken en bedenken welke informatie je nog mist om het verhaal interessant en consistent te laten zijn. Terwijl je denkt, voer je een gesprek, moet je de juiste vragen stellen om in de leemtes te voorzien en probeer je aansprekende voorbeelden los te peuteren. Tegelijk moet je zulke duidelijke aantekeningen maken dat je ze thuis achter je bureau nog kunt teruglezen.

Toen ik gezond was, was ik me er helemaal niet van bewust hoe intensief ik mijn hoofd tijdens interviews gebruikte. Nu voelde ik het des te meer. Waarschijnlijk is het te vergelijken met wat mensen ervaren die na een ongeluk moeten revalideren. Wanneer ze hun eerste stappen proberen te zetten, realiseren ze zich pas wat hun hersenen, evenwichtsorgaan en spieren allemaal moeten coördineren – iets waar ze niet bij stilstonden toen ze nog recht van lijf en leden waren.

Mijn terugkeer was wankel. Ik raakte nog steeds bij het minste of geringste uit evenwicht. Zoals bijvoorbeeld de keer dat ik aanmerkingen kreeg op het gebruik van mijn auto voor dienstreizen. Toen me namens de hoofdredacteur werd meegedeeld dat ik vaker de trein moest nemen in plaats van autokilometers te declareren, barstte ik bijna in tranen uit en verliet ik zo gauw mogelijk de redactie.

Ik voelde me vreselijk verdrietig. Ik liep op mijn tenen en kon een extra handicap niet gebruiken. Ik vond het al ingewikkeld genoeg om voor een interview met de auto naar een stad als Gouda te gaan, laat staan dat ik treinen en aansluitingen zou moeten uitzoeken of daadwerkelijk zou moeten overstappen en een treintaxi nemen. Ook was ik verontwaardigd door het idee dat ik me al die moeite moest getroosten omdat het familiecircus alleen maar deed alsof het heel arm was en dat ik daarom een paar tientjes zou moeten uitsparen.

Het was een schok te ervaren dat er in mijn hoofd een boel veranderd was, maar dat het er op de redactie allemaal als vanouds aan toeging. Het was een déjà vu. Dit benauwde gedoe over auto’s was me destijds ook al in het verkeerde keelgat geschoten.

Het hoorde bij het beleid van stapelen en onmogelijke eisen stellen. Redacteuren moesten een hogere productie leveren. Redacteuren moesten vaker op de redactie aanwezig zijn. Redacteuren moesten met de trein reizen in plaats van met de auto. Op geen enkele manier werden ze ontlast.

Ik belde de hoofdredacteur om te zeggen dat hij me voorlopig maar beter met de auto kon laten gaan. Hij betoonde zich echter onwrikbaar. Met de trein reizen was volgens hem niet ingewikkeld. Er was inmiddels de reisplanner van de NS op elke computer op de redactie geïnstalleerd en die zou ik volgens hem kunnen raadplegen. Leren hoe je dat ding zou moeten gebruiken, vond ik te veel van me gevraagd. Te ingewikkeld. ‘Dan vraag je maar of het secretariaat het voor je doet,’ adviseerde de hoofdredacteur.

Ik kreeg vaker een déjà vu. Zo werd mij eind september thuis telefonisch meegedeeld dat ik een paar weken eerder dan gepland de coördinatie van de twee pagina’s tellende Werkrubriek op mij moest nemen, omdat de advertentieafdeling eerder dan afgesproken personeelsadvertenties rond die nieuwe rubriek had verkocht.

Déjà vu, omdat ik in het verleden te vaak had meegemaakt dat er vanuit de organisatie nieuwe, vrijwel onmogelijke eisen werden opgelegd, waaraan coördinatoren en redacteuren maar moesten zien te voldoen zonder hun andere taken te verzaken.

Even reageerde ik in een reflex en ging ik in gedachten koortsachtig na hoe ik mijn werkzaamheden zo kon plooien dat ik aan de hoofdredactionele directieven kon voldoen. Ik werd echter meteen weer heel onrustig, want dit viel niet te combineren met de toezeggingen die ik had gedaan over verhalen die ik zou schrijven.

In plaats van me – zoals vroeger – met de moed der wanhoop op een onmogelijke opdracht te gooien, belde ik mijn directe chef en vertelde hem dat ik me aan mijn oorspronkelijke toezegging hield en dat hij voor de tussenliggende periode maar een andere oplossing moest zoeken.

Dit gaf me een goed gevoel. Ik had grenzen gesteld en had me niet laten opzadelen met problemen die door anderen waren veroorzaakt. Het was een revolutie voor een behulpzaam en plichtsgetrouw iemand die van jongs af aan van haar vader had gehoord dat je in je werk altijd net iets meer moet doen dan er van je wordt gevraagd. Misschien was dat vroeger verstandig, maar in een tijd dat werkgevers stelselmatig overvragen is dat geen dienstig advies meer.

Ik deed wat we oorspronkelijk hadden afgesproken en werkte gestaag aan mijn columns en leverde op de afgesproken tijdstippen mijn grote verhalen in. Op het oorspronkelijk afgesproken tijdstip nam ik de coördinatie van de Werkrubriek voor mijn rekening. Wat inhield dat ik ervoor moest zorgen dat er behalve mijn ‘Mens-en-Werk’-column elke week nog twee stukken in deze twee pagina’s tellende rubriek zouden verschijnen. Deze kon ik zelf maken, maar ik mocht ze ook door collega-redacteuren of freelancers laten schrijven.

Zo kreeg ik gaandeweg steeds beter de slag te pakken en nam ik steeds meer werk op me. Voor een groot verhaal in het kerstnummer ging ik op reportage bij mijn geliefde zusters in Maarssen. Ik logeerde weer in het oude patriciërshuis, interviewde verschillende zusters, genoot van hun vespers, was aanwezig bij de cursus kunstgeschiedenis die de priorin gaf en kreeg door dit kijkje achter de schermen nog meer bewondering voor de manier waarop die gemeenschap zichzelf blijft en toch midden in de wereld staat.

Ik vind het prachtig te zien hoe de zusters de ‘blijvende wereld’ en de ‘veranderende wereld’ weten te integreren. Ik werd weer helemaal blij en warm van mijn bezoek en schreef er een mooi verhaal over met als kop ‘De tijd vieren in een klooster’.

Op deze manier kon ik mijn persoonlijke belangstelling in veel verhalen kwijt. Soms weefde ik flarden van wat ik in het jaar van mijn burn-out had bedacht door die verhalen. Daarvoor zocht ik dingen uit, sprak er met mensen over en las boeken.

Ook deze onderwerpen passen binnen mijn ‘gouden driehoek’, bijvoorbeeld de vage en subjectieve criteria waarop organisaties hun mensen afrekenen en de risico’s daarvan voor de overbelasting van hoofdarbeiders, risico’s die – zoals ik al eerder heb geschreven – het gevolg zijn van de macro-economische verschuiving van hand- naar hoofdarbeid.

Ik voelde – en voel – me bevoorrecht dat ik door er veel over te lezen, te praten en schrijven mijn burn-out beter kon begrijpen. Bovendien vergroot deze vermenging van het persoonlijke met het journalistieke het plezier in mijn werk.

Het ging allemaal zo goed dat ik op 21 december 1997 voor het laatst naar mijn psychiater ging. Zij had in het begin van mijn ‘cursus zelfkennis’ de grote lijnen voor mijn herstel uitgezet door me te wijzen op het onderscheid tussen mijn actieve en passieve kant. Daarna hadden de gesprekken met haar vooral gediend als geheugensteun, want er ligt een lange afstand tussen iets begrijpen en nieuw verworven inzichten ten uitvoer brengen. Inmiddels was ik niet meer bang om in de oude fouten te vervallen. Ik kon zonder de steun van de gesprekken met haar op een adequate manier op gebeurtenissen reageren en de juiste beslissingen nemen.

Ik was goed uitgerust en mijn accu was voldoende opgeladen. Ik was klaar voor wat ze bij failliete bedrijven een ‘doorstart’ noemen. Met ingang van 1 januari 1998, bijna anderhalf jaar nadat ik me had ziek gemeld, ging ik weer voor de volle honderd procent werken nadat ik door de arboarts officieel beter was verklaard. Minstens zo belangrijk was dat ik me ook echt beter voelde.

De tijd vieren

Geen spartaanse kloostercellen, strenge regimes of een onbuigzame geestelijkheid in Huize Doornburgh, het gastenverblijf van Priorij Emmaus van de kanunnikessen van het Heilig Graf in Maarssen. Wel reinheid, rust en regelmaat. Daarmee is het een ideale plek voor mensen die tot rust willen komen.

‘De tijd vieren,’ heet het in de folder van Priorij Emmaus. En zo gebeurt het ook. In Huize Doornburgh is tijd geen geld. Daar jaagt de tijd je niet op, de tijd glijdt en is overzichtelijk. Er is opeens volop tijd. De atmosfeer op het landgoed aan de Utrechtse Vecht geeft de tijd haar natuurlijke ritme terug. Ook zij die geen enkele dienst in de kapel bijwonen, gaan kalmer en helderder weg dan zij kwamen. Ieder kan de tijd in het klooster naar eigen goeddunken inrichten. Een bed in een prettig verzorgde kamer met uitzicht op het park en drie maaltijden per dag zijn de enige vaste punten. Daarmee worden de gasten alle praktische zorgen uit handen genomen.

Daarnaast zijn er vier diensten per dag. Ieder is vrij die bij te wonen. Sommige gasten slaan geen dienst over, terwijl andere niet één keer in de kerk komen. De zusters bieden de gasten ook wat dat betreft alle vrijheid. In de Middeleeuwen waren de kloosters van de kanunniken een pleisterplaats voor pelgrims. ‘Wij zijn dat,’ zo zeggen de zusters, ‘op een vergelijkbare wijze voor mensen die op zoek zijn naar verdieping. Het is toch niet gastvrij wanneer wij eisen dat gasten onze diensten bijwonen?’

Je hoeft niet overspannen of opgebrand te zijn om te genieten van de adempauze die een verblijf in Maarssen biedt. De logees, van wie er slechts weinigen oorspronkelijk katholiek zijn, komen er ook om bij te tanken, te studeren of zich anderszins te ontspannen. Zij voelen zonder uitzondering hoe prettig het is de tijd aan jezelf te hebben.

23

WEG BIJ ELSEVIER

Het is een vuistregel dat het voor mensen die wegens burn-outklachten langer dan twaalf weken hebben moeten verzuimen lastig is om in hun oorspronkelijke functie terug te keren. Ik leefde in de veronderstelling dat die regel voor mij niet opging omdat ik een jaar voordat ik ziek was geworden al een andere functie had gekregen en geen coördinator meer was.

Toch bleek dat anders te liggen. Toen ik weer fulltime werkte, voelde ik steeds vaker dat mijn toekomst niet bij Elsevier lag. Ik kan niet beoordelen in hoeverre mijn besluit om zelfstandig ondernemer te worden en een bureau voor tekst en advies op te zetten een rechtstreeks gevolg is van mijn burn-out. Het heeft er ongetwijfeld mee te maken, maar dit soort beslissingen neem je meestal om verschillende redenen.

Een groot verschil met het besluit tot een sabbatsverlof van een paar jaar daarvoor, was dat ik niet meer als een kat in het nauw rare sprongen maakte, maar een weloverwogen beslissing nam.

Er broeide van alles. Zo interviewde ik bijvoorbeeld voor de Werkrubriek elke week mensen die een opmerkelijke carrièreswitch hadden gemaakt en die daarvoor vaak de zekerheid van een vaste baan hadden moeten opgeven. Bij mijn besluit ben ik ongetwijfeld geïnspireerd door hun enthousiaste verhalen over hoe heerlijk het voelt om na lang wikken en wegen de kogel door de kerk te jagen en te doen wat je altijd al hebt willen doen. Bijna allemaal kregen ze een stoere schittering in hun ogen als ze vertelden waarom ze uiteindelijk hadden besloten de stem van hun hart te volgen.

Welke overwegingen hebben voor mij de doorslag gegeven? Voor een deel was er de aantrekkingskracht van een ander leven (de pull-factoren). Nog steeds droomde ik ervan, net als destijds op het gymnasium, ‘schrijfster’ te worden. Maar het lukte me niet om naast mijn werk voor Elsevier tijd voor andere verhalen vrij te maken. Die ruimte hoopte ik te creëren door voor mezelf te beginnen.

Ook was er de aantrekkingskracht van het ondernemerschap. Nu ik weer iets van mijn oude flair terug voelde komen, leek het me reuze spannend om mezelf bij potentiële opdrachtgevers te verkopen zoals ik dat vroeger tijdens sollicitatiegesprekken had gedaan.

Bovendien zou ik dan onder mijn eigen voorwaarden kunnen werken en niet meer bij een organisatie waarvan de cultuur wordt gedomineerd door mannen. Het is een oplossing die veel vrouwen zoeken. Zo zijn in Amerika vrouwen al twintig jaar oververtegenwoordigd onder startende ondernemers en is in Nederland die trend de laatste tien jaar ook waarneembaar. In hun eigen bedrijf kunnen vrouwen immers op hun eigen manier werken.

Ik zou niet meer hoeven werken in een cultuur waarin redacteuren als het ware met hun werk getrouwd zijn. Iets wat in het algemeen vaker voorkomt bij mannen dan bij vrouwen. Een paar jaar was ik een uitzondering op die regel geweest en was daar nogal ongelukkig van geworden. Inmiddels had ik ontdekt dat er een leuk leven naast het werk bestaat. Dat veel mannen dag en nacht willen werken is hun zaak, maar ik had geen zin me nog een keer gek te laten maken. Mijn naïeve idee dat er geen verschillen tussen mannen en vrouwen bestaan, moest ik steeds verder bijstellen en de neiging daaraan consequenties te verbinden werd steeds groter.

Ook stond het idee me aan dat je als zelfstandig onderneemster rekeningen stuurt voor alle stukken die je schrijft. Daardoor heb je er zelf profijt van als je efficiënt werkt. Ook vond ik het prettig geen inspanningsverplichting aan te gaan, maar me tot een bepaalde output te verplichten. Hierdoor kon ik de vage criteria van de economie van de hoofdarbeid beter omzeilen en zou het duidelijker zijn wanneer ik voldoende mijn best had gedaan.

Elsevier betaalde me bepaald niet slecht. Integendeel, de financiële kant was juist mijn achilleshiel. Ik verdiende erg goed bij Elsevier. Ik zat op de hoogste trede van de hoogste salarisschaal. Als je daar de winstdelingsregelingen, de winst op personeelsobligaties en andere extra’s bij optelt, kom je op bedragen die voor slechts weinig journalisten in Nederland zijn weggelegd.

Tegelijk is de journalistiek waarschijnlijk de enige sector waarin freelancers beduidend minder verdienen dan mensen in vaste dienst. Dit alles bij elkaar opgeteld betekende dat ik waarschijnlijk financieel een flinke veer zou moeten laten als ik zou kiezen voor het vrije ondernemerschap. Dit was geen aantrekkelijk vooruitzicht en het verzwaarde mijn beslissing. Daar stond tegenover dat ik in verhouding tot mijn salaris altijd vrij sober had geleefd en altijd geld had overgehouden. Dus had ik de ruimte om terug te gaan in inkomen. Bovendien is geld niet het enige wat telt: vrijheid is ook een boel waard.

Tegelijk gebeurden er dingen bij Elsevier waardoor ik me daar steeds minder thuis ging voelen (de push-factoren). Ik ergerde me bijvoorbeeld aan de indirecte stekeligheden van jongere collega’s, die kennelijk een blik op de salarisstaten hadden mogen werpen en die lieten blijken dat ze vonden dat ik wel erg makkelijk erg veel geld verdiende. Ook vond ik het ronduit misselijk dat een collega (grapje!) zei dat hij het wat rustiger aan moest doen en dat hij om tot rust te komen de Werkrubriek zou gaan coördineren – met andere woorden hetzelfde zou gaan doen als ik.

Het waren kinderachtige toespelingen op wat ik zelf ook merkte, namelijk dat ik plichtmatig werkte en dat er van echte bezieling geen sprake meer was. Ik had zeker plezier in de samenstellende delen van mijn werk, vooral mijn column was qua werk mijn lust en mijn leven, maar in het geheel schepte ik weinig behagen. Ik voelde me weinig betrokken bij wat andere redacteuren deden.

Daarnaast lag de angst op de loer me nog eens in mijn werk te verliezen. Hoe kun je te midden van hollende en dravende collega’s en voortdurend opgeschroefde eisen in een duurzaam tempo blijven werken? Zou ik niet in een reflex precies zo handelen als vroeger en vergeten grenzen te stellen?

Tegelijk vroeg ik me af of ik de rest van mijn leven op deze plichtmatige manier mijn geld moest blijven verdienen. Moest ik de rest van mijn leven een bijna dertig jaar oude droom blijven verzaken? De droom ‘schrijfster’ te worden was gebleven, ook toen ik – als een soort tussenstap naar het grote ideaal – journaliste was geworden. Mijn diepste verlangen was vrijer te kunnen schrijven dan in de journalistiek mogelijk was.

Door dit alles begon werken bij Elsevier steeds meer te wrikken. Als ik nu niet vertrok, wanneer zou het moment er dan wel rijp voor zijn?

Het beslissende zetje kreeg ik door het gesprek dat de hoofdredacteur en ik in de zomer van 1998 hadden nadat hij een vriendelijk kattebelletje bij mijn salarisbrief had gestopt. In de salarisbrief stond dat ik het volgende jaar wederom in de hoogste trede van de hoogste klasse was ingedeeld en dat ik dus hetzelfde zou verdienen als in het voorgaande jaar. Natuurlijk wist ik dat redacteuren onvermijdelijk ‘eindlijner’ worden en ik mocht me gelukkig prijzen dat ik in de hoogste klasse was geëindigd. Toch voelde ik me daar met mijn 44 jaar te jong voor. Ik vond het suffig. Niet vanwege het geld, maar vanwege het idee ‘uitgegroeid’ te zijn.

In zijn briefje had de hoofdredacteur geschreven dat hij graag met me over ‘onorthodoxe verhalen’ wilde praten. Tijdens ons gesprek realiseerde ik me dat ik geen zin meer in dergelijke verhalen had, maar ook en vooral dat mijn hart niet sneller ging slaan bij het idee dat een verhaal van mij omslagverhaal zou worden.

Op de fiets op weg naar huis besefte ik dat er iets fundamenteel mis is wanneer een redacteur niet meer op de cover wil. Journalisten moeten met anderen wedijveren om een plaats op de omslag. Zo niet, dan moeten ze hun koffers pakken en hun heil elders zoeken. Ik besloot mijn baan op te zeggen.

Een woelige periode brak aan. Ik kreeg hartkloppingen, voor het eerst sinds ik in 1989 met roken was gestopt. Ook lag ik als vanouds slapeloos in mijn bed. Hoe onvermijdelijk mijn besluit om mijn baan op te zeggen ook was, het ging gepaard met hevige stormen in mijn hoofd.

Op een gegeven moment voelde ik me na een slapeloze nacht zelfs zo beroerd dat ik me ziek meldde. Waarschijnlijk had ik na één dag rust best kunnen werken, toch bleef ik ook de daaropvolgende donderdag en vrijdag thuis. Ik had mijn leergeld betaald. Ik voelde me zo wankelmoedig dat het me verstandig leek goed uit te rusten voor ik weer aan het werk ging. Ik keutelde wat in huis, plakte foto’s in, bakte een perziktaart, kocht kleurpotloden en maakte mooie tekeningen – allemaal dingen die me energie geven. Het idee een lijntrekker te zijn, wierp ik op advies van Pieter snel van me af. Die maandag ging ik fris en weer helemaal opgeknapt aan het werk.

Mijn besluit stond vast, al wist ik nog niet hoe ik het precies vorm moest geven. Ik wilde graag doorgaan met mijn columns. Aan het schrijven daarvan beleefde ik veel plezier. Ze waren leerzaam, want mijn wekelijkse jacht op een onderwerp voerde me langs interessante mensen, congressen en boeken. Met de verplichting elke week een stuk te schrijven zou ik structuur in mijn dagen brengen en daarmee voorkomen dat de zeeën van tijd die ik zou krijgen als zand door mijn hand zouden wegglijden.

Ik legde mijn besluit voor aan mijn directe chef en de hoofdredacteur. Beiden betreurden mijn beslissing. Na een paar weken kregen mijn plannen geleidelijk vaste contouren en besloten we dat ik weliswaar uit dienst zou treden, maar dat ik voorlopig columns voor Elsevier zou blijven schrijven. Elsevier wilde ze graag hebben en zou er een goede prijs voor betalen. Door deze stevige bodem in mijn inkomsten combineer ik het beste van twee werelden: mijn vrijheid en geregelde inkomsten.

Aanvankelijk had ik geen idee hoe ik dat inkomen zou aanvullen. In die tijd citeerde ik regelmatig Gerrit van Leeuwen, een man die ik ooit had geïnterviewd. Nadat hij lange tijd bij Akzo had gewerkt, wilde hij ander werk. Uiteindelijk ging hij een hotel runnen, maar dat wist hij nog niet toen hij vertrok. Hij werkte zestig tot zeventig uur in de week en dat was te veel om creatief te kunnen zijn. Anders dan het spreekwoord wil, vindt hij dat je eerst je oude schoenen moet weggooien: ‘Anders passen de nieuwe niet in de doos.’ Van Leeuwen koestert zijn intuïtie en vertrouwt erop. Hij zegt dat hij dat alleen kan doen wanneer zijn hoofd leeg is. ‘Oplossingen dienen zich vanzelf aan als je er ruimte voor schept. Oplossingen verzin je zelden door zwaar te piekeren of hard te werken.’

Op een vergelijkbare manier besloot ik ook om geen gedetailleerde plannen te maken, maar te zien wat er op mijn pad kwam. Uiteraard vertelde ik verschillende mensen over mijn plannen in de hoop dat zij opdrachten voor me hadden of me met potentiële opdrachtgevers in contact konden brengen. Van echte acquisitie was geen sprake en toen ik in februari 1999 uit dienst trad bij Elsevier, had ik nog geen enkel ander formeel contract getekend.

Ik deed het ook om een andere reden zo kalm aan, want er stond nog een grote verandering op stapel. Pieter en ik waren van plan te gaan samenwonen. Eerst gingen we zijn huis renoveren, daarna zou ik het mijne verkopen en zou ik verhuizen naar Voorburg. Voor die dingen had ik tijd nodig. Pieter en ik hadden ook besloten te trouwen. Ik vond het een goede grap: ‘Ik ga trouwen en dus stop ik met werken.’ Ik zal het nooit kunnen en ook nooit hoeven bewijzen, maar ik heb de stellige indruk dat ik ook zonder Pieter tot dit besluit zou zijn gekomen. Daarvoor was het verlangen naar vrijheid te groot en de beslissing te onvermijdelijk.

Begin februari begon ik met VBTA (Van Bergen Tekst en Advies, mijn eenmanszaak), terwijl ik midden in de verhuizing van Amsterdam naar Voorburg zat. Ofschoon mijn vingers jeukten, heb ik gewacht tot half maart de vloer lag, de gordijnen hingen en de verhuisdozen uitgepakt waren voor ik systematisch aan VBTA begon te werken. Als ik tegelijkertijd veel tijd zou hebben besteed aan VBTA, had ik het risico gelopen dat de zaak me weer boven het hoofd was gegroeid. Ik had voldoende leergeld betaald om niet nog een keer dat soort risico’s te willen lopen; mijn burn-out blijft een indrukwekkende ervaring die me ervan weerhoudt te veel hooi op mijn vork te nemen.

Het is niet slim alle dingen die op je afkomen tegelijk te willen oplossen. Het is veel effectiever ze stuk voor stuk af te handelen. Daardoor houd je je hoofd koel. Pas toen de verbouwing en de verhuizing achter de rug waren en we ons huis hadden ingericht, zocht ik nieuwe opdrachtgevers.

De angst dat ik mijn mooie en goedbetaalde baan zou verliezen, waarvan ik vroeger soms last had, heb ik uit de aard der zaak niet meer. Ik ben hem toch al kwijt. ‘Bange mensen moeten soms het angstwekkende doen,’ las ik ooit ergens. Dat was niet de reden om mijn baan op te zeggen, maar dit opgeluchte gevoel is mooi meegenomen. Het illustreert het gezegde: ‘Niet vrezen, maar voelen.’ Het is goed voor mijn zelfvertrouwen. Want uit deze ervaring leid ik af dat veel van mijn andere vage angsten ook op niets zijn gebaseerd.

Wat ik in het begin van mijn burn-out had bedacht over de zwemmer in de branding, blijkt in de praktijk te kloppen: ‘Ook in het leven komt bij mij alles weer op zijn pootjes terecht. Ik hoef niet bang te zijn. Ik kan toch zwemmen.’

Er zijn weinig dingen die zoveel energie geven als vertrouwen in jezelf.

Problemen stuk voor stuk oplossen

Te veel problemen tegelijk willen oplossen gaat niet. Je wordt daar vreselijk onrustig en gespannen van. Dat realiseerde ik me pas goed toen ik terugkeek op de periode dat ik op het hellend vlak zat van opgebrand raken. Toen ik beter was en een training volgde bij Aalt Aalten, aikido-specialist en managementtrainer, heb ik opnieuw ervaren hoe het voelt als je te veel tegelijk wilt en hoe ineffectief dat je maakt.

Voor een oefening stonden negen cursisten in een kring en moest nummer 10 in het midden staan. De negen liepen rondjes rond de man of vrouw in het midden. Op een teken van de trainer moesten ze allemaal met hun arm – voorzichtig – op het middelpunt ‘inslaan’. Degene in het midden moest eerst alle negen mensen uit de kring stuk voor stuk nauwlettend in de gaten houden en er zo veel mogelijk afweren, wanneer ze met hun arm op hem insloegen. Toen de trainer het signaal van ‘aanvallen’ gaf, stond nummer 10 telkens als aan de grond genageld. Hij kon alleen angstig in elkaar duiken. Alle deelnemers stonden om beurten midden in de cirkel en zonder uitzondering doken ze weerloos in elkaar.

Daarna werd de opdracht voor degene midden in de kring gewijzigd. In plaats van zich op alle negen mensen uit de kring te richten, moest hij zich op de ruimte om hen heen concentreren. Opnieuw gaf de trainer het signaal ‘aanvallen’. Nu kon degene midden in de kring de aanval van één belager afslaan. Hij was een stuk effectiever geweest. Want één probleem was inmiddels opgelost én hij hield het overzicht.

Ik stond ook twee keer midden in de kring en ondervond aan den lijve hoeveel kalmer en effectiever ik me de tweede keer voelde. Voor mij is het een bewijs uit het ongerijmde dat het onbegonnen werk is je op alle problemen tegelijk te concentreren en ze allemaal te willen oplossen.

24

NOOIT MEER DE OUDE

Achteraf kan ik alleen maar zeggen dat mijn burn-out me onmiskenbaar goed heeft gedaan. De periode dat ik ziek was, was een time-out waarin ik tot rust ben gekomen en mijn accu heb kunnen opladen. Minstens zo belangrijk was dat ik een tussenbalans van mijn leven heb kunnen opmaken en in alle rust heb kunnen uitzoeken welke dingen bij mij passen, wat me energie geeft, wat verspilde energie is, wat me uitput, met welke reacties ik mezelf in de vingers snijd en welke effectief zijn.

Ik maakte schoon schip, want doordat ik zo lang uit de roulatie was, kon ik een verbinding maken tussen nieuwe inzichten en mijn gedrag. Ik kon ingeslepen patronen veranderen en me een nieuwe manier van leven aanwennen. Het resultaat is dat ik me als herboren voel.

Mijn verwachtingen, ingegeven door de optimistische verhalen van Pieter ter Haar en Bob Kok, zijn uitgekomen: het gaat beter dan ooit met mij. Ik kan me nu heel goed voorstellen dat Pieter ter Haar Bob feliciteerde toen Bob hem vertelde dat hij een burn-out had.

Als je er echt iets mee doet en je de manier waarop je in het leven staat erdoor verandert, is een burn-out inderdaad een felicitatie waard. Een burn-out is niet het meest leuke of glorierijke dat een mens kan overkomen, maar het doet je uiteindelijk wel goed.

Daarmee geef ik impliciet antwoord op de vraag of je na zo’n lange periode van ziek-zijn weer helemaal ‘de oude’ kunt worden. Nee. God zij geloofd en geprezen is dat – althans bij mij – niet het geval. Ik ben niet helemaal ‘de oude’, want ik ben rustiger en effectiever.

‘De oude’ had een overactieve actieve kant. Ik reageerde op vrijwel alles heel heftig en ik stak energie in dingen die ik beter kon laten betijen. Inmiddels heb ik geleerd dat ook nietsdoen oplossingen dichterbij brengt. Bovendien kost nietsdoen minder energie dan iets ondernemen.

‘De oude’ was altijd een doenerig type. In veel gevallen had ik profijt van die dadendrang, maar de andere kant van de medaille was dat ik me onnodig druk kon maken als dingen me niet zinden. Dan probeerde ik met alle macht oplossingen te verzinnen voor dingen die niet met hard denken zijn op te lossen. In zekere zin was mijn leven sinds ik in Amsterdam was gaan wonen (en waarschijnlijk al eerder) een aaneenschakeling van grotere en kleinere crises geweest. Gelukkig leefde ik in de periode tussen twee crises tamelijk effectief, waardoor het allemaal niet zo opviel. Maar of het nou ging om Männergeschichte, tentamens of grote verhalen schrijven, op gezette tijden was er behoorlijk wat trammelant in mijn hoofd. Ook daaraan was ik in de loop der jaren gewend geraakt.

Aan het eind van mijn verhaal sta ik er om verschillende redenen even bij stil hoe ‘de oude’ was. Niet om afstand van ‘de oude’ te nemen, maar om er afscheid van te nemen. Dat felle en ongecontroleerde had onmiskenbaar zijn charme toen ik jong was. Altijd was er wel iets waarover ik heel gelukkig, heel verdrietig of heel kwaad was. Het ging bij mij nooit zijn gangetje. Die heftigheid hoort naar mijn smaak bij een bepaalde levensfase. Volgens mij leeft een mens om geleidelijk te ontdekken hoe het leven geleefd moet worden en niet om op zijn twintigste al uitgeleerd te zijn.

Ik sta ook stil bij ‘de oude’ omdat mijn geschiedenis op dit punt wellicht verklaart waarom ik de laatste twee jaar voordat ik ziek werd alle alarmschellen en stopsignalen negeerde en gewoon doordenderde, hoezeer ik door mijn verhalen voor Elsevier ook op de hoogte was van de symptomen van burn-out.

Deze symptomen vielen mij niet op, omdat ik van oudsher gewend was aan slapeloosheid, overdreven daadkracht en van tijd tot tijd een – in drank gedompelde – crisis. Dat waren voor mij geen dingen om het over een andere boeg te gooien en het rustiger aan te doen. Ik wist niet beter dan dat dit soort oprispingen bij mij en mijn manier van leven hoorden.

Het grote verschil tussen de twee jaren dat ik aan het opbranden was en de daaraan voorafgaande tijd was echter dat de slapeloosheid, de opwinding en crises steeds heftiger werden en dat de crises elkaar in een steeds hoger tempo opvolgden. Dat ontging me toen ik er middenin zat, terwijl dat juist de signalen waren die aangaven dat dit geen gewone bij het leven horende spanningen meer waren, maar ongezonde uitbarstingen van stress.

Dat ik met dat op hol geslagen hoofd toch nog coherente stukken heb geschreven is volgens mij vergelijkbaar met iemand die een dubbele beenbreuk heeft en voortdurend heen en weer naar de postkamer loopt. Allebei is slopend. Het kon dan ook niet anders dan dat ik op een gegeven moment met één grote klap implodeerde.

Dit alles verklaart waarom ik blij ben dat ik niet weer helemaal ‘de oude’ ben. Ik ben te oud voor ‘de oude’. Niet dat ik nu een toonbeeld van kalmte ben geworden: ik mag na mijn burn-out dan min of meer met een schone lei zijn begonnen, ik blijf druk en gedreven. Ik ga daar alleen anders mee om.

Ik ben minder krampachtig en ook mijn inspanningen zijn beduidend minder geworden. Dat betekent allerminst dat de resultaten eronder lijden. Integendeel. Als econoom zou ik kunnen zeggen dat ik met een geringere input een even hoge – en waarschijnlijk hogere – output bereik. Kan het mooier?

Daarmee is het ook irrelevant een antwoord te geven op de vraag of ik mijn kracht helemaal heb herwonnen. Wie het leven slim aanpakt, hoeft niet sterk te zijn. Ik pleeg geen roofbouw meer op mezelf, mijn huidige manier van leven en werken is heel prettig vol te houden. Daarom ben ik een tevreden mens.

‘Blijf bij jezelf,’ zei mijn psychiater, wanneer ze me waarschuwde me niet door anderen te laten opjutten of afschrikken. Tegenwoordig vaar ik op mijn eigen kompas. Ik spiegel me niet meer aan mensen die heel weinig slaap nodig hebben en die pas midden in de nacht naar bed gaan en ’s morgens om zes uur weer geheel verkwikt opstaan. Ofschoon dat me heerlijk lijkt, heb ik geaccepteerd dat ik – afhankelijk van het seizoen – 7 tot 8,5 uur slaap nodig heb en dat ik mezelf geen groter genoegen kan doen dan door me die tijd voor mijn nachtrust ook werkelijk te gunnen. Na een goede nacht voel ik me vrolijk en energiek, terwijl een onuitgeslapen hoofd een broeinest voor sombere gedachten is.

Al helemaal laat ik me niet imponeren door andermans lange werkweken. Dat deed ik ook al niet toen ik er verhalen over schreef in Elsevier. Toen concentreerde ik me vooral op het resulterende tijdgebrek, maar realiseerde ik me niet dat dat geen goede maatstaf is. Tijdgebrek is tegenwoordig bijna een leeg begrip, want iedereen die volop in het moderne leven staat zal, zowel in zijn werk als in zijn vrije tijd, altijd tijd tekortkomen. Er is immers veel te veel te doen en te beleven. Keuzen maken en grenzen stellen is de enige manier om tijdgebrek fundamenteel aan te pakken.

Toen Pieter en ik elk weekend bezig waren met het huis, keken we uit naar de tijd dat de verbouwing klaar zou zijn. Wat ik toen al vermoedde, is uitgekomen: ook nu we niet meer ieder weekend hoeven klussen komen we tijd tekort. Pech gehad. Dan schrappen we maar iets van ons verlanglijstje en gaan we niet naar alle verjaardagen, iedere goede film of elk mooi concert.

Misschien is mijn meest effectieve manier van tijd sparen de zaterdagkranten grotendeels ongelezen weggooien. Voor mijn gevoel kan dat eigenlijk niet, als straks de wereld vergaat is dat mijn schuld. Want jaren meende ik dat je niet straffeloos kranten ongelezen naar het oud papier kunt brengen. Toch doe ik het en zo win ik elk weekend een paar uur. Het leuke is dat het lijkt alsof ik een veel beter overzicht heb, nu ik niet meer met mijn neus boven op allerlei actuele (economische) ontwikkelingen zit.

Al met al loopt de periode van mijn burn-out als een waterscheiding door mijn leven. Als ik over mijn leven vertel, heb ik het bijna altijd over de periode ‘voordat ik ziek werd’ of ‘na mijn burn-out’. Dat zijn twee verschillende werelden. Als ik de dingen die ik in mijn manier van leven veranderd heb op een rijtje zet, zie ik geen wondermiddelen, slechts ogenschijnlijke kleinigheden. De veranderingen zijn in hun eenvoud verbluffend: ik werk enerzijds voortdurend aan versterking van mijn draagkracht en anderzijds aan lastenverlichting.

Mijn draaglast verklein ik op uiteenlopende manieren. De meest effectieve is dat ik meer op mijn passieve kant ben gaan vertrouwen. Ik spring er bijvoorbeeld niet meer meteen bovenop wanneer ik hoor dat twee mensen die me dierbaar zijn een uit de hand gelopen meningsverschil hebben. Vroeger zou ik me dat onmiddellijk hebben aangetrokken en geprobeerd hebben te bemiddelen. Nu laat ik het ruziën aan hen over en ik merk dat ze er zelf ook uit komen zonder dat het mij energie heeft gekost.

Vroeger kon ik een hele middag jubelen van plezier of briesen van woede als me iets heel leuks of vervelends was overkomen. Ik belde vriendinnen en familie om hen in de opwinding te laten delen. Die gesprekken kalmeerden me niet, maar zorgden alleen voor extra opwinding. In plaats van dingen te laten escaleren, probeer ik ze nu in te dammen. Daardoor kost het verwerken van opwindende gebeurtenissen me veel minder energie. Zodra ik me er tegenwoordig op betrap dat ik energie steek in het uitdenken van een angstscenario (bijvoorbeeld: stel dat ik arbeidsongeschikt word, hoe ziek moet ik zijn om helemaal niet meer te kunnen schrijven?) kap ik ermee. Met het uitdenken van de ergste scenario’s maak je de toekomst niet veiliger, houd ik mezelf voor. Als piekeren al invloed heeft op de loop der gebeurtenissen, dan is het hooguit een ongunstige. Door te vertrouwen op een goede afloop heb ik me van een enorme last bevrijd.

Door qua werk alleen opdrachten binnen mijn ‘gouden driehoek’ te accepteren, specialiseer ik me en bouw ik een voor mezelf herkenbare kennisvoorsprong op. Ik leg verbindingen tussen zeer uiteenlopende terreinen binnen die driehoek en dat geeft me – meer dan ‘helder over economie kunnen schrijven’ – het idee dat ik beschik over specifieke vaardigheden. Dit zorgt voor houvast waardoor ik nog maar zelden last heb van het loodzware bedriegerssyndroom. Specialisatie heeft ook als voordeel dat verhalen makkelijker uit mijn pen vloeien. Ik hoef niet te schakelen en termen uit mijn geheugen op te diepen, want ik heb het relevante begrippenapparaat bijna voortdurend paraat.

Goed timemanagement verkleint eveneens mijn draaglast. Schrijven gaat me ’s ochtends veel gemakkelijker af dan ’s middags. Ik plooi het daarom meestal zo dat ik in de ochtend schrijf; door dan drie uur te schrijven heb ik om twaalf uur als het ware al een zesurige werkdag achter de rug. Ook zorg ik dat ik geregeld terugkerende opdrachten ruim voor de afgesproken deadline klaar heb. Daardoor zit er altijd ruimte in mijn agenda en kan ik snel inspelen op onverwachte, spoedeisende opdrachten.

Ook plan ik een aantal dagdelen per week vrij. Die tijd gebruik ik voor dit boek en voor mijn – voorzichtige en zeer voorlopige – probeersels op het gebied van fictie. Immers, ik heb mijn baan opgegeven om breder te kunnen schrijven dan pure journalistiek. Dus wil ik die ruimte ook gebruiken en niet alle tijd gebruiken om een maximale omzet te halen.

Nog steeds wil ik goed werk afleveren, maar het hoeft niet meer altijd perfect te zijn. Het is onzin om voortdurend negens en tienen te willen halen. Vaak is een zeven of acht ook goed genoeg. Het kost onevenredig veel moeite om iets van een acht naar een negen op te vijzelen. Bovendien is niet elke opdracht het waard om naar een negen of tien te streven. Goed werk is vaak goed genoeg.

Ook buiten het werk hoeft het allemaal niet meer perfect te zijn. Als ik vroeger een etentje verzorgde, vond ik dat ik alles zelf moest maken – van de soep, de sauzen, het toetje tot en met de koekjes bij de koffie. Ofschoon ik eigengemaakt nog steeds het lekkerste vind en graag kokkerel, ben ik minder streng in de leer dan vroeger. De grootste kruidenier heeft lekkere soep in blik en de bakker bakt koekjes. Samen besparen zij mij veel tijd en moeite.

Mijn draagkracht houd ik eveneens op verschillende manieren in stand. Mijn meest revolutionaire inzicht aan deze kant van de weegschaal is waarschijnlijk de manier waarop ik tegenwoordig op vermoeidheid reageer. Anders dan vroeger zie ik vermoeidheid niet meer als een nederlaag of als het signaal om extra mijn best te doen, maar is het een teken om rust te nemen. Na een dag hard werken ga ik bijtijds naar bed. ’s Avonds werk ik überhaupt niet meer, wat mijn nachtrust zeer ten goede komt. Pieter en ik maken vaak een ommetje voor we naar bed gaan en ook daardoor slaap ik beter. Sowieso versterkt lichaamsbeweging mijn draagkracht. Ik zwem zeker twee keer per week, terwijl Pieter en ik in het weekend geregeld wandelen of fietsen. Dat doen we overigens niet alleen omdat het gezond is, maar ook omdat het zo lekker is.

Maar meer nog dan dat ik vermoeidheid met rust bestrijd, probeer ik vermoeidheid vóór te zijn door op tijd pauzes te nemen en me te ontspannen. Ik rust daarom op verschillende momenten gedurende de dag bewust even, onder andere door ‘buffers’ tussen de ene en de andere activiteit in te bouwen. Als ik mijn auto parkeer voor een afspraak, wacht ik een minuut voor ik uitstap. Als ik thuiskom ga ik niet onmiddellijk aan de slag, maar zit ik eerst een paar minuten op de bank. Ik verzet mijn zinnen door uit het raam te kijken naar voorbijgangers, vogels of wolken. Soms blader ik even in plaatjesboeken van oude kloosters of kastelen en probeer me de stilte en rust van die plaatsen voor te stellen.

Vroeger gebruikte ik elk snippertje tijd nuttig. Zoals ik op de redactie vlug even proeven corrigeerde of vlug even een telefoontje beantwoordde, zo deed ik thuis ook vlug even allerlei klussen. Geen minuut mocht verloren gaan. Die ‘vlug even’-momenten gebruik ik nu om me te ontspannen en energie te krijgen. Nu het niet meer zo’n herrie in mijn hoofd is, vang ik de signalen beter op en heb ik snel in de gaten wanneer ik niet effectief ben. Als ik vastzit met een verhaal en merk dat ik in kringetjes denk, laat ik het even rusten. Door dan mijn zinnen te verzetten pak ik veel eerder de draad op dan wanneer ik krampachtig was doorgegaan; er is menig mooie zin geboren terwijl ik oude kranten in de papierbak gooide. Op deze manier ben ik tot de paradoxale ontdekking gekomen dat je door gas terug te nemen er in feite een tandje bij zet.

De ervaring van een burn-out heeft het voor mij ongetwijfeld gemakkelijker gemaakt een aantal essentiële dingen in mijn leven te veranderen. Ik weet immers wat de prijs zou zijn wanneer ik weer in oude reactiepatronen verval: een opgedraaid en opgejaagd gevoel dat ik verafschuw. Af en toe vereist het behoorlijk wat discipline en wilskracht om niet als ‘de oude’ door te draven.

Het is te vergelijken met stoppen met roken. Dat lukte mij pas toen ik hartkloppingen kreeg. Nadat ik gestopt was, had ik daar geen last meer van. Vanaf dat moment hoefde ik, telkens als ik zin in een sigaret had, maar aan die hartkloppingen te denken om de verleiding te kunnen weerstaan. Op eenzelfde manier is die heksenketel van vroeger zo’n groot schrikbeeld dat ik het wel uit mijn hoofd laat in oude fouten te vervallen.

Vooralsnog heeft mijn burn-out me eerst tot de orde geroepen en me daarna in staat gesteld een nieuw leven te beginnen. Ik leef het leven zoals ik me dat vroeger had voorgesteld toen ik er als meisje van droomde schrijfster te worden. De heksenketel in mijn hoofd heeft plaatsgemaakt voor een frisse sprankeling. Mijn geest waait, met vlag en wimpel. Ik voel me vrij. Ik werk hard. Ik heb plezier.

Doe meer met minder moeite

Er bestaat geen evenredig verband tussen inspanning en resultaat. Volgens de Italiaanse econoom Vilfredo Pareto bestaat er zelfs een systematische en voorspelbare onevenredigheid. Hij ontdekte in 1897 de 80-20-regel. Vertaald naar werk, houdt die in dat tachtig procent van je prestaties op het werk tot stand komt in twintig procent van de werktijd.

De Engelsman Richard Koch schreef er een boek over, in het Nederlands vertaald als Het 80/20-principe, Het geheim van meer bereiken met minder moeite. Overal ziet Koch deze opvallende onevenredigheid. Bij onderhandelingen wordt tachtig procent van de concessies gedaan in de laatste twintig procent van de beschikbare tijd. Tachtig procent van de waarde van een boek is te vinden in twintig procent van de pagina’s en kan worden opgenomen in twintig procent van de tijd die de meeste mensen zouden uittrekken om het te lezen.

Zoals veel Angelsaksische auteurs belooft Koch zijn lezers veel geluk en veel geld, wanneer ze zich houden aan zijn op dit 80/20-principe gebaseerde voorschriften.

Onzin, want geluk en rijkdom haal je niet uit een boekje. Toch is een aantal van zijn adviezen behartigenswaardig. ‘Ga selectief te werk, pak niet alles aan. Streef uitmuntendheid na op enkele terreinen en niet goede prestaties op veel terreinen. Doe alleen de dingen waar u goed in bent en waarvan u het meeste geniet. Houd u rustig, werk minder hard en jaag niet elke kans na die zich voordoet, maar mik op een beperkt aantal doelen waar het 80/20-principe in uw voordeel werkt. Werk met dit principe, want het is een van de beste manieren om met de druk van het moderne leven om te gaan en deze te ontstijgen.’

DE LESSEN VAN BURN-OUT

Zijn de veranderingen die ik in mijn manier van leven heb aangebracht alleen mogelijk omdat ik zelfstandig ondernemer ben en baas van mijn eigen tijd? Mijn intuïtieve antwoord luidt dat ik mag hopen van niet; het zou toch te gek zijn dat werken in loondienst je verhindert om het evenwicht tussen draaglast en draagkracht te vinden en te handhaven? Het zou toch te gek zijn dat je van werken in loondienst burn-out raakt? Een land als Nederland is toch niet zo rijk geworden om aan vlijt ten onder te gaan?

Ook als ik er langer over nadenk, zie ik wel degelijk manieren om in loondienst de werk- en leefdruk te verminderen. Voor een deel ligt de oplossing bij werknemers en voor een deel bij de organisatie waarvoor mensen werken.

Die organisaties hebben – het is bijna een cliché om dat op te merken – er ook (financieel) belang bij om te voorkomen dat hun mensen overbelast raken. Zo lijkt het bijvoorbeeld op korte termijn rendabel om alle leegloop uit het productieproces weg te snijden en slappe tijden te vullen met extra activiteiten. Maar op lange termijn is dat contraproductief. Natuurlijke rustpauzes zijn geen luxe, maar bittere noodzaak om mensen op adem te laten komen.

Ook moet je mensen niet overladen met werk. Over en weer moeten er realistische verwachtingen worden gekoesterd ten aanzien van de resultaten. Want dat vermindert de draaglast. Als hardwerkende mensen hun werk niet afkrijgen, overheerst er aan het eind van de werkdag bij zowel de organisatie als bij de werknemers onvrede. Om te voorkomen dat werknemers zelf te hoge verwachtingen van hun werk koesteren, is begeleiding van nieuwkomers door mentoren essentieel.

Ook moet er de gelegenheid zijn om af en toe gezamenlijk tevreden terug te blikken op de behaalde resultaten. ‘Het is,’ zo schreef Rob Vinke, hoogleraar personeelswetenschappen aan Universiteit Nyenrode ooit, ‘beter als u bewust tijd vrij maakt om de successen in het werk te vieren en de tijd neemt er bezinnend naar te kijken. Als u niet viert en niet stilstaat bij successen, is het of het werk om de eindstreep te halen er niet toe doet. […] In het vierend reflecteren schuilt wellicht een uiterst simpele aanpak om de werkgekte beter de baas te kunnen. Door het hollen en racen van vandaag is er vrijwel geen tijd om stil te staan bij successen. De klus is nog niet af, of we zijn al weer volop met iets nieuws bezig. Dat werkt slijtend. […] Het vieren kun je maar beter de ruimte geven dan het weg te drukken als een overbodig bijproduct van werken.’

Ook werknemers zelf kunnen hun manier van werken en leven veranderen om het risico van burn-out te verkleinen. De kunst van dingen langs je heen laten gaan en je niet overal verantwoordelijk voor voelen, is te leren. Een prachtig voorbeeld vormt een met overspannenheidsverschijnselen kampende secretaresse die op advies van haar therapeut op elk derde verzoek dat aan haar werd gedaan ‘neen’ zei. Niemand nam haar dat kwalijk en iedereen knapte zelf zijn klussen op. Tot haar verbazing bleef de organisatie gesmeerd lopen, terwijl het haar veel minder energie kostte.

Over timemanagement wordt vaak lacherig gedaan. Dat is te wijten aan de hooggespannen verwachtingen die aanbieders van agenda’s en cursussen opwekken wanneer ze pretenderen een wonder te verkopen. Inderdaad word je van een dure agenda niet effectiever. Maar er is zeker tijdwinst te halen door je bezigheden te bundelen en gedisciplineerd te werken. Klassiekers over timemanagement zijn onder meer Ik heb altijd tijd, tijd creëren, tijd gebruiken en tijd hebben van Claus Gaedemann en The Time Trap van Alec Mackenzie. Gaedemann zegt over timemanagement: ‘Goed omgaan met je tijd kan gelden als maatstaf voor persoonlijke graad van volwassenheid. Meester zijn over je tijd, is meester zijn over jezelf.’ Mackenzie schrijft: ‘We kunnen geen tijd managen. We kunnen alleen onszelf managen.’

Gaedemann: ‘Discipline is geen keurslijf, maar een zwemvest in de machtige stroom van de tijd.’ Discipline is nodig om weerstand te kunnen bieden aan de voortdurende stroom van afleidingen waardoor mensen steeds hun werk onderbreken. ‘Werk consequent door,’ luidt zijn advies, ‘want elke keer als je opnieuw moet beginnen, kost je extra inspanning omdat je je opnieuw op die taak moet instellen. Wie een uur achtereen werkzaamheden van dezelfde soort verricht, doet meer dan wanneer hij zes keer tien minuten iets doet.’ Hij adviseert activiteiten zo veel mogelijk te bundelen. Volgens Mackenzie hebben mensen onder andere last van tijdgebrek doordat ze te veel willen (‘Je ogen zijn groter dan je maag,’ zou hun moeder zeggen), ze dingen onnodig uitstellen, niet kunnen/willen/durven delegeren en evenmin ‘nee’ zeggen.

Ook hebben mensen de neiging de voor een klus benodigde tijd te krap in te schatten. Daardoor komen ze voortdurend in tijdnood. Ik beloof altijd dat iets later klaar is dan ik verwacht. Als het tegenzit heb ik het nog op tijd af en anders maak ik vrienden door dingen eerder klaar te hebben dan ik had beloofd.

Ook in loondienst kun je leren naar je lichaam te luisteren. Wie voelt dat het hem te veel wordt, moet zo’n signaal serieus nemen en een dag thuisblijven. Dit druist zo tegen het arbeidsethos in, dat sommige harde werkers nalaten te doen wat goed voor hen is. Het arbeidsethos maakt dat mensen doordraven: we moeten flink zijn, hard werken en niet bij de pakken neerzitten. In de moderne maatschappij wordt ons voortdurend op onze verantwoordelijkheid gewezen. We zijn zelf verantwoordelijk voor ons welbevinden en ons succes. Natuurlijk is dat zo. Maar doordat ze deze boodschap te letterlijk nemen, voelen sommige hardwerkende mensen zich een watje als ze luisteren naar hun lichaam.

Wanneer het gaat om de leefdruk te verminderen, is er weinig verschil tussen zelfstandige ondernemers en mensen in loondienst. Kiezen en grenzen stellen is voor iedereen moeilijk. Maar het loont wel. De kwantiteit van je activiteiten daalt wellicht, maar de kwaliteit van je leven wordt er hoger door.

Wanneer ik het geleerde op een rijtje zet, kom ik tot de volgende aanbevelingen:

DE LESSEN VAN BURN-OUT VOOR MENSEN DIE HOGE EISEN AAN ZICHZELF STELLEN

Doe het werk waar je echte ambitie ligt. Laat je bij je carrière niet leiden door wat ‘ze’ vinden. Er zijn immers veel te veel ‘ze’s’ om rekening mee te kunnen houden. Probeer te ontdekken waar je zelf warm voor loopt en waar je goed in bent. Bezieling en competentie maken werk leuk.

Benchmarking (je spiegelen aan de best presterende concurrent) is misschien interessant voor bedrijven. Voor mensen die hoge eisen aan zichzelf stellen is het levensgevaarlijk. Want volkomen ten onrechte gaan ze dan twijfelen aan hun eigen doorzettingsvermogen en arbeidsethos. Vaar op je eigen kompas en ontdek welke inzet voor jou reëel, gezond en prettig is.

Zoals je in kerken en kloosters niet met de deur in huis valt, maar via een soort sluis van de ene ruimte naar de andere gaat, zo krijg je rust in je hoofd door telkens een moment van bezinning te creëren tussen verschillende activiteiten. Laat activiteiten niet allemaal in elkaar overlopen. Trek grenzen en markeer die met rustmomenten. Zo voorkom je dat spanning en opwinding te groot worden.

Probeer te ontdekken wat je energie kost en wat energie oplevert. Veronachtzaam niet de dingen waardoor je oplaadt, maar besteed daar juist extra aandacht aan. Voor de calvinisten zij opgemerkt dat die dingen niet alleen leuk maar ook nuttig zijn. Ze vormen een investering in je draagkracht.

Niet elke taak is de moeite waard om perfect te worden verricht. Ook hoef je niet altijd alles te doen wat er van je gevraagd wordt, hoe eervol het ook is dat ‘ze’ een beroep op je doen. Soms is het heel verstandig om mensen teleur te stellen en nee te zeggen.

Je moet niet alleen dingen doen. Je moet ze ook laten gebeuren. Dat is verdraaid lastig in een maatschappij die je vooral op je dadendrang aanspreekt. Soms de dingen op hun beloop laten is levenskunst. Of zoals Stephen Covey het verwoordt: ‘Geluk is alleen mogelijk als je accepteert dat je niet overal greep op hebt en wanneer je je tegelijkertijd richt op datgene waarop je wel invloed hebt.’

Leer te herkennen welke signalen bij jou duiden op overbelasting. Slapeloosheid, prikkelbaarheid, hoofdpijn, stramme schouders, het idee nergens tijd voor vrij te kunnen maken of ongewoon snel tot tranen toe geroerd zijn? Neem de signalen serieus. Neem gas terug. Die signalen kunnen voorboden van groter onheil zijn, of op zijn minst wijzen ze je erop dat je onder je optimum presteert.

Stop altijd voor rood licht. Er zijn betere manieren om tijd te ontfutselen aan Vadertje Tijd. Doe aan timemanagement. Ontdek bijvoorbeeld wanneer je het meest effectief bent en reserveer die tijd voor de moeilijkste klussen. Neem ook de tijd voor belangrijke zaken die pas op lange termijn spelen. Laat je niet voortdurend afleiden. Maak een realistische planning. Of nog beter: maak een pessimistische planning waarbij je met veel tegenslag rekening houdt. Dan is de kans het grootst dat je – zelfs in een van tijdgebrek vergeven wereld – tijd overhoudt.

Vermoeidheid is een signaal om rust te nemen. Ledigheid is niet des duivels oorkussen, maar een goede investering in je draagkracht. Door gas terug te nemen zet je in feite een tandje bij. Als je bovendien geniet van je welverdiende rust, zorg je extra goed voor jezelf.

Snijd niet alle leegloop uit het productieproces, maar zorg ook voor ‘lummeltijd’. Dat geeft medewerkers de gelegenheid om uit te rusten. Ook voor de organisatie zijn pauzes goed, want doordat medewerkers tijd voor reflectie hebben, kunnen ze nadenken over manieren om werkprocessen, producten en diensten te verbeteren.

Het schouderklopje is heel ouderwets, maar heeft nog lang niet afgedaan. Geef goed presterende medewerkers – hoe normaal u het ook vindt dat ze hun werk goed doen – complimenten. Organiseer feestjes om te vieren dat belangrijke projecten zijn afgerond.

Weet dat stresscurven niet voor iedereen gelijk zijn. Wat voor u nog een plezier is, kan voor uw medewerkers een last zijn. In die situatie worden uw werkplezier, motivatie en het rendement van uw inspanningen vergroot door extra opdrachten, maar die van uw medewerkers worden erdoor verkleind. Als u in die situatie extra druk op ze uitoefent, verslechtert de situatie. Ken daarom de stresscurve van uw medewerkers en ontlast ze bijtijds. Overlaad bovendien mensen niet met werk. Wie nooit klaar is, houdt daar een ontevreden gevoel aan over.

Zorg dat mensen op uitdagende criteria worden beoordeeld. Het mag best een beetje pijn doen om aan die eisen te voldoen, maar het mag geen blessures opleveren. Zorg bovendien voor voldoende hersteltijd. Wat dat betreft lijkt werken op sport: stretch and relax!

Zorg voor een gezond werkklimaat. Frisse lucht, prettig meubilair en uitzicht op groen zijn niet alleen aangenaam voor uw medewerkers, ze bevorderen ook hun creativiteit en productiviteit. Geld uitgeven voor het veraangenamen van de werkomgeving is geen luxe, maar een interessante investering.

Bedenk hoeveel tijd uw medewerkers thuis besteden aan hun werk. Doe omgekeerd dan ook niet moeilijk wanneer ze in ‘de tijd van de baas’ aandacht geven aan privézaken, maar zorg voor een goede ondersteuning.

Zorg voor een goede begeleiding van nieuwelingen. Leer ze realistische verwachtingen te koesteren van hun werk en laat ze merken dat ook bij anderen het werk niet altijd van een leien dakje gaat. Er is een groot verschil tussen ‘wat is dit moeilijk’ en ‘wat pak ik dit weer stom aan’. In de journalistiek zouden alle beginnelingen Minoes van Annie M.G. Schmidt moeten lezen.

Rem te enthousiaste medewerkers af in plaats van ze te stimuleren nog harder te werken dan ze al doen. Laat ze op een zonnige dag lekker gaan fietsen. Zeg tegen tegenspartelende calvinisten dat fietsen goed is voor hun creativiteit. Immers, niet aan het bureau, maar op de fiets worden de beste ideeën geboren.

NAWOORD

Ruim vijftien jaar zijn er versteken sinds ik De lessen van burn-out heb geschreven en nog steeds gaat het goed met me. Niet dat het me aldoor voor de wind is gegaan of dat ik altijd volmondig ja kan zeggen wanneer iemand me vraagt of ik in balans ben. Al was het maar omdat ik me bij ‘in balans zijn’ voorstel dat je op een wolk van evenwichtigheid door het leven zweeft. Wie dat verwacht, moet ik met beide benen op de grond zetten: ik zweef zelden en ik ben ook lang niet altijd evenwichtig. Ook mensen die denken dat ik me dag in, dag uit opgewekt en krachtig voel moet ik teleurstellen. Ofschoon ze tamelijk zeldzaam zijn, zijn de sombere, bange en slappe dagen heus de wereld niet uit.

Bij het leven horen, naast vreugde en voorspoed, ook verdriet en tegenslag. Bij akelige gebeurtenissen neemt onrust onvermijdelijk bezit van mij. Ik geloof dan ook niet in voorschriften of boeken die je ‘een blijvende ideale toestand van rust en ontspanning’ beloven. Sprookjes. Bovendien nog saai ook. ‘Waar verwarring is, daar is groei. Als van tijd tot tijd de wereld niet even op zijn kop staat, kun je je afvragen of er nog wel leven in de brouwerij is.’ Deze verstandige woorden van Adriaan Hoogendijk, een loopbaancoach, heb ik goed in mijn oren geknoopt. Want ja, ook bij mij staat de wereld nog steeds af en toe op zijn kop. Cruciaal is echter hoe je met die verwarring en tegenslag omgaat: reageer je op een manier die het alleen maar onoverzichtelijker maakt, of probeer je de narigheid zo veel mogelijk in goede banen te leiden?

Door de lessen die ik uit mijn burn-out heb getrokken, doe ik meestal het laatste. Hoe dat in praktijk gaat zal ik hier kort vertellen. Wie weet inspireert het anderen tot vergelijkbare reacties. In ieder geval geeft het een realistisch beeld van hoe het mij is vergaan sinds de verschijning van mijn boek.

Allereerst: Pieter en ik zijn nog steeds heel gelukkig samen. Dankzij Pieters dochter Roos en haar man Rutger heb ik een seculier wonder mogen beleven: toen die twee een zoon en een dochter kregen, werd ik oma zonder zelf ooit kinderen te hebben gehad. Vooral de komst van Karel, de eerste, was voor mij heilzaam. Ik ging zijn wieg bekleden en kocht de stof daarvoor op de dag nadat we in Enschede mijn ouderlijk huis hadden ontruimd. De timing had niet beter gekund. Het was troostend oma te worden kort nadat mijn beide ouders waren overleden. Daarmee was de circle of life als het ware rond.

Een wieg bekleden is hogere naaikunst, het deed me goed mijn aandacht te richten op de vreemde capriolen die ik achter de naaimachine moest uithalen. Terwijl ik zat te prutsen met kwikjes en strikjes, liet ik mijn gedachten de vrije loop. Ik kan iedereen aanraden om in tijden van verdriet of stress iets met je handen te doen terwijl je gedachten ergens anders zijn. Mij hielp het bij het proces van langzaam wennen aan het feit dat mijn beide ouders dood zijn.

Als eerste was mijn vader in het voorjaar van 2003 op 82-jarige leeftijd overleden. Ik had vrede met zijn overlijden, maar was niettemin verdrietig en erg van streek. De energie trok uit mijn lichaam, een gemene verkoudheid sloeg toe. Alleen het hoogstnoodzakelijke kwam nog uit mijn handen. De rest liet ik tot nader order sloffen. Ik lag in bed te sniffen en troostte me met de gedachte: de moeheid van het lichaam is de gezondheid van de geest.

Ook toen de verkoudheid over was, was ik nog steeds geen toonbeeld van evenwichtigheid, energie of opgewektheid. In mijn geval betekende rouwen dat ik elke verplichting, iedere afspraak als een hindernis voelde. Ik struikelde over elke kiezel op mijn levenspad. Door mijn burn-out wist ik dat het contraproductief zou zijn om stoer te doen alsof er niets aan de hand was. Er zijn nu eenmaal perioden dat je niet volop actief kunt zijn en het is verstandiger om dat te accepteren dan met misplaatste flinkheid door te gaan.

Het overlijden van mijn moeder, vijf jaar later, was nog ingrijpender. Dat kwam omdat zij haar leven voltooid achtte en dood wilde. Het was een doodswens waar ik begrip voor kon opbrengen en waarover ik veel met haar heb gesproken. Tot haar verdriet zat euthanasie er voor haar niet in. In januari 2008 stierf zij op 86-jarige leeftijd nadat ze bewust was gestopt met eten en drinken. Het idee dat te doen kwam van mij. Het besef dat ik indirect de hand in de dood van mijn moeder had gehad zette de wereld voor mij pas echt op zijn kop. Ik voelde alleen nog maar verdriet en verwarring. Net als na de dood van mijn vader heb ik toen wat werk betreft min of meer een time-out genomen: ik deed de eerste maanden alleen routineklussen en waagde me niet aan moeilijke opdrachten.

Daarnaast besloot ik uit te pluizen hoe het in Nederland met zelfbeschikking is gesteld. Dit resulteerde tweeënhalf jaar later in het boek Mijn moeder wilde dood, waarin ik de mogelijkheden van een zelfgekozen, comfortabele dood in kaart heb gebracht.

Intussen kabbelde het wat het andere werk betreft allemaal een beetje. Ik was na een aantal jaren uitgekeken op het specialisme van economie, organisaties en werk dat ik eind jaren negentig had gekozen als spil van mijn wekelijkse Elsevier-column. Aan het schrijven daarvan beleefde ik steeds minder plezier, terwijl het steeds meer inspanning kostte. Sinds mijn burn-out besef ik hoe verraderlijk een schaarbeweging van minder lol en meer moeite kan zijn, en daarom besloot ik in 2003 na de driehonderdste column te stoppen.

Ik had voldoende andere opdrachtgevers om in mijn onderhoud te voorzien en hield tijd over voor andere schrijfprojecten. Ik heb ook nog een roman geschreven, maar die is nooit gepubliceerd: hij was niet goed genoeg. Die langgekoesterde droom viel in duigen. Toch heeft die mislukte roman me iets moois gebracht: ik wilde het verhaal aan de oostkant van de IJssel laten spelen en terwijl ik een geschikte locatie zocht, ontdekte ik Zutphen. Ook Pieter vond het een mooi stadje, zo mooi zelfs dat we er na zijn pensionering in 2006 naartoe verhuisden. Het doet me goed te wonen in een mooie historische stad, omgeven door een schitterende ‘achtertuin’ van bossen, wei- en akkerland plus een meanderende rivier. In deze nieuwe woonplaats kan ik volop genieten van de weldadige en kalmerende werking van de natuur.

Terwijl ik werkte aan het boek over mijn moeders zelfgekozen dood, raakte Nederland in een economische crisis. Daarvoor had ik minder belangstelling dan je misschien van een economisch journalist zou verwachten. In mijn hoofd was er domweg geen ruimte voor, want mijn aandacht werd vrijwel helemaal opgeslorpt door zelfbeschikking. Nadat ik Mijn moeder wilde dood had voltooid en de belangstelling voor het boek was weggeëbd, kreeg ik weer oog voor wat er verder in de wereld gebeurde.

Toen ik met frisse blik naar de economische berichtgeving keek viel me op dat feitelijke mededelingen over geringe groei in een kwartaal direct werden gevolgd door voorspellingen in de trant van ‘ellende nog lang niet voorbij’. Het accent in de economische journalistiek was verschoven van verslaggeving naar koffiedikkijkerij. Niet de feiten maar de – bij voorkeur rampzalige – verwachtingen domineerden het nieuws. En zoals de weerman opbloeit wanneer het stormt en hoost, zo leken economisch journalisten er een duivels genoegen in te scheppen onrustbarende tijdingen te verspreiden.

Even dreigde ik te worden meegesleurd door de alarmtaal van mijn vakbroeders en -zusters. Op een sombere herfstmorgen in 2011 maakte ik het ontbijt klaar, toen er op de radio ophef was over de persconferentie waarop ambtenarenpensioenfonds ABP later die dag zijn dekkingsgraad bekend zou maken en waarvan het Radio Een Journaal live verslag zou doen. De dreigende toon waarop dit werd verteld boezemde me angst in. Het regende sowieso onheil: tekorten, lage rente, lage dekkingsgraad, bezuinigingen, ontslagen, pensioenkorting. Reden voor de krant om met koeienletters te waarschuwen: ‘We gaan het voelen.’

Doordat ik steeds minder opdrachten kreeg was voor mij als freelancer het aflopend tij al merkbaar. En dan kreeg Pieter als gepensioneerd ambtenaar ook nog eens met kortingen te maken. Die angstaanjagende berichten hadden een vruchtbare voedingsbodem en zo stond ik op die novemberochtend te piekeren over de vraag hoe wíj de economische teruggang zouden voelen. Mijn voorstellingsvermogen schoot tekort om rampenscenario’s goed te kunnen uitdenken, maar ik voelde me net zo ongelukkig en lamgeslagen als in de aanloop tot mijn burn-out. Ook toen keek ik vaak angstig naar de toekomst en maakte ik me druk over alles wat ik nog moest doen en over wat daarbij mis zou kunnen gaan.

Na het verschijnen van De lessen van burn-out had ik ontdekt dat ik hier bepaald niet uniek in was. Lezers met zeer uiteenlopende achtergronden vertelden me hoe zíj opgebrand waren geraakt. Hun verhalen hadden één gemeenschappelijk element: allen keken ze steeds vooruit en maakten zich voortdurend druk over de verplichtingen die nog op hen wachtten. Nooit stonden ze even stil om op adem te komen en tevreden achterom te kijken naar wat ze hadden gedaan. ‘Mensen in de aanloop tot een burn-out lukt het kennelijk niet om af en toe op hun lauweren te rusten,’ zei ik daarover ooit tegen Rudy van Leusden, destijds een van de meest spraakmakende arboartsen van Nederland. ‘Stom, hè?’ antwoordde hij. ‘Je moet ook kunnen oogsten. Wat heb je aan een boer die alleen maar zaait?’

Kortom, op die zorgelijke herfstochtend schoot mij een les te binnen die mijn burn-out me na het verschijnen van mijn boek had geleerd: het is dom en contraproductief je continu druk te maken over een onzekere toekomst en in plaats daarvan kun je beter af en toe terugblikken op wat je hebt bereikt. Ik bedacht dat ik deze les ook kon toepassen op de economische situatie. (Al was het maar omdat alle economische voorspellingen één ding gemeen hebben: ze komen toch niet uit.) Want wie even teruggaat in de tijd, weet dat we in Nederland in korte tijd rijker zijn geworden dan we nog niet zo lang geleden ooit voor mogelijk hadden gehouden. Dat is toch een gedachte om vrolijk van te worden?

En zo kwam ik op die sombere ochtend voor het allereerst op het idee een boek te schrijven over de ongekend grote economische groei van na de Tweede Wereldoorlog en wat die heeft betekend voor ons dagelijks leven. Die economische terugblik bezorgde me het gehoopte goede humeur. In de inleiding van Gouden jaren. Hoe ons dagelijks leven in een halve eeuw onvoorstelbaar is veranderd schreef ik daarover: ‘Je doet grootse ontdekkingen als je je bij zaken die iedereen nu min of meer normaal vindt telkens afvraagt of dat vijftig of zestig jaar geleden ook zo was. Wanneer je door die bril de wereld bekijkt, val je van de ene verbazing in de andere, en sta je versteld van de uitzonderlijke rijkdom die in een halve eeuw tijd zo gewoon is geworden.’

Ruim tweeënhalf jaar heb ik aan dat boek gewerkt. Eerst kon ik daarnaast met een aantal vaste klussen goed in mijn levensonderhoud voorzien, maar in het laatste jaar werd het in de journalistiek almaar kariger. Opdrachtgevers vielen weg of verlaagden hun tarieven. Dit maakte me knap zenuwachtig en ik vroeg me af wat me te doen stond. Nieuwe opdrachtgevers zoeken en daardoor minder aandacht aan mijn boek besteden? Of zou ik het voor mijn oude dag bedoelde spaargeld aanspreken en al mijn energie in mijn boek steken? Terwijl ik zat te dubben, dacht ik aan Aalt Aalten, die me had laten zien dat het onbegonnen werk is al je problemen in één keer te willen oplossen en dat het effectiever is ze stuk voor stuk op te lossen. (Zie ook p. 226.) Daarom besloot ik al mijn aandacht op mijn boek te richten.

Achteraf een heel verstandige beslissing, al was het maar omdat Gouden jaren een enorme bestseller is geworden en ik me voorlopig geen zorgen hoef te maken over geld of opdrachtgevers. Los daarvan zie ik het boek als de bekroning van de meer dan veertig jaar die ik in de economie heb doorgebracht. Ook al is het dan niet de roman waarvan ik altijd heb gedroomd, het is wel een boek dat bij een breed publiek herinneringen oproept, de tongen losmaakt en waarmee ik een heleboel mensen blij heb gemaakt.

Sinds het verschijnen van De lessen van burn-out is er ook in de wereld om mij heen veel veranderd. Wat betreft burn-out is het vooral belangrijk dat rust steeds meer in het gedrang is gekomen.

De economie ontwikkelt zich alsmaar turbulenter en door deze dynamiek ontstaat er grote onzekerheid op het gebied van werk. De baan voor het leven is zo goed als verdwenen en in bijna alle sectoren stijgt de werkdruk. Daarnaast hebben internet en mobiele telefonie ons leven ingrijpend veranderd. Niet alleen is de grens tussen werk en privé nog verder vervaagd, ook brengen steeds minder mensen hun vrije tijd ongestoord door.

Toen ik midden jaren negentig opbrandde, was er voor internet en mobiele telefoon slechts een rol in de marge weggelegd. Nu kan ik me een leven zonder internet niet meer indenken. Via de mail onderhoud ik contacten met opdrachtgevers, mijn uitgever en de lezers van mijn boeken. Wat werk betreft was de verhuizing naar Zutphen alleen maar mogelijk omdat ik via internet en mail met de Randstad verbonden bleef. Gouden jaren had ik zonder internet waarschijnlijk nooit kunnen schrijven. Op internet kon ik met groot gemak uiteenlopende bronnen raadplegen en vrijwel alle soorten informatie vergaren.

Ook privé ben ik behoorlijk verknocht aan internet. Al heb ik geen directe collega’s meer, toch hoef ik de sociale contacten die bij een vaste baan horen niet te missen. Bijna elke dag wissel ik met een van mijn beste vriendinnen via de mail nieuwtjes over werk, familie en vrienden uit. Ook met andere vrienden en vriendinnen houd ik via de mail contact. Zonder deze contacten zou ik het ondoenlijk eenzaam vinden om in mijn eentje thuis te werken. Soms app ik ook, maar wat betreft dit versturen van foto’s en korte berichtjes via de smartphone ben ik nogal terughoudend. Als ik niet uitkijk wordt het te gemakkelijk een pingpongspelletje dat mijn aandacht grotendeels opslurpt en zit ik na elk bericht te broeden op een nieuwe, geestige reactie.

Sowieso gebruik ik mijn smartphone erg selectief. Mobiel bellen doe ik alleen in noodgevallen; wie via de telefoon afspraken met mij wil maken of een gesprek wil voeren moet me op mijn vaste nummer bellen. Onderweg check ik mijn mail op mijn smartphone, maar Facebook heb ik er bewust niet op. Ik vind Facebook leuk, maar alleen voor af en toe. Alleen via mijn pc of Pieters iPad kan ik op Facebook en als ik foto’s wil posten moet ik die eerst van mijn smartphone op mijn pc zetten. Relatief veel werk, maar een bewuste keuze om te voorkomen dat ik continu de verleiding voel om naar mijn mobiel te grijpen bij alles wat ik doe of meemaak.

Dit heeft ongetwijfeld met mijn burn-out te maken. Sinds ik daarvan hersteld ben luister ik goed naar mijn lichaam en merk ik dat mijn smartphone een stoorzender is die me van mijn rust berooft. Wanneer ik mezelf af en toe geen beperkingen wat betreft het gebruik opleg, werkt hij als een magneet en dreigt hij me voortdurend af te leiden van mijn werk of mijmeringen. Ik vóél de onrust.

Inmiddels wéét ik ook dat in ieder geval je denkkracht wordt ondermijnd wanneer je voortdurend bereikbaar bent en je telkens van het ene onderwerp naar het andere springt. Deze kennis over de schaduwzijden van klakkeloos (mobiel) internetgebruik ontleen ik grotendeels aan Theo Compernolle. Zijn boek Stress. Vriend en vijand was een belangrijke theoretische pijler onder De lessen van burn-out, nu dank ik aan zijn boek Ontketen je brein, Hoe hyperconnectiviteit en multitasken je hersenen gijzelen en hoe je eraan kunt ontsnappen de wetenschappelijke onderbouwing van iets wat ik, zoals gezegd, intuïtief al aanvoelde: het is onverstandig om om de haverklap je smartphone of mail te checken en continu op alle berichten en andere prikkels te reageren. Compernolle laat zien dat rust niet alleen van vitaal belang is voor je gezondheid, maar ook voor je denkvermogen. Deze wetenschap is voor alle hoofdarbeiders van belang. Zíj lopen het meeste risico op te branden, terwijl dit gevaar extra groot is wanneer hun hoofd niet helder is en ze daardoor niet optimaal functioneren.

Compernolle wijst vooral op het gevaar van multitasken. Multitasken is een vrij nieuw begrip. Aanvankelijk ging het bij discussies daarover met name over vrouwen die tijdens het koken wél zouden kunnen praten, terwijl bij mannen alle aandacht door de pannen wordt opgeslokt. Sinds een aantal jaren is de focus verlegd naar de vraag of je tijdens een gesprek of vergadering, bij het lezen van een stuk of het schrijven daarvan ook tegelijk kunt mailen, appen of sms’en.

Compernolle beantwoordt die vraag met een tegenvraag: ‘Zou jij willen worden geopereerd door een chirurg die tijdens de operatie steeds zijn smartphone checkt?’ Nee natuurlijk. Of zoals Compernolle zegt: ‘Zelfs de beste tennissers, voetballers of golfers van de wereld zouden niet behoorlijk kunnen spelen wanneer ze tegelijk met hun smartphone bezig zijn. Waarom zouden managers, professionals aan het werk of chauffeurs aan het stuur een uitzondering zijn?’

Mensen grijpen volgens hem uit onwetendheid te pas en te onpas naar hun smartphone. ‘Ze weten niet hoe hun brein werkt. Maar recent wetenschappelijk onderzoek laat zien dat ons brein niet kan multitasken. Mensen die zeggen dat ze dat wél kunnen, doen hetzelfde als van een hoog gebouw springen en dan zeggen dat ze niet in de zwaartekracht geloven. Het onvermogen om te multitasken is een wetenschappelijk feit en daar kun je maar beter rekening mee houden.’

Toch is het niet vreemd dat de multitask-mythe heeft postgevat. Talloos veel mensen checken immers voortdurend tijdens vergaderingen of bij het schrijven van een stuk hun mail of andere media. Dan líjkt het misschien alsof ze hun aandacht over die twee taken kunnen verdelen, maar in feite wordt hun aandacht steeds onderbroken en schakelen ze onophoudelijk tussen beide bezigheden.

Dat komt, zo legt Compernolle uit, omdat mensen drie breinsystemen hebben: het reflexbrein, het reflecterende en het archiverende brein. Die hebben alle drie een verschillende functie. Het reflexbrein is snel en primitief (dieren hebben het ook), het reageert op prikkels uit de omgeving en zet na veel training leerresultaten uit het reflecterende brein om in routine. Het reflecterende brein is uniek menselijk, het stelt ons in staat om na te denken over zowel dingen die concreet aanwezig zijn als over abstracties. Het archiverende brein, als derde, ordent en manipuleert voortdurend informatie, zodat die informatie wordt opgeslagen, bijgewerkt en voor ons reflecterende brein beschikbaar is.

Het reflecterende brein, dat bewust, kritisch en oplossingsgericht nadenkt, kan maar met één ding tegelijk bezig zijn. Wanneer iemand toch twee dingen tegelijk doet, moet het reflecterende brein voortdurend schakelen, waarbij het telkens informatie uit de ene taak kwijtraakt terwijl het met de andere bezig is. Het kost veel meer tijd en energie om twee taken tegelijk uit te voeren dan om ze achter elkaar te verrichten.

Het reflecterende brein kan alleen multitasken wanneer het bij bepaalde taken samenwerkt met het reflexbrein. Dan laat het die routineklussen over aan het reflexbrein, dat ze automatisch kan afhandelen, terwijl het reflecterende brein zijn bewuste aandacht bij iets anders kan houden. Je doet twee dingen tegelijk wanneer je naar een discussie op de radio luistert terwijl je over de snelweg rijdt. Dat gaat goed totdat de remlichten van de auto vóór je plotseling oplichten en je op hem dreigt te knallen. Dan hoor je even helemaal niets van wat er op de radio wordt gezegd. Pas wanneer je door hard te remmen je snelheid hebt aangepast, hoor je de radio weer en besef je dat je een deel van de uitzending hebt gemist.

Zoals gezegd, weten de meeste mensen volgens Compernolle niet hoe ons brein werkt. Een groep topmanagers vertelde hem tijdens een workshop trots dat alle e-mails in hun bedrijf binnen vijftien minuten moesten worden beantwoord. Compernolle: ‘Dus waren al hun hooggeschoolde professionals – waaronder zeer kostbare ingenieurs – verplicht voortdurend online te zijn en moesten ze het belangrijke en complexe werk waarmee ze bezig waren elk kwartier onderbreken om hun e-mail of de sociale bedrijfsmedia te raadplegen. Het was een van de domste en contraproductieve voorschriften die ik ooit heb gehoord.’

Mensen krijgen hun meeste creatieve ideeën juist wanneer hun reflecterende brein even rust neemt en het archiverende brein volop aan de slag kan. Dat sorteert en hersorteert dan zijn enorme database, en gaat op zoek naar informatie die nuttig zou kunnen zijn voor het reflecterende brein. Het archiverende brein komt hierbij vaak met nieuwe en verrassende associaties op de proppen. Er wordt in dit verband weleens gesproken over de drie b’s – bed, bad en bus – als ideale bakermat voor creatieve ideeën.

Compernolle: ‘Geregeld nietsdoen in de zin van denkpauzes, ontspanning, vrij zijn van taken en nergens mee bezig zijn, is heel nuttig. Wat de meesten van ons als “verloren tijd” beschouwen, is in werkelijkheid ideale “opbergtijd” voor je archiverende brein. Daarom is onafgebroken aan je scherm gekluisterd zitten een ramp voor je intellectuele productiviteit en creativiteit.’

Uit zijn onderzoek blijkt dat professionals tegenwoordig echter gemiddeld slechts twee keer per week drie kwartier achter elkaar volledig ongestoord aan één intellectuele taak werken. Ander onderzoek, gepubliceerd in het septembernummer van 2015 van Psychologie Magazine, laat zien dat 42 procent van de Nederlanders zich schuldig voelt wanneer ze nietsdoen. Zij laten waarschijnlijk hun oren hangen naar zegswijzen als ‘rust roest’ en ‘ledigheid is des duivels oorkussen’. Maar deze zijn achterhaald. Ze stammen uit een tijd dat rust en ontspanning in ons leefpatroon ingebakken zaten en nog niet een bewuste keuze waren.

Een van de manieren om wél bewust rust te nemen is mindfulness. Dit is mijns inziens geen uit andere continenten overgewaaide, exotische dwaalgast, maar een techniek waarover ieder mens van nature in meer of mindere mate beschikt. Zo wilden sommige huisvaders vroeger het eerste kwartier nadat ze van hun werk thuis waren gekomen niet gestoord worden. Ze doken weg achter hun krant, gingen onder de douche of staarden in hun luie stoel domweg een tijdje voor zich uit. Pas daarna waren ze aanspreekbaar. Bij de tweeverdieners van nu is dat andere koek. Die storten zich na een drukke werkdag thuis onmiddellijk op allerlei activiteiten. Ze ruimen de vaatwasser uit, koken, checken tussendoor hun mail, versturen een appje, maken snotneuzen schoon en horen schoolverhalen aan.

Die ouderwetse huisvaders waren zo gek nog niet. In dat eerste kwartier, met een onzichtbaar bordje ‘niet storen’ om de nek, schudden ze de sores van de voorbije werkdag van zich af en belandden ze geleidelijk in het hier en nu van het gezinsleven thuis. Dat kwartiertje rust was goed voor vaders gemoedsrust en het kwam de gezelligheid in huis ook ten goede. Wat die mannen deden is een vorm van mindfulness. Ze lieten zich niet meeslepen door gedachten en zorgen van hun werk, maar zaten stil. Daardoor kregen hun lichaam en geest gelegenheid om tot rust te komen.

Het ouderwetse advies dat je, wanneer je boos bent, eerst tot tien moet tellen voordat je iets zegt is ook een vorm van mindfulness. Bij boosheid schakelt je reflexbrein het (veel verstandiger) reflecterende deel van je hersenen uit en reageer je instinctief in plaats van bedachtzaam. Tel je daarentegen tot tien (of haal je een paar keer diep adem), dan keert de rust terug en ben je beter in staat om vanuit een helderder perspectief te reageren.

Het begrip mindfulness slaat op twee verschillende situaties. Ten eerste op de toestand waarin je aandacht – door welke reden dan ook – is bij je ervaringen van dat moment. Ten tweede op de oefeningen die je kunt doen om je hersenen te trainen zodat die je leren je aandacht beter te focussen op je actuele ervaringen. De oefeningen worden ook wel meditaties genoemd.

Bewust mediteren heeft een lange geschiedenis. In oosterse culturen gaven wijze leermeesters, onder wie Boeddha, van oudsher de raad om geregeld de een of andere vorm van meditatie te beoefenen om zo meer mindful door het leven te gaan. Ook westerse monniken hebben eeuwenlang het vermogen om stil te zijn gecultiveerd. Westerse wetenschappers onderzoeken sinds een aantal decennia de effecten van meditatie en mindfulness op brein, gedrag en welzijn. De Amerikaanse bioloog Jon Kabat-Zinn heeft de verkregen inzichten in oefenprogramma’s vertaald.

Aanvankelijk waren die vooral bedoeld voor mensen met depressies en/of stressproblemen, maar inmiddels blijken ook mensen zonder psychische problemen er baat bij te hebben. De laatste jaren verschijnt er in Nederland het ene boek na het andere over mindfulness en ook neemt het aantal trainingen razendsnel toe. Deze groeiende belangstelling voor mindfulness weerspiegelt naar mijn idee de behoefte van veel mensen om bewust rust in hun leven te creëren.

Een paar jaar geleden heb ik om diezelfde reden een training mindfulness gevolgd. Een introductietraining duurt meestal zes tot acht weken. Tijdens de lessen, die pakweg twee uur duren, begeleidt een trainer de oefeningen. Thuis doe je oefeningen van ruim een uur per dag. Terwijl jij op een matje ligt of zit op een kussen of stoel, begeleidt een stem op een cd (of andere geluidsdrager) je oefeningen.

Kort gezegd leer je met mindfulnessoefeningen je aandacht te sturen, te volgen en opnieuw te sturen. Dat doe je door stil te zitten of te liggen en bijvoorbeeld je in- en uitademing te volgen. Een tijdje gaat dat volgens plan, maar vroeg of laat is je aandacht niet meer bij je ademhaling maar wordt hij afgeleid. Wanneer je dat merkt, breng je – zonder dat je daar teleurgesteld of boos om wordt – je aandacht weer terug naar je ademhaling. Toch zal ook daarna je aandacht op een gegeven moment weer afdwalen. Zodra je dat merkt, breng je hem terug naar je ademhaling en begin je weer opnieuw.

Je kunt ook andere lichamelijke gewaarwordingen volgen. Een kloppende ader in je hals, jeuk aan je voet, spanning in je schouders – wat je ook kiest, het is aldoor hetzelfde liedje: op een zeker moment gaat je aandacht aan de wandel en dwaalt hij af. En telkens breng je je aandacht terug naar de lichamelijke sensatie die je had uitgekozen. Wordt hij toch weer door gedachten in beslag genomen, dan registreer je die, maar inhoudelijk besteed je er geen aandacht aan. Je probeert ze ook niet te onderdrukken of te beoordelen, ze zijn er, that’s all. Het is de kunst (en de te oefenen kunde) die afleidingen te herkennen en daarna steeds bewust terug te keren naar het onderwerp van je aandacht en zo rust te creëren.

Het klinkt simpel, maar in de praktijk valt het vaak niet mee. Zeker in het begin is het voor veel mensen maar een rare toestand. Drukke baasjes als ze zijn, zijn ze nauwelijks gewend stil te zitten. En juist als ze eindelijk stilzitten schieten allerlei onvoltooide taken, onopgeloste problemen of andere zorgen hun te binnen. Steeds is het de kunst je niet op sleeptouw te laten nemen door die gedachten, maar ze alleen te registreren en vervolgens de aandacht opnieuw op het meditatieobject te richten.

Zo leert meditatie je na verloop van tijd om je gedachten te laten zijn voor wat ze zijn, zonder er verder iets mee te doen. Je leert als het ware om te breken met je ‘automatische piloot’, de neiging om altijd maar op dingen te reageren zonder dat je je daarvan bewust bent. Voor mij sluit dit wonderwel aan bij de nieuwe manier waarop ik dankzij mijn psychiater naar mijn gedrag ging kijken. Zij onderscheidde destijds een actieve en een passieve kant. Mijn actieve kant was volgens haar goed ontwikkeld, maar het zou me goeddoen wanneer ik mijn passieve kant beter leerde gebruiken. Haar wijze raad vatte ik toen samen als: ‘Ik moet mijn actieve kant laten rusten en mijn passieve kant activeren.’ (Zie p. 21.)

Mindfulness helpt me mijn impulsieve, actieve kant in te tomen. De oefeningen leren me om niet altijd automatisch en overhaast te reageren op alles wat voorbijkomt. In de termen van Compernolle: tijdens die oefeningen leg je je reflexbrein even het zwijgen op, terwijl je reflecterende brein alleen maar hoeft te zorgen dat je aandacht terugkeert naar het onderwerp van je meditatie. In deze rust krijgt het archiverende brein gelegenheid vast te stellen wat er aan de hand is. In plaats van dat je impulsief reageert, kom je met een meer uitgebalanceerd, creatief antwoord.

Wat je tijdens oefeningen doet, kun je ook in het echte leven doen: pauzes inbouwen in de continue stroom van je gedachten en handelingen. Vooral in moeilijke situaties zijn adempauzes nuttig en helpen ze je bewust te reageren. In mijn geval betekent dat vaak een probleem laten betijen in plaats van het onmiddellijk te willen oplossen.

Voordat ik aan het werk ga mediteer ik altijd. Ik richt mijn aandacht meestal op mijn handen. De ene hand leg ik op mijn bureau, de andere erbovenop en vervolgens probeer ik aan beide handen alle vingers stuk voor stuk te voelen, van duim tot en met pink. Het is een soort spelletje; ik probeer bijvoorbeeld mijn rechterringvinger te voelen zonder die te bewegen. Uiteraard poppen er tijdens die meditaties geregeld allerlei gedachten op en dan denk ik aan een boeddhistische vriendin die me vertelde dat haar leermeester gedachten een springerige aap noemt. De aap jaag ik weg en ik richt mijn aandacht weer op mijn handen.

In de loop van de dag doe ik vergelijkbare oefeningen. Wanneer ik fruit schil, de was strijk of onkruid wied, concentreer ik me op wat ik aan het doen ben. Als ik ga wandelen registreer en benoem ik het eerste kwartier dingen die ik zie: een bloeiende roos, een uitgebloeide hortensia, een merel die scharrelt in de dorre bladeren onder een heester. Ook tijdens mijn wandelingen komt die aap steeds weer uit de mouw. Zodra ik me dat bewust ben, verleg ik mijn aandacht en registreer ik opnieuw wat ik zie: een lege McDonald’s-beker, zaadjes van de esdoorn, mos op een tuinhek.

Tijdens het tweede deel van mijn wandeling laat ik mijn gedachten de vrije loop en vaak krijg ik dan de beste invallen, inzichten en ideeën. Of er een oorzakelijk verband is met mijn manier van mindfulness, kan ik niet bewijzen, maar aannemelijk vind ik het wel. Hoe het ook zij, deze manier van wandelen doet me erg goed.

‘Mediteer een halfuur per dag, behalve wanneer je het druk hebt: dan is een uur genoeg.’ Deze uitspraak wordt niet alleen aan Boeddha, de dalai lama, maar ook aan diverse heiligen toegeschreven. Het is een wijze raad, maar de eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat ik deze niet altijd in praktijk breng. Juist in drukke tijden komt bij mij de mindfulness in het gedrang. Op zich geen ramp, zolang ik mezelf maar weer bijtijds tot de orde roep. Ik ben maar een eenvoudige sterveling. Of zoals mijn psychiater destijds zo treffend zei: ‘Je bent niet in opleiding voor God.’

Met dit alles wil ik zeggen dat ik veel van mijn burn-out heb geleerd, maar dat effectief leven en werken een kwestie van vallen en opstaan blijft.

Zutphen, februari 2016

VERANTWOORDING

Een aantal fragmenten uit dit boek verscheen eerder in door mij voor Elsevier geschreven artikelen. Daarvan zijn de belangrijkste: ‘De Zwoegende Elite’(7 september 1991); ‘Druk, druk! Waarom de werkende elite in chronische tijdnood verkeert’ (30 juli 1994); ‘Doe ik het wel goed? Waarom de moderne economie zo slopend is’ (7 oktober 1995); ‘De economie van de tijd. Tijd is geld. Maar wie geld heeft, komt tijd te kort’ (20 juli 1996). Het interview met Theo Compernolle over multitasken verscheen eerder in Managementboek Magazine 2015-4. Ook zijn sommige ideeën en opvattingen, al dan niet letterlijk, eerder verwoord in de rubriek ‘Mens-en-Werk’. Behalve aan de ter plekke aangehaalde werken, heb ik aan anderen de volgende zinnen of ideeën ontleend:

‘[…] werd voortgedreven door een onrust waarvoor geen vervulling bestond’ staat in De ingewijden van Hella Haasse;

‘Ach Greetje, dat is Groningen. Daarvoor hebben ze bij ons in Enschede wc’s uitgevonden’ is een parafrasering van een radiocolumn van ‘Rotterdamse Carrie’ over de Groninger plasseksaffiche;

‘Leg jezelf een gezonde zelfdiscipline op, maar wees ook aardig voor jezelf’ schreef ik over van een uit de zeventiende eeuw stammende tekst uit een kerk in Baltimore, die ergens in de Achterhoek op een wc hing.

LITERATUUR

Alidina, Shamash, Mindfulness voor Dummies, Pearson Benelux 2012

Blaise, Clark, Heer van de tijd, Een eenzaam genie en de uitvinding van de standaardtijd, Ambo 2000

Compernolle, Theo, Stress, vriend en vijand, Lannoo, Tielt 1998

Compernolle, Theo, Ontketen je brein, Hoe hyperconnectiviteit en multitasken je hersenen gijzelen en hoe je eraan kunt ontsnappen, Lannoo 2014

Covey, Stephen R. en Paul Duchateau, De zeven eigenschappen van effectief leiderschap, Contact, Amsterdam 1993

Gaedemann, Claus, Ik heb altijd tijd. Tijd creëren, tijd gebruiken, tijd hebben, Ankh-Hermes, Deventer 1994

Hoogduin, E.A. (red.), Behandelingsstrategieën bij Burnout, Bohn Stafleu Van Loghum, Houten 1996

Houdenhove, Boudewijn Van, Moe in tijden van stress. Luisteren naar het chronischevermoeidheidssyndroom, Lannoo 2001

Houdenhove, Boudewijn Van, In wankel evenwicht. Over stress, levensstijl en welvaartsziekten, Lannoo 2005

Kabat-Zinn, Jon, Mindfulness voor beginners Nieuwezijds 2013

Koch, Richard, Het 80/20-principe. Het geheim van meer bereiken met minder moeite, Academic Service, Schoonhoven 1998

Koole, Wibo, Mindful Leiderschap voor effectieve teams en organisaties, Business Contact 2012

Mackenzie, Alec, The Time Trap, Amacom, 1997

Mendell, Adrienne, Zo denken mannen, de zeven grondregels voor succes in een mannenwereld, Contact, Amsterdam 1996

Ritzer, George, The McDonaldization of Society. An investigation into the changing character of contemporary social life, Pine Forge Press, Thousand Oaks, CA 1996

Sampson, Anthon, Company Man. The Rise and Fall of Corporate Life, Harper Collins Publishers, Londen 1995

Schaufeli, Wilmar en Dirk Enzmann, The Burnout Companion to Study and Practice, Taylor & Francis, Londen 1998

Schaufeli, Wilmar, Burnout. Dwaallicht of Lichtpunt, inaugurele rede, Universiteit van Utrecht 1995

Schor, Juliet, The Overworked American, Basic Books, New York 1991

Schurink, Ger, Mindfulness. Een praktische training in het omgaan met gevoelens en gewoonten, Thema 2012

Wagenaar, Marja, Het leiderschapsboek voor vrouwen, Van Duuren Management 2015

Over de auteur

Annegreet van Bergen (1954) is econoom en journalist. Ze schreef ruim dertig jaar over economie, werk en samenleving voor o.a. de Volkskrant en Elsevier. In 2014 verscheen Gouden jaren, waarvan al 250 000 exemplaren zijn verkocht.

Van Annegreet van Bergen verschenen ook:

Mijn moeder wilde dood

Gouden jaren